The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

De Kleipijp als bodemvondst, Jubileumuitgave PKN 1988 Hoofdstuk Groningen, H.R. Tupan

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by Stichting PKN, 2017-05-27 01:54:37

De kleipijp als bodemvondst Groningen

De Kleipijp als bodemvondst, Jubileumuitgave PKN 1988 Hoofdstuk Groningen, H.R. Tupan

Keywords: kleipijpenindustrie Groningen

'J-z _

DEK LEI PIJ PAL S BOD E M V 0 N D ST.
Beknopt overzicht van tien jaar onderzoek naar de belangrijkste pijpenmakerscentra

in de 17e en 18e eeuw.

Onder redaktie van F. Tymstra en J. van der Meulen.

Uitgegeven door de Pijpelogische Kring Nederland.
Correspondentie adres: Utrechtse Jaagpad 115,2314 AT Leiden.

September 1988.
Oplage: 300 exemplaren.

Deze uitgave kwam tot stand door de belangeloze medewerking van:

- Al-Druk Drukwerk, Weesp
- W. Krook, Diemen

- F.E. Tymstra en J. Tymstra, Zaandam.

G RON I N GEN.

door H.R. Tupan

INLEIDING.

Vanaf het midden van de 17e eeuw tot aan het begin van de 1ge eeuw zijn in de stad Gronin-

gen pijpen van klei gemaakt. Gedurende ruim hondervijftig jaren hebben diverse pijpenmakers

onder sociaal en economisch zware omstandigheden kleipijpen vervaardigd (1). Dit blijkt

ondermeer uit het feit dat vele pijpenmakerijen gerechtelijk, dus door schulden, moesten

worden verkocht. Ook de aanhoudende rekwesten die de pijpenmakers indienden en de taxa-

tie :ran de 400ste penning in de jaren 1730-1731 geven overduidelijk aan dat deze ambachts-

lieden een zeer marginaal bestaan leidden. Erg interessant is het gegeven dat de Groninger

pijpenmakers op een enkele (Engelse) uitzondering na, vrijwel allen uit Groningen en omgeving

afkomstig zijn. Dit gegeven heeft tot gevolg gehad dat de Groninger pijpenmakers, vooral in de

tweede helft van de 17e eeuw, een zeer karakteristiek model tabakspijp vervaardigden, die in

andere Nederlandse centra niet voorkomt. De verspreiding van de Groninger pijpen is duide-

lijk regionaal; in eerste instantie werd de provincie Groningen van pijpen voorzien. Daarnaast

waaierde de distributie ook uit naar delen van Drenthe, Friesland en Oost-Friesland. Een lan-

delijke afzet heeft überhaupt nimmer tot de mogelijkheden behoord, gezien de enorme con-

currentie van andere produktiecentra. De belangrijkste produktieperiode ligt in Groningen

tussen 1650 en 1750. In dit tijdvak is het grootste aantal pijpenmakers werkzaam. Dit heeft

uiteraard een grote kwantiteit aan bodemvondsten uit deze periode tot gevolg. Belangrijk

in dit kader is een collectie van circa 5000 kleipijpen die bij bodemonderzoek in het Oost-

Groningse vestingplaatsje Bourtange zijn aangetroffen. Ook hier blijkt onomstotelijk: het

merendeel van de pijpen is afkomstig uit de stad Groningen, de produktie-piek ligt tussen

1650 en 1750, terwijl de afzet regionaal is. .

Van concrete contacten met andere produktiecentra is in Groningen geen sprake. Wel is er een

geringe uitvoer naar onder andere Friesland, doch deze contacten lopen via handelaren en niet

over collega-pijpenmakers.

GESCHIED ENIS.
De Groninger tabakspijpenindustrie vangt landelijk gezien pas laat aan. De eerste pijpenmaker
die tot op heden bekend is, wordt in 1642 genoemd. Engelse invloed, in produktiecentra in het
gewest Holland zo gewoon, komt in Groningen nauwelijks voor. Dit is te verklaren uit het feit
dat de pijpennijverheid hier ter stede zich relatief laat ontwikkelt. Toch is één der belangrijkste
pijpenmakers van origine Engels. In het jaar 1643 krijgt Marcus Parssens het kleine burgerrecht
en laat hij zich bij het Cremersgilde inschrijven als "Marcus Parssens Engelsman". Door het ont-
breken van een specifiek pijpenmakersgilde is het niet vreemd dat deze pijpenmaker zich bij dit
gilde aansluit. Het voornamelijk uit handelaren bestaande Cremersgilde bood de aangesloten
gildebroeders namelijk de nodige bescherming. Ook de pijpenmaker kon hieruit zijn voordeel
halen. Bovendien was dit het enige gilde waarbij hij ingeschreven kon worden. De veronderstel-
ling als zou Parssens naast pijpenmaker ook pijpenhandelaar zijn geweest vanwege zijn lidmaat-
schap van het Cremersgilde, lijkt dan ook onjuist (1). Het al eerder genoemde ontbreken van
een specifiek pijpenmakersgilde lijkt een aannemelijker criterium.
Vanaf 1642, het jaar van de eerste aanwijzing met betrekking tot de pijpenindustrie in Gronin-
gen, ontwikkelt deze nijverheid zich langzaam. Het zwaartepunt ligt wat betreft de 17e eeuw in
de jaren 1640-1670 (zie tabel 1), om in het derde kwart nagenoeg in te storten. Tegen het eind
van die eeuw leeft de pijpennijverheid ietwat op om gedurende de eerste helft van de 18e eeuw

- 88 -

haar hoogtepunt te bereiken. Na 1750 neemt het aantal pijpenmakerijen echter sterk af, na
1800 was het ambacht nagenoeg verdwenen. De pijpenmakerijen waren in de 17e en 18e eeuw
geconcentreerd rond het Zuidcrdiep, een eenvoudige buurt aan de zuidzijde van de oude stads-
kern. De meeste bedrijfjes bevonden zich aan de buitenzijde van de stad vanwege het brandge-
vaar der ovens.

