ชุดกิจกรรมโปงลางครูสุกัญญา ทองทิพย์

คำนำ ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง รายวิชาดนตรีพื้นบ้านอีสาน ศ21201 สาระการ เรียนรู้เพิ่มเติม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ครูผู้สอนได้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นสื่อการเรียนการสอนโดยสอดคล้อง ตรงกับเนื้อหาแผนการจัดการเรียนรู้ ให้นักเรียนได้เรียนรู้ตรงตามผลการเรียนรู้จุดประสงค์การเรียนรู้ และสาระการเรียนรู้พร้อมทั้งรูปแบบของเนื้อเรื่องที่ออกแบบสามารถพัฒนาทักษะทางดนตรีพื้นบ้าน อีสานของผู้เรียน ครูได้สร้างและพัฒนาชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง การจัดกิจกรรม การเรียนในแต่ละชั่วโมงให้นักเรียนเกิดความสนใจ และสนุกสนานกับการเรียนอย่างเต็มที่ อีกทั้งได้เกิด การเรียนรู้ฝึกทักษะการปฏิบัติการฝึกตีโปงลางอย่างมีประสิทธิภาพ สามารถพัฒนาผู้เรียนได้ครบทุกด้าน ครูผู้สอนเองได้รวบรวมเนื้อหาจากแหล่งข้อมูลต่างๆ และจากประสบการณ์ตรงแล้วนำมาพัฒนา องค์ความรู้ และทักษะการบรรเลงเครื่องดนตรีพื้นบ้านอีสาน ครูผู้สอนหวังเป็นอย่างยิ่งว่า ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง รายวิชาดนตรีพื้นบ้าน อีสาน ศ21201 สาระการเรียนรู้เพิ่มเติม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 เล่มนี้จะเป็นประโยชน์แก่ผู้สนใจ และ ขอขอบคุณผู้เชี่ยวชาญทุกท่านที่ให้คำชี้แนะ และตรวจสอบเนื้อหา เครื่องมือวัดและประเมินผลในครั้งนี้ เป็นอย่างยิ่ง สุกัญญา ทองทิพย์

สารบัญ เรื่อง หน้า คำนำ ก สารบัญ ข คำชี้แจงสำหรับครู ค คำชี้แจงสำหรับนักเรียน จ ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง 1 ผลการเรียนรู้ 1 จุดประสงค์การเรียนรู้ 1 สาระการเรียนรู้ 1 คำแนะนำในการใช้ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง 2 ใบความรู้ที่ 2.1 เรื่อง ความรู้เกี่ยวกับโปงลาง 3 ใบความรู้ที่ 2.2 เรื่อง แผนภูมิเสียงของโปงลาง 5 ใบงานที่ 2.1 เรื่อง ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโปงลาง 6 ใบงานที่ 2.2 เรื่อง แผนภูมิเสียงของโปงลาง 7 ชุดกิจกรรมที่ 2.1 เรื่อง การฝึกท่องไล่เสียงตัวโน้ต 8 ชุดกิจกรรมที่ 2.2 เรื่อง ดนตรีพื้นบ้านอีสาน (โปงลาง) 9 ชุดกิจกรรมที่ 2.3 เรื่อง การฝึกทักษะการตีโปงลางแบบกรอ 11 ชุดกิจกรรมที่ 2.4 เรื่อง การฝึกทักษะการตีโปงลางแบบเคาะ 13 ชุดกิจกรรมที่ 2.5 เรื่อง การฝึกตีโปงลางลายโปงลาง 14 กิจกรรมทดสอบภาคปฏิบัติ 16 แบบทดสอบหลังเรียน 18 บรรณานุกรม 20 ภาคผนวก 21 เฉลยแบบทดสอบหลังเรียน 22 เฉลยใบงานที่ 2.1 เรื่อง ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโปงลาง 23 เฉลยใบงานที่ 2.2 เรื่อง แผนภูมิเสียงของโปงลาง 24

