"สมุดไทยนี้ดีมีที่มา"

การเขยี น
บนสมุดไทย

สารบญั

หน้า

การศกึ ษาคน้ ควา้ วธิ กี ารเตรยี มอปุ กรณ์การทำสมุดไทย 1
การบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในสมดุ ไทย 3
การทำสมุดไทยเรมิ่ ข้ึนเมือ่ ไหร่ 4
การบันทึกลายลกั ษณ์อกั ษรส่งผลต่อการพัฒนาการวรรณคดขี องไทยอยา่ งไร 5
จงอภปิ รายพรอ้ มยกตวั อยา่ ง
บรรณานกุ รม 6

๑

การศกึ ษาคน้ ควา้ วธิ กี ารเตรยี มอปุ กรณก์ ารทำสมดุ ไทย

ภาพแหลง่ ท่มี า : https://www.matichon.co.th/ สมุดไทยมีลักษณะพิเศษเฉพาะตัว ไม่มีการเย็บเล่ม
entertainment/arts-culture/news_1219236
เหมือนหนังสือในปัจจุบัน เพียงแต่ใช้กระดาษยาวเพียงแผ่ นเดียว
ภาพแหล่งท่มี า : http://krabi.nfe.go.th:800/29/ แล้วพับกลับไปมา จะให้หนังสือมีขนาดหนาหรือบางก็ขึ้นอยู่กบั การใช้งาน
index.php?name=news&file=readnews&id=164 โดยท่ัวไปแล้วหนังสือสมุดไทยมีอยู่สองแบบ คือ “สมุดไทยดำ”กับ
“สมุดไทยขาว” เพราะเรียกตามสีของสมุด โดยถ้าต้องการทำสมุดขาว
ให้นำแป้งเปียกไปผสมกับน้ำปูนขาวกวนให้สุกแล้วทาบบนกระดาษ
จะได้ออกมาเป็นกระดาษสีขาว ถ้าเป็นสมุดดำ ให้นำแป้งเปียกที่ผสม
เขม่าไฟ หรือกาบมะพร้าวท่ีเผาไฟไปผสมกับน้ำปูนขาวจะได้ออกมา
เป็นกระดาษสีดำ จากนั้นนำไปตากให้แห้งสนิทแล้วนำกระดาษมาขัด
ใ ห้ เ รี ย บ แ ล ะ ข้ึ น มั น ด้ ว ย หิ น จึ ง ค่ อ ย น ำ ไ ป พั บ เ พ่ื อ ท ำ ส มุ ด

ในสมัยก่อนต้นไม้ที่นำมาทำกระดาษคือ ต้นสา ทางภาคเหนือนิยมนำมาทำ ภาพแหลง่ ทมี่ า : https://www.facebook.com/
เรียกว่า กระดาษสา อีกชนิดหนึ่งคือต้นข่อย กระดาษที่ได้จากต้นข่อยนั้นนำมาทำ 382988308548801/photos/%E0%B8%
เป็นสมุดไทยที่ใช้เขียนตวั อักษรและเขียนภาพ เช่น ภาพพระมาลัยหรอื ทศชาติชาดก 81%E0%B8%A3%E0 8%B7/905366159
เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีกระดาษแผ่นบาง ๆ ที่ยังไม่ได้ทำเป็นรูปเล่ม เรียกว่า
กระดาษเพลา 644344/

เครอื่ งมอื ทีใ่ ช้เขยี น ได้แก่

ปากกาทำจากไม้หรอื ขนไก่ แล้วนำไปบากใหเ้ ป็นร่องเพอื่ ให้นำ้ หมกึ เดนิ ได้
ดนิ สอขาว ไดม้ าจากดินสอพองชนดิ หนึ่งมเี นอื้ ละเอียดแขง็ สีขาวเมอ่ื จะนำมาใช้ประโยชน์
ในการเขยี นต้องเลอ่ื ยให้เปน็ แทง่ เล็ก ๆ

๒

สนี ำ้ หมึกได้จากธรรมชาติ ได้แก่
นำ้ หมกึ สีดำ ทำจากเขมา่ ไฟบดละเอยี ดผสมกบั กาวยางมะขวิด
น้ำหมึกสขี าว ทำจากเปลือกหอยมกุ ฝนหรือบดให้ละเอียดผสมกับน้ำยางมะขวิด
น้ำหมกึ สีแดง ทำมาจากชาดผสมกบั กาวยางมะขวดิ
นำ้ หมึกสีทอง โดยน้ำหมึกชนิดนี้ตอ้ งเขียนดว้ ยกาวจากยางไม้แล้วนำทองคำเปลวปดิ บนกาว ถงึ จะไดส้ ีทองทเ่ี งางาม