DE SOCIAAL-ECONOMISCHE POSITIE VAN DE PIJPENMAKERS.
Juridische geschillen komen in de stad Groningen regelmatig voor, waaruit de kwetsbaarheid
èn de kleinschaligheid van de pijpenmakerijen duidelijk blijkt. Typerend is dat deze geschillen
zonder uitzondering in de 18e eeuw aan de orde zijn. Dit heeft onderrneer te maken met de
invoer van pijpen van buiten af, waardoor de nering van de pijpenmakers ernstig geschaad
wordt. Een rekwest uit 1700 (3) onderschrijft dit. Hierin verzoeken de pijpenbakkerbazen
Udens, Gerrits en Pouwels of de stad Groningen de invoer van pijpen uit andere provincies ver-
biedt of, als dit niet kan, belasting over de ingevoerde pijpen heft. Zij stellen dat wanneer zij
pijpen uitvoeren wel belasting betaald moet worden. De lokale overheid geeft de pijpenmakers
gelijk: vanaf 20-12-1700 moet op ingevoerde pijpen belasting worden betaald. In het rekwest
staat verder dat er uit andere landsdelen veel pijpen naar Groningen worden geëxporteerd. Uit
bodemvondsten blijkt dat met name Goudse pijpen in Groningen geliefd waren. Helaas krijgen
de pijpenbakkerbazen niet wat ze als hoofddoel voor ogen hadden, namelijk een totaal verbod
op de invoer van vreemde pijpen. Toch heeft de belastingmaatregel schijnbaar enig effect ge-
had. Pas dertig jaar later in 1730 komen enkele pijpenmakers opnieuw met een rekwest (4):
"Op de requeste van de pijpenbackers deser stadt, hoe hier altijdt maar een seecker getal van
vier is geweest en nooyt meer in aantal het pijpbacken hebben geexcerceert als alleen zedert
vijff jaaren waardoor oock is gecauseert dat in die korte tijdt reeds twee sijn verarmt, versogten
dat Haar Ed.Mog. een vast getal gelieven te beramen om de pijpenbackers in dese stadt te exer-
ceren".
Ditmaal betreft het een incident in eigen gelederen. De pijpenmakers vinden dat er te veel con-
currentie komt, terwijl de nering volgens hen noodlijdend is. Zij stellen immers dat er al twee
van hun collega's tot armoede gedoemd zijn. Men pleit dan ook om het aantal pijpenmakers tot
vier te beperken. De plaatselijke overheid beslist echter anders: een ieder is vrij om het am-
bacht van pijpenmaker in de stad Groningen uit te oefenen. Toch is het rekwest niet onterecht
als men ziet wat de pijpenmakers in de jaren 1730-1731 moeten betalen voor de taxatie van de
400ste penning. Zij behoren tot de groep die het laagst worden aangeslagen, tussen de één en
twee gulden. Ter vergelijk: een pottenbakker betaalt vier gulden, de schout van Groningen vijf-
tien. Het marginaal bestaan van de pijpenmaker is overduidelijk.
Om de pijpenmakers toch enigszins tegen de valse concurrentie te behoeden, worden er op pro-
vinciaal niveau beschermende maatregelen genomen. De Gedeputeerde Staten van de stad
Groningen en de Ommelanden laten in 1752 (5) weten "dat geenerhande vreemde tabakspijpen
van buiten (mogen) worden ingebragt, bij provisie voor de tijd van twee jaaren, sonder dat daar
van den impost à ses stuivers voor ieder gros sal sijn betaalt".
Ook andere ge~esten heffen in dezelfde periode een impost op ingevoerde pijpen (6): Holland
en West-Friesland zes en halve stuiver, Overijsel zes stuivers en Utrecht drie stuivers. In de pro-
vincie Groningen heeft de maatregel effect. Tot 1787 wordt de ordonnantie maar liefst zeven-
tien maal geprolongeerd.
In de archieven komen opmerkelijk weinig pijpenmakersknechten voor. Hieruit mag geconclu-
deerd worden dat de meeste pijpenmakerijen door het eigen gezin gedreven werden. Geld om
knechten in dienst te nemen was er immers niet. Hieruit blijkt opnieuw de kleinschaligheid van
het Groninger pijpenmakersbedrijf.

- 89 -

Kinderarbeid was in de afgelopen eeuwen de gewoonste zaak van de wereld. In 1726 wordt een
veertien-jarig meisje uit het weeshuis bij een pijpenmaker geplaatst (7). Zij verdient (met trem-
sterwerkzaamheden) zes stuivers per week. Negen jaar later verdient zij als drieëntwintig jarige
achttien stuivers per week. Zij is dan nog analfabeet.
Een tweetal pijpenmakers combineerden het pijpenmaken met het pottenbakken (8). Dit blijkt
een uitstekende combinatie te zijn, want op de belastingtaxatie van 1730-1731 komen zij res-
pectievelijk met zes en vier gulden voor.
Concluderend mag gesteld worden dat de gewone pijpenmaker een zeer sober en eenvoudig be-
staan leidde.

