รายงานเชิงวิชาการ

รายงานเชงิ วิชาการ
นิทานคากลอนเร่ืองพระอภัยมณี
ตอน พระอภยั มณีหนนี างผีเส้ือสมุทร

จดั ทาโดย
๑. นางสาวชามาวยี ์ ศรศี ักด์วิ ิชยั เลขที่ ๑๘
๒. นางสาวพรวดี แสนกลา้ เลขท่ี ๒๐
๓. นางสาวบุณยานุช พันธมงั เลขท่ี ๒๒
๔. นางสาวนภศร แกว้ ฉาย เลขที่ ๓๓

เสนอ
คณุ ครกู รรณกิ าร์ อินทร์นอก

รายงานนเ้ี ป็นส่วนหนึ่งของวชิ าภาษาไทย ๒ รหสั วิชา ท๓๑๑๐๒
ภาคเรยี นท่ี ๒ ปกี ารศึกษา ๒๕๖๕

โรงเรยี นเตรียมอดุ มศกึ ษาพัฒนาการ ปทมุ ธานี



รายงานเชงิ วชิ าการ

นิทานคากลอนเร่ืองพระอภยั มณี

ตอน พระอภยั มณีหนนี างผีเส้อื สมุทร

จดั ทาโดย

๑. นางสาวชามาวีย์ ศรศี กั ดิ์วิชัย เลขท่ี ๑๘

๒. นางสาวพรวดี แสนกล้า เลขท่ี ๒๐

๓. นางสาวบณุ ยานุช พันธมัง เลขที่ ๒๒

๔. นางสาวนภศร แกว้ ฉา เลขท่ี ๓๓

เสนอ

คุณครกู รรณิการ์ อนิ ทรน์ อก

รายงานน้ีเปน็ สว่ นหน่ึงของวชิ าภาษาไทย ๒ รหสั วิชา ท๓๑๑๐๒
ภาคเรยี นท่ี ๒ ปกี ารศกึ ษา ๒๕๖๕

โรงเรียนเตรียมอุดมศกึ ษาพฒั นาการ ปทุมธานี

ก

คำนำ

รายงานเชงิ วชิ าการนทิ านคากลอนเร่ืองพระอภัยมณี ตอน พระอภยั มณหี นีนางผีเส้ือสมทุ รเล่มน้ี
จดั ทาขน้ึ เพอื่ เปน็ ส่วนหนงึ่ ของวชิ าภาษาไทย ๒ รหัสวชิ า ๓๑๑๐๒ ชน้ั มธั ยมศึกษาปที ่ี ๔ โดยมจี ดุ ประสงค์
เพอ่ื การศึกษาค้นควา้ หาความร้เู กีย่ วกบั เรื่องราวตา่ งๆในหนังสอื เรียนวรรณคดี ในการเลอื กนทิ านคากลอน
เรอื่ งพระอภยั มณี ตอน พระอภัยมณีหนนี างผีเสือ้ สมุทร เนื่องจากนิทานคากลอนเรื่องนี้มีความสนกุ สนาน
เพลิดเพลิน แฝงขอ้ คิดต่างๆ อกี ทั้งยงั มีความรูเ้ ก่ยี วกับคาศัพท์ที่ใชใ้ นการประพันธ์ซ่งึ ในรายงานนมี้ ีเน้อื หา
เก่ียวกับบทนาเร่ือง ท่ีมาของเรอ่ื ง ประวัติผแู้ ต่ง เน้ือเรอื่ งย่อ เนอ้ื เร่ืองยอ่ ตอน พระอภยั มณหี นีนางผเี ส้ือ
สมุทร ตัวอยา่ งในสถานการณ์ตา่ งๆ บทวเิ คราะห์ ความรู้จากวรรณคดี ขอ้ คดิ นาชวี ิต และศัพทานุกรม

ผูจ้ ัดทาหวังวา่ รายงานเลม่ นจี้ ะเป็นประโยชน์กับผ้อู ่านไมม่ ากก็น้อย หากมขี ้อผดิ พลาดประการใด ต้อง
ขออภัยมา ณ ทนี่ ี้

นางสาวพรวดี แสนกล้า
๑๑ ธนั วาคม ๒๕๖๕

สารบัญ ข

คานา หน้า
สารบัญ
บทนาเร่อื ง,ท่มี าของเร่ือง ก
ประวตั ิผู้แตง่ ข
เน้อื เร่อื งย่อ ๑
เน้ือเรอ่ื งย่อ ตอน พระอภยั มณีหนนี างผีเสอื้ สมุทร ๒
ตัวอย่างนทิ านคากลอนตามแบบเนอ้ื เรอ่ื งย่อ ๓
บทวเิ คราะห์ ๔
ศัพท์ทานุกรม ๔-๑๕
บรรณานกุ รม ๑๕-๒๖
๑๗-๓๔
๓๕

