ฝายแม้ว 056

โครงการพระราชดำริ

โครงการฝายชะลอน้ำหรือแม้ว

“...ให้พิจารณาดำเนินการสร้างฝายแบบประหยัดโดยใช้วัสดุราคาถูกและ
หาง่ายในท้องถิ่น...โดยน้ำที่กักเก็บไว้จะซึมเข้าไปในดิน ทำให้ความชุ่มชื้น

แผ่ขยายออกไปทั้งสองข้าง...”



พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
วันที่ 1 มีนาคม 2521

" ความเป็นมาของโครงการ "

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ
ได้เสด็จในท้องถิ่นชนบท ทั่วประเทศไทย ได้ทรงทอดพระเนตรเห็นความเสื่อมโทรมของ
ป่าไม้ ที่นำไปสู่ความแห้งแล้งของแผ่นดิน และได้ทรงห่วงใยทรัพยากรธรรมชาติ และ
พสกนิกรของพระองค์มาโดยตลอด ทรงอุทิศพระองค์ในการจัดหาแหล่งน้ำให้ราษฎร
ในท้องถิ่นชนบทที่ห่างไกล และทุรกันดารมาเป็นเวลานาน และทรงทอดพระเนตรเห็น
ความแห้งแล้งที่ทวีความรุนแรงมากขึ้นในภาคอีสาน ทรงวิตกว่าหากปล่อยไว้อย่างนี้
จะต้องกลายเป็นทะเลทรายอย่างแน่นอน พระองค์ทรงวินิจฉัยหาสาเหตุและทรงทราบ
ว่า สาเหตุหนึ่งของการตัดไม้ทำลายป่าก็คือการรู้เท่าไม่ถึงการณ์และความยากจน และ
ด้วยปณิธานของพระองค์ในการช่วยเหลือประชาชน พระองค์จึงมีพระราชดำริตั้ง
โครงการเพื่อเป็นการฟื้ นฟูทรัพยากรธรรมชาติขึ้น โดยอาศัยความร่วมมือของ
ประชาชน สถานีตำรวจภูธรเมืองลำปาง ได้ตระหนักถึงความสำคัญของการอนุรักษ์
ทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม ที่เป็นต้นน้ำ ลำธาร เพื่อให้คงอยู่และเป็นแหล่ง
อาหารของชุมชนเป็นที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ป้องกันการอพยพย้ายถิ่นฐานของ
ประชาชนในพื้นที่ จึงได้จัดทำ “โครงการสร้างฝายชะลอน้ำ (ฝายแม้ว) ” ขึ้น

" แนวทางการก่อสร้างฝายแม้ว "

1. การเลือกสถานที่ก่อสร้าง

ในการเลือกจุดที่ก่อสร้างฝายต้นน้ำลำธารปัจจัยสำคัญที่ควรคำนึงถึงคือ ประโยชน์ที่จะได้รับจาก
ฝาย ไม่ว่าจะเป็น ด้านการอนุรักษ์ต้นน้ำ ด้านนิเวศวิทยาป่าไม้ ด้านเกษตรกรรม ตลอด จนด้านชุมชน
นอกจากนี้การกำหนดพื้นที่ที่จะก่อสร้าง ยังต้องขึ้นอยู่กับสภาพพื้นที่ความจำเป็น และความเหมาะสม
อื่น ๆ ประกอบอีกด้วย

2. การเลือกวัสดุสำหรับก่อสร้าง

รูปแบบของฝายต้นน้ำลำธาร สามารถแบ่งแยกออกตามวัสดุที่ใช้ในการก่อสร้างเป็น2 แบบ
ด้วยกัน คือ วัสดุที่หาได้จากธรรมชาติ เช่น เศษไม้ ปลายไม้ และเศษวัชพืช หินขนาดต่าง ๆ ที่หา
ได้ในพื้นที่ และวัสดุที่จะต้องจัดซื้อ เช่น ปูนซีเมนต์ เหล็กเส้น กรวด ทราย การเลือกวัสดุแต่ละ
ชนิดขึ้นอยู่กับชนิด ขนาดและวัตถุประสงค์ รวมทั้งสภาพพื้นที่ ปริมาณน้ำ และปัจจัยต่างๆ ใน
แต่ละจุด

3. การกำหนดขนาดของฝาย

ขนาดของฝายไม่มีการกำหนดขนาดตายตัว ขึ้นอยู่กับปัจจัยต่าง ๆ ดังต่อไปนี้
- พื้นที่รับน้ำของแต่ละลำห้วย
- ความลาดชันของพื้นที่
- สภาพของดินและการชะล้างพังทลายของดิน
- ความกว้าง-ลึกของลำห้วย
- ปริมาณน้ำฝน
- วัตถุประสงค์ของการก่อสร้าง

