ใบความรู้ที่ 3 เทคนิคการพิมพ์ภาพเบื้องต้น

ใบความรู้ ท่ี 3
เรื่อง เทคนคิ การพิมพภ์ าพเบือ้ งตน้

เทคนิคการพมิ พ์ภาพเบ้อื งต้น
ผลงานศิลปะที่สร้างสรรค์ด้วยกระบวนการทางภาพพิมพ์มีเทคนิคมากมายตามวิธีการ

ของการพิมพ์ภาพแต่ละอย่าง ได้แก่ ภาพพิมพ์แกะไม้ ภาพพิมพ์โลหะ ภาพพิมพ์หิน ภาพพิมพ์ตะแกรง
หนิ ไหม เปน็ ตน้ โดยข้ึนอย่กู บั วสั ดุที่ใช้ทาแม่พิมพ์เป็นสาคัญ ซึ่งตัววัสดุท่ีนามาใช้อาจมีการเปลี่ยนแปลง
ไปบ้างตามการเวลาและยุคสมัย ซ่ึงผู้ปฏิบัติจาเป็นต้องเรียนรู้และปรับปรุงเทคนิคและวิธีการทางการ
พิมพ์ในแตล่ ะคร้งั ใหเ้ หมาะสม อย่างไรก็ตาม แม้วสั ดอุ าจมีการเปลี่ยนแปลง แต่วิธีการพิมพ์ภาพไม่ค่อยมี
การเปลี่ยนแปลงมากนัก ซง่ึ ผศู้ ึกษาการพมิ พภ์ าพควรทาความเข้าใจ เพ่อื ช่วยให้การลงมือปฏิบัติงานจริง
ดาเนินไปด้วยความสะดวกและปลอดภัย โดยสามารถจาแนกเทคนิคการพิมพ์ภาพเบ้ืองต้นอย่างกว้างๆ
ได๔้ เทคนคิ ดว้ ยกนั คือ
4.1 เทคนคิ การพิมพน์ ูน(Relief printing)

เทคนคิ น้มี ีวิธีการไมย่ ่งุ ยาก วัสดุอุปกรณ์หาไดง้ า่ ย สามารถพบเห็นการณ์พิมพ์แบบนี้อยู่
ท่ัวไป ซึง่ เปน็ เทคนคิ การสร้างสรรคแ์ บบงา่ ยๆ คอื สร้างแม่พิมพด์ ้วยวัตถอุ ยา่ งได้อย่างหนึ่งให้เกิดส่วนลึก
และส่วนนนู เปน็ ภาพและลวดลายขึ้น ส่วนลึกและนูนอาจเกิดจากการแกะ การหล่อการกด การใช้กรด
กัดหรือวิธีการอ่นื ใดกไ็ ด้ หลังจากนั้นนาสไี ปทาหรอื กลงิ้ ผ่านส่วนบนสุดที่นูนของแม่พิมพ์ แล้วนาแม่พิมพ์
ไปกดแนบกับส่งิ ทีต่ ้องการจะพมิ พจ์ ะไดภ้ าพพมิ พท์ ี่ต้องการ

อนึ่ง เทคนิคการพิมพ์แบบน้ี ผู้สร้างแม่พิมพ์ต้องคานึงถึงลักษณะของภาพที่จะเกิดข้ึน
ด้วยๆ คือ "จะกลับจากซ้ายไปขวา" แบบเงาในกระจกเงา การออกแบบจึงควรคานึงถึงปรากฏการณ์กลับ
ซา้ ยขวาของพื้นรองรับว่า จะออกแบบภาพลวดลายอย่างไรจึงจะได้ภาพท่ีสอดคล้องกับสภาพความเป็น
จรงิ หรือตรงกบั จุดมุ่งหมายของการณ์สร้างสรรค์งานภาพพิมพแ์ ตล่ ะลักษณะ

เทคนคิ การพิมพน์ ูนจะประกอบด้วยการพิมพ์หลายอย่าง เช่น ภาพพิมพ์แกะไม้(Wood
cut) การพิมพ์แกะยาง (Lino cut) การพิมพ์โลหะ (Metal etching) การพิมพ์กระดาษแข็ง
(Cardboard printing) เป็นต้น

ครูเด่ียว จรัญ ปญั ญาดบิ วงศ์

ตวั อย่างภาพพมิ พ์นนู

ครูเด่ยี ว จรญั ปญั ญาดิบวงศ์

4.2 เทคนคิ การพิมพ์รอ่ งลึก (Intaglio printing)
กระบวนการพิมพ์เเบบน้ีจะต่างไปจากการพิมพ์ท่ัวไป เป็นเทคนิคการพิมพ์ท่ีตรงกัน