๑

บทนาเรือ่ ง

พระอภยั มณีเปน็ นิทานคากลอนของสนุ ทรภ่แู ต่งข้ึนในรัชกาลที่๒ แห่งกรุงรัตนโกสนิ ทร์ โดยมจี ดุ ประสงค์
เพ่อื ขายเลย้ี งชพี แต่แตง่ เพียงไมก่ ต่ี อนก็หยดุ ไปแล้วมาแตง่ ตอ่ ในรชั กาลที่ ๓ ตามรบั ส่ังของพระองค์เจา้
ลักขณานุคณุ และกรมหมืน่ อปั สรสุดาเทพ โดยแตง่ จบตอนที่ ๔๙ คือตอนพระอภัยมณีออกบวชสว่ นตอน
ตอ่ ไปจากนเ้ี ป็นของผู้อ่ืนมาแต่งตอ่
พระอภยั มณแี ตง่ เปน็ กลอนสุภาพทีม่ ีลกั ษณะเด่น คือ มคี าสมั ผัสในทุกวรรค เชน่

จะเห็นวา่ มคี วามไพเราะท้ังเรื่องเสยี งและความหมาย ความไพเราะเร่ืองเสยี ง เช่นสัมผัสในท้งั สมั ผสั
พยญั ชนะและสัมผสั สระแพรวพราวในทุกๆวรรคของกลอน ส่วนความไพเราะเรือ่ งความหมายเปน็ การแต่ง
ทีม่ ลี กั ษณะเดน่ ได้ทงั้ รถคา (ถ้อยคาดี) และรสความ (เน้อื ความดี)

ทีม่ าของเรือ่ ง

พระอภัยมณเี ปน็ เรื่องราวท่ีมาจากจินตนาการของสนุ ทรภู่ประกอบกบั ข้อมลู ท่ีทา่ นได้ยนิ ได้ฟังมาแล้ว
ผสมผสานกันนามาแต่งใหม้ ีสีสันหลากรส มีตัวละครท่เี ปน็ ท้งั คน ยักษ์ เงือก ผเี ส้อื สมุทร ชเี ปลือย ม้านิล
มงั กร เน้อื เรื่องมีความสนุกสนานนา่ ตนื่ เต้น ครบทุกรส สนุ ทรภูเ่ ปน็ ทงั้ สตุ กวี อรรถกวี และจินตกวี

๒

ประวตั ิผแู้ ต่ง

ผ้แู ตง่ นทิ านคากลอนเร่ืองพระอภัยมณี คือ พระสุนทรโวหาร (ภ)ู่

หรอื ที่รู้จักกนั ในนามสนุ ทรภู่ เปน็ กวีสาคัญสมัยตน้ รตั นโกสินทร์ เกดิ เม่ือวนั ท่ี ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๒๙
บิดาของสนุ ทรภ่เู ปน็ ชาวบ้านกรา่ อาเภอแกลง จังหวัดระยอง สว่ นมารดาสันนษิ ฐานวา่ เป็นขา้ หลวงอยู่ใน
ราชวังหลงั บดิ ามารดาเลกิ ร้างกันต้ังแต่สุนทรภู่เกดิ บิดาออกไปบวชทว่ี ัดป่า ตาบลบ้านกร่า อาเภอแกลง
อันเป็นภมู ิลาเนาเดิม สว่ นมารดากลับเขา้ ไปอยู่ในพระราชวงั หลัง ไดถ้ วายตัวเป็นนางนมของพระธิดาใน
กรมฯ นั้น

สุนทรภู่ได้ถวายตวั เปน็ มหาดเล็กในพระราชวังหลงั และได้อาศัยอยูก่ ับมารดา สุนทรภู่มีนิสยั รกั การ
แต่งกลอนมาตง้ั แตเ่ ยาวว์ ัย เมื่อถึงรชั กาลพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลศิ หล้านภาลยั สนุ ทรภู่จงึ ได้เขา้ รบั ราช
กานในกรมพระอาลกั ษณ์ และเป็นทีโ่ ปรดปรานของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหลา้ นภาลัยจนไดร้ ับ

๓

แตง่ ตัง้ เปน็ ขนุ สนุ ทรโวหาร เป็นกวที ี่ปรึกษาและคอยรบั ใช้ใกล้ชิด ตอ่ มาในราว พ.ศ. ๒๓๖๔ สนุ ทรภูต่ ้อง
ติดคกุ เพราะเมาสุราอาละวาดและทารา้ ยทา่ นผใู้ หญ่ แตต่ ิดอยไู่ ม่นานก็พน้ โทษเพราะความสามารถในทาง
กลอนเป็นที่พอพระราชหฤทยั ของพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลศิ หลา้ นภาลัย