4. วิธีการก่อสร้าง

การก่อสร้างฝายแต่ละฝายขึ้นอยู่กับชนิดและวัสดุที่ใช้ ถ้าเป็นฝายผสมผสาน เช่น ฝายเศษ
ไม้ และฝายกระสอบทราย เป็นเพียงการนำวัสดุดังกล่าวมาวางกองรวมกันเพื่อขวางร่องห้วย
โดยใช้หลักเสาไม้ หรือเสาคอนกรีตปักยึดให้ลึกพอสมควรก็เพียงพอ เนื่องจากฝายดังกล่าวส่วน
ใหญ่จะอยู่ในระดับต้น ๆ ของลำห้วย ซึ่งมีปริมาณน้ำและความรุนแรงของการไหลไม่มาก จึงไม่
จำเป็นต้องการความแข็งแรงนัก ประกอบกับฝายดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพียงเพื่อกรองตะกอน
ไว้เพียงบางส่วนเท่านั้น ไม่มีการเก็บกักน้ำ จึงสามารถสร้างได้ทั่ว ๆ ไปไม่มีข้อกำหนดมากนัก

" วัตถุประสงค์และวิธีการก่อสร้าง "

1. ฝายที่เราสร้างขึ้นมาเป็นฝายแบบไม่ถาวร ให้วัสดุจากธรรมชาติเป็นหลัก สำหรับชะลอน้ำใน
หน้าแล้งเท่านั้น ไม่ได้สร้างเพื่อกักเก็บน้ำ การไหลของน้ำที่หน้าฝายยังมีน้ำไหลอยู่ตลอดเวลา ไม่
ว่าจะซึมผ่านฝายหรือน้ำล้นข้ามฝาย
2. ระดับความสูงของตัวฝาย ไม่สูงมากนัก ระดับความสูงประมาณ 40 % ของความสูงของ
ระดับน้ำสูงสุด ในลำคลองหรือลำห้วย สายน้ำยังสามารถไหลล้นผ่านฝายได้ ตลอดเวลา เพื่อยัง
รักษาระบบนิเวศน์หน้าฝายไว้
3. ตัวฝายควรมีระดับความลาดชัน ประมาณ 20 - 45 องศา ทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ไม่ควร
สร้างฝาย ที่มีหน้าตัด 90 องศา
4. การก่อสร้างจะสร้างเป็นช่วง ๆ แบบ ขั้นบันไดเป็นช่วง ๆ ระยะขึ้นอยู่กับพื้นที่ ประมาณ 50 -
200 เมตร 4 งบประมาณการก่อสร้างเราแทบจะไม่มี เพียงช่วยกันขนหิน ที่ระเกะระกะอยุ่ตาม
ลำคลอง มาจัดเรียงใหม่เท่านั้น เป็นการออกกำลังกายไปในตัว หากไม่มีหิน เราก็จะใช้กระสอบ
ทราย
5. หากหน้าน้ำ มีน้ำมา ฝายนี้ก็จะพังทลายลง (ช่วยลดความเร็วของกระแสน้ำป่าลงได้) หินที่ก่อ
เรียงตัวไว้ ก็จะพังและไหลลงมาสู่ตัวฝายด้านล่างต่อไป
6. พอหมดหน้าน้ำป่าน้ำเกือบจะใกล้แห้ง เราก็หาเวลามาออกกำลังกาย มายกก้อนหินกลับไป
เรียง เป็นฝายชะลอน้ำตามเดิม (ส่วนใหญ่แล้วจะยังหลงเหลือโครงสร้างเดิมอยู่บ้าง) ใช้เวลา
ก่อสร้าง ประมาณ 1-2 ชม. ต่อฝายเท่านั้น
7. ควรคำนึงถึงสัตว์น้ำที่อาศัยในลำคลองด้วยว่า สามารถเดินทางไปยังต้นน้ำได้หรือไม่ เพราะ
เราตั้งใจว่า "ในน้ำต้องมีปลา ในป่าต้องมีน้ำ"

" ประโยชน์ของฝายชะลอน้ำ "

1. ช่วยเก็บกักน้ำ
2. ช่วยลดความรุนแรงของการเกิดไฟป่า
3. ช่วยลดการพังทลายของหน้าดิน และลดความรุนแรงของกระแสน้ำในลำห้วย
4. ช่วยกักเก็บตะกอนและวัสดุต่างๆ ที่ไหลลงมากับน้ำในลำห้วย
5. ช่วยเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพ
6. เป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำ และใช้เป็นแหล่งน้ำ เพื่อการอุปโภคบริโภค

นางสาวกัญชพร พรบัวลา
รหัสนักศึกษา 6410121204056
สาขาคณิตศาสตร์