กกำก

ภาพแหลง่ ทม่ี า : https://www.kalyanamitra.org/th/uniboon_detail.php?page=3775

๓

การบนั ทกึ เปน็ ลายลกั ษณอ์ กั ษร

คนไทยโบราณนิยมเขียนตัวอักษรใต้เส้นบรรทัด เนื่องจากสมุดไทยแต่ละเล่มไม่มีมาตรฐาน

ในการกำหนดขนาดความกว้างยาวของหน้ากระดาษ จำนวนหน้า และไม่มีเส้นบรรทัด ดังนั้นการเขียนหนังสือ
แต่ละครั้ง จึงไม่จำกัดว่าหน้าหนึ่งจะต้องมีจำนวนบรรทัดเท่าใด ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความต้องการของผู้เขียนหนังสือ
ท่นี ยิ ม และพบมากทสี่ ดุ คือ ๓ - ๔ บรรทัด

เม่ือจะเขียนหนังสือต้องขีดเส้นบรรทัดไว้ก่อน โดยใช้ตะก่ัวนม

เหลาแหลมขีดเสน้ บรรทดั ซึง่ ต้องกำหนดความถ่ีห่างของชอ่ งไฟระหว่างบรรทัด
ให้ได้ระดับเสมอกนั ทกุ เส้นบรรทัดตลอดทั้งเล่มสมุด และต้องให้มีที่พอสำหรับ
การเขียนตวั อกั ษรใต้เสน้ บรรทัด

ภาพแหลง่ ทมี่ า : https://adaymagazine.com/rayong-time-ago-3

เน่ืองจากรปู ลักษณะของสมดุ ไทยมหี ลายประเภท และใช้วสั ดหุ ลายชนดิ เขยี นตัวหนงั สอื ทำให้มีการเรยี กช่อื สมดุ ไทย
ทแ่ี ตกตา่ งกันไป โดยอาจแบง่ ออกไดเ้ ปน็ ๒ วิธีเรยี ก คอื

๑. เรยี กช่ือสมดุ ตามประโยชน์ทใี่ ช้

เชน่ สมดุ ถือเฝา้ สมุดรองทรง สมดุ ไตรภูมิ
o สมุดถือเฝ้า คือ สมุดที่ใช้บันทึกเรื่องราวหรือข้อราชการอันจำเป็นสำหรับอ่านถวายพระเจ้าแผ่นดิน
ในที่เฝ้าหรอื สำหรบั จดบนั ทกึ พระราชกระแส หรอื ข้อราชการต่าง ๆ
o สมดุ รองทรง คอื หนงั สอื สมดุ ไทยที่พระเจา้ แผน่ ดนิ ทรงใช้ สว่ นมากจะมีรูปทรงและขนาดเท่ากับสมุดถือเฝา้
o สมุดไตรภูมิ คือ หนังสือสมุดไทยที่สร้างขึ้น เพื่อใช้เขียนเรื่องไตรภูมิโดยเฉพาะเป็นสมุดขนาดใหญ่กว้าง
ประมาณ ๒๘ เซนตเิ มตร และยาวประมาณ ๕๑ เซนติเมตร

๒. เรียกชื่อสมุดตามสีของเส้นอกั ษรที่ปรากฏในเลม่ สมดุ
เช่น สมดุ ไทยดำเส้นขาว สมดุ ไทยดำเสน้ หรดาล สมดุ ไทยเส้นรง สมดุ เสน้ ไทยทอง สมดุ ไทยขาวเส้นดำ เปน็ ต้น