ครั้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนง่ั เกลา้ เจา้ อยู่หวั สนุ ทรภูถ่ ูกกล่าวหาดว้ ยเรื่องเสพสรุ า และเรื่องอน่ื ๆ
จงึ ถกู ถอดออกจากตาแหน่งขุนสุนทรโวหาร และมเี หตุให้ต้องตกระกาลาบากอยู่ระยะหนึง่ เมื่อถึงรัชกาล
พระบาทสมเด็จพระจอมเกลา้ เจ้าอยหู่ ัว สุนทรภ่จู ึงรบั พระราชทานบรรดาศกั ด์เิ ป็นพรสุนทรโวหาร
ตาแหนง่ เจ้ากรมพระยาอาลกั ษณฝ์ ่ายพระบวรราชวัง และรับราชการต่อมาได้ ๔ ปี ก็ถึงแก่มรณกรรมใน
พ.ศ. ๒๓๙๘ รวมอายุได้ ๗๐ ปี

องค์การศึกษา วทิ ยาศาสตรแ์ ละวฒั นธรรมแหง่ สหประชาชาติ (UNESCO) ไดป้ ระกาศยกย่องสนุ ทรภู่
ใหเ้ ป็นบคุ คลผู้มผี ลงานดเี ดน่ ทางดา้ นวัฒนธรรมระดับโลกในวาระครบ ๒๐๐ ปีเกิดของท่าน ทางราชการ
จึงไดก้ าหนดใหม้ กี ารจดั งานวันสนุ ทรภู่ โดยกาหนดให้วันท่ี ๒๖ มถิ ุนายนของทุกปเี ป็น “วันสุนทรภ”ู่

เนอื้ เร่อื งย่อ

ทา้ วสทุ ัศนแ์ ห่งเมืองรัตนามพี ระราชโอรส ๒ องค์ คือ พระอภัยมณแี ละพระศรีสวุ รรณ ทง้ั สองออกจาก
บ้านเมอื งไปเรียนวชิ า พระอภัยมณีเรียนวิชาเปา่ ป่ี ส่วนศรีสวุ รรณเรยี นกระบ่ีกระบอง ครั้นเรยี นสาเร็จจึง
กลับมาบา้ นเมือง แต่พระราชบิดากร้วิ ท่พี ระราชโอรสทงั้ สองเรียนวิชาไม่เหมาะสมกบั การเป็นกษัตรยิ ์ จึง
ขบั ไลพ่ ระอภัยมณีกับศรีสุวรรณออกจากเมือง

พระอภัยมณแี ละศรีสุวรรณออกจากเมืองเดนิ ทางมาพบกบั พราหมณช์ ่อื โมรา สานน และวเิ ชยี ร พระ
อภยั มณเี ป่าปเ่ี พื่อแสดงความสามารถให้พราหมณ์ท้งั สามฟัง ทาใหศ้ รีสุวรรณและพราหมณเ์ คลิม้ หลบั นาง
ผเี สอื้ สมทุ รได้ยนิ เสยี งปีพ่ ระอภยั มณแี ละเหน็ รูปโฉมอนั งดงามของพระอภยั มณีกร็ ักใคร่ จึงจบั พระอภยั มณี
ไปอย่ใู นถา้ กับตนโดยแปลงกายเป็นหญงิ งามและอยู่กับพระอภยั มณีจนมลี ูกชายชื่อสินสมุทร ต่อมาพระ
อภัยมณีกับสนิ สมุทรหนีผีเสือ้ สมุทร โดยการช่วยเหลอื ของเงือกไปอาศยั อยกู่ ับพระโยคี(พระฤาษี) ท่ีเกาะ
แกว้ พสิ ดาร พระอภัยมณีมลี ูกกบั นางเงือกชอ่ื สดุ สาคร

นางสุวรรณมาลีเดินทางมากบั พระราชบดิ าเจา้ เมืองผลึกมาถึงเกาะแกว้ พสิ ดาร พระอภัยมณกี ับสิน
สมุทรขอโดยสารเรือไปดว้ ย นางผเี สอื้ สมุทรตามมาทาลายเรือจนอบั ปาง พระอภัยมณีหนไี ปข้ึนเกาะแห่ง
หนง่ึ เปา่ ปจี่ นนางผเี สื้อสมุทรขาดใจตาย ส่วนสนิ สมทุ รพานางสวุ รรณมาลวี า่ ยนา้ มาขน้ึ เกาะอีกแห่งหน่ึง
ภายหลังไดอ้ าศยั เรอื ของโจรสุหรงั่ และฆ่าโจรตาย เพราะโจรมาลวนลามนางสุวรรณมาลี ท้งั สองคนมาถึง
เมอื งรมจักร ได้พบกับศรีสุวรรณซึง่ มนี างเกษราธดิ าทา้ วรมจักรเปน็ มเหสี มีธดิ าช่อื อรณุ รัศมี เมื่อสินสมุทรรู้
วา่ เป็นอาทงั้ สองจึงพากนั ตามหาพระอภยั มณี

