ประวัติศาสตร์ ป.5

33 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 33 กิจกรรมการเรียนรู้ ค�าถามพัฒนากระบวนการคิด อารยธรรมอินเดีย อารยธรรมจีน อารยธรรมตะวันตก ๑. ให้นักเรียนแบ่งกลุ่มยกตัวอย่างอิทธิพลของวัฒนธรรมต่างชาติ ที่มีผลต่อ การด�าเนินชีวิตมาอย่างละ ๕ ชนิด และน�าเสนอหน้าชั้นเรียน ๒.ให้นักเรียนค้นหาข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับอารยธรรมจีนและอินเดีย ที่ก่อให้เกิดประโยชน์ ต่อสังคม ๓.ให้นักเรียนสรุปอิทธิพลของอารยธรรมของอินเดีย จีน และชาติตะวันตกที่มีผลต่อ สังคมไทยด้านต่าง ๆ ที่ก�าหนดให้ดังนี้ ๐ ศาสนา ๐ ศิลปกรรม ๐ อาหาร ๐ ภาษา ๑. อิทธิพลของอารยธรรมอินเดียส่งผลต่อสังคมไทยอย่างไร ๒. อิทธิพลของอารยธรรมจีนส่งผลต่อสังคมไทยอย่างไร ๓. นักเรียนน�าอารยธรรมของชาติจีนและอินเดียมาใช้ในชีวิตประจ�าวันได้อย่างไรบ้าง ๔. การรับอารยธรรมอินเดียในด้านศาสนาส่งผลต่อสังคมไทยอย่างไร ๕. การรับอารยธรรมจีนในด้านศาสนาก่อให้เกิดประโยชน์อย่างไร ๖. การรับวัฒนธรรมของชาติตะวันตกมากเกินไป อาจก่อให้เกิดผลอย่างไร ๗. นักเรียนเห็นด้วยกับการรับวัฒนธรรมจากต่างชาติหรือไม่ เพราะเหตุใด ๘. วัฒนธรรมของชาติตะวันตกวัฒนธรรมใดที่ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อชาติไทย ๙. วัฒนธรรมไทยในปัจจุบันแตกต่างจากอดีตอย่างไร ๑๐. นักเรียนจะสืบทอดวัฒนธรรมไทยให้คงอยู่สืบต่อไปได้อย่างไร แนวค�ำตอบ ๑. คนไทยส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนา นับถือเทพเจ้าของศาสนา พ ร า ห ม ณ์ - ฮิ น ดู นำ วรรณกรรม รามเกียรติ์มาใช้ในนาฏศิลป์ไทย คือ การแสดงโขน มีการใช้เครื่องเทศ ม า ป ร ะ ก อ บ อ า ห า ร ผ ส ม ผ ส า น กั บ อาหารไทย ๒. เกิดพิธีกรรมในเทศกาลสำ คัญ เช่น กินเจ ไหว้พระจันทร์ ไหว้เจ้า คนไทย มี อ า ห า ร ที่ ห ล า ก ห ล า ย ใ ห้ เ ลื อ ก รับประทานมากขึ้น มีการใช้ภาษาจีน ผสมผสานกับการใช้ภาษาไทย การศึกษาความรู้ตามวรรณกรรมจีน และนำไปปรับใช้ในการดำ เนินชีวิต ๓. นำ วั ฒ น ธ ร ร ม จี น ม า ใ ช้ โ ด ย ก า ร ใ ช้ ตะเกียบเวลารับประทานก๋วยเตี๋ยว รับประทานโรตี ซึ่งมาจากวัฒนธรรม อินเดีย ๔. คนไทยส่วนใหญ่ของประเทศนับถือ พระพุทธศาสนาและประกอบพิธีกรรม ต่าง ๆ ตามหลักศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ตัวชี้วัด ส ๔.๒ ป.๕/๑ ส ๔.๒ ป.๕/๒ ๕. มีหลักคำสอนที่สามารถนำ มาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำ วันได้ เช่น ความเมตตากรุณา ความอ่อนน้อมถ่อมตน ๖. วัฒนธรรมไทยถูกลืมและเอกลักษณ์ของชาติถูกกลืนไปกับวัฒนธรรม ตะวันตก ๗. เห็นด้วย เพราะวัฒนธรรมบางอย่างก็ทำให้ชาติไทยมีความทันสมัย ไม่ล้าหลัง ๘. ภาษาอังกฤษที่ทำให้คนไทยสามารถติดต่อสื่อสารกับชาติอื่นได้เข้าใจ ๙. ในปัจจุบันมีการผสมผสานกับวัฒนธรรมต่างชาติมากกว่าอดีต ๑๐. เข้าร่วมประเพณีสำ คัญของไทย มีความเคารพนอบน้อมต่อผู้ใหญ่เสมอ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 34 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ตัวชี้วัด ๑. อธิบายพัฒนาการของอาณาจักรอยุธยาและธนบุรีโดยสังเขป(ส ๔.๓ ป.๕/๑) ๒. อธิบายปัจจัยที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจและการปกครองของอาณาจักรอยุธยา(ส ๔.๓ ป.๕/๒) ๓. บอกประวัติและผลงานของบุคคลส�าคัญสมัยอยุธยาและธนบุรีที่น่าภาคภูมิใจ (ส ๔.๓ ป.๕/๓) ๔. อธิบายภูมิปัญญาไทยที่ส�าคัญสมัยอยุธยาและธนบุรีที่น่าภาคภูมิใจและควรค่าแก่การอนุรักษ์ไว้(ส ๔.๓ป.๕/๔) ผังสาระการเรียนรู้ ประวัติและผลงาน ของบุคคลส�าคัญ ในสมัยอยุธยา สมเด็จพระรามาธิบดีที่๑(พระเจ้าอู่ทอง) สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ชาวบ้านบางระจัน การสถาปนา อาณาจักรอยุธยา พัฒนาการของอาณาจักร อยุธยาในด้านต่างๆ พัฒนาการของ อาณาจักรอยุธยา ภูมิปัญญาด้านศิลปกรรม อาณาจักร อยุธยา ภูมิปัญญาการต่อเรือ ภูมิปัญญาการขุดคลอง ภูมิปัญญาไทย สมัยอยุธยา สมเด็จพระนารายณ์มหาราช สาระส�าคัญ กรุงศรีอยุธยาเป็นอาณาจักรของไทย ที่มีพัฒนาการมายาวนาน และเป็นรากฐาน ความเจริญของชาติไทยในปัจจุบัน ภูมิปัญญาด้านวรรณกรรม สมรรถนะสำ�คัญของผู้เรียน ๑. ความสามารถในการสื่อสาร ๒. ความสามารถในการคิด ๓. ความสามารถในการใช้เทคโนโลยี คุณลักษณะอันพึงประสงค์ รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์ ตัวชี้วัดที่ ๑.๒ ธำรงไว้ซึ่งความเป็นชาติไทย ใฝ่เรียนรู้ ตัวชี้วัดที่ ๔.๑ ตั้งใจ เพียรพยายามใน การเรียนและเข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ ตัวชี้วัดที่ ๔.๒ แสวงหาความรู้จากแหล่ง เรียนรู้ต่าง ๆ ทั้งภายในและภายนอก โรงเรียน ด้วยการเลือกใช้สื่ออย่าง เหมาะสม บันทึกความรู้วิเคราะห์สรุป เป็นองค์ความรู้สามารถนำ ไปใช้ในชีวิต ประจำวันได้ เป้าหมายการเรียนรู้ มาตรฐานการเรียนรู้ มาตรฐาน ส ๔.๓ เข้าใจความเป็นมาของชาติไทยวัฒนธรรม ภูมิปัญญาไทย มีความรัก ความภูมิใจ และธำรงความเป็นไทย บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 นักเรียนสืบค้นเรื่องราวที่สนใจในสมัยอยุธยามากลุ่มละ ๑ เรื่อง ศึกษาความเป็นมาความสำคัญของเรื่องที่ศึกษาและนำข้อมูลที่ได้มานำ เสนอ หน้าชั้นเรียน

35 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 35 ๑. พัฒนาการของอาณาจักรอยุธยา ๑.๑ การสถาปนาอาณาจักรอยุธยา อยุธยามีลักษณะภูมิประเทศเป็นเกาะ ประกอบด้วยแม ่น�้าล้อมรอบอยู ่ ๓ สายได้แก่แม่น�้าลพบุรีแม่น�้าป่าสักและแม่น�้าเจ้าพระยา ผู้สถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นศูนย์กลางการปกครอง คือ สมเด็จพระรามาธิบดีที่๑หรือพระเจ้าอู่ทอง (ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ.๑๘๙๓-พ.ศ.๑๙๑๒) ภาพวาดจ�าลองกรุงศรีอยุธยา ฝีมือชาวฮอลันดาในพุทธศตวรรษที่ ๒๓ จากศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา อาณาจักรอยุธยามีเมืองหลวง คือ กรุงศรีอยุธยาซึ่งได้สถาปนาขึ้น เมื่อ พ.ศ.๑๘๙๓ แล้วสิ้นสุดลงเมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ในช่วงเวลานี้อาณาจักรอยุธยาได้ พัฒนาด้านการเมืองการปกครอง เศรษฐกิจสังคมและวัฒนธรรมดังนี้ ตัวชี้วัด ส ๔.๓ ป.๕/๑ ส ๔.๓ ป.๕/๒ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกพัฒนาการของอาณาจักร อยุธยา ๑. นักเรียนร้องเพลง อยุธยารำ ลึก ซึ่งมีเนื้อร้องดังนี้ อยุธยา เมืองเก่าของเราแต่ก่อน จิตใจอาวรณ์มาเล่าสู่กันฟัง อยุธยาแต่ก่อนนี้ยัง เป็นดั่งเมืองทองของพี่น้องเผ่าพงศ์ไทย เดี๋ยวนี้ซิเป็นเมืองเก่า ชาวไทยแสนเศร้าถูกข้าศึกรุกราน ชาวไทยทุกคนหัวใจร้าวราน ข้าศึกเผาผลาญ แหลกลาญ วอดวาย เราชนชั้นหลังฟังแล้วเศร้าใจ อนุสรณ์เตือนให้ชาวไทยคงมั่น สมัครสมานร่วมใจกันสามัคคี คงจะไม่มีใครกล้า ราวีชาติไทย จากนั้นนักเรียนร่วมกันสนทนาเกี่ยวกับ ความรู้สึกหลังจากที่ได้ฟังเพลง ข้อใดกล่าวถูกต้องเกี่ยวกับอาณาจักรอยุธยา ๑ อยุธยาเป็นอาณาจักรแรกของชาติไทย ๒ อยุธยาสูญเสียเอกราชให้แก่ชาติตะวันตก ๓ พระเจ้าอู่ทองเป็นผู้สถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ๔ แม่นํ้าเจ้าพระยาแม่นํ้าป่าสักและแม่นํ้ากกเป็นแม่นํ้าที่ไหลผ่านอยุธยา (เฉลย ๓ เพราะ ๑ สุโขทัยเป็นอาณาจักรแรกของชาติไทย ๒ อยุธยาเสียเอกราชให้แก่พม่า ๔ แม่นํ้าที่ไหลผ่าน คือ แม่นํ้าเจ้าพระยา แม่นํ้าป่าสัก และแม่นํ้าลพบุรี) ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 36 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 36 รัชกาลที่ รายพระนามพระมหากษัตริย์ ปีที่ครองราชย์ ๑ สมเด็จพระรามาธิบดีที่๑(พระเจ้าอู่ทอง) พ.ศ.๑๘๙๓-พ.ศ.๑๙๑๒ ๒ สมเด็จพระราเมศวร (ครั้งที่๑) พ.ศ.๑๙๑๒-พ.ศ.๑๙๑๓ ๓ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่๑(ขุนหลวงพะงั่ว) พ.ศ.๑๙๑๓-พ.ศ.๑๙๓๑ ๔ สมเด็จพระเจ้าทองลัน(เจ้าทองจันทร์) พ.ศ.๑๙๓๑ สมเด็จพระราเมศวร (ครั้งที่ ๒) พ.ศ.๑๙๓๑-พ.ศ.๑๙๓๘ ๕ สมเด็จพระรามราชาธิราช พ.ศ.๑๙๓๘-พ.ศ.๑๙๕๒ ๖ สมเด็จพระอินทราชา (พระนครินทราธิราช) พ.ศ.๑๙๕๒-พ.ศ.๑๙๖๗ ๗ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ (เจ้าสามพระยา) พ.ศ.๑๙๖๗-พ.ศ.๑๙๙๑ ๘ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พ.ศ.๑๙๙๑-พ.ศ. ๒๐๓๑ ๙ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ พ.ศ. ๒๐๓๑-พ.ศ. ๒๐๓๔ ๑๐ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ (พระเชษฐาธิราช) พ.ศ. ๒๐๓๔-พ.ศ. ๒๐๗๒ ๑๑ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๔ (หน่อพุทธางกูร) พ.ศ. ๒๐๗๒-พ.ศ. ๒๐๗๖ ๑๒ พระรัษฎาธิราช พ.ศ. ๒๐๗๖-พ.ศ. ๒๐๗๗ ๑๓ สมเด็จพระไชยราชาธิราช พ.ศ. ๒๐๗๗-พ.ศ. ๒๐๘๙ ภูมิประเทศของอยุธยาประกอบด้วยแม ่น�้าล�าคลองมากมาย ท�าให้พื้นที่ มีความอุดมสมบูรณ์เหมาะแก่การเพาะปลูกและค้าขายโดยใช้แม่น�้าล�าคลองเป็น เส้นทางคมนาคมติดต่อค้าขายกับชุมชนและเมืองต่าง ๆ ได้โดยสะดวก อีกทั้งที่ตั้งอยู่ ไม่ไกลจากทะเล ท�าให้มีการติดต่อกับเส้นทางการค้านานาชาติได้ง่ายขึ้น ประกอบกับ บริเวณนี้เป็นชุมชนที่มีก�าลังคนและมีความเจริญมาก่อน ท�าให้อยุธยาสามารถพัฒนา เป็นอาณาจักรที่รุ่งเรืองได้ในเวลาต่อมา อยุธยาเจริญรุ ่งเรืองสืบเนื่องมาเป็นเวลายาวนานถึง ๔๑๗ ปีโดยมี พระมหากษัตริย์ปกครองทั้งสิ้น ๓๓ พระองค์ รายพระนามพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา ๒. นักเรียนสังเกตรูปถ่ายทางอากาศ บริเวณพื้นที่เมืองพระนครศรีอยุธยา และภาพวาดจำ ลองกรุงศรีอยุธยา ฝีมือชาวฮอลันดาแล้วร่วมกันสนทนา เกี่ยวกับลักษณะภูมิประเทศของ อยุธยาในอดีตและปัจจุบัน โดย ใช้คำถามดังนี้ • ภาพวาดจำ ลองกรุงศรีอยุธยา ในอดีตมีลักษณะอย่างไร (ตัวอย่าง คำ ตอบ มีแม่นํ้าล้อมรอบ ๓ สาย และ ภ า ย ใ น เ มื อ ง ยั ง มี คู ค ล อ ง ต่ า ง ๆ เชื่อมต่อกัน) • รูปถ่ายทางอากาศในจังหวัด พระนครศรีอยุธยามีลักษณะอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ มีแม่นํ้าล้อมรอบ มีถนนตัดผ่านหลายสาย) ๓. นักเรียนศึกษาเนื้อหาเรื่อง พัฒนาการ ของอาณาจักรอยุธยา แล้วร่วมกัน แลกเปลี่ยนความคิดเห็นในประเด็น ต่างๆ พระมหากษัตริย์พระองค์ใดเป็นผู้กอบกู้เอกราชจากการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่๑ ๑ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ๒ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ๓ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ๔ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (เฉลย ๔ เพราะสมเด็จพระนเรศวรมหาราชประกาศเอกราช เมื่อ พ.ศ. ๒๑๒๗) ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

37 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 37 รัชกาลที่ รายพระนามพระมหากษัตริย์ ปีที่ครองราชย์ ๑๔ พระยอดฟ้า (พระแก้วฟ้า) พ.ศ. ๒๐๘๙-พ.ศ. ๒๐๙๑ ๑๕ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ(พระเทียรราชา) พ.ศ. ๒๐๙๑-พ.ศ. ๒๑๑๑ ๑๖ สมเด็จพระมหินทราธิราช พ.ศ. ๒๑๑๑-พ.ศ. ๒๑๑๒ ๑๗ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช พ.ศ. ๒๑๑๒-พ.ศ. ๒๑๓๓ ๑๘ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช พ.ศ. ๒๑๓๓-พ.ศ. ๒๑๔๘ ๑๙ สมเด็จพระเอกาทศรถ พ.ศ. ๒๑๔๘-พ.ศ. ๒๑๕๓ ๒๐ พระศรีเสาวภาคย์ พ.ศ. ๒๑๕๓-พ.ศ. ๒๑๕๔ ๒๑ สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม พ.ศ. ๒๑๕๔-พ.ศ. ๒๑๗๑ ๒๒ สมเด็จพระเชษฐาธิราช พ.ศ. ๒๑๗๑-พ.ศ. ๒๑๗๒ ๒๓ พระอาทิตยวงศ์ พ.ศ. ๒๑๗๒ ๒๔ สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พ.ศ. ๒๑๗๒-พ.ศ. ๒๑๙๙ ๒๕ สมเด็จเจ้าฟ้าไชย พ.ศ. ๒๑๙๙ ๒๖ สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา พ.ศ. ๒๑๙๙ ๒๗ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช พ.ศ. ๒๑๙๙-พ.ศ. ๒๒๓๑ ๒๘ สมเด็จพระเพทราชา พ.ศ. ๒๒๓๑-พ.ศ. ๒๒๔๖ ๒๙ สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๘ (พระเจ้าเสือ) พ.ศ. ๒๒๔๖-พ.ศ. ๒๒๕๑ ๓๐ สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๙ (พระเจ้าท้ายสระ) พ.ศ. ๒๒๕๑-พ.ศ. ๒๒๗๕ ๓๑ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พ.ศ. ๒๒๗๕-พ.ศ. ๒๓๐๑ ๓๒ สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร พ.ศ. ๒๓๐๑ ๓๓ สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ (พระเจ้าเอกทัศ) พ.ศ. ๒๓๐๑-พ.ศ. ๒๓๑๐ ปรับปรุงจาก : ศึกษาธิการ, กระทรวง. (๒๕๔๓). คู่มือการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนประวัติศาสตร์ เรื่องประวัติศาสตร์ไทย : จะเรียนจะสอนกันอย่างไร. หน้า ๑๗๕. ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๔. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำถามดังนี้ • พระมหากษัตริย์พระองค์ใด เป็นผู้สถาปนากรุงศรีอยุธยา ( ส ม เ ด็ จ พ ร ะ ร า ม า ธิ บ ดี ที่ ๑ ห รื อ พระเจ้าอู่ทอง) • เพราะเหตุใดอาณาจักรอยุธยา จึงมีความเจริญรุ่งเรืองมานานถึง ๔๑๗ ปี (ตัวอย่างคำตอบ มีภูมิประเทศ ที่มีความเหมาะสมต่อการตั้งถิ่นฐาน มีเส้นทางคมนาคมติดต่อค้าขายกับ ชุมชนและเมืองต่าง ๆ ได้โดยสะดวก ตั้งอยู่ไม่ไกลจากทะเล) ๕. นักเรียนสืบค้นพระราชประวัติของ พระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา จากแหล่งการเรียนรู้ต่าง ๆ มาคนละ ๑ พระองค์ และออกมานำ เสนอ หน้าชั้นเรียน