๔

เชน่ สมุดดำเสน้ ขาว สมุดดำเสน้ หรดาล สมุดเสน้ รง สมดุ เส้นทอง สมุดขาวเสน้ ดำ

การทำสมดุ ไทยเรม่ิ ขนึ้ เมอ่ื ไหร่

เอกสารโบราณท่ีบนั ทกึ ข้อมลู ความรบู้ นกระดาษแบบไทยแท้
ไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าเริ่มมีสมุดไทยตั้งแต่เมื่อไหร่ แต่มีการพบ
ฃ หลักฐานของสมุดไทยฉบับที่เก่าแก่ที่สุด คือ หนังสือสมุดไทยดำ
เรื่องพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์
สร้างขึ้นในปี พ.ศ.2223 ตรงกับรัชกาลของสมเด็จพระนารายณ์
มหาราช นักประวัติศาสตรเชื่อกันว่ายังมีหลักฐานที่เก่าแก่กว่าน้ัน
ภาพแหล่งท่มี า : https://aksararoywaleelikh.wixsite.com/rayong/blank-6 อี ก มาก แต่ อ าจเป ็น เพ ร าะ ก ร ะ ด า ษมี คว า มเ ส่ื อ ม ส ล า ย เ ร็ ว
อีกท้ังยงั ฉกี ขาด เปือ่ ย และถูกทำลายง่ายกว่าเอกสารโบราณประเภท
สมุดไทยเริ่มแรกเชื่อว่าทำมาจากกระอดื่นาษสา เป็นกระดาษทำมือท่ีถูกนำเข้ามาพร้อมกับพุทธศาสนา
เพื่อใช้ทำบันทึกหลักคำสั่งสอนทางศาสนา จนกลายเป็นกระดาษพื้นเมืองในภาคเหนือ จากนั้นวิธีการผลิตกระดาษ
ได้แพร่หลายไปทั่วประเทศ เราจึงมีสมุดไทยทำมาจากเปลือกไม้หลากหลายชนิดท่ีหาได้ง่ายในท้องถิ่นต่าง ๆ
เชน่ เปลือกตน้ ขอ่ ย เปลือกปอ ใยสบั ปะรด เปน็ ตน้

ความนิยมในการใช้สมุดไทยเขียนหนังสือได้สิ้นสุดลง
เมื่อปลายรัชกาลที่ 6 พร้อมกับการเข้ามาของ"สมุดกระดาษฝรั่ง" หรือ
สมดุ และกระดาษ ในรปู แบบที่ใชก้ นั อย่ใู นปจั จบุ นั ทัง้ ๆ ทห่ี นังสือสมุดไทย
มีความคงทนถาวรและอายุการใช้งานที่ยืนยาวกว่า อีกทั้งยังปลอดภัย
จากหนอนแมลงกัดกินทำลายได้มากกว่า แต่น่าจะเป็นเพราะสมุดฝรั่ง
ใช้งานสะดวกกว่าสมุดไทย สมุดฝรั่งจึงครอบครองส่วนแบ่งทางการตลาด
ไปแบบเหมาคนเดียวทัง้ หมด สมดุ ไทยหรือสมุดข่อยแบบโบราณได้คอ่ ย ๆ
ภาพแหล่งท่ีมา : https://www.facebook.com/1404625049796788 เสื่อมคลายความนยิ มลงโดยลำดบั

/posts/2047376888854931/

ในปัจจุบัน สมุดไทยและเอกสารโบราณต่าง ๆ มีสำนักหอสมุดแห่งชาติ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ
และสำนักวรรณกรรมและประวัตศิ าสตร์ ซง่ึ เปน็ หน่วยงานหลกั ๆ ในการดแู ลเอกสารสำคญั ทางประวัตศิ าสตร์เหล่านี้
โดยผ้ทู สี่ นใจสามารถเขา้ ไปดศู ึกษาเพมิ่ เติมได้

๕

การบนั ทกึ ลายลกั ษณอ์ กั ษรสง่ ผลตอ่ การพฒั นาการ
ทางวรรณคดขี องไทยอยา่ งไร จงอภปิ รายพรอ้ มยกตัวอยา่ ง

1. ทำให้เกิดความมัน่ คงทางวรรณกรรม วรรณกรรมมุขปาฐะเป็นการเล่ากันผ่านปากต่อปาก ทำให้เรื่องราว
อาจมีการบิดเบือนไปเรื่อย ๆ แต่เมื่อเข้าสู่กระบวนการเขียนเป็นลายลักษณ์อักษร อันประกอบไปด้วยร้อยแก้ว
และรอ้ ยกรอง ทำใหส้ ามารถจำแนกและระบชุ นิดของวรรณกรรมได้ รวมถึงยงั เป็นหลักฐานท่ีสำคญั ในจดบนั ทกึ

2. เนื้อหาของวรรณกรรมเกิดความผิดเพี้ยนน้อยลง เนื่องจากมีการบันทึกไว้เป็นแบบลายลักษณ์อักษร
ทำให้วรรณกรรมส่วนใหญ่สามารถตรวจสอบแหล่งท่ีมารวมถึงข้อมูลของผู้แต่งได้ หากเป็นวรรณกรรมแบบมุขปาฐะ
น่าจะยากต่อการตรวจสอบ เนื่องจากเป็นวรรณกรรมที่เล่ากันผ่านปากต่อปาก อาจมีการแต่งเสริมเติมเนื้อเรื่อง
เพือ่ อรรถรส ทำใหย้ ากต่อการตรวจสอบขอ้ มูลของเรื่องทแ่ี ทจ้ รงิ