๔

อศุ เรนซึ่งเป็นโอรสเจ้าเมืองลงั กาออกตามหานางสุวรรณมาลที ีเ่ ป็นคหู่ มัน้ ผา่ นเกาะทพี่ ระอภัยมณีอยู่
อศุ เรนจงึ ให้พระอภยั มณโี ดยสารเรือมาจนพบกับเรือของสินสมุทร อศุ เรนรบกบั สนิ สมทุ ร สนิ สมทุ รชนะ
อศุ เรนหนกี ลบั เมืองลงั กา พระอภยั มณไี ด้ครองเมืองผลกึ นางสุวรรณมาลอี ภิเษกกับพระอภยั มณี ดว้ ย
ความชว่ ยเหลือของนางวาลจี นมธี ดิ าฝาแฝด คือ สร้อยสุวรรณและจนั ทร์สุดา ศรีสุวรรณ อรุณรัศมีและสนิ
สมทุ รกลบั ไปเฝา้ ทา้ วสุทัศนท์ ่ีกรุงรตั นา

ฝ่ายสุดสาครซ่ึงเป็นลูกของนางเงอื กกบั พระอภัยมณีไดเ้ รยี นวชิ ากับพระโยคีออกตามหาพระบดิ า โดยมี
มา้ นลิ มงั กรและไมเ้ ทา้ กายสิทธ์ิ ระหวา่ งทางถกู ชเี ปลือยหลอกผลักตกเหว พระโยคีมาช่วยและได้ไม้เทา้
กายสทิ ธิแ์ ละม้านิลมงั กรกลับคนื มา สดุ สาครไดเ้ ป็นพระราชโอรสบญุ ธรรมของเจา้ เมอื งการะเวก ซงึ่ มีโอรส
ชอ่ื หสั ไชยและธิดาชือ่ เสาวคนธ์

อุศเรนยกกองทัพมาแก้แคน้ นางวาลีเยาะเย้ยจนอุศเรนอกแตกตาย ปศี าจอุศเรนจึงเข้าสิงนางวาลจี นนาง
ตาย พระอภัยมณสี ่งศพอุศเรนกลบั ไปเมืองลังกา เจา้ ลงั กาเสยี พระทยั จนสิน้ พระชนม์ นางละเวงผู้เป็นธิดา
จงึ ได้ครองเมือง

นางละเวงขอใหก้ ษตั ริยไ์ ปชว่ ยรบกบั เมอื งผลึก หากสาเร็จจะอภิเษกดว้ ย ศรีสวุ รรณและสินสมุทรมา
ชว่ ยพระอภัยมณีทาสงคราม พระอภยั มณเี หน็ รูปนางละเวงที่มปี ศี าจเจา้ ละมานเข้าสิงก็เกิดหลงรกั จนคล้มุ
คลง่ั สุดสาครมาชว่ ยแก้ไขจนหาย พระอภยั มณแี ละพรรคพวกจงึ ยกทัพไปตีเมืองลังกาแต่ถูกสเนห่ ข์ องนาง
ละเวง นางสวุ รรณมาลีจงึ ตอ้ งยกทัพมารบกับเมืองลงั กา กลายเปน็ สงครามระหวา่ งฝ่ายพระอภยั มณแี ละ
ฝ่ายนางสุวรรณมาลี รอ้ นถึงพระโยคีแหง่ เกาะแก้วพิสดารต้องมาเทศนใ์ ห้สงบศกึ พระอภัยมณีกลบั เมือง
ผลกึ นางเสาวคนธข์ อโคตรเพชรจากนางละเวงกลบั เมอื งการะเวก

มังคลาโอรสของนางละเวงไดเ้ ปน็ กษตั รยิ ์ยกทัพมาทวงโคตรเพชรคืนจากนางเสาวคนธ์ พระอภยั มณี
และนางละเวงปราบมังคลา ภายหลงั พระอภัยมณีออกบวชเพราะโกรธนางสุวรรณมาลแี ละนางละเวง
ต่อมานางท้ังสองก็ขอบวชด้วย

เนื้อเร่อื งย่อ ตอน พระอภัยมณีหนนี างผีเสื้อสมุทร

กล่าวถงึ พระอภัยมณีไดม้ าอยูก่ บั นางผเี สอื้ สมทุ รที่แปลงกายเปน็ หญิงงามจนมลี ูกชาย ๑ คน ชอื่ สนิ
สมทุ ร มลี กั ษณะ คือ ตาแดง กาลังดัง่ ชา้ งสาร มีเข้ียวคล้ายนางผีเส้อื สมทุ ร เมื่อสนิ สมทุ รอายไุ ด้ ๘ ปี เปิด
ถา้ ไปเทยี่ วนอกถา้ พบเงอื กจงึ จับตวั มาใหพ้ ระอภัยมณีดู เงือกขอชีวติ ไว้และอาสาพาพระอภัยมณีหนีไป
เกาะแก้วพิสดาร