คำชี้แจงสำหรับครู ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง รายวิชาดนตรีพื้นบ้านอีสาน ศ21201 สาระการ เรียนรู้เพิ่มเติม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ได้ปรับปรุงตามคำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญทางดนตรีพื้นบ้านอีสาน หลายท่าน แล้วนำไปใช้ในการสอนจริง เพื่อให้นักเรียนได้มีผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนเพิ่มขึ้น การนำ ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง ไปใช้ครูควรดำเนินการดังนี้ 1. จัดเตรียมสื่อที่ใช้ประกอบกิจกรรมการเรียนรู้ ที่กำหนดไว้ในแต่ละชุดกิจกรรม ให้พร้อมก่อนจัดกิจกรรมการเรียนรู้ ในการเรียนตามชุดกิจกรรมเล่มนี้ ควรเตรียมเครื่องดนตรี เตรียมห้องเรียน ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 จำนวน 33 เล่ม ที่ใช้ประกอบเพื่อให้นักเรียนได้เรียนรู้ 2. ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง ประกอบด้วย ผลการเรียนรู้ จุดประสงค์ การเรียนรู้ สาระการเรียนรู้ โดยกำหนดเนื้อหาสาระการเรียนรู้ แต่ละชุดกิจกรรมไว้อย่างชัดเจน มีกิจกรรมหลากหลาย เพื่อให้สอดคล้องกับเนื้อหาให้นักเรียนได้ฝึกการทำงานร่วมกับผู้อื่น ฝึกการท่อง โน้ต และฝึกปฏิบัติการความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสาน ให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้ได้อย่างรวดเร็ว 3. ครูควรศึกษาชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง ไว้ล่วงหน้า เพื่อเป็นการ ทำความเข้าใจ พร้อมทั้งฝึกซ้อมตนเองให้มีความแม่นยำในความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสาน 4. การดำเนินกิจกรรมการเรียนรู้ สอดแทรกเรื่องคุณธรรมจริยธรรมและคุณลักษณะ อันพึงประสงค์โดยเน้นให้ผู้เรียน มีวินัย ใฝ่เรียนรู้ มุ่งมั่นในการทำงาน 5. การจัดกิจกรรมการเรียนรู้โดยยึดผู้เรียนเป็นสำคัญ ให้นักเรียนศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับ ความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสาน การฝึกท่องโน้ตลายบรรเลง และความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสาน โดยครูคอยให้คำแนะนำในการความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสานตามเนื้อหาชุดกิจกรรม และทดสอบ ความก้าวหน้าของผู้เรียนอยู่เสมอ ปล่อยให้นักเรียนได้ฝึก และทำความเข้าใจเกี่ยวกับจังหวะ และวิธีการ ความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสาน แล้วครูคอยอธิบายการความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสานจังหวะ ต่อไป พอนักเรียนฝึกการความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสานแล้ว จะเกิดทักษะปฏิบัติแล้วนำไปสู่ การพัฒนาต่อได้ 6. การวัดและประเมินผล ครูควรใช้การประเมินที่หลากหลายสอดคล้องกับผลการ เรียนรู้และจุดประสงค์การเรียนรู้ประเมินการปฏิบัติกิจกรรมตามสภาพจริงของผู้เรียนครูต้องเตรียม แบบทดสอบหลังเรียน แบบสังเกตพฤติกรรม และแบบทดสอบวัดทักษะปฏิบัติ ให้พร้อม โดยสังเกต พฤติกรรม ตรวจแบบทดสอบ และการทดสอบทักษะปฏิบัติการความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสาน แล้วนำคะแนนรวมมาสรุปผลในการวัดและประเมินผลต่อไป

ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง รายวิชาดนตรีพื้นบ้านอีสาน ศ21201 สาระการ เรียนรู้เพิ่มเติม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 เล่มนี้ จะมีประโยชน์มากสำหรับครูผู้สอนที่จะนำไปใช้จัดกิจกรรม การเรียนการสอนดนตรีพื้นบ้าน ความรู้เกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้านอีสานให้บรรลุวัตถุประสงค์ได้

คำชี้แจงสำหรับนักเรียน ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลาง รายวิชาดนตรีพื้นบ้านอีสาน ศ21201 สาระการ เรียนรู้เพิ่มเติม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ก่อนที่นักเรียนจะเริ่มเรียน และฝึกทักษะ ตามชุดกิจกรรม ควรปฏิบัติ ดังนี้ 1. นักเรียนควรอ่านคำชี้แจง ผลการเรียนรู้ จุดประสงค์การเรียนรู้และสาระการเรียนรู้ ให้เข้าใจ 2. นักเรียนศึกษาใบความรู้เรื่องการฝึกตีโปงลางให้ละเอียด แล้วทำใบงานตามที่ครูมอบหมาย 3. ชุดกิจกรรมเล่มนี้เสนอเนื้อหาเป็นชุดกิจกรรมย่อย ๆ ต่อเนื่องกัน ให้นักเรียนศึกษาชุด กิจกรรมอย่างละเอียด 4. แต่ละชุดกิจกรรมจะมีกิจกรรมให้นักเรียนได้ฝึกปฏิบัติจากขั้นพื้นฐานจนสามารถ ปฏิบัติเครื่องดนตรีแต่ละชิ้นได้ 5. นักเรียนไม่ควรฝึกทักษะปฏิบัติข้ามขั้นตอนชุดกิจกรรมที่กำหนดไว้ซึ่งควรฝึกต่อเนื่อง เพื่อเกิดการเรียนรู้ทักษะการฝึกตีโปงลางอย่างรวดเร็ว 6. เมื่อฝึกการตีโปงลางเสร็จแล้ว ให้นักเรียนเก็บเครื่องดนตรีไว้ตำแหน่งเดิมที่นำมาฝึก และ เก็บชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 เรื่อง การฝึกตีโปงลางทั้ง 33 เล่มเก็บใส่กล่องเก็บเอกสารให้เรียบร้อย 7. เตรียมทบทวนเนื้อหาเพื่อการทดสอบหลังเรียน และตรวจคำตอบตามเฉลย 8. ถ้านักเรียนเข้าใจคำชี้แจงในการใช้ชุดกิจกรรมแล้ว ก็สามารถเริ่มศึกษาชุดกิจกรรม ได้เลย