3. วรรณกรรมบางเรื่องสามารถเปน็ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ได้ โดยวรรณกรรมบางเรื่องมีการจดบันทกึ
ความถูกต้องในเรื่องของเวลา จดหมายเหตุ โดยเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ประเภทพงศาวดาร ซึ่งแตกต่างกับ
จดหมายเหตุตรงท่ีเป็นการบันทึกร่วมสมัย บ่งบอกเกี่ยวกับวันเวลาที่มีเหตุการณ์เกิดขึ้น มีลักษณะเด่นในเรื่อง
ของการให้รายละเอียด พร้อมทงั้ แทรกความคดิ เหน็ ของผบู้ ันทึกลงไปดว้ ย

4. เกิดความเจริญงอกงามทางด้านวรรณกรรม เนื่องจากเเต่เดิมนั้นการเขียนเป็นไปเพื่อการจดบันทึก
สำหรบั ไว้ใช้ประโยชน์ในด้านใดด้านหน่งึ ทไ่ี ม่ใช่เพื่อเน้นทางด้านความบันเทงิ แต่หลังจากมกี ารจดบนั ทึกเร่ืองราวต่าง ๆ
โดยอาจจะเป็นการจดบันทึกเรื่องราวของวรรณกรรมแบบมุขปาฐะหรือเรื่องราวท่ีเคยได้พบเห็น ผนวกกับการใช้กลวิธี
ในการแต่ง ทำให้ความนิยมในงานเขียนวรรณกรรมเพิ่มมากขึ้น และเกิดการสร้างสรรค์งานเขียนในรูปแบบใหม่
ข้นึ มากมาย

5. วรรณกรรมกอ่ ให้เกิดความเจริญทางด้านส่ือมวลชน เมื่อมีตัวอักษรเป็นการรบอกเลา่ เร่อื งราวต่าง ๆ ทำให้
ความผิดเพี้ยนในเนื้อหานั้นน้อยลง การใช้ตัวอักษรถือเป็นสื่อที่มวลชนเข้าถึงได้ง่ายและมีความน่าเชื่อถือ นอกจากน้ี
วรรณกรรมยังก่อให้เกิดสื่อในรูปแบบต่าง ๆ มากมาย ไม่ว่าจะเป็นสื่อหนังสือพิมพ์ สื่อละครโทรทัศน์ สื่อภาพยนตร์
เปน็ ต้น

บรรณานุกรม

บรษิ ัท มติชน จำกดั (มหาชน). (2561). สมดุ ไทย “สมัยก่อน”. [Online]. เขา้ ถงึ ขอ้ มูลไดจ้ าก :
https://www.silpa-mag.com/culture/article_16185. (2564, 14 กรกฎาคม).

ศักดา ป้ันเหนง่ เพ็ชร.์ (2551). หนงั สือโบราณของไทย. [Online]. เข้าถงึ ขอ้ มลู ไดจ้ าก :
https://www.saranukromthai.or.th/sub/book/book.php?book=32&chap=3&page=t32-3-
infodetail12.html. (2564, 14 กรกฎาคม).

ศิลป์สมุด Art of Bookbinding. (2562). สมุดไทย งดงามล้ำคา่ ไมแ่ พส้ มุดใด ๆ ในโลก. [Online].
เขา้ ถึงขอ้ มลู ไดจ้ าก : https://es-la.facebook.com/103818831096200/posts/120639502
747466/. (2564, 14 กรกฎาคม).

อภิญญานชุ เผา่ พงษค์ ลา้ ย. (2564). เอกสารโบราณหนังสือสมุดไทย มรดกทางภูมปิ ญั ญาของคนไทย.
[Online]. เขา้ ถงึ ข้อมูลไดจ้ าก : https://es-la.facebook.com/103818831096200/posts/120
639502747466/. (2564, 14 กรกฎาคม).

คณะผู้จดั ทำ

นางสาวกรชวลั ศึกสงคราม รหสั นกั ศึกษา 63121010001
63121010009
นางสาวธติ มิ ากร พระประทุม รหัสนักศกึ ษา 63121010010
63121010016
นางสาวพรวดี พงศ์ชาญบุญมี รหัสนกั ศึกษา 63121010022
63121010028
นายสุทัศน์ สงิ ห์แก้ว รหสั นักศึกษา

นางสาวพรรวะcษา ดอมไธสง รหัสนักศกึ ษา

นางสาวขวัญชนก ศรีนาท รหสั นกั ศึกษา

หม่เู รียนที่ 1 คณะครุศาสตร์ สาขาวิชาภาษาไทย
มหาวิทยาลัยราชภฏั วไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชปู ถมั ภ์