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 38 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 38 ในรัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่๑(ขุนหลวงพะงั่ว) พระองค์ขยายอ�านาจไป ยังดินแดนทางตอนเหนือ ซึ่งอยู่ในเขตอิทธิพลของอาณาจักรสุโขทัย จนกระทั่งถึง รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงผนวกอาณาจักรสุโขทัยเข้าเป็นส่วนหนึ่งของ อาณาจักรอยุธยา ในรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราชอาณาจักรอยุธยามีอาณาเขต กว้างขวางครอบคลุมดินแดนต่างๆสรุปได้ดังนี้ ทางเหนือ ขยายดินแดนไปจนถึง อาณาจักรล้านนา ทางตะวันออก ขยายดินแดนไปจนถึง ดินแดนลาวและกัมพูชา ทางตะวันตก ขยายดินแดนไปจนถึง ดินแดนมอญ ทางใต้ ขยายดินแดนไปจนถึง ดินแดนชายฝั ่งทะเลจนถึง เมืองปัตตานี การขยายอ�านาจไปยังหัวเมืองต ่าง ๆ อย ่างกว้างขวางท�าให้กรุงศรีอยุธยา มีความมั่นคงและมั่งคั่งมากขึ้น ๑.๒ พัฒนาการของอาณาจักรอยุธยาในด้านต่างๆ ๑.๒.๑ ด้านการเมืองการปกครอง พระมหากษัตริย์ไทยสมัยอยุธยามีพระราชอ�านาจสูงสุดในฐานะที่ทรงเป็น สมมติเทพ (อ่านว่า สม-มุด-ติ-เทบ หมายถึง เทวดาโดยสมมุติ) ดังจะเห็นได้จาก เครื่องประกอบพิธีถือน�้าพระพิพัฒน์สัตยา ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ที่ประทับซึ่งเป็นพระราชวังที่งดงาม มีระเบียบพิธีกรรมอันศักดิ์สิทธิ์เช่น พิธี ราชาภิเษก พิธีถือน�้าพระพิพัฒน์สัตยา พระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ปกครองบ้านเมืองโดยยึดหลักทศพิธราชธรรม (อ่านว่า ทด-สะ-พิด-ราด-ชะท�า) ดูแลทุกข์สุขของราษฎร ป้องกัน บ้านเมือง และท�านุบ�ารุงศิลปวัฒนธรรม เสริมความรู้ ครูควรสอน พิธีถือนํ้าพระพิพัฒน์สัตยา เป็นพิธีสาบานตนเพื่อแสดงความ ซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์พิธีถือนํ้าพระพิพัฒน์สัตยา ถือเป็นกุศโลบายทางจิตวิทยา เพื่อหล่อหลอมข้าราชการให้ตั้งอยู่ ในความซื่อสัตย์สุจริต ปฏิบัติราชการในทางที่ถูกที่ควรเพื่อเป็นพื้นฐาน สำคัญในการสร้างความรุ่งเรืองและมั่นคงแก่ชาติบ้านเมือง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๖. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำถามดังนี้ • การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา แตกต่างจากปัจจุบันอย่างไร(ตัวอย่าง คำ ต อ บ ส มั ย อ ยุ ธ ย า เ ป็ น ร ะ บ อ บ สมบูรณาญาสิทธิราชย์ พระมหากษัตริย์ ทรงเป็นสมมติเทพ ปัจจุบันเป็นระบอบ ประชาธิปไตย โดยพระมหากษัตริย์ ทรงเป็นประมุข) • การเป็นสมมติเทพในสมัยอยุธยา มีลักษณะอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ พระมหากษัตริย์มีพระราชอำนาจสูงสุด ปกครองออกกฎหมายได้อย่างอิสระ ทำทุกสิ่งได้โดยไม่มีความผิด) • การขยายอำ นาจไปยังหัวเมือง ต่าง ๆ ส่งผลดีต่ออยุธยาอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำ ให้อาณาจักร มีความมั่นคงและมั่งคั่งมากยิ่งขึ้น)

39 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 39 กรมเวียง กรมวัง กรมคลัง กรมนา มีหน้าที่ดูแลความสงบสุขของราษฎรปราบปราม โจรผู้ร้ายและน�าตัวผู้กระท�าผิดมาลงโทษ มีหน้าที่พิจารณาพิพากษาคดีความ ให้ความยุติธรรมแก่ราษฎร มีหน้าที่เก็บเงินที่ได้จากภาษีอากร และดูแลการใช้จ่ายของแผ่นดิน มีหน้าที่ดูแลการท�านา และเก็บรักษาเสบียงอาหาร ส�าหรับคนในพระนคร โดยมีกรุงศรีอยุธยาเป็นศูนย์กลางการปกครอง การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาแบ่งออกเป็น ๓ ระยะคือ ๑) การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนต้น (พ.ศ. ๑๘๙๓-พ.ศ. ๑๙๙๑) ในสมัยอยุธยาตอนต้น สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ทรงโปรดให้ แบ่งส่วนราชการที่ส�าคัญออกเป็น ๓ ส่วนได้แก่การปกครองส่วนกลางการปกครอง ส่วนหัวเมือง และการปกครองหัวเมืองประเทศราชดังนี้ การปกครองส่วนกลาง แบ่งส่วนราชการออกเป็น ๔ กรม เรียกว ่า จตุสดมภ์ (อ่านว่า จะ-ตุ-สะ-ดม) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๗. นักเรียน วิเคราะห์เปรียบเทียบ การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา ตอนต้น อยุธยาตอนกลาง และอยุธยา ตอนปลายว่ามีความเหมือนหรือ แตกต่างกันอย่างไร โดยใช้แผนภาพ ความคิด ดังตัวอย่าง นักเรียนแบ่งกลุ่มออกเป็น ๓ กลุ่ม ศึกษาลักษณะการปกครอง ในสมัยอยุธยา โดยนักเรียนนำ เสนอข้อมูลเป็นแผนภาพความคิดลงใน กระดาษ และออกมานำ เสนอหน้าชั้นเรียน กลุ่มที่๑การปกครองสมัยอยุธยาตอนต้น กลุ่มที่ ๒ การปกครองสมัยอยุธยาตอนกลาง กลุ่มที่ ๓ การปกครองสมัยอยุธยาตอนปลาย บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ความ เหมือน มีการปกครอง ส่วนกลาง เรียกว่า จตุสดมภ์ คือ เวียง วัง คลัง นา มีหัวเมือง ชั้นในและ หัวเมือง ชั้นนอก การเมือง แยกฝ่ายทหารและ พลเรือนออกจากกัน ยกเลิกเมืองลูกหลวง การปกครองสมัย อยุธยาตอนต้น การเมือง การปกครองสมัย อยุธยาตอนกลาง ความ เหมือน การเมือง การปกครองสมัย อยุธยาตอนกลาง การเมือง การปกครองสมัย อยุธยาตอนปลาย แบ่งการปกครอง เป็นหัวเมืองชั้นใน หัวเมืองชั้นนอก และเมืองประเทศราช มีการรวม อำนาจเข้าสู่ ศูนย์กลาง แบ่งหัวเมืองออก เป็น ๒ ฝ่ายคือ ฝ่ายใต้ ให้สมุห- พระกลาโหมดูแล ฝ่ายเหนือให้ สมุหนายกดูแล

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 40 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 40 การปกครองส่วนหัวเมือง แบ่งส่วนราชการออกเป็น เมืองหน้าด่าน คือเมืองที่รายล้อมราชธานีท�าหน้าที่ป้องกันกองทัพข้าศึก ที่จะเข้าโจมตีเมืองหลวงบางเมืองพระมหากษัตริย์จะทรงส่งพระราชโอรสไปปกครอง เรียกว่า เมืองลูกหลวงดังนี้ ทิศเหนือ ได้แก่ ลพบุรี ทิศตะวันออก ได้แก่ นครนายก ทิศตะวันตก ได้แก่ สุพรรณบุรี ทิศใต้ ได้แก่ พระประแดง พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งพระบรมวงศานุวงศ์ไปปกครอง หัวเมืองชั้นใน คือ เมืองที่อยู่ไกลจากเมืองลูกหลวงออกไป เช่น ชลบุรี ราชบุรีปราจีนบุรีเพชรบุรีเมืองพรหมเมืองอินทร์บุรีสิงห์บุรีเมืองเหล่านี้มีขุนนาง ปกครองโดยขึ้นตรงต่อเมืองหลวง หัวเมืองชั้นนอก คือ เมืองที่อยู่ไกลหัวเมืองชั้นในออกไป เช่น จันทบุรี นครราชสีมา ไชยา นครศรีธรรมราช สงขลา พัทลุง เจ้าเมืองเหล่านี้มักสืบเชื้อสาย จากเจ้าเมืองเดิมโดยได้รับแต ่งตั้งจากพระมหากษัตริย์ท�าหน้าที่ปกครองเมือง รวมทั้งเมืองบริวารที่อยู่บริเวณใกล้เคียงด้วย หัวเมืองประเทศราช เมืองประเทศราชคือเมืองหรือแคว้นที่ยอมรับ อ�านาจของอยุธยาในสมัยอยุธยาตอนต้นเมืองประเทศราชได้แก่เมืองสุโขทัยมะริด และทวาย พระมหากษัตริย์โปรดให้เจ้าเมืองปกครองเมืองหรือแคว้นของตนเอง โดยอิสระ แต่ต้องส่งเครื่องราชบรรณาการให้กรุงศรีอยุธยาตามเวลาที่ก�าหนดไว้ และต้องส่งกองทัพมาช่วยเหลือเมื่อเกิดศึกสงคราม ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๘. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับ การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา ตอนต้น โดยใช้แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง เสริมความรู้ ครูควรสอน ไชยา ปัจจุบันเป็นอำ เภอหนึ่งในจังหวัดสุราษฎร์ธานีเดิมเคย เป็นเมือง เรียกว่า เมืองไชยา แห่งอาณาจักรศรีวิชัย ซึ่งเป็นศูนย์กลาง การปกครอง และการค้าขายกับต่างประเทศ รวมทั้งเป็นศูนย์กลาง การเผยแผ่พระพุทธศาสนา จตุสดมภ์ เมืองหน้าด่าน หัวเมืองชั้นใน หัวเมืองชั้นนอก การเมือง การปกครอง สมัยอยุธยา ตอนต้น การปกครอง หัวเมืองประเทศราช การปกครอง ส่วนหัวเมือง การปกครอง ส่วนกลาง

41 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 41 ๒) การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนกลาง (พ.ศ. ๑๙๙๑-พ.ศ. ๒๒๓๑) การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนกลาง มีการเปลี่ยนแปลง คือ ในรัชกาลของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงปฏิรูปการปกครองให้เป็นระเบียบ ยิ่งขึ้นโดยจัดรูปแบบการปกครองดังนี้ การปกครองส่วนกลาง แยกอ�านาจฝ่ายทหาร และพลเรือนออกจากกันคือ ฝ่ายทหารมีสมุหพระกลาโหม เป็นหัวหน้าดูแลกิจการทหารภายใน หัวเมืองต่างๆ ฝ่ายพลเรือนมีสมุหนายก เป็นหัวหน้าดูแลกิจการพลเรือน และ จตุสดมภ์ทั้งยังเปลี่ยนชื่อหน่วยราชการจตุสดมภ์ดังนี้ การปกครองส่วนหัวเมือง สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โปรดให้ยกเลิกเมืองลูกหลวง ให้มีแต่ หัวเมืองชั้นในและหัวเมืองชั้นนอกทั้งนี้เพื่อให้ส่วนกลางมีขอบเขตการบังคับบัญชา โดยตรงกว้างขวางขึ้นและมีประสิทธิภาพมากขึ้น กรมเวียง เป็น นครบาล กรมวัง เป็น ธรรมาธิกรณ์ กรมคลัง เป็น โกษาธิบดี กรมนา เป็น เกษตราธิการ การแบ่งหน่วยงานเป็นฝ่ายทหารและพลเรือนเป็นการเพิ่มความสามารถ ให้กับการปกครองส่วนกลางให้ปกครองหัวเมืองได้ดียิ่งขึ้นหน่วยงานทั้งสองต่างมี หน่วยงานแยกย่อยปฏิบัติตามหน้าที่ต่างกัน แต่ในกรณีที่บ้านเมืองเกิดศึกสงคราม ขุนนางทั้งฝ่ายทหารและพลเรือนต้องระดมก�าลังช่วยสู้รบกับข้าศึก ๙. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำถามดังนี้ • การปกครองสมัยอยุธยาตอนต้น มีลักษณะอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ แบ่งส่วนราชการออกเป็น ๓ ส่วน คือ การปกครองส่วนกลาง การปกครอง ส่วนหัวเมือง การปกครองหัวเมือง ประเทศราช) • การปกครองส่วนกลางแบบ จตุสดมภ์มีลักษณะอย่างไร (แบ่งออก เป็น ๔ กรม คือ กรมเวียง กรมวัง กรมคลัง กรมนา) • กรมเวียงมีบทบาทหน้าที่อย่างไร (ดูแลความสงบสุขของราษฎร ปราบปรามโจรผู้ร้าย) • กรมวังมีบทบาทหน้าที่อย่างไร (พิจารณาพิพากษาคดีความ) • กรมคลังมีบทบาทหน้าที่อย่างไร (เก็บภาษีอากร) • กรมนามีบทบาทหน้าที่อย่างไร (ดูแลการทำนา) เสริมความรู้ ครูควรสอน สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถได้ปฏิรูปการปกครองภายใน ด้วยการตรากฎหมายศักดินาขึ้น เกิดเป็นระบบทางการเมืองและ การควบคุมทางสังคมที่เรียกว่า ระบบศักดินา ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 42 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 42 หัวเมืองชั้นใน เรียกว่า เมืองจัตวา เป็นเมืองที่ตั้งอยู่รอบราชธานีเช่น ราชบุรีเพชรบุรีสมุทรสงครามสุพรรณบุรีชลบุรีผู้ปกครองเมืองเรียกว่าผู้รั้ง เจ้าเมืองประเทศราช มักเป็นเจ้าเมืองเดิมที่ยอมรับอ�านาจพระมหากษัตริย์ อยุธยา เจ้าเมืองประเทศราชเหล่านี้บริหารบ้านเมืองของตนเองด้วยอ�านาจสิทธิขาด แต ่ต้องแสดงความจงรักภักดีหรือปฏิบัติงานตามเงื่อนไขบางประการ เช่น ส่งเครื่องราชบรรณาการส่งกองทัพมาช่วยรบยามกรุงศรีอยุธยาเกิดศึกสงคราม หัวเมืองชั้นนอกหรือเมืองพระยามหานคร เป็นเมืองที่อยู่ห่างจากราชธานี ออกไปจัดล�าดับเป็นหัวเมืองชั้นตรีโทเอกตามขนาดและความส�าคัญ เมืองชั้นเอก เช่น เมืองพิษณุโลกนครราชสีมานครศรีธรรมราช เมืองชั้นโท เช่น เมืองก�าแพงเพชร จันทบุรี เมืองชั้นตรี เช่น เมืองชุมพรนครสวรรค์ พระมหากษัตริย์ทรงแต ่งตั้งเจ้านายในพระราชวงศ์หรือขุนนางออกไป ปกครองเป็นเจ้าเมือง และมีอ�านาจบริหารราชการภายในเมือง แต่ต้องปฏิบัติตาม ค�าสั่งจากราชธานี หัวเมืองประเทศราช เป็นเมืองขึ้นของกรุงศรีอยุธยา หัวเมืองประเทศราช จะเปลี่ยนแปลงไปในแต ่ละรัชกาล ขึ้นอยู ่กับความเข้มแข็งและความสามารถ ของพระมหากษัตริย์ ในรัชกาลของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ มีหัวเมือง ประเทศราช เช่นเมืองทวายตะนาวศรีเชียงกรานมะละกา ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๑๐. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับ การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา ตอนกลาง โดยใช้แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง หัวเมืองชั้นใน หัวเมืองประเทศราช การเมือง การปกครอง สมัยอยุธยา ตอนกลาง การปกครอง ส่วนกลาง การปกครอง ส่วนหัวเมือง หัวเมืองชั้นนอก หรือเมืองพระยามหานคร จากนั้นนักเรียนร่วมกันแสดงความ คิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดยใช้คำถาม ดังนี้ • การปกครองส่วนหัวเมืองในสมัย สม เด็ จพระบรมไตรโ ล กนา ถ มีลักษณะอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ รวมอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง ยกเลิก เมืองลูกหลวง ให้มีแต่หัวเมืองชั้นใน และหัวเมืองชั้นนอก) เมืองหงสาวดีในอดีตเคยเป็นเมืองหลวงของเมียนมา ปัจจุบันชื่อว่า พะโค เป็นเมืองที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และศิลปวัฒนธรรม จึงเป็น เมืองท่องเที่ยวที่สร้างรายได้ให้แก่เมียนมา รอบรู้อาเซียนและโลก