ชุดกิจกรรม เล่มที่ 2 การฝึกตีโปงลาง ผลการเรียนรู้ นักเรียนมีความรู้เกี่ยวกับโปงลางการฝึกตีโปงลาง และสามารถปฏิบัติการตีโปงลางได้ จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. นักเรียนสามารถอธิบายความรู้เกี่ยวกับโปงลาง และวิธีการดูแลรักษาโปงลางได้ถูกต้อง (K) 2. นักเรียนสามารถฝึกตีโปงลางได้ถูกวิธี(P) 3. นักเรียนมีความมุ่งมั่นในการพัฒนาตนเองด้านการตีโปงลางเป็นอย่างดี (A) สาระการเรียนรู้ 1. ความรู้เกี่ยวกับการตีโปงลาง 2. ขั้นตอนการตีโปงลาง 3. วิธีการเก็บรักษาโปงลาง 4. ทักษะปฏิบัติการฝึกตีโปงลาง

คำแนะนำในการใช้ชุดกิจกรรม เล่มที่2 การฝึกตีโปงลาง รายวิชาดนตรีพื้นบ้านอีสาน สาระการเรียนรู้เพิ่มเติม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่1 1. ศึกษาความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโปงลาง วิธีการดูแลรักษาโปงลาง จังหวะการฝึกตีโปงลาง และวิธีการฝึกตีโปงลาง 2. ปฏิบัติตามชุดกิจกรรมที่กำหนดทุกขั้นตอน โดยมีครูผู้สอนแนะนำ 3. ในขณะที่มีการเรียนรู้ครูผู้สอนจะมีการสังเกตการเรียนรู้และประเมินผู้เรียนเป็นระยะ 4. ทำกิจกรรมทดสอบภาคปฏิบัติ 5. ทดสอบหลังเรียน

ใบความรู้ที่2.1 เรื่อง ความรู้เกี่ยวกับโปงลาง ความรู้เกี่ยวกับโปงลางทั่วไป 1. โปงลาง เป็นเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีที่มีชื่อเรียกตามท้องถิ่นอีสานมีหลายชื่อ เช่น หมาก กลิ้งกล่อม หมากเต๋อะเติ่ง หรือหมากเกราะลอ (ขอลอ) หมากโค้ดโดง ลูกโปงลางมีขนาดเป็นท่อน ไม้กลมทำจากไม้มะหาดที่แห้งสนิทมีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 5-8 ซม. ถากตรงกลางทั้งสองด้าน เพื่อปรับระดับเสียง โปงลางมี 12-13 ลูก สามารถทำให้เกิดเสียงในระบบ 5 เสียง (Pentatonic) คือเสียง โด เร มี ชอล ลา ลูกโปงลางแต่ละลูกมีความยาวลดหลั่นกัน ผูกรวมกันด้วยเชือก โดยเจาะรูทั้ง 2 ด้าน ของลูกโปงลาง แล้วร้อยเชือกผ่านไปแต่ละลูกจนรวมกันเป็นผืน เวลาตีจะใช้ แขวนโยงไว้กับเสา โดยนิยมเอาลูกโปงลางลูกใหญ่แขวนไว้ด้านบน และเรียงลงมาจนถึงลูกเล็กสุดแขวน ไว้ด้านล่าง การบรรเลงจะใช้ผู้บรรเลง 2 คน คนหนึ่ง (นั่งด้านซ้ายมือ) บรรเลงทำนอง (Melody) อีกคนหนึ่ง (นั่งด้านขวามือ) จะบรรเลงแนวประสาน (เรียกว่าตีเสพ) และทำจังหวะบรรเลงเสียงตัด หรือเสียงสร้อย โดยตีในลักษณะขั้นคู่เสียง (Chord) ส่วนใหญ่จะตีเป็นขั้นคู่ 5 คือ เสียง ลา และ เสียงมีพร้อมกัน ส่วนประกอบที่สำคัญของโปงลาง คือ 1.1 ผืนโปงลางประกอบด้วยลูกโปงลาง จำนวน 12-13 ลูก ลูกใหญ่ที่สุด เส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 8 ซม. ยาว 10 ซม. ลูกเล็กที่สุดเส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 5 ซม. ยาว 27 ซม. ลูกโปงลางจะเจาะรูทั้ง 2 ด้านห่างจากปลายสุดแต่ละด้าน 7 ซม. ร้อยด้วยเชือก ขนาด 2.5 หุ่น สำหรับไม้ที่ถือว่าเสียงดี และเสียงไพเราะกังวานที่สุด คือไม้มะหาด แต่ปัจจุบันนี้ หายากมากขึ้น จึงมีผู้นิยมนำไม้ชนิดอื่นมาทำแทนบ้าง เช่น ไม้หมากเหลื่ยม ไม้สมอป่า ไม้พยุง ไม้ประดู่ และไม่ขนุน ซึ่งได้คุณภาพของเสียงแตกต่างกันไป 1.2 ขาโปงลาง ในสมัยก่อนที่ยังไม่นำโปงลางเข้ามาบรรเลงรวมวงดนตรีนั้น นักดนตรี นิยมบรรเลงโดยแขวนโปงลางไว้กับเสา ส่วนอีกด้านหนึ่งจะผูกติดกับพื้น หรือใช้ขาเกี่ยวไว้ แต่เมื่อนำ โปงลางมาบรรเลงร่วมวงดนตรีจึงนิยมแขวนไว้กับขาโปงลางเพื่อให้สะดวกในการตี การเคลื่อนย้าย และบรรเลงร่วมกับวงดนตรีได้ จึงคิดทำขาโปงลางขึ้น โดยมีความสูงประมาณ 1 เมตร ยาว 1 เมตร ตั้งได้ฉากกันโดยส่วนล่างนั้นทำเป็นสามเหลื่อมวางลาบกับพื้นสามารถแขวนโปงลางลูกใหญ่ไว้ด้านบน และลูกเล็กลดหลั่นกันลงมา แขวนไว้ด้านล่าง 1.3 ไม้ตีโปงลาง ไม้สำหรับตีโปงลางส่วนใหญ่เป็นไม้ชนิดเดียวกันกับที่ทำลูกโปงลาง ยาวประมาณ 20-25 ซม. ทำหัวไม้ตีเป็นแบบกลม หรือแบนหรือแบบหัวโค้งก็ได้ ที่นิยมในปัจจุบัน จะเป็นแบบหัวโค้ง เพราะสามารถเลื่อนไหลได้รวดเร็วไม่ไปสะดุจลูกโปงลางลูกอื่น ๆ