ข้ามกับเทคนิคเเม่พิมพ์นูน คือ เเม่พิมพ์นูนนั้น ภาพพิมพ์จะเกิดจากส่วนนูนของเเม่พิมพ์ติดสีพิมพ์และ
ประทับรอยลงบนพื้นผิวที่รองรับ เเต่เทคนิคเเม่พิมพ์ร่องลึกเป็นการสร้างเเม่พิมพ์โดนใช้ส่วนท่ีเป็นร่อง
ของเเม่พิมพ์เป็นตัวพิมพ์ เป็นการพิมพ์ให้ติดเป็นภาพจากหมึกพิมพ์ท่ีขังอยู่ตามส่วนท่ีต่ากว่าพื้นผิวของ
เเผ่นเเม่พิมพ์ โดยเร่ิมต้นจากการสร้างภาพหรือร้ิวรอยลงบนเเม่พิมพ์ด้วยการแกะ ขีดขูดให้เป็นรอยบน
เเผน่ โลหะดว้ ยของเเหลม จากนนั้ นาไปแชก่ รดกดั เปน็ ร่อง เเล้วใช้หมึกพิมพ์ท่ีอยู่ในร่องติดกับผิวของวัตถุ
ที่ต้องการพมิ พ์ โลหะท่ีใช้เป็นเเม่พิมพ์ร่องลึกน้ีอาจจะเป็นแผ่นทองเเดง สังกะสีอะลูมิเนียม เเมกนีเซียม
เเมกนีเซียมหรือพลาสติกก็ได้ กรรมวิธีภาพพิมพ์ร่องลึกที่เราคุ้นเคยมากก็คือ ภาพพิมพ์ เทคนิคกัดกรด
หรือ "เอตชิง" (Etching) โดยการกัดเส้นหรือลายผิวต่าง ๆ ในเเผ่นโลหะด้วยน้ายากัดเเม่พิมพ์ประเภท
ตา่ ง ๆ
ตัวอย่างภาพพิมพ์ร่องลกึ

ครูเดีย่ ว จรญั ปญั ญาดิบวงศ์

ตวั อยา่ งภาพพิมพร์ ่องลกึ (ต่อ)

4.3 เทคนิคแมพ่ มิ พร์ าบ ( planographic printing )
การพิมพ์แบบน้ีไม่ต้องแกะแม่พิมพ์ให้เป็นร่องลึกอย่าง ๒ วิธีแรก เน่ืองจากแม่พิมพ์มี

ลักษณะเปน็ พ้ืนราบ ดังนั้นจึงเรียกว่า ภาพพมิ พร์ าบ (Surface printing or Planer printing)
วธิ กี ารพิมพร์ าบทสี่ าคญั คือกรรมวิธีที่เรียกว่า ภาพพิมพ์หินหรือ Lithography มาจาก

ภาษากรีกวา่ “lithos” ที่แปลว่า หิน กบั คาวา่ “grapho” ที่แปลว่าเขียน
เทคนิควิธีการพิมพ์ภาพ จะใช้วัสดุที่มีส่วนผสมของไข นามาเขียนภาพบนแผ่นหิน

ผิวหนา้ เรียบ ขนั้ ตอนนี้อาศัยวิธกี ารทางเคมีเข้าร่วมดว้ ย โดยใชก้ าวอารบิกและน้ากรดดินประสิว เป็นต้น
เพือ่ ชว่ ยให้ไขเหลอื ติดอยู่กบั แมพ่ มิ พ์ตามท่ีต้องการ เวลาพิมพ์ก็ใช้น้าเคลือบผิวหน้าของแผ่นหินแล้วกลิ้ง
หมึก หมกึ จะตดิ เฉพาะสว่ นไขท่ีเขียนเป็นลวดลาย ส่วนบริเวณอ่ืน ๆ หมึกจะไม่ติด เพราะมีน้าเคลือบไว้
จากน้นั จึงทาการพิมพ์ดว้ ยเครอ่ื งรดี พมิ พ์หนิ
เกรด็ ศลิ ป์ กาวอารบกิ (Gum Arabic)

ภาษาไทยเรียกว่า กาวกระถิน เป็นสารประกอบธรรมชาติชนิดหนึ่ง มาจากน้ายางท่ี
ไหลออกมาจากผิวเปลือกของลาต้นของพืชในกลุ่มอะคาเซีย (Acacia) โดยน้ายางจะไหลเกาะกันเป็น
ก้อน เมื่อกระทบความร้อนจากแสงแดดจะแห้งแข็งตัวเกาะอยู่ตามกิ่งก้านและลาต้น มีสีสันแตกต่างกัน
ไปต้งั แตข่ าวใสจนถึงเหลอื งอาพัน