43 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 43 แผนภูมิแสดงการจัดแบบแผน การปกครองสมัยอยุธยา แผนภูมินี้แสดงถึงการรวมอ�านาจ เข้าสู ่ศูนย์กลาง แต ่ในความเป็นจริง พระราชอ�านาจของพระมหากษัตริย์มีอยู่ เฉพาะที่เมืองหลวงและหัวเมืองชั้นใน ส ่วนหัวเมืองชั้นนอกและหัวเมือง ประเทศราช เจ้าเมืองมีอ�านาจค่อนข้าง อิสระ ดังนั้นอ�านาจของพระมหากษัตริย์ จึงขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์ส่วนตัว และ การยอมรับอ�านาจโดยเจ้าเมืองต่างๆ พระมหากษัตริย์อยุธยาจึงมักส่งพระราชโอรส หรือเชื้อพระวงศ์ชั้นสูงไปปกครองหัวเมืองชั้นนอก และมีความสัมพันธ์อันดีกับ เจ้าเมืองและผู้ปกครองหัวเมืองประเทศราช เพื่อที่จะมีพระราชอ�านาจสามารถ ปกครองส่วนภูมิภาคได้ทั้งหมด ๓) การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนปลาย (พ.ศ. ๒๒๓๑- พ.ศ. ๒๓๑๐) ช่วงเวลาที่กรุงศรีอยุธยาเริ่มเสื่อมอ�านาจเกิดปัญหาความไม่สงบภายใน ราชอาณาจักร การปกครองในสมัยนี้ยังคงรูปแบบตามสมัยอยุธยาตอนกลาง แต่มีการเปลี่ยนแปลงบางส่วน กล่าวคือในสมัยสมเด็จพระเพทราชา พระองค์ทรง แบ่งหัวเมืองออกเป็น ๒ ฝ่ายคือหัวเมืองฝ่ายใต้ให้สมุหพระกลาโหมท�าหน้าที่รับผิดชอบ งานด้านทหารและพลเรือน หัวเมืองฝ่ายเหนือให้สมุหนายกท�าหน้าที่รับผิดชอบงาน ด้านทหารและพลเรือน ส่วนหัวเมืองชายทะเลทางด้านตะวันออกให้กรมคลังเป็นผู้ รับผิดชอบทั้งนี้เพื่อจ�ากัดอ�านาจขุนนางผู้ใหญ่ไม่ให้มีอ�านาจมากเกินไป ปัจจัยที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองทางการเมืองการปกครอง ๑. ลักษณะภูมิประเทศของกรุงศรีอยุธยาเป็นเกาะมีแม ่น�้าล้อมรอบ ท�าให้สามารถป้องกันข้าศึกที่จะเข้ามารุกรานได้ดีกรุงศรีอยุธยาจึงเป็นเมืองที่มี ความปลอดภัย ซึ่งเป็นปัจจัยส�าคัญที่สร้างความมั่นคงให้อยุธยา นอกจากนี้ ๑๑. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับ การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา ตอนปลายโดยใช้แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง นักเรียนแบ่งกลุ่ม กลุ่มละ ๓-๔ คน ร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับปัจจัยที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองทางการเมืองการปกครอง ของอาณาจักรอยุธยา สรุปข้อมูลที่ได้แล้วออกมานำ เสนอผลงาน หน้าชั้นเรียนทีละกลุ่ม บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 สมุหนายกทำหน้าที่ดูแล ด้านทหารและพลเรือน กรมคลัง สมุหพระกลาโหมทำหน้าที่ ดูแลด้านทหารและพลเรือน การเมือง การปกครอง สมัยอยุธยา ตอนปลาย หัวเมืองฝ่ายใต้ หัวเมือง ฝ่ายเหนือ หัวเมืองชายทะเล ด้านตะวันออก จากนั้นนักเรียนร่ วมกันแสดง ความคิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดย ใช้คำถามดังนี้ • การปกครองในสมัยอยุธยา ต อ น ป ลา ย มี ลั กษณะ อ ย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ยังคงรูปแบบ สมัยอยุธยาตอนกลาง แต่มีการแบ่ง หัวเมืองออกเป็น ๒ ฝ่าย คือ หัวเมือง ฝ่ายใต้ให้สมุหพระกลาโหมทำหน้าที่ รับผิดชอบงานด้านทหารและพลเรือน หั ว เ มื อ ง ฝ่ า ย เ ห นื อใ ห้ ส มุ ห น า ย ก ทำหน้าที่รับผิดชอบงานด้านทหาร แ ล ะ พ ล เ รื อ น หั ว เ มื อ ง ช า ย ท ะ เ ล ด้ า น ต ะ วั น อ อ ก ใ ห้ ก ร ม ค ลั ง เ ป็ น ผู้รับผิดชอบ) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 44 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 44 กรุงศรีอยุธยายังตั้งอยู ่บริเวณที่ราบลุ ่มแม ่น�้า ซึ่งมีความอุดมสมบูรณ์ด้วย ทรัพยากรธรรมชาติทั้งยังได้อาศัยแม ่น�้าเป็นเส้นทางคมนาคมทางน�้าเพื่อติดต ่อ ค้าขายกับภายในและการค้าภายนอกประเทศได้สะดวก ซึ่งเป็นปัจจัยส�าคัญในการ สร้างความมั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง ๒. พระมหากษัตริย์ทรงยึดหลักธรรมทางพระพุทธศาสนามาใช้เป็น หลักในการปกครองบ้านเมืองส่งผลให้บ้านเมืองเกิดความสงบสุข ๓. อยุธยามีระบบการปกครองและควบคุมคนอย่างมีประสิทธิภาพ ท�าให้ สามารถควบคุมหัวเมืองได้ดีส่งผลให้อยุธยามีก�าลังคนมากมีกองทัพที่เข้มแข็งและ มีแหล่งทรัพยากรที่กว้างขวาง ๑.๒.๒ ด้านเศรษฐกิจ อยุธยามีรากฐานทางเศรษฐกิจที่ส�าคัญ คือ การเกษตรท�าให้มีอาหาร เช่น ข้าว พืชผักชนิดต่างๆและทรัพยากรธรรมชาติที่พอเพียงและพึ่งตนเองได้เนื่องจาก มีที่ราบลุ่มใช้ท�านาอย่างกว้างขวาง นอกจากนี้ยังมีกุ้ง หอย ปูปลาเป็นอาหารซึ่งหา ได้จากแม่น�้าล�าคลองทั่วไป กรุงศรีอยุธยามีความอุดมสมบูรณ์เพราะตั้งอยู ่บริเวณที่ราบลุ ่มแม ่น�้า ซึ่งเหมาะแก่การเพาะปลูก พืชที่นิยมปลูกมากคือข้าวและพืชพันธุ์ต่างๆส่งผลให้ อยุธยาผลิตอาหารได้เพียงพอกับจ�านวนประชากร การท�านาในจังหวัดพระนครศรีอยุธยาในปัจจุบัน ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๑๒. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ปัจจัย ที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองทาง การเมืองการปกครอง โดยใช้ แผนภาพความคิดดังตัวอย่าง นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ เปรียบเทียบเศรษฐกิจในสมัย อยุธยาและเศรษฐกิจสมัยปัจจุบัน ว่ามีความเหมือนหรือแตกต่างกัน อย่างไร แล้วสรุปเป็นแผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ควบคุมและปกครองคน ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ปัจจัยที่ส่งเสริม ความเจริญรุ่งเรือง ทางการเมือง การปกครอง ลักษณะ ภูมิประเทศที่เป็น ปราการธรรมชาติ ป้องกันข้าศึก พระมหากษัตริย์ ทรงยึดหลัก ทศพิธราชธรรม จากนั้นนักเรียนร่ วมกันแสดง ความคิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดย ใช้คำถามดังนี้ • เพราะเหตุใดตำ แหน่งที่ตั้งของ อ ยุ ธ ยา จึง ส่ง ผ ลใ ห้ อ ยุ ธ ยา มี ความเจริญรุ่งเรือง (ตัวอย่างคำ ตอบ อยุธยามีแม่นํ้าหลายสายไหลผ่าน จึงเหมาะแก่การเดินทางติดต่อค้าขาย อีกทั้งในฤดูฝน ระดับนํ้าจะท่วมสูง จึงเป็นปราการสำ คัญในการป้องกัน ข้าศึก) ความ เหมือน เป็นการผลิต เพื่อบริโภคภายใน ครัวเรือน เป็นการผลิต เพื่อการค้า เน้นการทำ เกษตรกรรม เศรษฐกิจ สมัยอยุธยา เศรษฐกิจ สมัยปัจจุบัน

45 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 45 ลักษณะทางเศรษฐกิจของอยุธยา ๑) การค้า เนื่องจากท�าเลที่ตั้งของกรุงศรีอยุธยาสะดวกแก่การคมนาคม ทางน�้า และอยู่ไม่ห่างจากปากแม่น�้า การน�าสินค้าเข้าและออกทางทะเลท�าได้สะดวก กรุงศรีอยุธยาจึงเป็นศูนย์กลางการค้าที่ส�าคัญ กรุงศรีอยุธยาและบริเวณรอบเกาะเมืองอยุธยามีตลาดอยู่มากมายแต่ อาจแบ่งออกเป็น๒ชนิดคือตลาดบกและตลาดน�้า ตลาดบกส่วนใหญ่มักขายของใช้ เรียกว ่า ป่า เช่น ป ่าโทนขายเครื่องดนตรีป ่าตองขายเครื่องทองเหลือง และ ป่าถ่านขายถ่านส่วนตลาดน�้ามักขายของที่ใช้บริโภคเช่นข้าวเกลือปลาแห้งน�้ามันพืช ขนม และผลไม้ต่าง ๆ ซึ่งผู้ซื้อและผู้ขายสินค้าเหล ่านี้ค้าขายได้โดยเสรีสินค้า ไม้กฤษณา ไม้ฝาง รังนก ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์อยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา บางประเภททางราชการจะประกาศเป็น สินค้าต้องห้าม คือเป็นสินค้าที่ผูกขาด โดยกรมพระคลังสินค้า เช่น ไม้กฤษณา ไม้ฝาง งาช้าง รังนก เป็นสินค้าที่พ่อค้า อยุธยาจะขายแก ่ชาวต ่างชาติโดยตรง ไม่ได้ขณะเดียวกันพ ่อค้าชาวต ่างชาติ จะขายสินค้าบางชนิดแก ่ชาวอยุธยา โดยตรงไม ่ได้เช ่นกัน เช่น แร ่เงิน เครื่องเคลือบ ทองแดง อาวุธปืน สินค้าเหล ่านี้จะต้องท�าการซื้อขายกับ กรมพระคลังสินค้าเท่านั้น การค้าในสมัยกรุงศรีอยุธยามีลักษณะแบบผูกขาด เนื่องจากมีพ่อค้าต่างชาติ เข้ามาติดต่อค้าขายเพิ่มมากขึ้น เช่น พ่อค้าจีน อินเดีย อิหร่าน อาหรับ โปรตุเกส สเปนฮอลันดาอังกฤษ ฝรั่งเศส สินค้าบางชนิดเป็นสินค้าหายาก ถ้ากรมพระคลังสินค้าผูกขาดจะท�าให้ ขายได้ในราคาสูง สินค้าบางชนิด เช่น อาวุธปืน ถ้าปล่อยให้มีการซื้อขายอย่างเสรี อาจเป็นอันตรายต ่ออ�านาจทางการเมืองภายใน ดังนั้นการค้าขายสินค้าต้องห้าม จึงต้องผ่านการตรวจสอบจากกรมพระคลังสินค้าเท่านั้น ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๑๓. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ลักษณะ ทางเศรษฐกิจของอยุธยา โดยใช้ แผนภาพความคิดดังตัวอย่าง ลักษณะทาง เศรษฐกิจของ อยุธยา มีการติดต่อค้าขาย กับพ่อค้าชาวต่างชาติ มีตลาดบก และตลาดนํ้า มีสินค้าต้องห้ามเป็น สินค้าที่ผูกขาดโดย กรมพระคลังสินค้า มีการค้าขาย โดยเสรี จากนั้นนักเรียนร่ วมกันแสดง ความคิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดย ใช้คำถามดังนี้ • สินค้าต้องห้ามในสมัยอยุธยา คืออะไรบ้าง (ตัวอย่างคำ ตอบ งาช้าง รังนก) • การนำ ระบบเงินตรามาใช้ใน การค้าส่งผลอย่างไร (ตัวอย่าง คำ ต อ บ ทำ ใ ห้ ก า ร ค้ า ข า ย มี ก า ร ขยายตัว) • มีปัจจัยใดบ้างที่ส่งเสริมความ เจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจของ อยุธยา (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำ เลที่ตั้ง ความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากร) ในสมัยอยุธยาการค้าขายสินค้าต้องผ่านการตรวจสอบจากบุคคลใด ๑ เจ้ากรมโกษาธิบดี ๒ สมุหพระกลาโหม ๓ สมุหนายก ๔ เจ้าพระยา (เฉลย ๑ เพราะการขายสินค้าต้องห้ามต้องผ่านการตรวจสอบจาก กรมพระคลังสินค้า คือ เจ้ากรมโกษาธิบดี หรือพระคลัง) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 46 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 46 เจ้ากรมพระคลังสินค้าคือ เจ้ากรมโกษาธิบดี ซึ่งเรียกกันว่า “พระคลัง” พระคลังที่มีชื่อเสียง คือ ออกญาโกษาธิบดี (ปาน) ท ่านผู้นี้เคยเป็นหัวหน้าคณะทูตไทยไปเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส ในรัชกาลของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช หน้าที่ของพระคลัง เกี่ยวข้องกับงานด้านการ หารายได้การใช้จ่าย การติดต ่อค้าขาย และการทูต ลักษณะเด่นของเศรษฐกิจอยุธยาคือการค้ากับต่างชาติ ซึ่งเป็นแหล่งรายได้ส�าคัญ ความรุ่งเรืองทางการค้าท�าให้กรุงศรีอยุธยากลายเป็นเมืองท่าและศูนย์กลาง การค้าขายที่ส�าคัญในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ปัจจัยที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ ๑. ท�าเลที่ตั้งของอยุธยา ที่มีแม่น�้าล�าคลองมากมายและมีที่ตั้งไม่ไกลจาก ทะเลส่งผลให้อยุธยาเป็นศูนย์กลางทางการค้าในภูมิภาคสามารถติดต่อค้าขายกับ ดินแดนภายในและภายนอก การติดต่อค้าขายกับอาณาจักรใกล้เคียงและต่างชาติ ท�าให้อยุธยามีความเจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ ๒. ความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติอยุธยามีทรัพยากรที่มีความ อุดมสมบูรณ์มากมายเช่นป่าไม้แร่สัตว์ป่าทรัพยากรต่างๆเหล่านี้เป็นที่ต้องการ ของพ่อค้าชาวต่างชาติ ๒) ระบบเงินตราและการเก็บภาษี การขยายตัวทางการค้าท�าให้อยุธยาพัฒนาระบบเงินตราเพื่อใช้ซื้อสินค้า ต่างจากการน�าสิ่งของมาแลกเปลี่ยนกันดังที่เคยเป็นมา เงินตราอยุธยามีหลายชนิด เช่น เบี้ย ซึ่งเป็นหอยชนิดหนึ่ง มีค ่าเป็นเงินปลีก เงินพดด้วงที่ท�าจากโลหะเงิน ระบบเงินตราท�าให้การค้าหมุนเวียนและกระจายออกไปอย่างกว้างขวาง ภาพวาดออกญาโกษาธิบดี (ปาน) เจ้ากรมพระคลังสินค้า ๑๕. นักเรียนแบ่งกลุ่มศึกษาพัฒนาการ ของอาณาจักรอยุธยาในด้านต่าง ๆ แล้ ว วิเคราะห์ปัจจัยที่ส่งเสริม ความเจริญรุ่งเรือง บันทึกข้อมูล จากการศึกษาลงในแบบบันทึก ตามความเหมาะสม ๑๖. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจ เป็นความรู้ร่วมกันดังนี้ • อาณาจักรอยุธยามีความเจริญ รุ่งเรืองมายาวนานถึง ๔๑๗ ปี เนื่ อง จา กมีปั จ จั ยที่ ก่ อให้ เ กิด ความเจริญ คือ มีตำ แหน่งที่ตั้งที่ เหมาะสม อยู่ไม่ไกลจากทะเล มีทรัพยากรธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์ แ ละ มี พระ ม ห า ก ษั ตริ ย์ ที่ มี พระปรีชาสามารถ Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๑๔. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า เกี่ยวกับพัฒนาการของอาณาจักร อยุธยา แล้วสรุปเป็นความคิด รวบยอด โดยใช้คำถาม ดังนี้ • กา ร ศึ ก ษา พั ฒ นา กา ร ข อ ง อาณาจักรอยุธยามีประโยชน์อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำ ให้มีความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับความเป็นมาของ อาณาจักรอยุธยาที่มีผลสืบเนื่อง มาจนถึงปัจจุบัน) เสริมความรู้ ครูควรสอน ออกญาโกษาธิบดี (ปาน) ได้รับการยกย่องสรรเสริญในด้าน ความสามารถที่ทำ ให้ไทยเป็นที่รู้จักของชาวต่างชาติท่านเป็นผู้ที่มี ความเฉลียวฉลาด มีมารยาทเรียบร้อย ช่างสังเกตและจดจำ พูดจาฉลาด หลักแหลมทำ ให้ไทยรอดพ้นจากการคุกคามจากต่างชาติ

47 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 47 ภาพวาดเงินพดด้วง หอยเบี้ย และเงินญี่ปุ่นที่ใช้ในสังคมอยุธยา ภาพจากจดหมายเหตุ ลา ลูแบร์ ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา รายได้ของอยุธยาที่ส�าคัญมาจากการค้าต ่างประเทศและการเก็บ ภาษีอากรภาษีที่ส�าคัญ ได้แก่ จกอบหรือจังกอบ เป็นภาษีผ่านด่านที่รัฐจะเก็บจากสินค้า ส่วนใหญ่ เก็บ ๑ ส่วนจากสินค้า ๑๐ ส่วน เรียกว่า ๑๐ ชัก ๑ หรือเก็บตามพาหนะที่น�าสินค้า ผ่านด่านเช่นเรือเรียกค่าปากเรือ อากรเป็นภาษีที่เก็บจากการประกอบอาชีพของราษฎรเช่นอากรค่านา เก็บเป็นข้าวเข้าฉางหลวง เรียกหางข้าวอากรสวนเก็บจากผู้มีอาชีพท�าสวนท�าไร่ ๑๗. นักเรียนแต่ละกลุ่มส่งตัวแทน ออกมานำ เสนอผลการศึกษาค้นคว้า เกี่ยวกับพัฒนาการของอาณาจักร อยุธยาในรูปแบบต่างๆ หน้าชั้นเรียน ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๑๘. นักเรียนจัดแสดงป้ายนิเทศเพื่อ เผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับพัฒนาการ ของอาณาจักรอยุธยาให้ผู้อื่นได้รับรู้ ข้อใดเป็นปัจจัยที่ช่วยส่งเสริมเศรษฐกิจของอาณาจักรอยุธยา ๑ ตำแหน่งที่ตั้ง ๒ มีกำลังทหารมาก ๓ มีพระมหากษัตริย์ที่เชี่ยวชาญการค้า ๔ ความเจริญทางเทคโนโลยี (เฉลย ๑ เพราะเศรษฐกิจที่สำ คัญของอยุธยา คือ เกษตรกรรม การเพาะปลูก ซึ่งเป็นผลมาจากการที่อยุธยามีทำ เลที่ตั้งที่อุดมสมบูรณ์ มีแม่นํ้าไหลผ่าน) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 48 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 48 ๒. ประวัติและผลงานของบุคคลส�าคัญในสมัยอยุธยา ๒.๑ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) ในสมัยอยุธยามีบุคคลส�าคัญที่ท�าความดีให้ กับบ้านเมืองที่นักเรียนควรทราบและยึดเป็นแบบอย่าง คือ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ เป็นผู้สถาปนา กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี พระราชกรณียกิจที่ส�าคัญในสมเด็จพระรามาธิบดี ที่๑(พระเจ้าอู่ทอง)คือทรงโปรดให้สร้างราชธานีขึ้นใน พระบรมราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ บริเวณหนองโสน หรือบึงพระราม ซึ่งมีแม ่น�้า ๓ สายไหลผ่าน คือ แม ่น�้าป ่าสัก แม่น�้าลพบุรีและแม่น�้าเจ้าพระยา และขุดคูบริเวณทิศตะวันออกเพื่อเชื่อมระหว่าง แม่น�้าลพบุรีกับแม่น�้าป่าสัก ท�าให้ตัวเมืองกรุงศรีอยุธยากลายเป็นเกาะ ซึ่งมีความ อุดมสมบูรณ์และเหมาะแก ่การป้องกันเมือง นอกจากนี้แม ่น�้าล�าคลองยังเป็น เส้นทางคมนาคมที่ติดต่อกับดินแดนอื่นได้สะดวก ภายหลังจากที่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ สถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็น ราชธานีแล้ว พระองค์ทรงโปรดให้สร้างพระราชวังหลวงขึ้นทางด้านเหนือของเมือง ซึ่งอยู ่ริมฝั ่งแม ่น�้าลพบุรีพระราชวังหลวงเป็นสัญลักษณ์ของความมีอ�านาจของ พระมหากษัตริย์ในการบริหารราชการแผ ่นดิน พระองค์โปรดให้จัดระเบียบการ ปกครองทั้งส่วนกลางหัวเมืองและประเทศราชในตอนแรกพระองค์ให้ความส�าคัญ ในการปกครองเมืองลูกหลวงดังจะเห็นได้จากทรงโปรดเกล้าฯแต่งตั้งพระราชโอรส คือ พระราเมศวรให้ไปปกครองเมืองละโว้และโปรดเกล้าฯ ให้ขุนหลวงพะงั่ว พระเชษฐาในพระมเหสีไปปกครองเมืองสุพรรณบุรี ตัวชี้วัด ส ๔.๓ ป.๕/๓ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกประวัติและผลงาน ของบุคคลสำคัญในสมัยอยุธยา ๑. นั ก เรี ย น อ่ า น คำ ข วั ญ จัง ห วั ด พระนครศรีอยุธยาดังนี้ “ราชธานีเก่า อู่ข้าวอู่นํ้า เลิศลํ้ากานท์กวี คนดีศรีอยุธยา” จากนั้นร่วมกันสนทนา โดยใช้คำถาม ดังนี้ • เมื่อพูดถึงจังหวัดพระนครศรีอยุธยา นักเรียนนึกถึงสิ่งใด (ตัวอย่างคำ ตอบ อาณาจักรของไทย ซากเมืองโบราณ วัด) • นักเรียนมีความรู้ความเข้าใจ เกี่ยวกับสมัยอยุธยาอย่างไรบ้าง (ตัวอย่างคำ ตอบ เป็นราชธานีเก่าของ คนไทย มีความเจริญรุ่งเรืองมายาวนาน ถึง ๔๑๗ ปี) นักเรียนแต่งคำ ขวัญเพื่อแสดงถึงการยกย่องเชิดชูบุคคลสำ คัญ ในสมัยอยุธยามาคนละ ๑ คำ ขวัญ จากนั้นร่วมกันคัดเลือกผลงานมา จัดแสดงบนป้ายนิเทศ บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