วิธีทำโปงลาง ไม้ที่ใช้ทำโปงลางนั้นส่วนมากจะเป็นไม้เนื้อแข็ง เพราะจะให้เสียงที่ไพเราะและกังวาน ไม้ที่นิยม ใช้กันมากที่สุดคือ ไม้หมากหาด (มะหาด) ใช้ทำลูกโปงลาง ไม้ประดู่ใช้ทำไม้ตีและขาตั้ง ไม้มะหาดนั้น จะแบ่งได้เป็น 3 ชนิด โดยจะแบ่งตามเกรด ดังนี้ 1. ไม้มะหาดทองคำ จัดอยู่ในเกรด A 2. ไม้มะหาดดำ จัดอยู่ในเกรด B 3. ไม้มะหาดน้ำผึ้ง จัดอยู่ในเกรด C การเลือกไม้ การเลือกไม้ที่จะนำมาใช้ทำโปงลางนั้นจะต้องเป็นไม้มะหาดที่ตายแล้วประมาณ 20 ปีขึ้นไป เพราะจะให้เสียงที่ดี กังวาน และไม่ผิดเพี้ยนหลังจากการผลิต ส่วนไม้มะหาดที่ยังสดอยู่นั้นจะไม่ใช้ เพราะจะทำให้เสียงเพี้ยนไปจากความเป็นจริง และเสียงจะเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ เมื่อไม้แห้งลง วิธีทำ ลูกโปงลาง ไม้ที่ตัดมาจากต้นจะตัดเป็นท่อนๆ ท่อนละ 65 เซนติเมตร ท่อนหนึ่งจะผ่าแบ่งเป็นลูกโปงลาง ได้ 4-8 ลูก แล้วแต่ขนาดของท่อนไม้ ถ้าเป็นวิธีทำสมัยโบราณไม่มีเครื่องทุ่นแรงใดๆ เมื่อนำมีดมาถาก ไม้พอกลม ก็นำมาใช้ได้เลย ต่อมาได้นำเครื่องทุ่นแรงมาใช้คือ กบมือ จึงได้นำกบมือมาไสไม้ที่ทำโปงลาง ให้มีความกลม และสวยงามมากขึ้น จนถึงปัจจุบัน ใช้มีดถากให้กลมพอประมาณ และขั้นตอนต่อไป นำไปเข้าเครื่องกลึงเพื่อความสวยงาม ละเอียด และกลมมากขึ้น เมื่อกลึงเสร็จแล้ววัด และตัดขนาดความยาว ลูกแรกยาว 60 เซนติเมตร เส้นผ่าศูนย์ 7 เซนติเมตร ลูกต่อมาลดลงตามส่วน ห่างกันลูกละ 1 เซนติเมตร ลูกสุดท้ายยาว 29 เซนติเมตร ขั้นตอนต่อไป นำไม้มาวัดหัวท้ายข้างละ 12 เซนติเมตร และลดลงตามส่วน ลูกล่างสุดวัดได้ 6 เซนติเมตร ในแต่ละข้างเรียงไม้ให้สม่ำเสมอกัน แล้วนำมีดมาถากให้มีลักษณะเว้าทั้ง 2 ข้าง ของลูก โปงลาง แล้วนำมาแต่งเสียงโดยวิธีการตัดไม้ออก และเทียบเสียงให้เข้ากับ โปงลางต้นแบบ ขั้นตอน สุดท้าย เจาะรู โดยวัดเข้ามาวิธีเดียวกันกับการถากลูกโปงลางให้เว้า การเทียบเสียง เสียงโปงลางถ้าใช้กับวงพื้นบ้านอีสานทั่วไป จะใช้ แคน เป็นหลักในการบันทึกเสียง แต่ถ้าจะใช้ บรรเลงกับวงดนตรีสากล จะต้องใช้ คีย์บอร์ด อิเล็คโทนในการเทียบเสียงหรือไม่ก็ใช้เครื่องเทียบเสียง สากล ในการเทียบเสียงลูกโปงลางในแต่ละลูก เสียงที่ได้มาจะเข้ากับเครื่องดนตรีสากลได้เป็นอย่างดี