VORMONTWIKKELING EN MERKEN.
Zoals in alle ons bekende pijpenmakerscentra is ook in Groningen de uiterlijke vorm van de
tabakspijp in de loop der jaren onder invloed van tal van factoren (prijs tabak, klei-samenstel-
ling en dergelijke) aan verandering onderhevig geweest. De vroegst aangetroffen Groninger
pijpen zijn zeer geprononceerd met een buikige ketel en zijn telkens gemerkt met spaakwielen,
sterren of gestyleerde Tudorrozen (afb. 34). Deze vroegste pijpen zijn rond 1635-1640 te date-
ren. Helaas zijn de makers voorshands niet te identificeren. Uit deze vroege vorm ontwikkelt
zich circa 1645 een iets forser type, nog immer met een zeer geprononceerde ketel (afb. 10).
Rond 1650 krijgt de Groninger tabakspijp kenmerken die uiteindelijk tot een geheel eigen type
zullen leiden. De ketel wordt wat slanker en de hoek ten opzichte van de steel wordt iets min-
der groot (afb. 1). In de periode 1660-1665 wordt de ketel nog slanker en gaat steeds rechter
op de steel staan (afb. 2). Dit resulteert uiteindelijk in het specifieke Groninger type met een
slanke hoge ketel die bijna haaks op de steel staat (afb. 3 t/rn 9). Dit nergens anders in Neder-
land voorkomende type is in zwang in de periode 1670-1695. Als merk wordt in de tweede
helft van de zeventiende eeuw nagenoeg altijd de initialen van de pijpenmakersbaas gebruikt.
Tegen het eind van de 17e eeuw komt de reliëfpijp op (afb. 21 t/m 27), die tamelijk ranke vor-
men heeft. Deze pijpen leiden tot de 18e eeuwse zij merken (afb. 39 t/m 52). Kwalitatief gezien
zijn deze pijpen inferieur; de ketels zijn vormloos, de kleisamenstelling zeer matig, terwijl het
geheel slecht is afgewerkt. Nagenoeg alle 18e eeuwse Groningse pijpen dragen een zijmerk.
Naast initialen komen figuur- en later ook lettermerken voor. Enkele van die merken, zoals
het Fortuin en de gekroonde 18, komen ook in Gouda voor. Of deze merken als imitaties be-
schouwd moeten worden (9), lijkt, gezien de kwaliteit, niet voor de hand liggend. Naast zij-
merken komen nog sporadisch enkele hielmerken voor. Bekend zijn voorbeelden uit de ateliers
van Daniel Everts Nienhuis (de gekroonde DN) en Hendrik Pottema (de gekroonde HP) (10).

Groninger pijpenmakers.

1. ABBRING, Popko Gelkingestraat 1693-1697
2. BERNARDUS, Adriaan Pauwels 1704-1709
Z.Z. Zuiderdiep
(ook POUWELS, Ariaen) 1730-1731
3. COCK, Berend J ans Raamstraat 1703-1725
4. COCK, Jan jacob tussen Ebbinge en 4e kw.
5. CONRAADS, Jan 18e eeuw
Boteringe poorte 1732-1741
6. ELTJES, Peter 1643
7. EMBDEN, Jan van 1669
8. ENNENS, Jan

- 90 -

9. FIJT, Valentijn Zuiderdiep 1673
10. GERRITS, Jan Z.Z. Zuiderdiep 1730-1754
11. HAAS, Harm de Z.Z. Raamstraat 1779-1791
12. HAAS, Jacob Cornelis de Z.Z. Raamstraat 1724-1774
13. HARMS, Harm 1708
14. HENDRIKS, Lippe Gelkingestraat 1693
15. HENDRIKS, Marten Steentilstraat 1642-1666
Poelestraat 1649-1669
16. HENDRIKX, Hendrik 1649
17. HEYNEN, Carel N.Z. Zuiderdiep vóór 1700
Raamstraat 1723-1732
18. HOORNBEEK, David van
W.Z Pelsterstraat 1728
19. ~OVEMAN, Frans Jobs N.Z. Zuiderdiep 1706-1709
(ook JOBS, Frans) 1667-1687
Zuiderdiep 1662-1664
20. ISEBRANTS, Jan 1722-1744
W.Z. Jonkerstraat 1729
21. JACOBS, Jannes N.Z. Zuiderdiep 1714-1760
22. JANSEN, Hans
Zuiderdiep 1656-1666
23. JANSEN, Jan
24. LUININGHE, j acob bij de Muur 1643-1654
25. MICHIELS, Bront Raamstraat 1765-1802
26. NIENHUIS, Daniel Everts Raamstraat 1743-1758
hoek Poelestr./Schuitendiep 1726-1743
(ook EVERTS, Daniel) hoek Poelestr./Schuitendiep 1743-1805
27. PARSSENS, Jan Marcus W.Z. Folkingestraat 1722-1730
N.Z. Zuiderdiep 1709-1714
(ook MARCUS, Jan) Z.Z. Zuiderdiep 1725-1730
28. PARSSENS, Marcus Raamstraat 1721-1744
29. PERKAAN, Jan Hendrik N.Z. Zuiderdiep 1699-1713
30. PIJL, Evert Pieters
31. POTTEMA, Hendrik Eylert Z.Z. en N.Z. Zuiderdiep 1698-1731
32. POTTEMA, Jan Hendrik Raamstraat 1765
33. REDIKER, Hendrik Zuiderdiep 1668
34. REINDERS, Reinder
35. STINS, Everwijn
36. TROYEN, Gerrit van
37. TROYEN, Ruth Gerrits van

(ook GERRITS, Ruth)
38. UDENS, Peter
39. VEEN, Jan ter
40. VELDHUIS, Jan Valentijn

N.B.:
De pijpenmakers staan alfabetisch op achternaam gerangschikt. De straatnamen geven aan waar
de pijpenmaker gewoond/gewerkt heeft en de jaartallen wanneer de persoon voor het eerst en
het laatst in het archief genoemd wordt.