49 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 49 ๒.๒ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เป็นพระราชโอรส ในสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ (เจ้าสามพระยา) และพระราชเทวีเจ้าหญิงแห่งอาณาจักรสุโขทัย พระราชกรณียกิจที่ส�าคัญในสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ในการสร้างความเป็นปึกแผ ่นให้กับ กรุงศรีอยุธยามีดังนี้ ๑) เมื่อครั้งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงด�ารง ต�าแหน ่งพระมหาอุปราชแห ่งอยุธยา ทรงเสด็จขึ้นไป ปกครองเมืองพิษณุโลกซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักร สุโขทัยท�าให้พระองค์มีความรอบรู้เกี่ยวกับภูมิประเทศ พระบรมราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระราชกรณียกิจในสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ได้ทรงวางรากฐาน การปกครองกรุงศรีอยุธยาไว้เป็นปึกแผ่นมั่นคง ต่อมาได้ขยายอ�านาจเหนือเมือง ต่างๆท�าให้อยุธยากลายเป็นอาณาจักรที่กว้างขวาง สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู ่ทอง) สวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๑๙๑๒ ขณะมีพระชนมพรรษา๕๕ พรรษา และผู้คนในอาณาจักรสุโขทัย ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระองค์ขึ้นครองราชย์เป็น พระมหากษัตริย์อยุธยา พระองค์ทรงโปรดให้ผนวกอาณาจักรสุโขทัยเข้าเป็น ส่วนหนึ่งของอยุธยาในฐานะหัวเมืองฝ่ายเหนือ ๒) สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงโปรดให้ปฏิรูปการปกครองและการบริหาร ราชการแผ ่นดินโดยรวมอ�านาจการปกครองไว้ที่ส ่วนกลาง มีพระมหากษัตริย์ ทรงอ�านาจสูงสุด การปกครองส ่วนกลางแบ ่งเป็นฝ ่ายทหารและฝ ่ายพลเรือน มีฝ่ายสมุหพระกลาโหม(ทหาร)และสมุหนายก(พลเรือน)ขึ้นตรงต่อพระมหากษัตริย์ แต ่เมื่อเกิดศึกสงครามทั้งสองฝ ่ายจะรวมกันเพื่อป้องกันบ้านเมือง ท�าให้การ พระมหาอุปราช เป็นตำแหน่งที่พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาขึ้น โดยมีความสำ คัญรองลงมาจากพระมหากษัตริย์และมีฐานะเป็น องค์รัชทายาท ผู้จะสืบราชสมบัติต่อจากพระมหากษัตริย์ซึ่งตำแหน่งนี้ มีชื่อเรียกว่า วังหน้า ในสมัยสมเด็จพระเพทราชาได้เปลี่ยนชื่อเป็น กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสริมความรู้ ครูควรสอน ๒. นักเรียนศึกษาเนื้อหาเรื่อง ประวัติ และผลงานของบุคคลสำคัญในสมัย อยุธยา ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 พระราชประวัติ เป็นพระมหากษัตริย์ พระองค์แรกแห่ง กรุงศรีอยุธยา พระราชกรณียกิจ ทรงสถาปนา กรุงศรีอยุธยา เป็นราชธานี สมเด็จพระรามาธิบดีที่๑ ๓. นักเรียนวิเคราะห์พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจที่สำ คัญของ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) โดยใช้แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง จา ก นั้ น นั ก เรี ย นร่ ว ม กั น แ ส ดง ความคิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดย ใช้คำถามดังนี้ • พระราชกรณียกิจของพระเจ้าอู่ทองมีความสำคัญอย่างไร (ตัวอย่าง คำ ตอบ ชาติไทยมีการตั้งถิ่นฐาน มายาวนานถึง ๔๑๗ ปี ทำให้เกิดการ สั่ ง ส ม ข น บ ธ ร ร ม เ นี ย ม ป ร ะ เ พ ณี วัฒนธรรมที่ดีงามให้คงอยู่สืบต่อมา จนถึงปัจจุบัน) ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 50 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 50 ๒.๓ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรง เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระมหาธรรมราชากับพระวิสุทธิกษัตรีพระราชสมภพ เมื่อ พ.ศ. ๒๐๙๘ พระองค์มี พระพี่นาง คือ พระสุพรรณกัลยา และ พระอนุชา คือ พระเอกาทศรถ พระราชกรณียกิจที่ส�าคัญในสมเด็จพระนเรศวรมหาราชมีดังนี้ ๑) การประกาศเอกราชเนื่องจาก กรุงศรีอยุธยาเสียกรุงแก่พม่าเมื่อ พ.ศ. ๒๑๑๒ พระมหาธรรมราชาจึงได้รับการ พระบรมราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช บังคับบัญชา ส ่วนกลางและหัวเมืองเป็นไปอย ่างมีประสิทธิภาพ อยุธยาจึงเป็น อาณาจักรที่มีความมั่นคง ๓) การก�าหนดศักดินาสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถโปรดให้ก�าหนดศักดินา ว่าด้วยสิทธิและหน้าที่ของคนทุกระดับตั้งแต่พระมหาอุปราชจนถึงไพร่และทาสเช่น ก�าหนดให้เจ้าพระยา ๑๐,๐๐๐ ไพร่ ๒๕ ทาส ๕ ผู้ที่มีศักดินาสูงก็จะมีหน้าที่และ ความรับผิดชอบต ่อบ้านเมืองสูงขึ้นด้วย แต ่ถ้าท�าความผิดก็จะถูกลงโทษหรือ ปรับไหมมากตามไปด้วย ศักดินาจะเพิ่มขึ้นโดยการท�าความดีความชอบ ซึ่งท�าให้ โครงสร้างของสังคมมั่นคงโดยคนในสังคมมีศักดินาลดหลั่นกันไปตามล�าดับท�าให้ คนในสังคมมีหน้าที่สิทธิและความรับผิดชอบมากน้อยตามศักดินาของตนเอง พระราชกรณียกิจในสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถจึงเป็นการสร้างระบบ บริหารราชการแผ่นดินและการจัดระเบียบสังคมอยุธยาให้มีประสิทธิภาพ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถสวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๒๐๓๑ ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๔. นักเรียนวิเคราะห์พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจที่สำ คัญของ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โดยใช้ แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง จากนั้นนักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เพื่อสรุปความรู้โดยใช้คำถามดังนี้ • พระราชกรณียกิจของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถมีความสำ คัญ อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำให้อยุธยา เป็นอาณาจักรที่มั่นคง มีความเจริญ รุ่งเรือง) ๕. นักเรียนวิเคราะห์พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจที่สำ คัญของ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช โดยใช้ แผนภาพความคิดดังตัวอย่าง พระราชประวัติ เป็นพระมหากษัตริย์ พระองค์ที่ ๘ ของ กรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระราชกรณียกิจ ทรงปฏิรูปการปกครอง และการบริหารราชการ แผ่นดินโดยรวมอำนาจ ไว้ที่ส่วนกลาง พระราชประวัติ เป็นพระราชโอรสใน สมเด็จพระมหาธรรมราชา กับพระวิสุทธิกษัตรี สมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระราชกรณียกิจ ประกาศเอกราชจาก พม่าและทรงทำสงคราม ยุทธหัตถี ข้อใดเป็นพระราชกรณียกิจของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ๑ เจริญสัมพันธไมตรีกับชาติตะวันตก ๒ สถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ๓ ปฏิรูปการปกครองโดยรวมอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง ๔ ทำสงครามยุทธหัตถีเพื่อปกป้องบ้านเมือง (เฉลย ๔ เพราะสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงประกาศอิสรภาพจากพม่า และทำสงครามยุทธหัตถี เพื่อปกป้องบ้านเมือง จนอาณาจักรมั่นคงสืบต่อมา) จากนั้นนักเรียนร่วมกันแสดงความ คิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดยใช้คำถาม ดังนี้ • พระราชกรณียกิจของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชส่งผลต่อชาติไทย อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ไทยได้รับ อิสรภาพ และสามารถขยายอาณาจักรไป ได้อย่างกว้างขวาง มั่นคง) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

51 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 51 งานปั้นนูนสูงจ�าลองการท�าสงครามยุทธหัตถีของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เมื่อ พ.ศ. ๒๑๓๕ สถาปนาเป็นกษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาส่วนสมเด็จพระนเรศวรต้องเสด็จไปประทับ ที่เมืองหงสาวดีในครั้งนั้น พระมหาธรรมราชาถวายพระสุพรรณกัลยาแก่กษัตริย์พม่า สมเด็จพระนเรศวรจึงได้เสด็จกลับอยุธยาและได้ไปปกครองเมืองพิษณุโลก จนกระทั่งทรงทราบว ่ากษัตริย์พม ่ามีพระราชประสงค์จะก�าจัดพระองค์สมเด็จพระนเรศวรจึงทรงประกาศอิสรภาพจากพม ่า เมื่อ พ.ศ. ๒๑๒๗ ขณะนั้นทรงมี พระชนมายุ๒๙ พรรษาซึ่งเป็นเวลาตอนปลายรัชกาลของพระราชบิดาหลังจากนั้น สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงท�าสงครามป้องกันบ้านเมืองจากกองทัพพม ่า หลายครั้ง จนกระทั่งเมื่อพระราชบิดาสวรรคต พระองค์ได้ทรงขึ้นครองราชสมบัติ เมื่อ พ.ศ. ๒๑๓๓ ๒) การท�าสงครามป้องกันบ้านเมืองภายหลังจากที่ขึ้นครองราชย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงท�าสงครามกับพม ่าหลายครั้ง สงครามครั้งส�าคัญ คือ สงครามยุทธหัตถีเมื่อ พ.ศ. ๒๑๓๕ ซึ่งสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงชนช้างกับ พระมหาอุปราชาของพม่าจนได้ชัยชนะภายหลังจากเหตุการณ์นี้อยุธยามีความมั่นคง ทางการเมือง สามารถขยายอาณาเขตออกไปอย่างกว้างขวาง ซึ่งเป็นพื้นฐานที่ท�าให้ อยุธยาพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจสังคมและวัฒนธรรมเป็นอาณาจักรที่มีความมั่งคั่ง ในเวลาต่อมา สมเด็จพระนเรศวรมหาราชสวรรคตที่เมืองแหง ซึ่งอยู ่บริเวณชายแดน ระหว่างล้านนากับพม่า เมื่อ พ.ศ. ๒๑๔๘ เสริมความรู้ ครูควรสอน สงครามยุทธหัตถีเป็นการต่อสู้กันด้วยอาวุธบนหลังช้าง เป็นวิธีการรบ อย่างกษัตริย์ในสมัยโบราณ บนหลังช้างจะมีคนนั่งอยู่ ๓ คน ได้แก่ แม่ทัพ ถือง้าวอยู่ที่คอช้าง ผู้ที่นั่งบนกูบถือหางนกยูงซ้ายขวาโบกเป็นสัญญาณ รวมทั้งส่งอาวุธให้แม่ทัพ ควาญช้างนั่งอยู่ท้ายช้าง บริเวณเท้าช้างทั้งสี่ มีพลประจำ เรียกว่าจตุลังคบาทคนทั้งหมดจะถืออาวุธ ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๖. นักเรียนวิเคราะห์พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจที่สำ คัญของ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช โดยใช้ แผนภาพความคิดดังตัวอย่าง จา กนั้นนั ก เรี ยนร่ วม กัน แ สดง ความคิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดย ใช้คำถามดังนี้ • พระราชกรณียกิจของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีความสำคัญ อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ กรุงศรีอยุธยามีความเจริญมั่งคั่ง จากการติดต่อค้าขายกับต่างชาติ) ๗. นักเรียนอภิปรายเป็นความรู้ร่วมกันว่า นอกจากกรุงศรีอยุธยามีพระมหากษัตริย์ที่ทรงพระปรีชาสามารถ แล้วยังมีกลุ่มบุคคลที่มีผลงานสำคัญ ในสมัยอยุธยาคือชาวบ้านบางระจัน พระราชประวัติ เป็นพระมหากษัตริย์ พระองค์ที่ ๒๗ แห่งกรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระนารายณ์มหาราช พระราชกรณียกิจ ทรงดำ เนินนโยบาย ติดต่อค้าขายกับ ต่างชาติและ เจริญสัมพันธไมตรี กับชาติต่างๆ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 52 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 52 ๒.๔ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงเป็น พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าปราสาททองกับ พระราชเทวีซึ่งเป็นพระราชธิดาในสมเด็จ- พระเจ้าทรงธรรมสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ขึ้นครองราชสมบัติเมื่อ พ.ศ. ๒๑๙๙ ทรงมี พระราชกรณียกิจที่ส�าคัญ ดังนี้ ๑) การติดต่อกับต่างประเทศในรัชกาล ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช อยุธยาได้ ด�าเนินนโยบายติดต่อกับนานาชาติอย่างกว้างขวาง ทั้งประเทศในเอเชียและยุโรป สมเด็จพระนารายณ์- มหาราชทรงมีนโยบายต้อนรับชาวต่างชาติที่เดินทาง เข้ามาติดต ่อกับอยุธยา ในรัชกาลของพระองค์ทรง ให้การต้อนรับราชทูตจากประเทศต ่าง ๆ ขณะเดียวกันทรงติดต ่อกับต ่างชาติ โดยการส่งทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศต่าง ๆ เช่น อิหร่าน ฝรั่งเศส และ ส�านักวาติกันที่กรุงโรม ราชทูตไทยที่สร้างชื่อเสียงให้กับประเทศในสมัยนั้นคือ ออกญาโกษาธิบดี(ปาน) ๒) การเรียบเรียงแบบเรียนจินดามณีสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงโปรด ให้เรียบเรียงแบบเรียนภาษาไทยชื่อ จินดามณี สาเหตุที่ทรงโปรดให้ เรียบเรียงแบบเรียนภาษาไทยขึ้น เนื่องจากในยุคนั้น อยุธยาได้ติดต่อกับนานาชาติ ครั้งนั้นมีบาทหลวงเข้ามาเผยแผ่ศาสนา บาทหลวงเหล่านี้เขียนค�าภาษาไทยโดยใช้ อักษรโรมันเพื่อสะดวกในการสอนศาสนา สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงเกรงว่า ตัวอักษรภาษาไทยจะสูญหาย จึงโปรดให้พระโหราธิบดีเรียบเรียงแบบเรียน ภาษาไทยขึ้นใช้สอนนักเรียน จินดามณีนับเป็นแบบเรียนภาษาไทยเล ่มแรก ที่มี ความส�าคัญต่อการเรียนรู้ภาษาไทยสืบเนื่องมาจนถึงทุกวันนี้ พระบรมราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๘. นักเรียน วิเคราะห์ วีรกรรมของ ชาวบ้านบางระจันที่ควรนำ ไปปฏิบัติตาม โดยใช้แผนภาพความคิดดังตัวอย่าง เสริมความรู้ ครูควรสอน จินดามณีเป็นแบบเรียนภาษาไทยที่ว่าด้วยระเบียบของภาษา สอนอักขรวิธีเบื้องต้น วิธีการแต่งกาพย์กลอน โคลง ฉันท์จินดามณี ถูกใช้เป็นแบบเรียนจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ก่อนจะมีการปฏิรูป การศึกษาในสมัยรัชกาลที่๕ วีรกรรม ของชาวบ้าน บางระจัน มีความกล้าหาญ มีความเสียสละ มีความสามัคคี จา กนั้นนั ก เรี ยนร่ วม กัน แ สดง ความคิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดย ใช้คำถามดังนี้ • วีรกรรมของชาวบ้านบางระจัน มีความสำคัญอย่างไร (ตัวอย่างคำตอบ แ ส ด ง ถึ ง ค ว า ม ก ล้ า ห า ญ ส า มั ค คี ความสำนึกรักชาติ เป็นแบบอย่างที่ดี ให้แก่คนรุ่นหลังสืบต่อมา) ๙. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า เกี่ยวกับบุคคลสำคัญในสมัยอยุธยา แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดย ใช้คำถาม ดังนี้ • การศึกษาประวัติและผลงาน ขอ งบุคคลสำ คัญในสมัยอยุธยา มีประโยชน์อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำให้ทราบความเป็นมาของชาติไทย สามารถนำแบบอย่างของบุคคลสำ คัญ ไปเป็นแนวทางในการดำ เนินชีวิต)