ใบความรู้ที่2.2 เรื่อง แผนภูมิเสียงของโปงลาง แผนภูมิเสียงของลูกโปงลาง แสดงโน้ตของลูกโปงลางแต่ละลูก ซึ่งมีโน้ตดังภาพ ภาพประกอบ แผนภูมิลูกโปงลาง มี 1 ซอล 2 ลา 3 โด 4 เร 5 มี 6 ฟา 7 ซอล 8 ลา 9 โด 10 เร 11 มี 12 ซอล 13

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------- ใบงานที่ 2.1 เรื่อง ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโปงลาง ให้นักเรียนแบ่งกลุ่ม ๆ ละ 5 คน แล้วช่วยกันอธิบายเนื้อหาความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับดนตรีพื้นบ้าน อีสานประเภทโปงลางมาพอสังเขป ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับ โปงลาง

ใบงานที่ 2.2 เรื่อง แผนภูมิเสียงของโปงลาง ให้นักเรียนเติมตัวโน้ตของลูกโปงลางให้ถูกต้อง

ชุดกิจกรรมที่ 2.1 เรื่อง การฝึกท่องไล่เสียงตัวโน้ต ให้นักเรียนฝึกท่องระดับเสียงของตัวโน้ต เพื่อฝึกประสาทสัมผัสโสตประสาททางหู จะได้คุ้นเคยกับตัวโน้ตทางดนตรี ด ร ม ฟ ซ ล ท ด ด ท ล ซ ฟ ม ร ด ภาพประกอบแผนภูมิตัวโน้ต วิธีฝึก 1. นักเรียนหายใจเข้าลึก ๆ และค่อยปล่อยลมหายใจออก 2. นักเรียนท่องโน้ตตามที่ครูกำหนดให้ดังโน้ตที่กำหนด โด เร มี ฟา ชอล ลา ที โด โด ที ลา ชอล ฟา มี เร โด แล้วให้นักเรียนท่องโน้ต แบบไล่จากตัวสุดท้ายถึงตัวที่ 1 ดังโน้ตที่กำหนด 3. นักเรียนแบ่งกลุ่มๆ ละ 5 คน เพื่อฝึกการท่องโน้ตในข้อ 2 แล้วนำมาท่องให้ครูและเพื่อนๆ ฟัง 4. ให้จำแผนภูมิเสียงของโปงลางให้ละเอียด แล้วให้นักเรียนฝึกการตีโปงลางทีละโน้ตโดยเริ่มจาก เสียงโน้ตเสียงต่ำลงมาหาเสียงโน้ตเสียงสูง และเริ่มจากเสียงโน้ตเสียงสูงขึ้นไปเสียงโน้ตเสียงต่ำ

ชุดกิจกรรมที่ 2.2 เรื่อง ดนตรีพื้นบ้านอีสาน (โปงลาง) 1. ให้นักเรียนฝึกการตีโปงลาง ตามโน้ตที่กำหนดให้ดังต่อไปนี้ มม ม ดด ด ซซ ช ลล ล มม ม ฟฟ ฟ ซซ มม ม รร ร ลล ล ดด ด รร ร