๕

สว่ นนางผเี ส้อื สมทุ รฝนั ร้ายว่าเทวดาทเ่ี กาะเหาะมาทาลายถา้ และทุบนางตาย แล้วเทดากค็ วกั เอาลกู
ตาเหาะหายไป พระอภัยมณไี ด้ทีจงึ ออกอุบายใหน้ างไปสะเดาะเคราะห์รกั ษาศีล ๓ วนั แล้วพระอภัยมณี
กบั สนิ สมุทรกห็ นีไปโดยความชว่ ยเหลอื ของเงือกผัวเมยี และลูกสาวเงือก

ฝ่ายผีเสอื้ สมุทรเม่อื รกั ษาศลี ครบ ๓ วนั กลับมาไม่พบพระอภัยมณีก็ตามหา สินสมทุ รมาขัดขวางเพื่อ
ถว่ งเวลา นางผีเสอื้ สมทุ รอ่านพระเวทแล้วมองไปไกลเห็นพระอภยั มณี จึงไล่ติดตามและจบั เงอื กผวั เมียกนิ

นางเงอื กพาพระอภยั มณีหนไี ปจนถึงเกาะแก้วพิสดาร เมอื่ นางผเี สื้อสมทุ รตามมาทัน และอาละวาด
พระโยคีจึงเสกทรายขวา้ งมากลางคลืน่ นางผีเสอื้ สมุทรกลวั หลบหนไี ป

ตวั อย่างนิทานคากลอนตามแบบเนื้อเรอื่ งยอ่

นทิ านคากลอนขา้ งตน้ จะเห็นว่าพระอภยั มณีตกทกุ ขไ์ ด้ยากอยูส่ กั ระยะหนึ่ง ได้มาพบกบั นางผีเส้ือ
สมุทร(นางอสรุ นี ีรมิต) ที่แปลงกายมาเปน็ หญงิ สวยสดงดงาม เมื่อไปอยู่ด้วยกันแล้วก็มบี ุตรดว้ ยกันหนึ่งคน
ชอ่ื ว่าสินสมทุ ร รูปรา่ งไม่ได้ต่างไปจากพระอภัยมณี แต่ดวงตาของสนิ สมุทรน้นั สแี ดงด่งั ดวงอาทิตย์ กาลัง
ด่ังชา้ งสาร และมเี ข้ียวคลา้ ยนางผีเส้ือสมุทร ด้วยความรักท่ีมตี ่อสินสมทุ ร พระอภัยมณีก็มไิ ด้รังเกยี จลกู แต่
อย่างใด ยังรักและเฝา้ ดูแลจนสินสมุทรอายไุ ด้ ๘ ปี

๖

นิทานคากลอนขา้ งตน้ จะเห็นวา่ นางผีเสื้อสมทุ รได้ออกจากถ้าเพีอไปหาอาหาร ออกไปจบั กระโห้ อีก
ทงั้ โลมา มากนิ อยา่ งรืน่ เริงบันเทิงใจ ส่วนฝา่ ยของสินสมุทรน้ันไมอ่ อกห่างจากพระอภยั มณี เพราะด้วย
ความรกั ท่ีมตี ่อพ่อนั้นมากกว่าแม่ เน่ืองจากพ่อนน้ั ไมเ่ คยขูเ่ ข็ญเหมือนกบั แม่ แต่เม่ือหนั ไปน้นั กาลงั เหน็ พ่อ
นอนหลบั อยู่ ด้วยความท่ีป็นเดก็ สนิ สมทุ รจึงหนไี ปวิง่ เล่นอยู่ภายในถา้ แต่สายตาเหลือบไปเหน็ เหมือนหนิ
ขนาดใหญ่ท่ปี ิดบังอยู่ ดว้ ยความทเ่ี ปน็ เด็กก็ไมร่ ู้ว่าหนิ นน้ั จะหนักหรือเบา สินสมทุ รจึงลองผลกั หินน้นั ออกดู
ปรากฏวา่ เขาสามารถผลักหนิ น้ันออกมาได้ เน่อื งจากเชือ้ สายของสนิ สมุทรนั้นเปน็ ผเี สือ้ สมทุ ร คร้นั ผลกั หนิ
ออกมาได้ กเ็ หน็ หาดทรายนวลขาว ทะเลที่กวา้ งขวางพร้อมดว้ ยป่าไม้เต็มไปหมด จงึ อยากไปเล่นเพราะคิด
ว่าคงจะสนุกนา่ ดู หลังจากนั้นจึงวงิ่ เลน่ บนหาดทราย และกระโดดลงไปเลน่ ในน้า ดว้ ยความท่ชี าติเชื้อก็
เป็นผีเสื้อสมุทร ไหว้น้าดาผุดดาโผล่ท้งั วันก็ยงั ได้ ยิ่งถูกนา้ นั้นก็ยิ่งมีความสามารเกรียงไกร ไลต่ ามขป่ี ลาใน
น้า จนคล่ืนซดั เขา้ ปากฉลาม แต่กร็ อดออกมาทางเหงือกได้ สินสมุทรหนั ไปเหน็ ฝูงเงือก ก็พลันคิดวา่ เป็น