53 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 53 ได้รวบรวมคนไทยร ่วมกันต ่อสู้กับ กองทัพพม่าอย่างเข้มแข็งแม่ทัพพม่าได้ ส ่งทหารเข้ามาปราบถึง ๗ ครั้ง แต่ไม่ สามารถเอาชนะชาวบ้านบางระจันได้ ในระหว ่างสู้รบชาวบ้านบางระจันได้ขอ อาวุธและปืนใหญ ่จากกรุงศรีอยุธยา แต่กรุงศรีอยุธยาไม่ส่งมาให้เพราะกลัว พม่าจะปล้นปืนใหญ่ไประหว่างทางแต่ได้ ส ่งพระยารัตนาธิเบศร์มาช่วยหล่อ ปืนใหญ่แทน ปืนใหญ ่ที่หล ่อขึ้นมา ๒.๕ ชาวบ้านบางระจัน ก ่อนเสียกรุงศรีอยุธยาแก ่พม ่าครั้งที่ ๒ ใน พ.ศ. ๒๓๑๐ กองทัพพม ่า ได้ส่งทหารออกไปปล้นเสบียงอาหารและได้ท�าร้ายราษฎรไทยในหมู่บ้านต่างๆท�าให้ ชาวบ้านบางระจันซึ่งน�าโดยนายแท่นนายอินนายโชตินายเมืองนายจันหนวดเขี้ยว นายทองแสงใหญ่ นายดอก นายพันเรือง นายทองเหม็น นายทองแก้ว ขุนสรรค์ อนุสาวรีย์ชาวบ้านบางระจัน สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงครองราชย์เป็นระยะเวลา ๓๒ ปี ในรัชกาลของพระองค์อยุธยามีความเจริญรุ่งเรืองในด้านต่างๆเช่นเศรษฐกิจสังคม วัฒนธรรม และศิลปวิทยาการ โดยเฉพาะด้านโคลง ฉันท์กาพย์กลอน จนได้รับการกล่าวถึงว่า เป็นยุคทองแห่งวรรณคดี สมเด็จพระนารายณ์มหาราชสวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๒๒๓๑ แตกร้าวไม่สามารถใช้การได้เมื่อพม่ายกทัพเข้ามารบในครั้งที่ ๘ บ้านบางระจัน จึงแตกเมื่อ พ.ศ. ๒๓๐๙ รวมเวลาสู้รบนานถึง๕เดือนวีรกรรมในความกล้าหาญ และความเสียสละของชาวบ้านบางระจัน เป็นตัวอย่างที่ดีส�าหรับคนไทยที่สามารถ ยับยั้งการรุกรานของกองทัพพม่าที่รุกรานอยุธยาได้แม้ว่าจะมีก�าลังไพร่พลไม่มากนัก ๑๐. นักเรียนแบ่งกลุ่มสืบค้นข้อมูล เพิ่มเติมจากแหล่งการเรียนรู้ต่าง ๆ เกี่ยวกับประวัติและผลงานของ บุคคลสำ คัญในสมัยอยุธยามา กลุ่มละ ๑ บุคคล ศึกษาประวัติ ผลงานสำ คัญ และบันทึกข้อมูล ลงในแบบบันทึกตามความเหมาะสม ๑๑. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจ เป็นความรู้ร่วมกันดังนี้ • บุคคลสำคัญในสมัยอยุธยาเป็น ผู้ที่ทำคุณประโยชน์ให้แก่ประเทศชาติ ทำ ให้ชาติไทยเจริญรุ่งเรืองมั่นคง สืบทอดวัฒนธรรมที่ดีงามให้คงอยู่ สืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ๑๒. ตัวแทนนักเรียนแต่ละกลุ่มออกมา นำ เสนอผลงานประวัติของบุคคล สำคัญในสมัยอยุธยาหน้าชั้นเรียน ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๑๓. นักเรียนจัดแสดงประวัติความเป็นมา ของบุคคลสำ คัญในสมัยอยุธยา บนป้ายนิเทศเพื่อเผยแพร่ความรู้ ครูเปิดเพลง ศึกบางระจัน ให้นักเรียนฟัง และให้นักเรียนร้องตาม เมื่อฟังเพลงจบแล้ว นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับ ความรู้สึกหลังจากที่ได้ฟังเพลง และเสนอแนวทางการนำ ข้อคิด แบบอย่างที่ดีของชาวบ้านบางระจันไปปฏิบัติในชีวิตประจำวัน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 54 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 54 ๓. ภูมิปัญญาไทยสมัยอยุธยา ภูมิปัญญาไทยในสมัยกรุงศรีอยุธยาที่น่าสนใจ ได้แก่ ๓.๑ ภูมิปัญญาการขุดคลอง ชาวอยุธยาตั้งบ้านเรือนอยู่ในที่ลุ่มจึงมีปัญหาเรื่องน�้าท่วมขังเป็นเวลา นาน ชาวอยุธยาจึงขุดคูคลองเพื่อระบายน�้าไม่ให้น�้าท่วมขัง ท�าให้ภายในเกาะเมือง พระนครศรีอยุธยามีล�าคลองมากมายแม่น�้าล�าคลองเหล่านี้ นอกจากมีประโยชน์ที่ เป็นเส้นทางระบายน�้าแล้ว ยังเป็นเส้นทางคมนาคมที่ดีท�าให้คนอยุธยาสามารถ เดินทางติดต่อค้าขายกับชุมชนต่าง ๆ ภายในตัวเมืองและภายนอกเมืองได้สะดวก ล�าคลองเหล ่านี้ยังเชื่อมกับแม ่น�้าใหญ่ ท�าให้สามารถติดต ่อกับเมืองส�าคัญ เช่น สุพรรณบุรีลพบุรีและหัวเมืองเหนือได้อย่างกว้างขวางนอกจากนี้ในฤดูน�้าหลากจะ มีศัตรูมาล้อมเมืองล�าคลองเหล่านี้ยังเป็นปราการส�าคัญในการป้องกันเมืองอีกด้วย ผังเมืองกรุงศรีอยุธยา ซึ่งวิศวกรชาวฝรั่งเศสได้จัดท�าขึ้นใน พ.ศ. ๒๒๓๐ ที่มาภาพ : การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย. พระนครศรีอยุธยา มรดกโลก. ๒๕๔๓. หน้า ๔๐. ตัวชี้วัด ส ๔.๓ ป.๕/๔ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกภูมิปัญญาไทยที่สำคัญ สมัยอยุธยาและแนวทางการอนุรักษ์ ๑. นักเรียนร่วมกันยกตัวอย่างภูมิปัญญา ไทยที่นักเรียนรู้จัก บันทึกคำ ตอบ เป็นแผนภาพความคิดตัวอย่าง ภูมิปัญญาไทย ภาพวาด จิตรกรรมฝาผนัง การรักษาโรค ด้วยพืชสมุนไพร การสร้างบ้าน ยกพื้นสูง ๒. นักเรียนศึกษาเนื้อหาเรื่อง ภูมิปัญญา ไทยสมัยอยุธยา จากนั้นร่วมกัน สนทนา โดยใช้คำถามดังนี้ • ภูมิปัญญาไทยในสมัยอยุธยา ที่น่าสนใจมีอะไรบ้าง (ตัวอย่างคำตอบ ก า ร ขุ ด คู ค ล อ ง เ พื่ อ เ ป็ น เ ส้ น ท า ง คมนาคมและการระบายนํ้า การต่อเรือ เพื่อเป็นพาหนะในการเดินทาง) นักเรียนศึกษาผังเมืองกรุงศรีอยุธยาในอดีต และภาพจากดาวเทียม บริเวณเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา โดยสืบค้นจากอินเทอร์เน็ต เปรียบเทียบความเหมือนและความแตกต่างของเส้นทางคมนาคมในอดีต กับปัจจุบันแล้วออกมานำ เสนอผลงานหน้าชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

55 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean 55 ๓.๒ ภูมิปัญญาการต่อเรือ สภาพภูมิประเทศของอยุธยาประกอบด้วยแม่น�้าล�าคลองเป็นจ�านวนมาก ชาวอยุธยาจึงหาวิธีการติดต่อกับชุมชนอื่นโดยการต่อเรือเพื่อใช้เป็นพาหนะขนส่งใน แม่น�้าล�าคลอง เช่น เรือพาย เรือแจว ซึ่งรวบรวมไว้ในพิพิธภัณฑ์เรือไทยที่จังหวัด พระนครศรีอยุธยา ภาพวาดเรือส�าเภาสยามในพุทธศตวรรษที่ ๒๓ จากศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เมื่อติดต ่อกับชาวยุโรป ช่างชาว อยุธยายังช่วยกันต่อเรือขนาดใหญ่ โดย เลียนแบบการต ่อเรือส�าเภาจีน และน�า ความรู้ของชาวยุโรปมาใช้ดังจะเห็น ได้จากภาพเรือส�าเภาสยามในพุทธศตวรรษ ที่ ๒๓ ที่มีรูปแบบคล้ายส�าเภาจีนแต่น�า เหล็ก ซึ่งเป็นโลหะที่ชาวยุโรปนิยมใช้ น�ามาท�าเป็นที่ยึดหางเสือเรือท�าให้ส�าเภา อยุธยามีความแข็งแรงระวางสินค้าได้มาก ๓.๓ ภูมิปัญญาด้านศิลปกรรม การนับถือพระพุทธศาสนาใน อยุธยาก่อให้เกิดการใช้ภูมิปัญญาสร้างสรรค์ ศิลปกรรมในรูปของสถาปัตยกรรมและ จิตรกรรมที่งดงามมาก เช่น พระพุทธรูปทรงเครื่องที่วัดหน้าพระเมรุหน้าบันไม้แกะสลักที่ ประดับตามวัดต่างๆและจิตรกรรมฝาผนัง ที่แสดงถึงวิถีชีวิตของคนในสมัยอยุธยา วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ศิลปกรรมในสมัยอยุธยา ที่ได้รับอิทธิพลมาจากเขมร ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๓. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ภูมิปัญญา ไทยสมัยอยุธยาที่สร้างสรรค์ขึ้น อันสืบเนื่องมาจากลักษณะภูมิประเทศ และผลที่เกิดขึ้น โดยใช้แผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง เสริมความรู้ ครูควรสอน วัดไชยวัฒนารามเป็นวัดที่สร้างขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าปราสาททอง และเป็นพระอารามหลวงมีรูปแบบสถาปัตยกรรมส่วนหนึ่งมาจากปราสาท นครวัด สัมพันธ์กับลักษณะ ภูมิประเทศ เป็นที่ราบมีแม่นํ้า หลายสายไหลผ่าน ภูมิปัญญาไทย การขุดคลอง ผลที่เกิดขึ้น เพื่อระบายนํ้าไม่ให้นํ้าท่วมขัง เพื่อใช้เป็นเส้นทางคมนาคม จา ก นั้ น นั ก เรี ย นร่ ว ม กั น แ ส ดง ความคิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดย ใช้คำถามดังนี้ • เพราะเหตุใดจึงมีการต่อเรือ จำนวนมากในสมัยอยุธยา (ตัวอย่าง คำ ต อ บ เ พ ร า ะ เ ป็ น พ า ห น ะ สำ คั ญ ในการเดินทาง มีการติดต่อค้าขายกับ ต่างชาติ) • ภูมิปัญญาด้านศิลปกรรมใน สมัยอยุธยามีความสำ คัญอย่างไร (ตัวอย่างคำตอบ เป็นศิลปกรรมที่เป็น มรดกของชาติที่สืบทอดต่อมาใน ปัจจุบัน)

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 56 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ 56 เจดีย์ย่อเหลี่ยมไม้สิบสองในวัดมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นลักษณะพิเศษของสถาปัตยกรรมในสมัยอยุธยา ๓.๔ ภูมิปัญญาด้านวรรณกรรม วรรณกรรมในสมัยอยุธยานับเป็นภูมิปัญญาส�าคัญของชาติไทย มีทั้งที่ เกี่ยวข้องกับศาสนา ขนบธรรมเนียม ประเพณีสงคราม และความเชื่อที่ถ่ายทอด ต่อกันมา ในสมัยอยุธยาได้มีการสร้างสรรค์วรรณกรรมต่างๆมากมายเช่น ลิลิตโองการแช่งน�้า เป็นวรรณกรรมที่เก ่าแก ่ที่สุดในสมัย กรุงศรีอยุธยาซึ่งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ โปรดให้แต ่งขึ้นในคราวสถาปนา กรุงศรีอยุธยา เพื่อให้ข้าราชบริพารมีความสามัคคีกัน มหาชาติค�าหลวง เป็นบทสวดที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถโปรดให้ นักปราชญ์แปลภาษาบาลีเป็นภาษาไทยเพื่อให้ผู้ฟังเข้าใจความหมาย พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา เป็นพงศาวดารที่รวบรวมเหตุการณ์ บ้านเมืองในสมัยอยุธยาท�าให้เข้าใจ เหตุการณ์ส�าคัญที่เกิดขึ้นในสมัยนั้น จินดามณี เป็นแบบเรียน ภาษาไทยเล่มแรกของไทยที่เป็นพื้นฐาน ของต�าราเรียนภาษาไทยในสมัยต่อมา การที่อยุธยารับศิลปวัฒนธรรมนานาชาติเช่น ศิลปวัฒนธรรมสุโขทัยขอมและชาติอื่นๆทั้งในเอเชียและ ยุโรปมาประยุกต์ใช้ในงานศิลปกรรม จึงท�าให้ ศิลปวัฒนธรรมของอยุธยามีความหลากหลาย และ พัฒนาจนมีรูปแบบเฉพาะของตนเอง วรรณกรรมที่ส�าคัญในสมัยอยุธยา 56 ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๔. นัก เรียน วิ เคราะห์ค วามสำ คัญ ของภูมิปัญญาด้านวรรณกรรมใน สมัยอยุธยา เป็นแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง ความสำคัญ ของภูมิปัญญา ด้านวรรณกรรม ในสมัยอยุธยา ทำ ให้ทราบวิถีชีวิตของคน ในสมัยอยุธยา เป็นพื้นฐานของ ศิลปวัฒนธรรม ในปัจจุบัน ทำ ให้ทราบ เหตุการณ์สำคัญ ในสมัยอยุธยา ๕. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า เกี่ยวกับภูมิปัญญาไทยสมัยอยุธยา แล้วสรุป เป็นความคิดรวบยอด โดยใช้คำถาม ดังนี้ • ภู มิ ปั ญ ญาไ ท ย ส มั ย อ ยุ ธ ยา มีความสำ คัญอย่างไร (ตัวอย่าง คำ ตอบ ทำให้เกิดความรู้ความเข้าใจ เกี่ยวกับภูมิปัญญาของคนไทยในสมัย อยุธยา ว่ามีการสั่งสมและปฏิบัติ สืบทอดต่อกันมาจนกลายเป็นมรดก ของชาติ) เสริมความรู้ ครูควรสอน มหาชาติคำหลวง แปลว่า การเกิดที่ยิ่งใหญ่ เป็นหนังสือที่กล่าวถึง การบำ เพ็ญทานอย่างยิ่งใหญ่ของพระเวสสันดรครบทั้ง ๑๐ บารมีโดย การบำ เพ็ญบารมีที่ยากยิ่ง ก็คือ ทานบารมีเพราะเป็นการบริจาคบุตร และภรรยา แต่งขึ้นเพื่อให้นักสวดอ่านหรือสวดให้อุบาสก อุบาสิกาฟัง เมื่อไปบำ เพ็ญกุศลที่วัดในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา

57 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean สรุป 57 ภูมิปัญญาไทยเป็นสิ่งที่บรรพบุรุษไทยสร้างสรรค์ขึ้นโดยใช้สติปัญญา และความสามารถ เช่น โบราณสถาน โบราณวัตถุ ซึ่งเป็นหลักฐานที่แสดงถึง ความเป็นมาของบรรพบุรุษ การอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทยจึงเป็นหน้าที่ของคนไทยทุกคน ที่จะช่วยกันดูแลรักษาให้คงอยู่สืบต่อไป ส�านักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ www.literatureandhistory.go.th ภูมิปัญญาไทยในสมัยอยุธยาเป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงการด�าเนินชีวิตของ คนไทยในอดีต และเป็นสิ่งที่คนไทยทุกคนควรภาคภูมิใจ และร ่วมกันอนุรักษ์ ให้คงอยู่สืบต่อไป อาณาจักรอยุธยาเป็นเมืองหลวงของไทยที่มีประวัติความเป็นมายาวนานกว ่า ๔๐๐ ปีมีความเจริญรุ่งเรืองทางด้านการเมืองการปกครอง เศรษฐกิจ และสังคมมาเป็น ล�าดับอันเนื่องมาจากปัจจัยด้านลักษณะภูมิประเทศ พระปรีชาสามารถของพระมหากษัตริย์ และระบบการปกครองที่มีความเข้มแข็ง นอกจากนี้ยังมีภูมิปัญญาไทยที่ได้สืบทอด ต ่อมาสะท้อนให้เห็นถึงความเจริญรุ ่งเรืองในอดีต ซึ่งควรค ่าแก ่การรักษาสืบทอดไว้ให้ คงอยู่ต่อไป ๖. นักเรียนยกตัวอย่างภูมิปัญญาไทย ที่สำ คัญสมัยอยุธยาที่น่าภาคภูมิใจ มาคนละ ๑ ตัวอย่าง วิเคราะห์ ค วามสำ คัญและเสนอแน วทาง การอนุรักษ์ บันทึกข้อมูลลงใน แบบบันทึกดังตัวอย่าง Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ แบบบันทึกภูมิปัญญาไทยที่สำคัญสมัยอยุธยา • ภูมิปัญญาไทยสมัยอยุธยาที่ภาคภูมิใจ • ความสำคัญของภูมิปัญญา • แนวทางการอนุรักษ์ (จินดามณี) (เป็นแบบเรียนภาษาไทยเล่มแรก) (พูดและเขียนภาษาไทยให้ถูกต้อง) จากนั้นนักเรียนตรวจสอบความถูกต้อง ของชิ้นงานและปรับปรุงแก้ไขให้ดีขึ้น ๗. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • ภูมิปัญญาไทยสมัยอยุธยาเป็น สิ่งที่สั่งสมและปฏิบัติสืบทอดต่อกันมา แสดงให้เห็นถึงวิถีชีวิตของคนไทย ในอดีต เป็นมรดกของชาติที่ทุกคน ต้องร่วมกันอนุรักษ์ให้คงอยู่สืบต่อไป การนับถือพระพุทธศาสนาก่อให้เกิดภูมิปัญญาในข้อใด ๑ หนังสือแบบเรียนจินดามณี ๒ การทำ เครื่องปั้นดินเผา ๓ การต่อเรือสำ เภา ๔ หนังสือมหาชาติคำหลวง (เฉลย ๔ เพราะมหาชาติคำหลวงเป็นหนังสือที่แต่งขึ้นเพื่อใช้สวดหรืออ่าน ให้ประชาชนฟังในวันสำ คัญทางพระพุทธศาสนา เกี่ยวข้องกับการบำ เพ็ญ ทานบารมีของพระเวสสันดร ซึ่งเป็นชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ ก่อนจะเสวยพระชาติมาเกิดเป็นพระพุทธเจ้า) ๘. นักเรียนออกมานำ เสนอภูมิปัญญาไทย ที่สำคัญสมัยอยุธยาในรูปแบบต่าง ๆ ที่น่าสนใจ ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 58 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ค�ำถำมพัฒนำกระบวนกำรคิด กิจกรรมกำรเรียนรู้ 58 ๑. ปัจจัยที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองทางการเมืองการปกครองของอยุธยามีอะไรบ้าง ๒. การปกครองสมัยอยุธยาตอนต้นมีลักษณะอย่างไร ๓. การปกครองแบบจตุสดมภ์มีลักษณะอย่างไร ๔. เศรษฐกิจของอยุธยามีลักษณะอย่างไร ๕. สินค้าส่งออกที่ส�าคัญในสมัยอยุธยามีอะไรบ้าง ๖. เพราะเหตุใดสมเด็จพระรามาธิบดีที่๑ทรงเลือกตั้งเมืองบริเวณหนองโสน ๗. สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงประกอบพระราชกรณียกิจที่ส�าคัญอย่างไรบ้าง ๘. สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงประกอบพระราชกรณียกิจที่ส�าคัญอย่างไรบ้าง ๙. ชาวบ้านบางระจันสร้างวีรกรรมให้แก่ชาติไทยอย่างไร ๑๐. นักเรียนจะอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทยสมัยอยุธยาได้อย่างไร ๑. ให้นักเรียนแบ่งกลุ่มศึกษาค้นคว้าข้อมูลเกี่ยวกับอยุธยาในด้านที่นักเรียนสนใจ และออกมาน�าเสนอหน้าชั้นเรียน ๒. ให้นักเรียนยกตัวอย่างปัจจัยที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจและการปกครอง ของอาณาจักรอยุธยาเป็นแผนภาพความคิด อยุธยาตอนต้น อยุธยาตอนกลาง เหมือน ๓. ให้นักเรียนเขียนเรียงความเกี่ยวกับบุคคลส�าคัญในสมัยอยุธยาและผลงานส�าคัญ มา๑หน้ากระดาษ และออกมาน�าเสนอหน้าชั้นเรียน ๔. ให้นักเรียนร่วมกันสรุปความแตกต่างของการปกครองในสมัยอยุธยาตอนต้น กับสมัยอยุธยาตอนกลางเป็นแผนภาพความคิด ๕. ให้นักเรียนศึกษาภูมิปัญญาไทยสมัยอยุธยาที่น่าภาคภูมิใจมา๑อย่างและเสนอแนวทาง การอนุรักษ์ ปัจจัยที่ส่งเสริม ความเจริญรุ่งเรือง Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๙. นั ก เรี ย น เ ผ ย แพร่ ภู มิ ปัญญาไ ท ย ที่สำ คัญสมัยอยุธยา โดยจัดแสดงบน ป้ายนิเทศพร้อมภาพประกอบ เพื่อให้ เกิดความสวยงามและดึงดูดความสนใจ ของผู้ชม เพื่อให้ทุกคนร่วมกันตระหนัก ถึง การ มี ส่ ว นร่ ว มใ น การ อ นุรั ก ษ์ ภูมิปัญญาไทยสมัยอยุธยา แนวค�ำตอบ ๑. ที่ตั้งซึ่งเป็นเกาะมีแม่น้าล้อมรอบ ข้าศึก ํ เข้ามารุกรานได้ยาก พระมหากษัตริย์ทรง ใ ช้ ห ลั ก ธ ร ร ม ท า ง พ ร ะ พุ ท ธ ศ า ส น า ปกครองบ้านเมือง มีกำลังคนมากและ มีการควบคุมกำลังคนและกองทัพที่มี ประสิทธิภาพ ๒. มีการแบ่งส่วนราชการออกเป็น ๓ ส่วน คือ การปกครองส่วนกลาง ส่วนหัวเมือง และประเทศราช ๓. แบ่งส่วนราชการออกเป็น ๔ กรม มีหน้าที่ดูแลในเรื่องต่าง ๆ ได้แก่ - กรมเวียง ดูแลความสงบสุขของราษฎร ปราบโจรผู้ร้าย - กรมวัง ดูแลพิพากษาคดีความต่าง ๆ - กรมคลัง เก็บภาษีและดูแลการใช้จ่าย ของแผ่นดิน - กรมนา ดูแลการทำนา เก็บรักษา เสบียงอาหาร ๔. มีลักษณะการค้าแบบผูกขาด เศรษฐกิจ ที่สำ คัญ คือ การทำการเกษตร การเก็บ ภาษีอากร ส ๔.๓ ป.๕/๑ ส ๔.๓ ป.๕/๒ ส ๔.๓ ป.๕/๓ ส ๔.๓ ป.๕/๔ ตัวชี้วัด ๕. ไม้กฤษณา ไม้ฝาง งาช้าง ดีบุก ๖. มีแม่น้าไหลผ่าน มีความอุดมสมบูรณ์ เส้นทางคมนาคมสะดวก ํ ๗. การเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างชาติเพื่อการติดต่อค้าขาย โปรดเกล้าฯ ให้เรียบเรียง แบบเรียนจินดามณี ซึ่งเป็นแบบเรียนเล่มแรกของไทย ๘. ประกาศเอกราชจากพม่า ทำสงครามป้องกันบ้านเมือง คือ สงครามยุทธหัตถี ทำให้ อยุธยามีความมั่นคงและขยายอาณาเขตได้กว้างขวางมากขึ้น ๙. ต่อสู้ป้องกันบ้านเมืองจากการรุกรานของพม่า ๑๐. ดูแลรักษาโบราณสถานและโบราณวัตถุสมัยอยุธยา