ครูเด่ยี ว จรัญ ปญั ญาดบิ วงศ์

น้ายางจากพืชกลุ่มนี้ถูกรวบรวมนามาจาหน่ายในเชิงพาณิชย์มานานกว่า ๔,๐๐๐ ปี
โดยในระยะแรกได้นามาใช้ในรูปแบบของกาวเพื่อผสมสีสาหรับเขียนอักขระและรูปภาพตามความเช่ือ
ของชาวอิยิปต์โบราณ น้ายางของพืชกลุ่มนี้มีหลายชนิด แต่ชนิดท่ีใช้น้ายางคุณภาพดีที่สุดคือ อะคาเซีย
เซเนกัล (Acacia Senegal) ที่เจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ตอนกลางของประเทศซูดานในทวีปแอฟริกา
จึงมีชื่อเรียกและเป็นท่ีรู้จักกันว่า กัมซูดาน (Sudan Gum) ในทางทัศนศิลป์ กาวอารบิกใช้เป็นตัว
ประสานผงสี (Binder) ท่ีมีอยู่ในหลอดสีเพื่อให้สียึดติดกับพื้นผิวท่ีจะระบาย ใช้ผสมกับสีน้าและสี
โปสเตอร์ หากเตมิ ลงในสนี ้ามาก ๆ จะทาใหส้ ขี น้ึ เงา โปรง่ แสง แห้งชา้ และลดการซึมเขา้ หากนั ของสี
ตวั อย่างภาพพมิ พ์แมพ่ ิมพ์ราบ

ครูเดย่ี ว จรญั ปญั ญาดิบวงศ์

4.4 เทคนคิ การพมิ พ์ลายฉลุ (Stencil printing )
การพิมพ์ลายฉลุเป็นกระบวนการพิมพ์แบบเดียวที่ภาพพิมพ์ปรากฏตรงกับแม่พิมพ์ไม่

กลบั ซา้ ยขวาการพิมพแ์ บบน้เี ปน็ การพมิ พ์ผ่านฉากพมิ พ์ท่ีปลอ่ ยให้สพี มิ พ์ผ่านจากด้านบนแม่พิมพ์ทะลุลง
มายงั พื้นรองรบั ขา้ งลา่ ง เป็นเทคนิคการพิมพ์ทมี่ วี ิธกี ารตา่ งๆมากมายเช่นการพิมพ์กระดาษฉลุ

การพมิ พ์สีผา่ นใบไม้หรือวสั ดุ ไปจนถงึ การพิมพต์ ะแกรงไหมการพิมพ์คะแกรงไหมหรือ
ท่ีนิยมเรียกกันว่า "ซิลค์กรีน" (Silk Screen) คือการใช้ผ้าไหม(Silk) ท่ีผลิตขึ้นเพื่อการพิมพ์โดยเฉพาะ
นามาขึงให้ตึงบนกรอบไม้หรือกรอบโลหะแล้ว สร้างภาพข้ึนบนผ้าไหม ซ่ึงมีสภาพเป็นฉากพิมพ์
(Screen) ปิดกั้นส่วนที่ไม่ต้องการให้เกิดเป็นภาพทึบตันและปล่อยส่วนท่ีส่วนต้องการให้เป็นภาพโปร่ง
การปิดกั้งบนผ้าไหมมีหลายวิธี เช่นระบายด้วยชะเเล็ก สีน้ามันติดฟิล์ม ตลอดจนถึงการใช้น้ายาไวแสง
เมื่อนาแม่พิมพ์ไปวางทาบลงบนสิ่งท่ีจะพิมพ์เช่นกระดาษ ผ้า แก้ว พลาสติก หรือโลหะเทสีลงบน
แมพ่ ิมพ์ แล้วใช้ยางปาดท่ีมีผิวหน้าเรียบ ปาดสีให้ผ่านแม่พิมพ์ทะลุออกไปติดบนพื้นรองรับ ก็จะได้ภาพ
พมิ พต์ ามที่ตอ้ งการ
ตัวอยา่ งภาพพมิ พ์ลายฉลุ

ครูเด่ยี ว จรญั ปญั ญาดิบวงศ์

ตวั อย่างภาพพิมพล์ ายฉลุ (ตอ่ )

ครเู ดี่ยว จรัญ ปญั ญาดิบวงศ์

ใบงานที่ 3.1 เร่อื ง เทคนคิ การพิมพภ์ าพ

คาช้แี จง ใหน้ กั เรียนเขยี นอธิบายลักษณะของเทคนคิ การพิมพภ์ าพตามที่กาหนด

1. เทคนคิ การพิมพ์นนู
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………

2. เทคนิคการพมิ พร์ อ่ งลึก
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………

3. เทคนคิ แมพ่ มิ พร์ าบ
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………..

4. เทคนคิ การพิมพ์ลายฉลุ
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………

ครูเดย่ี ว จรัญ ปญั ญาดิบวงศ์

ขอบคุณ...ครบั

ครเู ดี่ยว จรญั ปญั ญาดบิ วงศ์