๗

คนมหี างเหมือนกับปลา สนิ สมุทรได้ถามฝงู เงือกไปแตก่ ็ไม่มใี ครตอบกลบั มา จงึ ไดจ้ บั กลับไปทถ่ี ้าด้วย
เพอื่ ท่ีจะให้พระอภัยมณดี ู

ฝา่ ยเงอื กนา้ ได้ฟงั ที่พระอภยั มณพี ดู กับสนิ สมทุ รก็เข้าใจเพราะวา่ ฟังภาษามนุษย์รูเ้ ร่ืองกอ็ ้อนวอนขอ
ความเห็นใจจากพระอภยั มณีด้วยความเจ็บปวดวา่ ไวช้ วี ิตข้าด้วย ลกู ชายของท่านลากข้าขน้ึ มาเน้ือตัวจะ
ขาดออกเป็นสองซีก ลูกเต้าของข้าก็พลดั หลงกนั ไปหมด เชน่ เดยี วกับท่านท่ีถูกเขาลกั พาตัวมาได้โปรดจง
ยกโทษให้ดว้ ย ซ่ึงตอนน้ีปากถ้าถกู พังไปหมดแล้วใหล้ กู ชายของท่านนั้นยกหินมาปิดไว้ใหม่ ขา้ เหน็ ว่าอีก
นานกว่านางผเี ส้อื สมุทรจะกลับมาข้าขออาสาเกลี่ยทรายให้เปน็ เหมอื นเดิม และพวกพ้องของข้าท้ังหมดจะ
ขอรบั ใช้ท่านตลอดไป พระอภยั มณีได้ฟังจงึ รู้สึกสงสารและเห็นว่าเงอื กนน้ั รู้จกั เจรจา ให้อย่ตู อ่ อีกสักพัก
แล้วจงึ ไป

๘

ฝ่ายเงอื กยกมือขน้ึ ไหว้แลว้ บอกพระอภัยมณีวา่ มหาสมุทรนีม้ มี าต้ังนานแลว้ เป็นเขตแดนของผเี สือ้
สมุทรต้งั แตท่ างเหนอื จนถึงภูเขา สว่ นทางทิศใต้มคี วามยาวไปจรดถงึ เกาะแกว้ มังกร หนทางไปเกาะแกว้ ใช้
เวลาเจ็ดเดือน ไปในกลางมหาสมทุ รน้ีไม่มีบ้านเรือนเลยสักหลงั แต่นานปีจะมีเรือสาเภาจากเมอื งลงั กาจะ
ผา่ นมาสกั ลาหนงึ่ พวกขา้ รดู้ ดี ้วยแตเ่ ดิมปยู่ ่าของข้าเปน็ มนุษย์ อายุของข้าก็ห้าร้อยแปดสบิ ปกี วา่ ๆแลว้ จึงรู้
ที่มาท่ีไปของมหาสมุทรนี้ ถงึ แม้จะหนผี เี สอื้ สมุทรไปให้ไกลเทา่ ไหรค่ งไม่พ้นเพราะหนทางยาวไกลมาก แตม่ ี

๙

ฤๅษีอยู่ตนหน่ึงอายรุ าวพันปีอยู่ทีเ่ กาะแก้วพิสดาร พวกชาวต่างชาตทิ ่ีเรือแตกก็จะไปขอเปน็ ลกู ศษิ ย์กนั
มากมาย เพราะว่าฤๅษีตนน้ีมีวิชาอาคมแก่กล้าภูตผปี ีศาจจึงไม่กล้าเข้าใกล้ ถา้ ท่านจะคิดหนไี ปอาศัยทเี่ กาะ
ท่านฤๅษีคงจะไม่ว่าอะไรเผื่อเรือสาเภาผ่านมาท่านจะได้อาศัยกลบั บา้ นเมือง แต่หนทางน้ันไกลนักอปุ สรรค
กม็ ากอยากบอกใหท้ า่ นรู้ กาลังของขา้ จะพาท่านหนีต้องใชเ้ วลาเจด็ วันจงึ จะถงึ เกาะแก้วพิสดาร แตน่ าง
ผเี ส้อื สมุทรมกี าลังมากใช้เวลาสามวันก็สามรถตามทนั ได้ ถา้ ใชอ้ ุบายให้นางผีเส้ือสมทุ รไปอยู่ปา่ แลว้ พวก
เราเดนิ ทางไปลว่ งหน้ากค็ งจะหนีทนั ขอใหพ้ ระอภัยมณคี ิดใหร้ อบคอบ ถา้ คิดดแี ลว้ ก็ให้ลูกชายไปตามที่
หาดทรายจะได้มาฟังหนทางหนี