59 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ตัวชี้วัด ๑. อธิบายพัฒนาการของอาณาจักรอยุธยาและธนบุรีโดยสังเขป(ส ๔.๓ ป.๕/๑) ๒. บอกประวัติและผลงานของบุคคลส�าคัญสมัยอยุธยาและธนบุรีที่น่าภาคภูมิใจ (ส ๔.๓ ป.๕/๓) ๓. อธิบายภูมิปัญญาไทยที่ส�าคัญสมัยอยุธยาและธนบุรีที่น่าภาคภูมิใจและควรค่าแก่การอนุรักษ์ไว้ (ส ๔.๓ ป.๕/๔) ผังสาระการเรียนรู้ สาระส�าคัญ อาณาจักรธนบุรีเป็นอาณาจักรของไทยที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงสถาปนาขึ้น หลังจากเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่า และพัฒนาขึ้นเป็นรากฐานของชาติไทยในปัจจุบัน อาณาจักร ธนบุรี พัฒนาการของ อาณาจักรธนบุรี การกอบกู้เอกราชและ การสถาปนาธนบุรี พัฒนาการของ อาณาจักรธนบุรี ในด้านต่างๆ ประวัติและผลงานของ บุคคลส�าคัญในสมัยธนบุรี ภูมิปัญญาไทยสมัยธนบุรี สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช สมรรถนะสำ�คัญของผู้เรียน ๑. ความสามารถในการสื่อสาร ๒. ความสามารถในการคิด คุณลักษณะอันพึงประสงค์ รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์ ตัวชี้วัดที่ ๑.๒ ธำรงไว้ซึ่งความเป็นชาติไทย ใฝ่เรียนรู้ ตัวชี้วัดที่ ๔.๑ ตั้งใจ เพียรพยายามใน การเรียนและเข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ ตัวชี้วัดที่ ๔.๒ แสวงหาความรู้จากแหล่ง เรียนรู้ต่าง ๆ ทั้งภายในและภายนอก โรงเรียน ด้วยการเลือกใช้สื่ออย่าง เหมาะสม บันทึกความรู้วิเคราะห์สรุป เป็นองค์ความรู้สามารถนำ ไปใช้ในชีวิต ประจำวันได้ มุ่งมั่นในการทำ�งาน ตัวชี้วัดที่ ๖.๑ ตั้งใจและรับผิดชอบใน การปฏิบัติหน้าที่การงาน ตัวชี้วัดที่ ๖.๒ ทำ งานด้วยความเพียร พยายามและอดทนเพื่อให้งานสำ เร็จ ตามเป้าหมาย เป้าหมายการเรียนรู้ มาตรฐานการเรียนรู้ มาตรฐาน ส ๔.๓ เข้าใจความเป็นมาของชาติไทยวัฒนธรรม ภูมิปัญญาไทย มีความรัก ความภูมิใจ และธำรงความเป็นไทย บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 นักเรียนสืบค้นข้อมูลเกี่ยวกับอาณาจักรธนบุรีจากนั้นนำข้อมูล ความรู้ที่ได้มาจัดทำ ในรูปแบบของรายงาน แล้วออกมานำ เสนอ ผลงานหน้าชั้นเรียน

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 60 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ๑. พัฒนาการของอาณาจักรธนบุรี ๑.๑ การกอบกู้เอกราชและการสถาปนาธนบุรี ภายหลังจากที่พม่ายึดกรุงศรีอยุธยาได้ใน พ.ศ.๒๓๑๐ท�าให้กรุงศรีอยุธยา ซึ่งเป็นศูนย์กลางการบริหารราชการแผ ่นดินของไทยมาเป็นเวลากว ่า ๔๐๐ ปี ล่มสลายลงท�าให้ผู้น�าท้องถิ่นต่างๆ พยายามรวบรวมคนไทยซึ่งหนีกระจัดกระจาย ไปในที่ต่างๆให้กลับมารวมตัวกันในบรรดาผู้น�าเหล่านั้น พระยาตาก(สิน)ขุนนาง อยุธยาผู้หนึ่งได้รวบรวมก�าลังพลแล้วจึงยกทัพกลับเข้ามาตีกองทัพพม ่า ณ ค ่ายโพธิ์สามต้นที่กรุงศรีอยุธยาจนกองทัพพม ่าแตกพ ่ายไป พระยาตากจึงยึด กรุงศรีอยุธยากลับคืนมาได้ราษฎรจึงพร้อมใจอัญเชิญพระองค์ขึ้นครองราชย์ โดยเฉลิมพระนามว่าสมเด็จพระบรมราชาที่๔ แต่คนทั่วไปขนานพระนามว่าสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช หรือสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีจากนั้นจึงได้สถาปนา กรุงธนบุรีขึ้นเป็นราชธานีส่งผลให้บ้านเมืองกลับคืนเป็นปึกแผ่นอีกครั้งหนึ่ง อาณาจักรธนบุรีมีเมืองหลวง คือ กรุงธนบุรีซึ่งได้รับการสถาปนา เมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ แล้วสิ้นสุดลง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๕ ในช ่วงเวลานี้อาณาจักรธนบุรี ได้พัฒนาด้านการเมืองการปกครอง เศรษฐกิจสังคมและวัฒนธรรมดังนี้ พระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เสด็จขึ้นครองราชสมบัติเมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ พระองค์ทรง สถาปนากรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวงแทนกรุงศรีอยุธยา นอกจากนี้ยังท�าการฟื้นฟูบ้านเมือง ทั้งทางด้านวัตถุ และจิตใจ เพื่อให้กรุงธนบุรีมีความเจริญรุ ่งเรือง เหมือนกับกรุงศรีอยุธยา 60 ตัวชี้วัด ส ๔.๓ ป.๕/๑ ภาระงาน/ชิ้นงาน แผนภาพความคิดแสดงพัฒนาการ ของอาณาจักรธนบุรีในด้านต่างๆ ๑. นักเรียนร่วมกันสนทนาโดยใช้คำถาม ดังนี้ • อาณาจักรธนบุรีมีเมืองหลวงคือ (กรุงธนบุรี) • อาณาจักรธนบุรีสถาปนาขึ้นเมื่อใด (พ.ศ. ๒๓๑๐) • อาณาจักรธนบุรีมีความเจริญ รุ่งเรืองกี่ปี่ (๑๕ ปี) ๒. นักเรียนศึกษาเนื้อหาเรื่อง พัฒนาการ ของอาณาจักรธนบุรี บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ปัจจัยที่ส่งผลให้สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงกอบกู้เอกราชได้ภายในระยะเวลา ๗ เดือน รวบรวม ข้อมูลที่ได้แล้วออกมานำ เสนอหน้าชั้นเรียนในรูปแบบแผนภาพ ความคิด ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

61 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ภาพจ�าลองเหตุการณ์ สมเด็จพระเจ้าตากสินยกทัพเรือมุ่งสู่กรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชกอบกู้เอกราชได้ส�าเร็จเนื่องจากปัจจัยดังนี้ ๑. กองก�าลังมีเพิ่มมากขึ้น พระเจ้าตากสินมหาราช ซึ่งในขณะนั้นทรงมี บรรดาศักดิ์เป็นพระยาตาก และทหารจ�านวนหนึ่งได้ต ่อสู้กับกองก�าลังพม ่าที่ ติดตามมา และได้รับชัยชนะทุกครั้ง ชื่อเสียงของพระยาตาก จึงเป็นที่เลื่องลือของ ผู้คนที่กระจัดกระจายอยู่ตามท้องถิ่นต่าง ๆ ท�าให้มีผู้คนมาสมัครเป็นพรรคพวก จ�านวนมากกองก�าลังของพระยาตากจึงกลายเป็นกองทัพที่เข้มแข็ง ๒. การยอมรับอ�านาจจากเจ้าเมืองต่าง ๆ ในระยะแรกกองทัพของพระยาตาก ถูกต่อต้านจากเมืองต่าง ๆ ที่เดินทัพ ผ่าน แต่พระยาตากมิได้ย่อท้อ และได้ใช้วิธีแก้ปัญหาด้วยการชักชวนให้เจ้าเมือง เหล่านั้นเข้าเป็นพรรคพวกดังเช่นเจ้าเมืองระยองท�าให้พระยาตากสามารถตั้งกองทัพ ที่เมืองระยองก ่อน ภายหลังจากนั้นจึงได้ชักชวนเจ้าเมืองจันทบุรีให้ยอมเป็น พรรคพวก แต่เจ้าเมืองจันทบุรีกลับส่งก�าลังทหารมาโจมตีพระยาตากจึงใช้วิธีที่ เด็ดขาด คือ สั่งทหารรับประทานอาหารให้อิ่มแล้วทุบหม้อข้าวหม้อแกงที่ท�าด้วย ดินเผาทิ้ง จากนั้นจึงเข้าโจมตีเมืองจันทบุรีถ้าหากตีเมืองไม่ได้ทหารก็จะอดข้าว ด้วยกันทุกคนวิธีการนี้จึงท�าให้พระยาตากยึดเมืองจันทบุรีได้ส�าเร็จ เมื่อพระยาตากรวบรวมผู้คน เรือ เสบียงอาหาร และอาวุธได้พร้อมแล้ว จึงได้ยกทัพเรือจากท่าเรือเมืองจันทบุรีมาจนถึงธนบุรีแล้วเข้าโจมตีค่ายพม่าที่เมือง ธนบุรีแตกเป็นค ่ายแรก จากนั้นจึงได้ยกทัพไปยัง กรุงศรีอยุธยา ตีค่ายพม่า ได้ส�าเร็จ ท�าให้ยึดกรุงศรีอยุธยากลับคืนมาได้ อย่างรวดเร็ว โดยใช้เวลา เพียง ๗ เดือน ภายหลัง จากกรุงศรีอยุธยาแตก 61 ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๓. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำถามดังนี้ • นักเรียนคิดว่าเพราะเหตุใด กรุงศรีอยุธยาจึงพ่ายแพ้แก่พม่า (ตัวอย่างคำ ตอบ คนไทยขาดความ สามัคคี พม่ามีกำลังพลมาก) • เพราะเหตุใดสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช จึงทรงย้ายราชธานี มาอยู่ที่กรุงธนบุรี(ตัวอย่างคำตอบ เ พ ร า ะ ก รุ ง ศ รี อ ยุ ธ ย า ถู ก ทำ ลาย จนยากที่จะบูรณะ พม่ารู้เส้นทางภายใน กรุงศรีอยุธยา) ๔. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ปัจจัยที่ทำ ให้ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรง กอบกู้เอกราชได้สำ เร็จโดยใช้แผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง ปัจจัยที่ทำให้ ทรงกอบกู้เอกราช ได้สำเร็จ ยุทธวิธีทุบหม้อข้าวหม้อแกงมีลักษณะอย่างไร ๑ ทำลายเสบียงอาหารของฝ่ายศัตรู ๒ ปลุกใจให้ทหารร่วมกันต่อสู้ ๓ หลอกล่อให้ศัตรูหวาดกลัว ๔ เจรจาระหว่างมื้ออาหารโดยสันติ (เฉลย ๒ เพราะให้ทหารรับประทานอาหารให้อิ่มแล้วทุบหม้อข้าวหม้อแกง หากตีเมืองไม่สำ เร็จก็จะอดอาหารด้วยกันทั้งหมด) พระปรีชาสามารถของ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช มีกองกำลังเพิ่มมากขึ้น การยอมรับอำนาจ จากเจ้าเมืองต่างๆ มีกองทัพที่เข้มแข็ง ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 62 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ๑.๒ พัฒนาการของอาณาจักรธนบุรีในด้านต่างๆ การท�านุบ�ารุงบ้านเมืองในสมัยธนบุรีได้ใช้แบบอย่างกรุงศรีอยุธยา แต่ได้ มีการพัฒนาให้เหมาะสมกับสภาพบ้านเมืองในด้านต่างๆดังนี้ ๑.๒.๑ ด้านการเมืองการปกครอง สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงจัดระเบียบบริหารราชการ แผ่นดินดังนี้ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงเลือกกรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวงแทน กรุงศรีอยุธยาเนื่องมาจากเหตุผลส�าคัญ ดังนี้ ๑. กรุงศรีอยุธยาได้รับความเสียหายจากสงครามจนยากที่จะซ่อมแซมให้ดี ได้ดังเดิมด้วยก�าลังคนและเวลาที่จ�ากัด ทั้งนี้เพราะสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ต้องเตรียมการเพื่อรับศึกพม่าที่ก�าลังจะมาถึง ๒. สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติของกรุงธนบุรีคล้ายกับกรุงศรีอยุธยา คือ มีแม่น�้าล้อมรอบ พื้นที่เป็นที่ลุ่ม มีน�้าขัง ท�าให้กองทัพศัตรูเข้าโจมตีได้ยาก อีกทั้ง กรุงธนบุรียังมีป้อมปราการเดิมตั้งอยู่สองฝั่งแม่น�้าเจ้าพระยา ซึ่งสามารถใช้เป็นที่ ป้องกันข้าศึกเข้าโจมตีกรุงธนบุรีได้ ๓. ที่ตั้งกรุงธนบุรีอยู่ใกล้ทะเลซึ่งมีประโยชน์ทั้งทางด้านความปลอดภัยคือ การสถาปนากรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวงท�าให้บ้านเมืองมีศูนย์กลาง อ�านาจใหม่ท�าหน้าที่บริหารราชการและพัฒนาอาณาจักรในด้านต่างๆ ป้อมวิชัยประสิทธิ์ ที่พระราชวังเดิมธนบุรี สมัยปัจจุบัน ถ้าไม ่สามารถป้องกันเมืองไว้ได้ก็อาจ ถอยทัพออกทางทะเลไปตั้งมั่นที่เมือง จันทบุรีนอกจากนี้ยังมีประโยชน์ทาง เศรษฐกิจเพราะกรุงธนบุรีมีคนตั้งถิ่นฐาน อยู่แล้ว และมีความอุดมสมบูรณ์อีกทั้ง ยังเหมาะแก่การติดต่อค้าขายในสมัยธนบุรี ได้มีพ่อค้าต่างชาติโดยเฉพาะพ่อค้าชาวจีน เดินทางเข้ามาติดต่อค้าขายมากมาย 62 ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๕. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ปัจจัย ที่ทำ ให้สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงเลือกกรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวง แทนกรุงศรีอยุธยา โดยใช้แผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง ปัจจัยที่ทรงเลือก กรุงธนบุรีเป็น เมืองหลวง อยู่ใกล้ทะเล มีแม่นํ้ากั้นเป็น ปราการป้องกัน ศัตรู กรุงศรีอยุธยา เสียหายจนยาก แก่การบูรณะ ๖. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับ การเมืองการปกครองสมัยธนบุรี โดยใช้แผนภาพความคิดดังตัวอย่าง จตุสดมภ์ หัวเมืองชั้นใน การเมือง การปกครอง สมัยธนบุรี หัวเมืองชั้นนอก หัวเมืองประเทศราช การปกครอง หัวเมือง การปกครอง ส่วนกลาง

63 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean นอกจากนี้จตุสดมภ์ทั้ง ๔ ยังท�าหน้าที่เกี่ยวกับการตัดสินคดีที่เกี่ยวข้องกับ หน้าที่ในกรมอีกด้วย เสนาบดีกรมเวียง ทำาหน้าที่ดูแลความสงบสุขทั่วไปภายในราชธานี เสนาบดีกรมวัง ทำาหน้าที่เกี่ยวกับราชสำานัก และพระมหากษัตริย์ เสนาบดีกรมคลัง ทำาหน้าที่เกี่ยวกับการเก็บภาษีอากรการค้ากับต่างชาติและ การติดต่อกับต่างประเทศ เสนาบดีกรมนา ทำาหน้าที่เกี่ยวกับการเกษตรและการเก็บภาษีอากรภายในประเทศ ๑) การปกครองส่วนกลางประกอบด้วยอัครมหาเสนาบดีซึ่งเป็น ที่ปรึกษาของพระมหากษัตริย์๒ ต�าแหน่ง คือ สมุหนายก และสมุหพระกลาโหม แบ่งการปกครอง ออกเป็น ๔ กรม เรียกว่า จตุสดมภ์ที่ขึ้นอยู่กับอัครมหาเสนาบดี ทั้งสองฝ่ายมีเสนาบดีว่าการในแต่ละกรมคือ ๒) การปกครองหัวเมือง แบ่งการปกครองออกเป็น ๓ ส่วนดังนี้ ๑. หัวเมืองชั้นในหรือเมืองจัตวาคือเมืองที่อยู่รอบๆเมืองหลวง ผู้ปกครองเมือง เรียกว่า ผู้รั้งเมือง มีหน้าที่รับค�าสั่งจากส่วนกลางไปปฏิบัติโดยตรง ๒. หัวเมืองชั้นนอกหรือเมืองพระยามหานครซึ่งตั้งอยู่ห่างจาก เมืองหลวงออกไปมีการก�าหนดฐานะของเมืองตามล�าดับความส�าคัญคือเมืองชั้นเอก พระราชวังเดิมธนบุรี ชั้นโท และชั้นตรี พระมหากษัตริย์ ทรงแต ่งตั้งข้าราชการผู้ใหญ ่ไปเป็น เจ้าเมืองปกครอง ๓. การปกครองหัวเมืองประเทศราช ในสมัยธนบุรีมีเมืองประเทศราช ได้แก่ กัมพูชา หลวงพระบาง เชียงใหม่ นครศรีธรรมราช ซึ่งมีอิสระในการปกครอง ตนเอง แต่ต้องส่งเครื่องราชบรรณาการ 63 ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๗. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ปัญหา ทางด้านเศรษฐกิจสมัยธนบุรีและ แนวทางการแก้ไข โดยใช้แผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง เสริมความรู้ ครูควรสอน สมุหนายก เป็นอัครเสนาบดีฝ่ายพลเรือน เป็นผู้ดูแลหัวเมือง ฝ่ายเหนือทั้งในราชการฝ่ายทหารและพลเรือนผู้ดำรงตำแหน่งจะมียศ เป็นเจ้าพระยาจักรีหรือที่เรียกว่าออกญาจักรี สมุหพระกลาโหม เป็นอัครเสนาบดีฝ่ายทหาร เป็นผู้ดูแลหัวเมือง ฝ่ายใต้ทั้งปวง ผู้ดำ รงตำ แหน่งจะมียศเป็นเจ้าพระยามหาเสนา หรือที่เรียกว่าออกญากลาโหม จากนั้นนักเรียนร่วมกันแสดงความ คิดเห็นเพื่อสรุปความรู้โดยใช้คำถาม ดังนี้ • การแก้ปัญหาขาดแคลนข้าว โดยการรับซื้อข้าวจากพ่อค้าต่างชาติ ส่งผลอย่างไร (ตัวอย่างคำตอบ มีข้าวเพียงพอสำหรับเลี้ยงดูราษฎร ในช่วงแรกที่ซื้อข้าวในราคาสูง ทำ ให้ มีพ่อค้าเดินทางเข้ามาติดต่อค้าขาย มากขึ้น ส่งผลให้ข้าวมีราคาถูกลง) • สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงส่งเสริมเศรษฐกิจโดยวิธีใด (ตัวอย่างคำ ตอบ จัดเก็บภาษีอากร และส่วยในรูปของสิ่งของต่าง ๆ และ ส่งไปขายที่จีนและอินเดีย) ปัญหาเศรษฐกิจสมัยธนบุรี เกิดการขาดแคลนอาหาร แนวทางการแก้ไข สละทรัพย์สินส่วนพระองค์ ซื้อข้าวจากต่างชาติแจกจ่าย ราษฎร เกณฑ์แรงงานทำนา