- 91 -

ILLUSTRATIES.

afb. 1 Pijpfragment uit het atelier van JAN JANSEN. Deze voormalig soldaat huwt
afb. 2 in 1662 de weduwe van Hendrik Pipemaker. In 1664 verkoopt hij de aan het
afb. 3 Zuiderdiep gelegen pijpenmakerij, met uitzondering van de pijpenmakersoven
afb. 4 en de gereedschappen. Hoge, slanke ketel met gebotterde filt en radering.
Ongeglaasd, ongerookt. Hielmerk: de initialen ii met daarboven een zespuntige
afb. 5 ster. Datering: tussen 1662 en 1664. Bodemvondst Groningen.
afb. 6 Pijpfragment uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Engelsman, wonende
afb. 7 bij de (stads-)muur tussen de Heere- en Oosterpoort. Krijgt in 1643 het kleine
burgerrecht. Aangesloten bij het cremersgilde. In 1654 voor het laatst in de
archivalia genoemd. De ketel heeft een gebotterde filt met een nauwkeurige
radering. Steel versierd met een bandstempel in diep-reliëf. Ongeglaasd, onge-
rookt. Hielmerk. MP-monogram. Datering: ca. 1660-1665. Bodemvondst
Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van VALENTIJN FIJT. Wordt in 1673 genoemd
bij de doop van zijn zoon. Mogelijk van Engelse komaf. Van deze aan het
Zuiderdiep wonende pijpenmaker is weinig bekend. Produkten met zijn merk
komen echter relatief gezien redelijk frequent voor. Ketel met geb otterde filt
en radering. Zij is evenwel vrij zwaar in vergelijking met Groninger produkten
uit dezelfde periode. Geglaasd, ongerookt. Steel versierd met enkele partijen
van vier raderingen. Hielmerk: een gekroonde (tudor-)roos waarvan ter weers-
zijden de initialen VF. Datering: ca. 1670-1680. Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van DA VlD VAN HOORNBEEK. Over deze
pijpenmaker is niet meer bekend dan dat zijn weduwe zijn pijpenbakkerij met
oven aan de noordzijde van het Zuiderdiep in 1700 verkoopt. De door van
Hoornbeek gemaakte pijpen zijn dan ook uitsluitend vóór dat jaar vervaardigd.
Ketel met gebotterde filt en radering. Ongeglaasd en ongerookt. Typische
hoge Groningse ketel. Steel versierd met (enkele) partijen van puntige raderin-
gen in diep-reliëf. Hielmerk: VHB-monogram (Van HoornBeek). Van dit
monogram bestaan verschillende uitvoeringen (zie beschrijving no. 21). In het
verleden foutief geïnterpreteerd als MHB of HMB-monogram en derhalve on-
juist toegedacht aan Marten Hendriks (11). Datering: 1670-1680. Bodem-
vondst Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van VALENTIJN FIJT. Zie beschrijving no. 3.
Ketel met geb otterde filt en radering. Hoge ketel in kleine hoek op de steel.
Ongeglaasd, ongerookt. Steel versierd met vier partijen van half-ruitvormige
raderingen in diep-reliëf. Hielmerk: gekroonde VF. Datering: 1670-1675.
Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van HENDRIK HENDRIKX. Wordt in 1649 ge-
noemd als knecht van "sijn meester Carel Heynen". Koopt in 1659 twee hui-
zen in de Poelestraat en wordt dan zeer waarschijnlijk eigen baas. Ketel met
gebotterde rand en radering. Ongeglaasd, gerookt. Steel versierd met drie par-
tijen van vier raderingen in diep-refliëf. Matige kwaliteit. Hielmerk gekroond
HH-monogram. Datering: 1660-1670. Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment uit een onbekend Gronings atelier. Vrij grof maaksel. Ketel met
gebotterde filt en radering. Hoge ketel in kleine hoek op de steel met vlakke
stoep. Ongeglaasd, gerookt. Steel versierd met schakels en raderingen in diep-