ฝา่ ยผเี สื้อสมทุ รหลงั จากหาอาหารกินแล้วขน้ึ จากนา้ กห็ าผลไมช้ นิดต่างๆแลว้ กลบั มายังถ้าเห็นหินปิด
อยู่ก็กลายรา่ งเปน็ หญิงสวยแลว้ เข้ามาในถา้ เหน็ พระอภัยมณีกับสนิ สมทุ รอยู่ก็วางผลไม้ลง พระอภยั มณีก็
หยิบผลไมก้ นิ กับสินสมุทรไปตามประสา หลงั จากนั้นทง้ั สามกเ็ ขา้ นอนแต่นางผีเส้ือสาวก็คิดหวา่ นล้อม
ลอ่ ลวงพระอภัยแต่ก็ไมส่ าเรจ็

๑๐

ฝา่ ยผีเสอ้ื น้าเมอ่ื จะไกลจากพระอภัยมณแี ละผีเส้ือสมทุ รกน็ อนไมห่ ลับพลิกตัวไปมามแี ต่ความกังวลใจ
จนถึงเชา้ พอเผลอหลบั กฝ็ นั วา่ เทวดาทร่ี ักษาเกาะมาพงั ถา้ ของตนจนพังยับเยนิ เอาค้อนเหลก็ ขนาดใหญ่
ทบุ ตนแทบขาดใจตาย ควกั ลูกตาของนางแลว้ กเ็ หาะหายไป นางผเี สือ้ สมุทรกลัวจนตัวสน่ั สะดุ้งตื่นแล้วรีบ
ไปหาพระอภยั มณีเล่าความตามท่ฝี ันให้พระอภยั มณีฟังว่าไมเ่ คยฝนั เชน่ นมี้ าก่อนให้พระอภยั มณชี ่วย
ทานายวา่ เปน็ ฝันดหี รือฝนั ร้าย พระอภยั ฟงั แล้วก็นึกส่ิงท่ีนางฝันรา้ ยก็เพราะจะคิดหนี พอไดช้ ่องทางพระ
อภยั มณกี ็ใช้เล่หเ์ หล่ียมกบั นางยักษว์ า่ เจา้ ฝนั รา้ ยมากตามตาราบอกไว้เทวดาน้นั คือปีศาจ จะมาเอาชีวิตเจา้
ไปพี่นใ่ี จหายมากและกร็ ู้สกึ เสียใจว่าเราจะหมดวาสนากนั แล้ว แล้วกอ็ ยากให้เราตายไปด้วยกัน พีจ่ ะลองไป
อ้อนวอนขอชีวิตน้อง กลวั น้องของพีจ่ ะไม่ทาตามทท่ี ่านเทวดาบอก

๑๑

นางผเี ส้อื เมื่อได้ฟังพระอภยั มณีทานายจบกร็ ีบบอกใหพ้ ระภัยมณีชว่ ยนางดว้ ยถ้าให้นางทาส่ิงใด
นางจะไมข่ ัดสักคา พระอภัยมณีได้ฟังก็ดีใจที่เป็นไปตามที่ตนคดิ จึงบอกว่านางยกั ษ์ว่าสิ่งท่ีน้องฝนั มนั เปน็
จรงิ ตามตาราท่ีมีมาแตส่ มัยโบราณถา้ ใครฝันแบบน้องจะต้องสน้ิ ชวี ิต เพราะฉะนนั้ นอ้ งต้องไปอยู่คนเดยี วที่
ตีนเขาอดข้าวอดน้าสามวันแล้วเทวดาท่านจะบนั ดาลให้มีชวี ิตอยู่ต่อไป หลงั จากที่นางผเี ส้ือสมุทรได้ฟังก็
เชือ่ ในสิง่ ที่พระอภัยมณีพดู กต็ อบตกลงวา่ จะไปจึงบอกให้พระอภัยมณีเลีย้ งดสู นิ สมทุ รอยใู่ นถา้ ใหด้ อี ีกสาม
วันตนจะกลบั มาแลว้ นางผีเสื้อสมทุ รกห็ ันไปสอนสินสมุทรวา่ อยา่ ดื้อกับพ่อถ้าดื้อแม่จะกลับมาตี สินสมุทร
สงสารแมเ่ พราะรู้ว่าพระอภัยมณีจะพาหนีสนิ สมทุ รจงึ กราบลาแม่ พระอภยั เหน็ เช่นน้นั จงึ แกลง้ ห้ามสนิ
สมทุ รว่าอยา่ ตามแม่ไปเลยอยู่ฝึกเปา่ ปีร่ ากระบกี่ ระบองกบั พอ่ ดีกวา่ นางผเี สื้อในตอนแรกกแ็ ปลกใจแตเ่ มอื่
เหน็ พระอภัยมณปี ลอบลกู ชายกห็ ายสงสยั กอ็ อกเดินทางเข้าป่า