วิธีการฝึก 1. ให้นักเรียนฝึกท่องโน้ต ตามที่กำหนดให้ 2. ให้นักเรียนใช้มือทั้งสองข้างจับไม้ตีโปงลางแล้วเคาะที่ไปที่แผนภูมิเสียงของโปงลาง เพื่อฝึกมือให้ตีโปงลางให้คล่อง โดยฝึกดังนี้ ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา ขวา ซ้าย ขวา มมม ซซซ ลลล มมม รรร ดดด ซซซ ฟฟฟ ดดด รรร มมม ลลล

ชุดกิจกรรมที่ 2.3 เรื่อง การฝึกทักษะการตีโปงลางแบบกรอ ให้นักเรียนฝึกชุดกิจกรรมการตีโปงลาง โดยวิธีกรอโน้ตซึ่งมีขั้นตอนดังนี้ มี 1 ซอล 2 ลา 3 โด 4 เร 5 มี 1 ฟา 7 ซอล 8 ลา 9 โด 10 เร 11 มี 12 ซอล 13

วิธีฝึก 1. ให้จับไม้ตีโปงลางทั้ง 2 ข้างแล้วกรอโน้ตถี่ๆ จำนวน 8 ห้องเพลง ดังโน้ตที่กำหนดให้ เป็นจำนวน 2 รอบ ต่อกัน แล้วฝึกจนชำนาญ - - - ม/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ซ/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ล/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ด/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ร/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ม/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ฟ/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ซ/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ล/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ด/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ร/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ม/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/- - -/ - - - ซ/- - -/- - -/- - -/- - - /- - -/- - -/- - -/ 2. ให้ตีโปงลางแบบกรอ จากโน้ตบนสุด คือ เสียง ม ไล่กรอลูกโปงลางไล่ลงมาจนถึงเสียง ซ และ กรอลูกโปงลางโน้ตถี่ๆ จำนวน 8 ห้องเพลง ทีละลูก จนถึงเสียง ม

ชุดกิจกรรมที่ 2.4 เรื่อง การฝึกทักษะการตีโปงลางแบบเคาะ ให้นักเรียนฝึกชุดกิจกรรมการตีโปงลางโดยวิธีการเคาะไม้ตีพร้อมกันสองข้าง โดยแยกประสาทสัมผัสของมือและตาให้ได้โดยใช้แบบฝึกดังต่อไปนี้ ล ล ล ล ล ล ล ล - - -ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/ ล ล ล ล ล ล ล ล - - -ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/ ล ล ล ล ล ล ล ล - - -ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/-ม-ม/ วิธีฝึก 1. ให้ใช้มือซ้ายเคาะที่ลูกโปงลาง โน้ตตัว ล ให้ใช้มือขวาเคาะที่ลูกโปงลางโน้ตตัว ม ในการตีให้เคาะ โน้ตตัว ล และโน้ตตัว ม พร้อมกันและใช้มือขวาตีโน้ตตัว ม อีก 1 ครั้ง ดังโน้ตที่กำหนดให้ _________________ม________________ ___________________________ _____ล____________ ____________ _______ ในการตีให้ใช้มือซ้ายเคาะบริเวณขอบลูกโปงลางด้านซ้ายของโน้ตตัว ล และมือขวาเคาะ บริเวณตรงกลางของลูกโปงลาง ของโน้ตตัว ม ต่ำ

ชุดกิจกรรมที่ 2.5 เรื่อง การฝึกตีโปงลางลายโปงลาง ให้นักเรียนฝึกตีโปงลาง ลายโปงลาง ดังโน้ตที่กำหนดให้ 1. นักเรียนท่องโน้ตลายโปงลางจนสามารถจำทำนองได้ 2. นักเรียนฝึกตีโปงลางมือเดียวโดยใช้มือขวาตีโน้ตลายโปงลางให้คล่องโดยเริ่มตีโน้ต บรรทัดที่ 1 และ 2 จนสามารถตีโปงลางได้คล่อง เวลาตีให้ท่องโน้ตด้วย - - - - - - - ม - ซ – ล - ซ – ล - - - ล - - - ร - ด - ล - ซ – ล - - - ล - - - ด - ร – ม - ร – ม - - - ม - - - ล - ซ – ม - ร – ม 3. นักเรียนตีโปงลางลายโปงลาง บรรทัดที่ 3 และ 4 ให้คล่องและเวลาตีให้ท่องโน้ตด้วย - - - ม - - - ม - ซ – ล - ซ – ล - - - ล - - - ร - ด – ล - ซ – ล - - - ล - - - ซ - ม – ล - ซ – ม - - - ม - - - ด - ร – ซ - ร – ม 4. นักเรียนตีโปงลางลายโปงลาง บรรทัดที่ 5 และ 6 ให้คล่องและเวลาตีให้ท่องโน้ตด้วย - - - ม - - - ซ - ม – ล - ซ – ม - - - ม - - - ด - ร – ซ - ร – ม - - - ม - ม – ร - ด - ล - ซ - ล - - - ล - ม - ร - ด – ล - ซ - ล 5. นักเรียนฝึกตีโปงลาง ลายโปงลางตั้งแต่บรรทัดที่ 1 – 6 ให้คล่อง - - - - - - - ม - ซ – ล - ซ – ล - - - ล - - - ร - ด - ล - ซ – ล - - - ล - - - ด - ร – ม - ร – ม - - - ม - - - ล - ซ – ม - ร – ม - - - ม - - - ม - ซ – ล - ซ – ล - - - ล - - - ร - ด – ล - ซ – ล - - - ล - - - ซ - ม – ล - ซ – ม - - - ม - - - ด - ร – ซ - ร – ม - - - ม - - - ซ - ม – ล - ซ – ม - - - ม - - - ด - ร – ซ - ร – ม - - - ม - ม – ร - ด - ล - ซ - ล - - - ล - ม - ร - ด – ล - ซ - ล