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 64 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ และต้นไม้เงินต้นไม้ทองมาถวายตามที่เมืองหลวงก�าหนดซึ่งถือว่าเป็นการยอมรับ พระราชอ�านาจของพระมหากษัตริย์ซึ่งประทับอยู ่ที่กรุงธนบุรีนอกจากนี้ยังให้ สมุหนายกดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือ ส่วนหัวเมืองชายทะเลฝั่งตะวันออกและหัวเมือง ฝ่ายใต้อยู่ในความดูแลของพระคลัง เหมือนเช่นอยุธยาตอนปลาย ๑.๒.๒ ด้านเศรษฐกิจ ตอนต้นรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เศรษฐกิจ ของบ้านเมืองอยู ่ในสภาพยากล�าบาก เนื่องจากขาดแคลนอาหาร พระองค์ทรง แก้ปัญหาโดยสละพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ ซื้อข้าวจากชาวต่างชาติแจกจ่าย ราษฎร ในตอนต้นทรงรับซื้อข้าวจากพ่อค้าชาวจีนในราคาสูง ท�าให้มีพ่อค้าเดินทาง เข้ามาค้าขายในกรุงธนบุรีเพิ่มมากขึ้น ส่งผลให้ราคาข้าวถูกลง นอกจากนี้สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงโปรดให้ข้าราชการช ่วยกันเกณฑ์แรงงานท�านา ปีละ ๒ ครั้งการแก้ปัญหาการขาดแคลนข้าวด้วยวิธีการดังกล่าวจึงส�าเร็จจนในที่สุด ธนบุรีจึงมีข้าวพอเลี้ยงดูพลเมือง และมีพื้นที่ท�านาเพิ่มขึ้น ขณะเดียวกันสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงส่งเสริมเศรษฐกิจ โดยโปรดให้มีการจัดเก็บภาษีในรูปสิ่งของอากร และส่วย เช่น พริกไทย ขี้ผึ้ง ครั่ง ไม้เนื้อหอมไม้เนื้อแข็ง ซึ่งถูกแปรสภาพเป็นสินค้าส่งออกไปขายที่ประเทศจีนและ อินเดียการแก้ปัญหาการขาดแคลนข้าวได้ส�าเร็จและการติดต่อค้าขายกับนานาชาติ ท�าให้กรุงธนบุรีพ้นสภาพจากเมืองที่เต็มไปด้วยผู้คนที่อดอยาก มาเป็นเมืองที่มี เศรษฐกิจดีขึ้น ๑.๒.๓ ด้านสังคม สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงโปรดให้ฟื้นฟูสังคมดังนี้ ๑) สถานภาพของบุคคลในสังคมธนบุรีมีการจัดล�าดับชั้นของ คนตามระบบศักดินาแบบอยุธยา คือ ชนชั้นผู้ปกครอง ได้แก่ พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ขุนนาง และชนชั้นผู้อยู่ใต้การปกครอง ได้แก่ ไพร่และทาส ในสมัยธนบุรีมีการควบคุมไพร่เข้มงวดยิ่งขึ้น ดังจะเห็นได้จาก การควบคุมการสักเลกไพร่หลวง เพราะขณะนั้นเป็นเวลาที่ต้องฟื้นฟูบ้านเมือง และท�าสงครามดังนั้นก�าลังคนจึงมีความส�าคัญต่อความมั่นคงของอาณาจักร 64 ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๘. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ลักษณะ ทางสังคมสมัยธนบุรีโดยใช้แผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง ลักษณะทาง สังคมสมัยธนบุรี พิจารณาคดีความโดยใช้ วิธีการที่เด็ดขาดรวดเร็ว มีการสักเลก ไพร่หลวง มีการจัดลำดับ ชนชั้นตาม ระบบศักดินา ๙. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับวัฒนธรรมในสมัยธนบุรี โดยใช้คำถามดังนี้ • การฟื้ นฟูพระพุ ท ธ ศา ส นา โดยโปรดเกล้าฯ ให้คัดลอกพระไตรปิฎก ทำนุบำ รุงวัดต่าง ๆ ส่งผล อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ สร้างขวัญ และกำลังใจให้แก่ประชาชน เพื่อเป็น เครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ) เสริมความรู้ ครูควรสอน ผู้ที่ถูกสักเลก เรียกว่า ไพร่หลวง (เลก หมายถึง ไพร่) มีหน้าที่ รับราชการปีละ ๖ เดือน โดยมาทำ ราชการ ๑ เดือน และหยุดพักไป ทำ มาหากิน ๑ เดือน สลับกันไป ซึ่งสมัยก่อนเรียกว่า เข้าเดือน ออกเดือน มีไพร่หลวงอีกพวกหนึ่ง เรียกว่า ไพร่ส่วย คือ เป็นไพร่ที่ ส่งส่วยเป็นสิ่งของหรือเงินทดแทนการรับใช้แรงงานแก่ทางราชการ ส่วนไพร่สมเป็นไพร่ที่สังกัดมูลนายรับใช้แต่เจ้านายของตนเอง

65 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ความรู้เพิ่มเติม ๒) กฎหมายและศาล เมื่อกรุงศรีอยุธยาถูกท�าลาย ท�าให้เกิด ความเสียหายทั้งด้านทรัพย์สินและผู้คน รวมทั้งเอกสาร หนังสือ ต�าราต่าง ๆ เช่น ต�ารากฎหมาย สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจึงโปรดให้รวบรวมกฎหมาย สมัยอยุธยาเท่าที่จะหาได้เพื่อตัดสินพิจารณาคดีความ แต่เนื่องจากบ้านเมือง ยังอยู่ในสภาพระส�่าระสาย สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจึงทรงใช้วิธีการ เด็ดขาดและรวดเร็วในการตัดสินปัญหาที่เกิดขึ้น การสักเลก เป็นการทำาเครื่องหมายที่ข้อมือเพื่อแสดงการขึ้นทะเบียนเป็น ไพร่หลวงที่มีสังกัดกรมกอง ถูกยกเลิกในสมัยรัชกาลที่ ๔ ๑.๒.๔ ด้านวัฒนธรรม การฟื้นฟูวัฒนธรรมช ่วยให้บ้านเมืองมีความมั่นคง สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงฟื้นฟูวัฒนธรรมในด้านต่างๆดังนี้ ๑) ศาสนา สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงให้ความส�าคัญ ในการท�านุบ�ารุงพระพุทธศาสนา เพื่อเป็นหลักประพฤติปฏิบัติของคนในสังคมเช่น โปรดให้คัดลอกพระไตรปิฎกและท�านุบ�ารุงวัดต่างๆ ๒) ด้านศิลปะและวรรณกรรม สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงส ่งเสริมการละครเพื่อบ�ารุงขวัญประชาชน เช่น การตั้งละครหลวงขึ้นใหม ่ โดยโปรดให้ละครผู้หญิงของเจ้านครศรีธรรมราชมาเป็นครูฝึกหัด ในรัชกาลของ พระองค์มีงานฉลองครั้งใหญ่ คือ การสมโภชพระแก้วมรกต นอกจากนี้พระองค์ โปรดให้รวบรวมช่างฝีมือต่างๆเช่นช่างต่อเรือช่างก่อสร้างช่างเขียนท�าให้ในรัชกาล วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหารหรือวัดแจ้ง ของพระองค์ผลิตภาพเขียนที่งดงามที่ส�าคัญ คือ สมุดภาพ ไตรภูมิพระร่วง สมัยธนบุรีแม้ว ่าจะมีระยะเวลาสั้น แต ่ท�าให้ วัฒนธรรมไทยสามารถสืบทอดต ่อจาก สมัยอยุธยามาถึงสมัยรัตนโกสินทร์ 65 ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๑๐. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า เกี่ยวกับพัฒนาการของอาณาจักร ธนบุรี แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดยใช้คำถาม ดังนี้ • กา ร ศึ ก ษา พั ฒ นา กา ร ข อ ง อาณาจักรธนบุรีมีความสำคัญอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำ ให้เกิดความรัก แ ล ะ ค ว า ม ภ า ค ภู มิ ใ จ ใ น ค ว า ม เ ป็ น ม า ของชาติไทย และเทิดทูนพระมหากษัตริย์ ไทย) เสริมความรู้ ครูควรสอน สมุดภาพไตรภูมิพระร่วง เป็นภาพเขียนที่โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น เมื่อพุทธศักราช ๒๓๑๙ ซึ่งนับได้ว่าเป็นสมุดภาพไตรภูมิขนาดใหญ่ เล่มหนึ่งของไทย เมื่อคลี่ออกจะมีความยาวถึง ๓๔.๗๒ เมตร เขียนด้วย สีลงในสมุดทั้ง ๒ ด้าน ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ณ หอสมุดแห่งชาติ ท่าวาสุกรี ๑๑. นักเรียนแบ่งกลุ่มศึกษาพัฒนาการ ของอาณาจักรธนบุรีในด้านต่าง ๆ จัดทำ เป็นแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ จากนั้นนักเรียนตรวจสอบและ ประเมินผลงานว่ามีความถูกต้อง ชัดเจนหรือไม่แล้วปรับปรุงแก้ไขให้ดี ยิ่งขึ้น พัฒนาการของอาณาจักรธนบุรี พัฒนาการด้านการเมือง การปกครอง ( ป ก ค ร อ ง เ ช่ น เ ดี ย ว กั บ ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ป ล า ย แบ่งออกเป็น การปกครอง ส่วนกลาง การปกครองหัวเมือง ชั้ น ใ น หั ว เ มื อ ง ชั้ น น อ ก และเมืองประเทศราช) พัฒนาการ ด้านเศรษฐกิจ (สร้างรายได้จากการ จัดเก็บภาษี และการ ติดต่อค้าขายกับจีน ให้พ่อค้าชาวจีนเข้ามา ค้าขายในไทย)

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 66 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ แผนที่อาณาจักรธนบุรีสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช 66 ๑๓. นักเรียนแต่ละกลุ่มส่งตั วแทน ออกมานำ เสนอแผนภาพความคิด พัฒนาการของอาณาจักรธนบุรี ในด้านต่างๆ ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๑๔. นั ก เรี ย น จั ด แ ส ดง ป้า ย นิ เ ท ศ เพื่อเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับพัฒนาการ ของอาณาจักรธนบุรีให้ผู้อื่นได้รับรู้ เพื่อตระหนักถึงความเป็นมาของ ชาติไทย ๑๒. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจ เป็นความรู้ร่วมกันดังนี้ • สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงกอบกู้เอกราชจากพม่าและ สถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานี ของไทย ในช่วงแรกจึงเป็นช่วงที่ ต้องฟื้นฟูบ้านเมือง และปราบชุมนุม ต่างๆที่ตั้งตนเป็นอิสระ จนสามารถ รวบรวมดินแดนไทยให้เป็นอิสระ มั่นคงสืบต่อมา Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ข้อใดเป็นศิลปวัฒนธรรมที่เกิดขึ้นในสมัยธนบุรี ๑ สมุดภาพไตรภูมิพระร่วง ๒ ลิลิตโองการแช่งนํ้า ๓ มหาชาติคำหลวง ๔ จินดามณี (เฉลย ๑ เพราะเป็นภาพเขียนที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชโปรดเกล้าฯ ให้จัดทำขึ้น เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับนรก สวรรค์ การทำ ความดีละเว้นความชั่ว) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

67 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean พระบรมราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ๒. ประวัติและผลงานของบุคคลส�าคัญในสมัยธนบุรี สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พ.ศ. ๒๓๑๐-พ.ศ. ๒๓๒๕ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชมี พระนามเดิมว่า สินบิดาเป็นนายอากรบ่อนเบี้ย มีบรรดาศักดิ์เป็นขุนพัฒน์ พระเจ้าตากสินมหาราช พระราชสมภพ เมื่อ พ.ศ. ๒๒๗๗ ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ วัยเด็ก พระองค์ทรงเรียนหนังสือที่วัดโกษาวาส ทรงมี ความรู้หลายภาษา เมื่อบวชเรียนแล้วจึงได้ เข้ารับราชการจนได้เป็นเจ้าเมืองตากจึงมีผู้เรียก พระองค์ว่าพระยาตาก สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงมี พระราชกรณียกิจที่ส�าคัญ ดังนี้ ๑) การกอบกู้เอกราชของชาติ ในคราวที่พม่าเคลื่อนทัพเพื่อล้อม กรุงศรีอยุธยา ใน พ.ศ. ๒๓๐๙ พระยาตากได้รับค�าสั่งให้มาช ่วยราชการรักษา พระนคร พระองค์ได้ต่อสู้ป้องกันกรุงศรีอยุธยาจนได้เลื่อนต�าแหน่งเป็นพระยาวชิรปราการ เจ้าเมืองก�าแพงเพชร แต่ยังไม่ได้เดินทางขึ้นไปปกครองเมืองเพราะ ยังต้องช่วยป้องกันเมืองหลวง ระหว่างที่สู้รบกับพม่า พระยาตากเห็นว่าการป้องกัน พระนครขาดประสิทธิภาพหากยังสู้รบต่อไปก็คงพ่ายแพ้แก่พม่าดังนั้นก่อนที่จะเสีย กรุงศรีอยุธยาพระองค์จึงรวบรวมไพร่พลประมาณ๕๐๐คนตีฝ่าวงล้อมกองทัพพม่า ออกจากกรุงศรีอยุธยาแต่มีความมุ่งหวังที่จะหาโอกาสกลับมากอบกู้กรุงศรีอยุธยา ภายหลัง 67 ตัวชี้วัด ส ๔.๓ ป.๕/๓ ภาระงาน/ชิ้นงาน แผนภาพความคิดพระราชประวัติและ พระราชกรณียกิจของ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ๑. ครูนำ พระราชปณิธานของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชมาอ่านให้นักเรียน ฟัง ๒. นักเรียนร่วมกันศึกษาเนื้อหาเรื่องประวัติ และผลงานของบุคคลสำ คัญในสมัย ธนบุรี ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๓. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์พระราชกรณียกิจของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและผลที่เกิดขึ้น โดยใช้แผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง ๔. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า เกี่ยวกับพระราชกรณียกิจของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช แล้วสรุปเป็น ความคิดรวบยอด โดยใช้คำถาม ดังนี้ • พระราชกรณียกิจของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชส่งผลต่อชาติไทย อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ชาติไทยได้รับ เอกราช มีความเป็นปึกแผ่นสืบต่อมา และเป็นความภาคภูมิใจของคนไทย) ข้อใดเป็นพระราชกรณียกิจด้านเศรษฐกิจของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ๑ ควบคุมการสักเลกไพร่หลวง ๒ ปราบปรามชุมนุมต่างๆ ๓ สร้างพระบรมมหาราชวัง ๔ รับซื้อข้าวจากพ่อค้าชาวจีนโดยให้ราคาสูง (เฉลย ๔ เพราะช่วงแรกของการสถาปนากรุงธนบุรีเกิดการขาดแคลนอาหาร สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงแก้ปัญหา โดยสละทรัพย์สินส่วนพระองค์ ซื้อข้าวจากต่างชาติแจกจ่ายราษฎร ในช่วงแรกทรงรับซื้อข้าวในราคาสูง ทำให้ มีพ่อค้าเข้ามาค้าขายมากขึ้น ส่งผลให้ข้าวมีราคาถูกลง) พระราชกรณียกิจ กอบกู้เอกราชรวบรวม อาณาจักรไทยที่แตกแยก ให้เป็นปึกแผ่น ผลที่เกิดขึ้น ชาติไทยได้รับเอกราชมีความ เป็นปึกแผ่นมั่นคงสืบต่อมา ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 68 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ แผนที่เส้นทางเดินทัพเรือของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจากเมืองจันทบุรีจนถึงกรุงศรีอยุธยา ๒) การสร้างความเป็นปึกแผ่นมั่นคง พระราชกรณียกิจที่ส�าคัญของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช อีกประการหนึ่งคือการสร้างอาณาจักรให้เป็นเอกภาพ เมื่อกรุงศรีอยุธยาซึ่งเป็นเมืองหลวงแตกท�าให้ศูนย์กลางการปกครอง ของอาณาจักรล่มสลายลงบ้านเมืองตกอยู่ในความสับสนราษฎรขาดความปลอดภัย จากโจรผู้ร้าย ในหัวเมืองจึงมีผู้น�าจัดตั้งชุมนุมกระจายอยู่ในท้องถิ่นต่าง ๆ ชุมนุม ส�าคัญ ได้แก่ ชุมนุมพระยาตากที่เมืองจันทบุรีชุมนุมเจ้าพระยาพิษณุโลก ชุมนุม เจ้านครศรีธรรมราช ชุมนุมเจ้าพิมาย (อยู่ในเขตจังหวัดนครราชสีมาในปัจจุบัน) ชุมนุมเจ้าพระฝาง (อยู่ในเขตจังหวัดอุตรดิตถ์ในปัจจุบัน) ในจ�านวนชุมนุมส�าคัญ เหล่านี้ชุมนุมพระยาตากสามารถยึดกรุงศรีอยุธยากลับคืนมาได้ส�าเร็จ พระองค์ ได้ราชาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์บริหารบ้านเมืองที่กรุงธนบุรี สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงเดินทางไปตั้งฐานก�าลังที่ เมืองจันทบุรีเนื่องจากอยู่ไกลจากกองทัพพม่า ทั้งเมืองจันทบุรีเป็นเมืองที่อุดมสมบูรณ์และมีไม้ที่น�ามาต่อเรือได้เป็น จ�านวนมากเมื่อเตรียมกองก�าลังพร้อมแล้ว พระองค์จึงยกทัพเรือเลียบชายฝั่งทะเล ด้านตะวันออกของอ ่าวไทย แล้วจึง เดินทางเข้ามาทางปากน�้าเจ้าพระยา โจมตีกองก�าลังพม ่าที่ธนบุรีต ่อมาจึง โจมตีขับไล ่กองก�าลังพม ่าออกจาก กรุงศรีอยุธยาได้ส�าเร็จ พระรา ชกรณียกิ จ ข อง สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ท�าให้ ชาติไทยเป็นเอกราชและด�ารงความเป็น อาณาจักรของชาวไทยสืบต ่อมาจนถึง ปัจจุบัน 68 ๗. นั ก เรี ย น อ อ ก ม า นำ เสนอผลงาน พระราชประวัติและพระราชกรณียกิจของ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชหน้าชั้นเรียน ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๘. นักเรียนจัดแสดงป้ายนิเทศพระราชประวัติ และพระรา ชกรณียกิ จ ของสม เด็ จพระเจ้าตากสินมหาราช เพื่อเผยแพร่ พระเกียรติคุณให้คงอยู่สืบต่อไป Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ นักเรียนตรวจสอบชิ้นงานและปรับปรุงแก้ไข ให้ดียิ่งขึ้น ๖. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็นความรู้ ร่วมกันดังนี้ • สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงเป็น กษัตริย์นักรบที่มีพระปรีชาสามารถ กอบกู้ ชาติบ้านเมืองจนได้รับเอกราช สร้างความ เป็นปึกแผ่นมั่นคงให้แก่อาณาจักรไทย นักเรียนเปรียบเทียบการเมืองการปกครองของอาณาจักรธนบุรีกับอาณาจักร อยุธยาตอนปลายโดยจัดทำ เป็นแผนภาพความคิด บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ๕. นักเรียนสืบค้นพระรา ชประ วัติและ พระราชกรณียกิจของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และเสนอแนวทางการนำ ข้อคิด ที่ได้ไปปฏิบัติโดยใช้แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง พระราชประวัติ (มีพระนามเดิมว่า สิน ได้เข้ารับ ร า ช ก า ร จ น ไ ด้ เ ลื่ อ น ขั้ น เ ป็ น เจ้าเมืองตาก) พระราชกรณียกิจ แนวทางการนำข้อคิดที่ได้ ประโยชน์ต่อชาติไทย ไปปฏิบัติ (ชาติรอดพ้นจากการเป็น เมืองขึ้นของพม่า) (กอบกู้เอกราชของชาติและ สร้างความเป็นปึกแผ่นมั่นคง แก่ชาติไทย) (มีความกล้าหาญ รักชาติ และเสียสละ)