- 92 -

afb. 8 refliëf. Hielmerk : het Fortuin. Datering: 1670-1680. Bodemvondst Groningen.
afb. 9 Pijpekop uit het atelier van LIPPE HENDRIKS. Pijpenmaker in de Gelkinge-
straat, mogelijk vanaf ca. 1665 tot zijn dood in 1692-1693. Hoge ketel met
afb. 10 gebotterde filt en halve radering. Ongeglaasd, ongerookt. Hielmerk: LH-
afb. 11 monogram. Datering: 1670-1680. Bodemvondst Groningen.
afb. 12 Pijpfragment uit het atelier van POPKO ABBRING. Schoonzoon en opvolger
afb. 13/13a van Lippe Hendriks in de Gelkingestraat in 1693. Erft de pijpenwinkel en
pijpenmakersgereedschap. Verkoopt pijpenmakerij in 1699. Pijpen uit zijn
afb. 14/14a werkplaats zijn hierdoor vrij nauwkeurig te dateren. Hoge ketel van redelijk
afb. 15/15a maaksel met gebotterde filt en halve radering in een kleine hoek op de steel.
afb. 16 Ongeglaasd, ongerookt. Hielmerk PAo Datering: 1693-1699. Bodemvondst
afb. 17 Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Zie beschrijving no. 2.
Ketel met gebotterde filt en radering. Buikige ketel, ongeglaasd, ongerookt.
Steel versierd met florale motieven in haut-relièf. Merkloos. Datering: ca.
1645. Bodemvondst Groningen (12).
Pijpfragment uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Zie beschrijving no. 2.
Ketel met gebotterde filt en radering. Slanke ketel, ongeglaasd, ongerookt.
Steel versierd met florale motieven in haut-reliëf. Hielmerk: radering. Date-
ring: 1645-1650. Bodemvondst Groningen (12).
Pijpfragment uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Zie beschrijving no. 2.
Ketel met gebotterde filt en radering. Buikige ketel, ongeglaasd, ongerookt.
Steel versierd met florale motieven in haut-reliëf. Merkloos. Datering: 1645-
1650. Bodemvondst Groningen (12).
Pijpfragment uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Zie beschrijving no. 2.
Ketel met gebotterde filt en radering. Buikige ketel, ongeglaasd, ongerookt.
Steel versierd met florale motieven en het jaartal 1649 in haut-reliëf. Een iden-
tieke pijp is in bezit van het Niemeyer Nederlands Tabacologisch Museum te
Groningen. Nimmer kon deze pijp echter aan een maker worden toegeschre-
ven. Op basis van de vindplaats (een ongestoorde pijpenstort), het ketelmodel
en de steelversiering (zie beschrijving onder no. 14), is deze pijp met een stel-
ligheid van 100 procent aan Marcus Parssens toe te schrijven. Merkloos. Date-
ring: 1649. Bodemvondst Groningen (12).
Steelfragment van een tabakspijp uit het atelier van MARCUS PARSSENS.
Zie beschrijving no. 2. Steel versierd met florale motieven en de initialen M P
in haut-refliéf. Gemerkt M P op de steel. Datering: 1645-1655. Bodemvondst
Groningen (12).
Steelfragment van een tabakspijp uit het atelier van MARCUS PARSSENS.
Zie beschrijving no. 2. Steel versierd met florale motieven in haut-reliêf.
Datering: 1645-1655. Bodemvondst Groningen (12).
Pijpfragment mogelijk uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Ketel in de
vorm van een mannenhoofd (zgn. ]onaspijp). Zie beschrijving no. 2. Ketel met
geb otterde filt en radering, ongerookt. Steel versierd met fijne puntjes en
vissebek in haut-reliëf. Merkloos. Datering: 1645-1660 (13). Bodemvondst
Groningen.
Pijpfragment mogelijk uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Ketel in de
vorm van een mannenhoofd (zgn. ]onaspijp). Zie beschrijving no. 2. Ketel met
geb otterde filt en radering. Gerookt, merkloos. Datering: 1645-1660. Bodem-

- 93 -

afb. 18 vondst Groningen.
afb. 19 Pijpfragment als beschrijving no. 17.
afb. 20 Pijpfragment als beschrijving no. 17, steel versierd met radering.
afb. 21121a Pijpfragment uit het atelier van MARCUS PARSSENS. Ketel in de vorm van
mannenhoofd (zgn. ]onaspijp). Ketel met geb otterde filt en radering. Ge-
afb. 22 rookt, merkloos. Steel versierd met florale motieven in haut-reliëf. Datering:
afb. 23/23<J, ca. 1650. Bodemvondst Groningen.
afb. 24/24a Pijpfragment uit het atelier van DAVID VAN HOORNBEEK. Zie beschrijving
no. 4. Ketel met reliëfversiering waarop respectievelijk een fluitspelende man
afb , 25 en het monogram DVHB en een trommelspelende man. Gebotterde filt, ge-
afb. 26 rookt. Van dit type pijp is tevens een uitvoering bekend waarop de muzikan-
afb. 27 ten zijn omgewisseld (de fluitspelende man rechts in plaats van links). Ook
afb. 28 deze uitvoering draagt het DVHB-monogram. Opvallend aan deze pijpen zijn
de groffe (trem-)naden aan de achterzijde van de ketel. Karakteristiek is dat
enkel de versierde (dus reliëfpijpen) uit Van Hoornbeeks atelier dergelijke
naden dragen. Datering: ca. 1690. Bodemvondst Groningen.
Steelfragment van tabakspijp uit onbekend Gronings atelier. Indertijd onjuist
toegeschreven aan Valentijn Fijt (14). Versierd met het wapen van Groningen
in een ruit. Datering: ca. 1660-1670. Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van DAVID VAN HOORNBEEK. Zie beschrijving
no. 4. Ketel met reliëfversiering waarop aan weerszijden het wapen van Gro-
ningen. Aan de rechterzijde is het DVHB-monogram aangebracht (15). Ketel
met geb otterde filt. Gerookt. Opvallend zijn de tremnaden aan de achterzijde
van de ketel. Datering: ca. 1690. Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment mogelijk uit het atelier van DAVID VAN HOORNBEEK. Zie be-
schrijving no. 4. Ketel met reliëfversiering met op de linkerzijde een pijp-
rokende man op een aambeeld en op de rechterzijde een zittende man op een
vat. Beide figuren zijn omlijst door een bloemenrank. Gebotterde filt, gerookt.
Opvallend zijn de tremnaden op de achterzijde. Datering: 1690-1695. Bodem-
vondst Groningen.
Pijpfragment zeer waarschijnlijk uit het atelier van DAVID VAN HOORN-
BEEK. Zie beschrijving no. 4. Ketel met reliëfversiering aan beide zijden waar-
op de Nederlandse leeuw met zwaard en pijpenbundel. Gebotterde filt, onge-
rookt. Opvallend zijn de tremnaden op de achterzijde. Datering: ca. 1690.
Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment mogelijk uit het atelier van DAVID VAN HOORN BEEK. Zie
beschrijving no. 4. Ketel met reliëfversiering aan beide zijden waarop een
floraal motief. Gebotterde filt, ongerookt. Opvallend zijn de tremnaden aan
de achterzijde van de ketel. Datering: ca. 1690. Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment zeer waarschijnlijk uit het atelier van DAVID VAN HOORN-
BEEK. Zie beschrijving no. 4 en 23. Ketel met reliëfversiering aan beide
zijden waarop het wapen van Groningen. Gebotterde filt, ongerookt. Opval-
lend zijn de tremnaden aan de achterzijde. Datering: ca. 1690. Bodemvondst
Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van JAN ENNENS. Van deze pijpenmaker zijn
nauwelijks gegevens en produkten bekend. In 1659 wordt hij genoemd als
pijpenmaker, wonende tussen de Ebbinge- en Boterringe Poorte. Slanke ke-