6. นักเรียนฝึกตีโปงลางแบบสองมือ โดยที่มือซ้ายจะตีที่โน้ตตัว ล และมือขวาจะเป็นตัวดำเนิน ทำนอง ตั้งแต่บรรทัดที่ 1 – 6 โดยที่มือซ้ายจะเคาะโน้ตตัวสุดท้ายซึ่งเป็นจังหวะตกของ ห้องเพลงเสมอ เช่น ล ล ล ล ล ล ล - - - - - - - ม - ช - ล - ช - ล - - - ล - - - ร - ด - ล - ช - ล 7. นักเรียนฝึกตีโปงลางให้คล่อง แล้วให้เพื่อนๆ ตีกลองให้จังหวะใส่กับการบรรเลงลายโปงลาง

กิจกรรมทดสอบภาคปฏิบัติ(20 คะแนน) เรื่อง การฝึกตีโปงลาง ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ให้นักเรียนฝึกตีโปงลางชุดกิจกรรมการตีโปงลาง โดยวิธีกรอโน้ตตามแผนภูมิให้ถูกต้อง (5 คะแนน) มี 1 ซอล 2 ลา 3 โด 4 เร 5 มี 6 ฟา 7 ซอล 8 ลา 9 โด 10 เร 11 มี 12 ซอล 13

ให้นักเรียนเติมตัวโน้ตของลูกโปงลางให้ถูกต้อง (5 คะแนน) 1 2 3 4 5 6 มี 7 8 9 ลา 10 11 12 13 ให้นักเรียนตีโปงลางลายโปงลาง ดังโน้ตที่กำหนดให้ถูกต้อง (10 คะแนน) - - - - - - - ม - ซ – ล - ซ – ล - - - ล - - - ร - ด - ล - ซ – ล - - - ล - - - ด - ร – ม - ร – ม - - - ม - - - ล - ซ – ม - ร – ม - - - ม - - - ม - ซ – ล - ซ – ล - - - ล - - - ร - ด – ล - ซ – ล - - - ล - - - ซ - ม – ล - ซ – ม - - - ม - - - ด - ร – ซ - ร – ม - - - ม - - - ซ - ม – ล - ซ – ม - - - ม - - - ด - ร – ซ - ร – ม - - - ม - ม – ร - ด - ล - ซ - ล - - - ล - ม - ร - ด – ล - ซ - ล

แบบทดสอบหลังเรียน (10 คะแนน) เรื่อง การฝึกตีโปงลาง ให้นักเรียนทำเครื่องหมาย X ข้อที่ถูกต้องที่สุด 1. โปงลาง เป็นเครื่องดนตรีประเภทใด ก. ดีด ข. สี ค. ตี ง. เป่า 2. โปงลาง ทำมาจากไม้อะไร ก. ไม้มะหาดทอง ข. ไม้มะหาดหิน ค. ปักเหลี่ยม ง. ถูกทุกข้อ 3. ผืนโปงลาง ประกอบด้วยลูกโปงลางจำนวนกี่ลูก ก. 5 - 8 ลูก ข. 9 – 11 ลูก ค. 12 – 13 ลูก ง. 14 – 15 ลูก 4. ก่อนตีโปงลางนักเรียนควรทำอย่างไร ก. ยกมือไว้เครื่องดนตรี ข. เล่นได้เลย ค. เช็ดโปงลาง ง. ปรับเสียง 5. การเก็บรักษาโปงลางข้อใด กล่าวไม่ถูกต้อง ก. เก็บไว้ในที่สูง ข. เก็บไว้ในห้องที่สะอาดไม่เปียกชื้น ค. เก็บไว้ที่มีแดด ง. เก็บไว้ลานบ้าน