69 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๓. ภูมิปัญญาไทยสมัยธนบุรี ในช่วงเวลา ๑๕ ปีที่กรุงธนบุรีเป็นราชธานีชาวไทยในยุคนั้นต้องช่วยกัน ป้องกันบ้านเมืองให้รอดปลอดภัยและฟื้นฟูสังคมและวัฒนธรรมของชาติที่เพิ่งผ่าน ศึกสงครามภูมิปัญญาสมัยธนบุรีที่ส�าคัญคือภูมิปัญญาในการเลือกที่ตั้งเมืองหลวง แห่งใหม่ กรุงธนบุรีซึ่งเป็นเมืองหลวงแห่งใหม่นั้นเดิมไม่ใช่ที่รกร้างว่างเปล่าแต่เป็น ชุมชนที่ชื่อว่า บางกอก ซึ่งมีความอุดมสมบูรณ์มีผู้คนตั้งถิ่นฐานอยู่แล้ว และมี ความเจริญทางด้านวัฒนธรรมที่ส�าคัญ คือ กรุงธนบุรีมีป้อมปราการอยู่ทั้งสองฝั่ง แม่น�้าและมีลักษณะคล้ายกับที่ตั้งของกรุงศรีอยุธยาที่มีแม่น�้าล�าคลองมากมายท�าให้ ข้าศึกยกทัพมาโจมตีได้ยาก อีกทั้งกรุงธนบุรีตั้งอยู่ใกล้ทะเลมากกว่ากรุงศรีอยุธยา ถ้าข้าศึกยกทัพมาโจมตีหากสู้ไม ่ได้ก็สามารถถอยไปตั้งทัพที่หัวเมืองชายทะเล ตะวันออกได้ เมื่อศูนย์กลางการปกครองสถาปนาขึ้นใหม่ได้แล้วสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจึงทรงรวบรวมเมืองต่างๆและปราบปรามชุมนุมในหัวเมืองต่างๆได้ส�าเร็จ และในขณะเดียวกันพระองค์ยังต้องสู้รบกับพม่าเพื่อปกป้องบ้านเมืองอีกหลายครั้ง เช่น การรบที่บางกุ้ง เมืองสมุทรสงคราม เมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ ชัยชนะในครั้งนั้นท�าให้ คนไทยมีก�าลังใจในการสู้รบป้องกันบ้านเมือง จนท�าให้พม ่าต้องถอยทัพกลับไป จนกระทั่ง พ.ศ. ๒๓๑๙ กองทัพไทยสู้รบกับพม ่าที่เชียงใหม ่จนได้รับชัยชนะ นับเป็นการท�าสงครามครั้งสุดท้ายระหว่างไทยกับพม่าในสมัยธนบุรี สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจได้ส�าเร็จ ทรงปรับปรุงสังคมและฟื้นฟูวัฒนธรรม ท�าให้อาณาจักรธนบุรีมีความเป็นปึกแผ่น มั่นคง พระองค์สวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๕ ภูมิปัญญาธนบุรีเกี่ยวกับการเลือกที่ตั้งเมือง นอกจากแนวคิดแก้ปัญหา เรื่องความปลอดภัยแล้ว ยังคิดถึงปัญหาในเรื่องเศรษฐกิจควบคู่ไปด้วย คือ ที่ตั้ง ของกรุงธนบุรีอยู ่ไม ่ไกลจากทะเลท�าให้ติดต ่อค้าขายกับนานาชาติได้สะดวก 69 ตัวชี้วัด ส ๔.๓ ป.๕/๔ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกภูมิปัญญาไทยสมัยธนบุรี ๑. นักเรียนสังเกตนำภาพแผนที่กรุงธนบุรี ทั้งในอดีตและปัจจุบัน แล้วร่วมกัน สนทนา โดยใช้คำถามดังนี้ • พื้นที่ของกรุงธนบุรีมีลักษณะ อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ อยู่ติดกับ แ ม่ น้ า เ จ้ า พ ร ะ ย า มี แ ม่ น ํ ้ า ลำ ํคลอง มากมาย) • เ พ ร า ะ เ ห ตุ ใ ด ส ม เ ด็ จ - พระเจ้าตากสินมหาราชทรงสร้าง ราชธานีบริเวณกรุงธนบุรี(ตัวอย่าง คำ ตอบ เพราะมีความอุดมสมบูรณ์ อยู่ไม่ไกลจากทะเล) ๒. นักเรียนศึกษาเนื้อหาเรื่อง ภูมิปัญญา ไทยสมัยธนบุรี เพราะเหตุใดสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงสถาปนากรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวงแทนกรุงศรีอยุธยา ๑ กรุงศรีอยุธยามีปัญหานํ้าท่วม ๒ กรุงธนบุรีเป็นเมืองที่มีอาณาเขตกว้างขวาง ๓ กรุงศรีอยุธยาเสียหายจนยากต่อการบูรณะ ๔ กรุงธนบุรีติดทะเลจึงมีทัศนียภาพที่สวยงาม (เฉลย ๓ เพราะพม่าได้ทำลายกรุงศรีอยุธยาให้ได้รับความเสียหายจากสงครามเสียกรุงครั้งที่ ๒ จนบ้านเมืองยากที่จะซ่อมแซมหรือฟื้นฟูให้กลับมาสมบูรณ์ดังเดิมได้) ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 70 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing GPAS 5 Steps ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๓. นักเรียนวิเคราะห์ข้อดีของภูมิปัญญา ไทยสมัยธนบุรีในด้านต่าง ๆ โดยใช้ แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง เสริมความรู้ ครูควรสอน นิราศเมืองกวางตุ้ง ผู้แต่ง คือ พระยามหานุภาพ เป็นวรรณคดี ที่มีคุณค่าในการบันทึกเหตุการณ์ต่าง ๆ ในการเดินทางเพื่อเจริญพระราชไมตรีและการทูตสมัยโบราณ เป็นนิราศที่ใช้ฉากต่างประเทศ เป็นเรื่องแรกในวรรณคดีไทย และทำ ให้เห็นสภาพบ้านเมืองและ วัฒนธรรมจีนในสมัยเซียนหลงฮ่องเต้ ๔. นั ก เรี ย น แ บ่ง ก ลุ่ ม ย ก ตั ว อ ย่าง ภูมิปัญญาไทยสมัยธนบุรีมา ๑ อย่าง อธิบายความสำคัญ พร้อมทั้งเสนอ แนวทางอนุรักษ์ลงในแบบบันทึก ๕. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจ เป็นความรู้ร่วมกันดังนี้ • ภูมิปัญญาไทยสมัยธนบุรีสะท้อน ให้เห็นถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คน ในสมัยนั้น ในช่วงเวลาแห่งการฟื้นฟู ประเทศภายหลังสงคราม เพื่อสร้าง ความมั่นคงให้แก่ประเทศชาติ Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ๖. นักเรียนออกมานำ เสนอผลงาน หน้าชั้นเรียนตามความเหมาะสม ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 ความรู้เพิ่มเติม ธนบุรี มีชื่อว่า ธนบุรีศรีมหาสมุทร แต่ชาวต่างชาตินิยมเรียกว่า บางกอก ความหมายดั้งเดิมของบางกอก หมายถึง ชุมชนทางฝั่งตะวันตกของแม่นำ้าเจ้าพระยา ซึ่งมีลักษณะเหมือนเกาะที่มีนำ้าล้อมรอบ จึงมีสมมุติฐานว่า คำาว่า บางกอก น่าจะมาจาก คำาว่าบางเกาะ ซึ่งหมายถึง หมู่บ้านที่เป็นเกาะ ประวัติเมืองธนบุรี www.dit.dru.ac.th/home/012/history.html สมุดภาพไตรภูมิพระร่วง นอกจากนี้ธนบุรียังมี ภูมิปัญญาในด้านต่างๆที่ส�าคัญ เช่น ภูมิปัญญาด้านศิลปกรรม ที่น�าเอาหลักธรรมค�าสอนทาง พระพุทธศาสนามาถ ่ายทอด เป็นสมุดภาพ เรียกว่า สมุดภาพ ไตรภูมิพระร่วง ภูมิปัญญาด้าน วรรณกรรม เช่น บทละครเรื่อง นิราศเมืองกวางตุ้ง ซึ่งถ่ายทอด เรื่องราวในครั้งที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงแต ่งตั้ง ราชทูตไปเจริญสัมพันธไมตรี กับประเทศจีน ด้วยภูมิปัญญาดังกล่าวกรุงธนบุรีจึงมีที่ตั้งซึ่งเป็นท�าเลที่ดีที่นอกจากสามารถป้องกัน เมืองได้แล้วยังท�าให้ฟื้นฟูบ้านเมืองได้อย่างรวดเร็วอีกด้วย 70 ภูมิปัญญา ในการเลือกที่ตั้ง ราชธานี มีผู้คนตั้งถิ่นฐานอยู่แล้ว สามารถติดต่อ ค้าขายกับต่างชาติ ได้สะดวก มีแม่นํ้าเป็น ปราการธรรมชาติ ในการป้องกันข้าศึก

71 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๗. นัก เรียนนำ ข้อมูลที่นำ เสนอไป จัดแสดงบนป้ายนิเทศ เพื่อเผยแพร่ ความรู้ต่อไป แนวค�ำตอบ ๑. มีคนมาสมัครเป็นกองกำลังเพิ่มมากขึ้น และเจ้าเมืองต่าง ๆ ยอมรับในอำนาจและช่วยเหลือจนกอบกู้เอกราชได้สำ เร็จ ๒. ใช้แบบอย่างจากกรุงศรีอยุธยา การปกครองส่วนกลางมีสมุหนายกและสมุหพระกลาโหมเป็นที่ปรึกษาพระมหากษัตริย์ แบ่งการปกครองเป็นจตุสดมภ์ การปกครองหัวเมือง แบ่งเป็นหัวเมืองชั้นใน หัวเมืองชั้นนอก และเมืองประเทศราช ๓. กรุงศรีอยุธยาได้รับความเสียหายจนยากจะซ่อมแซม สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติของกรุงธนบุรีคล้ายกับกรุงศรีอยุธยา มีแม่นํ้าล้อมรอบ ข้าศึกโจมตีได้ยาก อยู่ใกล้ทะเล เหมาะแก่การติดต่อค้าขาย และมีความอุดมสมบูรณ์ ๔. กอบกู้เอกราชจากพม่า สร้างบ้านเมืองโดยการปราบชุมนุมต่าง ๆ ทำให้ประเทศมีความเป็นปึกแผ่น ๕. ทำให้บ้านเมืองมีที่ตั้งที่มั่นคง ปลอดภัย การติดต่อค้าขายกับต่างชาติสะดวก ทำให้บ้านเมืองฟื้นฟูได้เร็ว สรุป อาณาจักรธนบุรีเป็นอาณาจักรของไทยที่สถาปนาขึ้นโดยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ผู้ซึ่งกอบกู้เอกราชมาจากพม่าได้ ในระยะแรกบ้านเมืองอยู่ในภาวะขาดแคลน อาหาร และบ้านเมืองแตกแยกเป็นกลุ่มต่าง ๆ แต่ด้วยพระปรีชาสามารถจึงสามารถ รวบรวมบ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรืองเป็นปึกแผ่นมั่นคง ทำานุบำารุงพระพุทธศาสนา ฟื้นฟู ศิลปวัฒนธรรมให้กลับมาเจริญรุ่งเรืองเหมือนครั้งสมัยกรุงศรีอยุธยา คนไทยทุกคนจึง ควรสำานึกในพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระเจ้าตากสินที่ทรงกอบกู้บ้านเมือง โดย ให้ความเคารพในสถาบันชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ กิจกรรมการเรียนรู้ ๑. ให้นักเรียนแบ่งกลุ่มศึกษาเกี่ยวกับธนบุรีในด้านต่างๆเช่นด้านเศรษฐกิจสังคม วัฒนธรรมและออกมาน�าเสนอหน้าชั้นเรียน ๒. ให้นักเรียนสืบค้นข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับภูมิปัญญาไทยในสมัยธนบุรีที่น่าภาคภูมิใจ และออกมาน�าเสนอหน้าชั้นเรียน พร้อมทั้งร่วมกันเสนอแนวทางการอนุรักษ์ ๓. ให้นักเรียนเขียนเรียงความเกี่ยวกับความภาคภูมิใจที่มีต่อสมเด็จพระเจ้าตากสิน- มหาราช จากนั้นร่วมกันคัดเลือกผลงานและน�ามาจัดเป็นป้ายนิเทศ ค�าถามพัฒนากระบวนการคิด ๑. ปัจจัยใดบ้างที่ท�าให้สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงประสบความส�าเร็จ ในการสถาปนากรุงธนบุรี ๒. การปกครองในสมัยธนบุรีมีลักษณะอย่างไร ๓. เพราะเหตุใดสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจึงทรงเลือกตั้งบ้านเมืองอยู่ที่ธนบุรี ๔. พระราชกรณียกิจที่ส�าคัญของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชมีอะไรบ้าง ๕. ภูมิปัญญาไทยในสมัยธนบุรีมีความส�าคัญอย่างไร 71 ส ๔.๓ ป.๕/๑ ส ๔.๓ ป.๕/๓ ส ๔.๓ ป.๕/๔ ตัวชี้วัด

กรมศิลปากร. น�าชมอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ : ศรีเมืองการพิมพ์, ๒๕๔๖. . อธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยากับค�าวินิจฉัยของพระยาโบราณราชธานินทร์ ฉบับช�าระครั้งที่ ๒ และเรื่องศิลปและภูมิสถานอยุธยาของกรมศิลปากร. พระนคร: คุรุสภา, ๒๕๐๙. การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย. พระนครศรีอยุธยา มรดกโลก. กรุงเทพฯ : ด่านสุทธา การพิมพ์, ๒๕๔๓. จ�ารัส เซ็นนิล และมนตรีตรีชารี. เคล็ดลับภูมิปัญญาไทย. กรุงเทพฯ : เค พีมีเดียสยาม, ๒๕๔๕. ชาญวิทย์เกษตรศิริ. อยุธยา ประวัติศาสตร์และการเมือง. พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๔๘. ดนัยไชยโยธา.ประวัติศาสตร์ไทย:ยุคกรุงธนบุรีถึงกรุงรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ: โอ.เอส. พริ้นติ้ง เฮ้าส์, ๒๕๔๖. . ประวัติศาสตร์ไทย : ยุคอยุธยา. กรุงเทพฯ : โอ.เอส. พริ้นติ้ง เฮ้าส์, ๒๕๕๐. ประทุมรัตน์วงศ์ดนตรี,แปล. สยามและคณะมิสชันนารีฝรั่งเศส. กรุงเทพฯ:กรมศิลปากร, ๒๕๒๘. มานพ ถนอมศรี. เจ้าพระยาโกษาธิบดี(ปาน). กรุงเทพฯ : แสงศิลป์การพิมพ์, ๒๕๓๓. วินัย พงศ์ศรีเพียร. วันวาร กาลเวลา แลนานาศักราช : หนังสือส�าหรับค้นคว้า. กรุงเทพฯ : ศูนย์พัฒนาหนังสือกรมวิชาการกระทรวงศึกษาธิการ, ๒๕๔๖. วีณา เอี่ยมประไพ. หลักฐานทางประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, ๒๕๓๕. สรัสวดีอ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. เชียงใหม่ : โครงการข้อสนเทศล้านนาคดีศึกษา, โครงการศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมมหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๒๕๒๙. สุเนตร ชุตินธรานนท์. สงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๓๑๐ ศึกษาจาก พงศาวดารพม่าฉบับราชวงศ์คองบอง. พิมพ์ครั้งที่๔. กรุงเทพฯ:สยาม, ๒๕๓๙. บรรณานุกรม 72 สุดยอดคู่มือครู 72

GPAS ครอบคลุม K-P-A เก่ง ดี มีสุข รอบรู้ อาเซียน และโลก จัดบรรยากาศ เชิงบวก BBL เน้นการคิด สร้างองค์ความรู้ สู่การปฏิบัติ กิจกรรม พัฒนาผู้เรียน เพื่อเพิ่มความรู้ และทักษะ ศตวรรษที่ ๒๑ จุดประกาย โครงงาน ส่งเสริมการสร้าง นวัตกรรม แนวทางพัฒนา ๓๖๐ สู่โรงเรียนมาตรฐานสากล ํ เสริมข้อสอบ เน้นสมรรถนะ เพิ่มผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน และทักษะการคิด สร้างเสริม ค่านิยมหลัก ๑๒ประการ สถาบันพัฒนาคุณภาพวิชาการ (พว.) บริษัท พัฒนาคุณภาพวิชาการ (พว.) จำ กัด ๑๒๕๖/๙ ถนนนครไชยศรี แขวงถนนนครไชยศรี เขตดุสิต กรุงเทพฯ ๑๐๓๐๐ โทร. ๐-๒๒๔๓-๘๐๐๐ (อัตโนมัติ ๑๕ สาย), ๐-๒๒๔๑-๘๙๙๙ แฟกซ์ : ทุกหมายเลข, แฟกซ์อัตโนมัติ : ๐-๒๒๔๑-๔๑๓๑, ๐-๒๒๔๓-๗๖๖๖ สงวนลิขสิทธิ์ หนังสือเล่มนี้ได้จดทะเบียนลิขสิทธิ์ถูกต้องตามกฎหมาย 9 7 8 6 1 6 0 5 4 8 0 4 0 ISBN : 978-616-05-4804-0 website : www.iadth.com