tel met gebotterde filt en radering, geglaasd. Steel versierd met fleur-de-lis

- 94 -

afb. 29 in ruit in diep-reliëf. Hielmerk IE. Datering: ca. 1640. Bodemvondst Gronin-
gen.
afb. 30 t/m 33
Pijpfragment uit een onbekend Gronings atelier. Pijp van het specifieke Gro-
afb. 34
afb. 35 ninger type met slanke, hoge ketel die bijna haaks op de ketel staat. Ter weers-
afb. 36 zijden van de ketel een (gestyleerde) roosversiering in haut-reliëf. Gebotterde
afb. 37 filt met radering, ongerookt. Steel versierd met bloemenrank in haut-reliëf.
afb. 38
afb. 39 t/m 42 Ongemerkt. Datering: ca. 1670. Bodemvondst Bourtange.
Pijpfragmenten uit onbekende Groningse ateliers. Pijpen van het specifieke
afb. 43, 43a Groninger type met slanke, hoge ketel, die bijna haaks op de steel staat. Alle
pijpen hebben een gebotterde filt, radering (m.u.v. no. 31), zijn ongeglaasd en
afb. 44, 44a ongerookt. Hielmerken: fleur-de-lis, LB, WP en LS. Datering: ca. 1670.
Bodemvondst Groningen.
afb. 45 Merken van niet geïdentificeerde pijpenmakers uit de periode 1635-1640, o.a.
afb. 46 het spaakwiel (a, c en d) en de ster (b en e).
Merken van MARCUS PARSSENS (a), JAN MARCUS PARSSENS (b en c),
JAN ENNENS (d) en JAN JANSEN (e).
Merken van JAN JANSEN (a) en VALENTIJN FIJT (b, c, d en e) (16).
Merken van DAVID VAN HOORNBEEK (a, b en c), LlPPE HENDRIKS (d)
en POPKO ABBRING (e).
Merken uit onbekende Groningse ateliers.
Pijpfragmenten uit het atelier van EVERT PIETERS PIJL, ook Evert Pieters
genoemd. Huwt in 1743 de weduwe van pijpenmaker Peter Eltjes. Werkt tot
zijn dood in 1758 in de Raamstraat. Gebruikte het nagelaten gereedschap van
Peter Eltjes. Slanke ketels met gebotterde filt en soms een radering. Ongeglaas-
de, ongerookte pijpen van een grof maaksel. Zij merk de gekroonde EP (blader-
kroon) met stip als bijmerk en lettervarianten. Datering: 1745-1755. Bodem-
vondsten Groningen en Bourtange.
Pijpfragment uit het atelier van DANIEL (EVERTS) NIENHUIS. Afkomstig
uit Bonn (DId.). Koopt in 1714 de pijpenmakerij van Peter Udens en Ruth van
Troyen aan de noordzijde van het Zuiderdiep. Verkoopt de pijpenmakerij in
1744 aan Gerrit van Troyen. Sterft in 1760. Slanke ketel met geb otterde filt
en radering. Ongeglaasd, ongerookt. Redelijk maaksel met bakfoutjes. Zij-
merk: het Fortuin met rozet (linkerzijde), de gekroonde NH (parelkroon) met
stip boven de hiel (rechterzijde). Datering: 1725-1735. Bodemvondst.
Pijpfragment uit het atelier van PETER ELTJES. Koopt in 1732 de pijpenma-
kerij van de weduwe van Frans Jobs Hoveman in de Raamstraat. Is dan reeds
jaren pijpenmaker, getuige bodemvondsten van vroegere datum. Heeft twee
tremsters (kinderen uit het weeshuis) in dienst. Sterft in 1741. Slanke ketel
met gebotterde filt en radering. Ongeglaasd, redelijke afwerking, gerookt.
Zijmerk: het Fortuin met een rozet (linkerzijde), gekroonde PE (parelkroon)
met een stip net boven de hiel als bijmerk (rechterzijde). Datering: 1730-
1735. Bodemvondst Bourtange.
Pijpfragment uit het atelier van PETER ELTJES. Zie beschrijving no. 44.
Slanke, bijna cylindrische ketel met gebotterde filt en radering. Ongeglaasd,
redelijke afwerking, gerookt. Zijmerk: gekroonde PE (bladerkroon). Datering:
1735-1740. Bodemvondst Groningen.
Pijpfragment uit het atelier van DANIEL (EVERTS) NIENHUIS. Zie beschrij-
ving no. 42. Vrij slanke ketel met gebotterde filt. Ongeglaasd, ongerookt.