6. ไม้ชนิดใดนิยมนำมาทำเป็นโปงลาง ก. งิ้ว ข. มะม่วง ค. มะหาด ง. ขี้เหล็ก 7. โปงลาง เป็นเครื่องดนตรีประจำจังหวัดใด ก. กาฬสินธุ์ ข. มหาสารคาม ค. ร้อยเอ็ด ง. ขอนก่น 8. โปงลางมักนิยมใช้บรรเลงร่วมกับวงดนตรีประเภทใด ก. วงโปงลาง ข. วงดนตรีไทย ค. วงดนตรีสากล ง. วงดนตรีกันตรึม 9. ข้อใดกล่าวถูกต้องเกี่ยวกับประโยชน์ของการเล่นโปงลาง ก. ร่าเริง ข. จิตแจ่มใส ค. สนุกสนาน ง. ถูกทุกข้อ 10. ข้อใดเป็นเครื่องดนตรีประเภทเดียวกับโปงลาง ก. พิณ ข. แคน ค. ระนาด ง. ซอด้วง ขอให้ทุกคนโชคดีนะคะ ชั่วโมงต่อไปเรามาฝึกกันต่อ

บรรณานุกรม กาสัก เต๊ะขันหมาก. “โปงลาง เอกลักษณ์แห่งดนตรีอีสาน,” ใน วัฒนธรรม. กรุงเทพ : เจ้าพระยา, 2530. กรมวิชาการ. 2551 สาระและมาตรฐานการเรียนรู้กลุ่มศิลปะในหลักสูตรการศึกษาขึ้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. กรุงเทพมหานคร : กระทรวงศึกษาธิการ. กรมวิชาการและคณะอนุกรรมการปฏิรูปการเรียนรู้. 2543. การปฏิรูปการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียน สำคัญที่สุด กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว. กระทรวงศึกษาธิการ. 2551 หลักการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์ กรมวิชาการ. ผังมโนทัศน์และสาระการเรียนรู้แกนกลางกลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ พุทธศักราช 2551. กรุงเทพมหานคร : กระทรวงศึกษาธิการ. ขนิษฐา สุวรรณชาติ. “อืสานของเรา,” ใน ดนตรีและการละเล่นของชาวอีสาน. กรุงเทพ : การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย, 2528. เจริญชัย ชนไพโรจน์. ดนตรีพื้นบ้านอีสาน. มหาสารคาม : ภาคดุริยางคศาสตร์ คณะมนุษศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มหาสารคาม, 2526. ปรีชา พิณทอง. “โปง”ในนิทรรศการอีสานบ้านเฮา. อุบลราชธานี : วิทยาลัยครูอุบลราชธานี,2521. ศิลปะ ม. 1 . หลักการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. พุทธศักราช 2551. กรุงเทพมหานคร : กระทรวงศึกษาธิการ. สำเร็จ คำโมง. ดนตรีอีสาน. มหาสารคาม : ภาควิชาดุริยางคศาสตร์ วิทยาลัยครูมหาสารคาม, 2526

ภาคผนวก

เฉลยแบบทดสอบหลังเรียน (10 คะแนน) เรื่อง การฝึกตีโปงลาง 1. ค 2. ง 3. ค 4. ก 5. ก 6. ค 7. ก 8. ก 9. ง 10. ค

เฉลยใบงานที่ 2.1 เรื่อง ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโปงลาง ให้นักเรียนแบ่งกลุ่มๆ ละ 5 คน แล้วช่วยกันอธิบายเนื้อหาความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับดนตรี พื้นบ้านอีสานประเภทโปงลางมาพอสังเขป โปงลาง เป็นเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีที่มีชื่อเรียกตามท้องถิ่นอีสาน ลูกโปงลางมีขนาดเป็นท่อนไม้กลมทำจากไม้มะหาดที่แห้งสนิทมีเส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 5-8 ซม. ถากตรงกลางทั้งสองด้าน เพื่อปรับระดับเสียง โปงลาง มี 12-13 ลูก สามารถทำให้เกิดเสียงในระบบ 5 เสียง (Pentatonic) คือเสียง โด เร มี ชอล ลา ลูกโปงลางแต่ละลูกมีความยาวลดหลั่นกัน ผูกรวมกัน ด้วยเชือก โดยเจาะรูทั้ง 2 ด้าน ของลูกโปงลาง แล้วร้อยเชือกผ่านไป แต่ละลูกจนรวมกันเป็นผืนเวลาตีจะใช้แขวนโยงไว้กับเสา โดยนิยมเอาลูกโปงลาง ลูกใหญ่แขวนไว้ด้านบน และเรียงลงมาจนถึงลูกเล็กสุดแขวนไว้ด้านล่าง ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับ โปงลาง

เฉลยใบงานที่ 2.2 เรื่อง แผนภูมิเสียงของโปงลาง ให้นักเรียนเติมตัวโน้ตของลูกโปงลางให้ถูกต้อง มี 1 ซอล 2 ลา 3 โด 4 เร 5 มี 1 ฟา 7 ซอล 8 ลา 9 โด 10 เร 11 มี 12 ซอล 13