- 95 -

afb. 47 Redelijke kwaliteit. Zijmerk : gekroonde DNH (parelkroon). Datering: 1735-
afb. 48 1740. Bodemvondst Bourtange.
afb. 49 Pijpfragment als beschrijving no. 46. Ketel is echter forser, terwijl de letter N
in spiegelschrift staat afgebeeld. Datering: ca. 1740. Bodemvondst Bourtange.
afb. 50 Pijpfragment uit het atelier van DANIEL EVERTS NIENHUIS of Peter
afb. 51, 52 Beide pijpenmakers hebben het Fortuin als bijmerk gezet. Zie beschrijvingen
no. 43 en 44. Slanke pijp van redelijke kwaliteit met gebotterde filt. Zijmerk:
het Fortuin. Datering: ca. 1735-1740. Bodemvondst Bourtange.
Pijpfragment uit het atelier van JAN HENDRIK POTTEMA. Neemt in 1743
de pijpenmakerij van zijn vader Hendrik (Eylert) Pottema aan de noordzijde
van het Zuiderdiep over. In 1805 verkoopt zijn weduwe het bedrijf. Ketel,
licht neigend tot het ovoïde model, met gebotterde filt en radering aan de
voorzijde. Ongeglaasd, ongerookt. Zijmerk: gekroonde IHP (bladerkroon).
Datering: ca. 1750. Bodemvondst Bourtange.
Pijpfragment uit onbekend Gronings atelier. Slanke, redelijk afgewerkte ketel
met gebotterde filt en radering. Ongeglaasd, ongerookt. Zijmerk: het wapen
van Groningen (bladerkroon). Datering: 1740-1745. Bodemvondst Bourtange.
Pijpfragmenten uit onbekende Groningse ateliers. Groffe, onafgewerkte ketels.
met geb otterde filt. Ongeglaasd, ongerookt. Zijmerken: gekroonde 18 (parel-
kroon) en de gekroonde 51 (bladerkroon). Datering: 1745-1750. Bodemvond-
sten Bourtange.

BIJLAGE 1.
Staafdiagram waarop de frequentie van het aantal Groninger pijpenmakers af te lezen valt. Het
geringe aantal pijpenmakers in de 17e eeuw valt wellicht te verklaren uit het feit dat handel en
bedrijf in Groningen in deze periode op een zeer laag pitje stonden (Formsma, W.J. e.a., Histo-
rie van Groningen, 1981, pg. 348). Door de financiële staat van de stad, die zeer zorgelijk was,
trachtte het stadsbestuur de oplossing te vinden in verzwaring der belastingen. Deze maatregel
zal zeker van (negatief) effect zijn geweest op de pijpenmakers. In de 18e eeuw is er duidelijk
sprake van herstel. Langzaam maar zeker neemt het aantal pijpenmakers echter af. Dit is onder-
rneer te verklaren door de concurrentie uit binnen- en buitenland enerzijds en veranderde rook-
gewoonten (opkomst porseleinen en meerschuim pijpen) anderzijds.

BIJLAGE 2.
In deze tabel zijn het aantal pijpenmakers uit Leiden, Zwolle en Groningen tegen elkaar afge-
zet. Absoluut zijn de getallen niet. Ze zijn gestaafd aan de op dit moment bekende archiefgege-
vens. Doel van de staafdiagram is te laten zien dat de ontwikkeling van de pijpenindustrie in
het westen des lands eerder ontwikkeld is dan in het noorden en oosten van Nederland. Belang-
wekkend is het gegeven dat de noord-oostelijke nijverheid langer stand heeft gehouden (in de
18e eeuw), mogelijk door de specifiek regionale afzet.

NOTEN.

1) Tupan, H. De Groninger tabakspijpmakers in de 17e en 18e eeuw, Cultureel Maandblad
Groningen, 1ge jrg. no. 9, 1979. (een aangepaste versie van dit artikel verscheen in de
Pijpelogische Kring Nederland, 2e jrg., no. 8, 1980).

2) Duco, D. de kleipijp in de zeventiende eeuwse Nederlanden, pg. 200, in: the Archaeo-
logy of the Clay Tobacco Pipe, Oxford, 1981).

- 96-

GRONINGEN

aantal ply.aker.
20

IS

10

5

1600/10 1610/2Il 1621l/39 1630/.0 1640/50 1650/60 1668179 1679/BIl 1680/98 1698/00 1700/19 171B121l
.;aar

GRONINGEN

15
18

172111311 17311/.9 17491Sll 1750/69 1760179 1779/89 17B1l/99 1700/00 1 8IlB/1 9 1819/29 1829/30 1839/.9
. jaar

- 97 -

PIJPMAKERS

In Groningen, Zwol I •• Leiden

oonto J p J JP",okere

20 ,-----

19 t-
18 c-

17 t-

16 c-
IS -

14 -

13 -

12 -

-11
10 _-.

I-

t-

I-

t-

t-

t-

I- lp"
t--
nV
I~ To
V IV

1600/10 1610/20 1629/30 1630/.0 16.0/50 1650/60 1660170 1670/80 1680/99 1699/1lIl 17ll1!/IB 171BI<!IJ

joor

PIJPMAKERS

20 in Groningen, Zwo) l e. Leiden
19 l-
__--------_. .__ ._----_._- ._---- .._--- -----------~---------
18 c-
17 t- 1730/.0 1740/50 1750/60 I~ I~ ~ I~ ~ 1 B20/30 1830/40

16 t- 1760170 1770/80 1780/90 1790/00 1 B00/ I 0 I B 10/20
IS c-

14 -

13 -

12 -

11 -

10 -

c-
8 t-

c-
6 c-

t-

• c-

3 t-
2 t-

c-

1729/30

GRONINGEN mILLE .r=:
LEIDEN

- 98 -

3) Gemeente Archief Groningen (GAG), rechterlijk archief, requestboek 15, 1700.
4) GAG, rechterlijk archief, requestboek 30,1730.
5) Rijksarchief in Groningen, SA 479, 1752.

6) Garmiggelt, A. Zwolse tabakspijpenmakers en hun produkten, 1980, pg. 36.
7) Tupan, 1979, pg. 237-239.
8) Tupan, 1979, pg. 240. Het betreft Jacob Luininge en Hendrik Eylert Potterna.
9) Duco, D. Merken van Goudse pijpenmakers 1660-1940, 1982, pg. 106-108.
10) Deze merken zijn niet in deze bijdrage afgebeeld.
11) Duco, D. Pijpelijntjes, jrg. 5, nr. 3, 1979, pg. 2.
12) De nummers 10 tlm 15 behoren tot een gesloten vondstcomplex, aangetroffen tijdens

. een opgraving aan de Zuiderkuipen te Groningen. Het betrof een afvalvondst van pijpen-
materiaal uit het atelier van Marcus Parssens. De fragmenten uit deze vondst zijn derhalve
met een zekerheid van honderd procent aan genoemde pijpenmaker toe te schrijven. De
pijpen bevinden zich in het Groninger Museum te Groningen, inv.nr. 1982 IV 13.

13) Indertijd (1979) door mij te laat gedateerd. Zie: Tupan, 1979 (PKN) pg. 14.
14) Brongers, G.A., Tabakorama, 1969, pg. 12. Van het afgebeelde steelfragment ontbreekt

de ketel, zodat toeschrijving aan een bepaalde pijpenmaker niet met stelligheid te beweren

IS.

15) Het monogram is voorheen foutief gelezen, vanwege de sterk afgesleten letters. Thans zijn
er meerdere exemplaren bekend die duidelijk leesbaar zijn. (Tupan, 1979 (PKN), pg. 14).

16) De nummers 36 b en c zijn met stellige zekerheid aan Valentijn Fijt toe te schrijven. De
nummers 36 d en e zijn feitelijk minder stellig toe te schrijven aan deze pijpenmaker.
Door het verbindingsstreepje tussen de V en de F is het merk te lezen als VHF. Mogelijk
is ons - op basis van een voor de 17e eeuw normale procedure bij het vastleggen van
namen - de tweede voornaam van Fijt onbekend. Op basis van tientallen pijpfragmenten
die met het VF en VHF -merk bekend zijn is met grote zekerheid aan te nemen dat de pij-
pen uit een atelier komen, omdat de ketels van de pijpen (nagenoeg) identiek zijn. Op
basis van dit gegeven kunnen de pijpen 36 den e mijns inziens aan Valentijn Fijt worden
toegeschreven.

VERANTWOORDING ILLUSTRATIES UIT DE COLLECTIES VAN:

1. Tupan, Assen: 1,2,3,4,8,9,16,17, 18,20,25,26,28,29,31,32,33,39,45,48,51 en

52.

2. Kortekaas, Groningen: 5,6,7,19,21,23,24 en 43.

3. Groninger Museum, Groningen: 10,11,12,13,14 en 15.

4. Museum Bourtange, Bourtange: 27,29,40,41,42,44,46,47 en 50.

5. Niemeyer Tabaksmuseum, Groningen: 22.

ILLUSTRATIES.
- L. van der Velde, Assen.

GRAFIEKEN.
- Instituut voor Prae- en Protohistorie, Amsterdam.

- 99 -

rM\ 2
4
~

3
5

\~ 6

·••



-0

7

~~~i~i :i
~~ i.~ ~~

8 9

- 100-

o 10

11 12

/

13 13a
14

\- 14a
15
- 101 -
15a

20a
20

21 21a
22

23 \L_~ . ---..,

23a

27

- 102 -

@ 29

~~~

28

\

30 31 32 33

34 (j), Qb @)C @d ~,

35 @), @Jb ®d @),

36 @, C @d ~,

37~' ci)b ~C ®d ~,

[email protected]' ~b ~C ~d ~,

- 103 -

41 42

44 44a

46 48
45 47

49 50 ~0 ~

\8 ~TI

51 52

- 104-


Click to View FlipBook Version
Previous Book
De kleipijp als bodemvondst Gouda
Next Book
De kleipijp als bodemvondst Kampen