๑๒

นางผีเสื้อสมุทรที่ถูกหลอกไปนั่งหวิ โซอยู่ทภี่ ูเขาเพราะอยากรอดตายตามตาราที่เขยี นไว้ ต้องอดข้าว
ปลาอาหารเจยี นชวี ิตแทบขาดดนิ้ หลงั จากทาตามท่ีพระอภยั มณบี อกจนครบสามวันนางผีเส้ือสมทุ รกเ็ ดนิ
โซซัดโซเซกลบั ระหว่างทางกเ็ กบ็ ผลไม้กิน ในใจก็คดิ ถึงแต่ผัว พอมาถึงหนา้ ปากถ้าก็เห็นปากถ้าเปิดอยกู่ ็
ตกใจรยี ว่ิงเขา้ ไปดูข้างในห้องมองไปก็ไมเ่ ห็นใครเลย มองหาป่พี ระอภยั มณีกไ็ ม่เหน็ นางผีเส้อื สมุทรกร็ ู้
ในทนั ทวี า่ ทงั้ สองคนน้ันหนี โมโหจดั ทบุ อกตัวเองร้องไห้ฟมู ฟายบน่ ราพึงราพนั ถึงลูกผัวตัวเอง ว่าผัวจะรู้
ไหมว่าเหมือนควักหัวใจน้องไปน้องรอ้ นรุ่มดังโดนไฟแผดเผาชา่ งไม่เห็นใจกนั บ้างเลย แปดปที ่ีผา่ นมาท่เี คย

๑๓

รว่ มเรียงเคียงหมอนกันมาแล้วตอนนีน้ อ้ งจะอยู่กับใครเสียแรงทเี่ ฝ้าทะนุถนอมแต่พี่ใจดากับน้องจรงิ ๆ แล้ว
นางก็หลับไปครหู่ นงึ่ แล้วสะดุ้งต่ืนรอ้ งเรียกหาลูกผวั ด้วยความโกรธแคน้ จึงทาให้เกิดแรงอาฆาตครุน่ คดิ ว่า
ใครกันจะเปดิ ปากถ้านี้ได้ยกั ษ์ หรือผี ถึงไมเ่ กรงใจกนั เลยสกั นดิ ถา้ จับได้เมื่อไหร่จะหักคอกินใหเ้ หมือนหมู
นิทานคากลอนนีห้ ลังจากนี้ คือตอนที่นางยักษ์น่นั ไดแ้ หวกว่ายตามหาลกู และสามีจนพบ อ้อนวอนให้ท้งั
สองกลบั มาหาตน เพราะตนน้ันรกั ท้งั คู่มาก ถ้าขาดทั้งคู่ไป กเ็ หมือนกบั ขาดใจ แต่พระอภยั มณีก็ไม่ยอม
กลับอกี ทัง้ ยังตอบกลบั ไปวา่ เจ้ายังแปลงกายมาหลอกพี่ แล้วจะใหพ้ ร่ี กั และเช่ือใจได้อย่างไร เมอื่ พูดคุยกัน
อยูส่ ักพัก นางยกั ษ์จงึ โกรธที่ไม่ยอมกลับไป จงึ ได้ลงไมล้ งมือตสี นิ สมุทรและพยายามไล่ตามทง้ั คู่จนไป สนิ
สมุทรยอมให้แม่ทบุ ตีและหลอกลอ่ ไปทางอ่นื เพอ่ื ใหน้ างเงือกพาพ่อไปถงึ เกาะแกว้ พิสดาร จากนน้ั สนิ
สมุทรก็ดาน้าหายไป นางยกั ษ์คดิ วา่ สินสมุทรกลับไปแลว้ แต่ความจริงคือสนิ สมทุ รว่ายไปหาพอ่ และนาง
เงอื กพรอ้ มบอกทุกสิ่งอย่างไป

สนิ สมุทรเห็นหนา้ แม่แล้วนา้ ตาไหลจงึ บอกกบั แม่วา่ ลูกไม่กล้าเข้าไปใกล้แม่ลูกกลวั เมื่อวานนแ้ี ม่ตีข้า
จนขา้ ระบมไปทั้งตวั เหมอื นกระดูกจะหกั ลูกร้วู า่ แมร่ ักลูกมากและลูกไมเ่ คยลมื บุญคุณเลย ถึงลูกจะจากแม่

๑๔

ไปลูกกย็ ังคดิ ถึงแมเ่ หมอื นเดิม ถา้ ลกู ทาธรุ ะเสรจ็ ลกู จะกลับมาหาแม่ แม่อย่าโมโห ลูกอยากให้แม่กลบั ไปอยู่
ในถ้าให้สบายใจเถอะ ฝ่ายฤๅษีกเ็ ทศนาสอนนางยักษว์ า่ อย่าจองเวรจองกรรมลูกผวั เลยที่เกิดเรือ่ งว่นุ วาย
ทั้งหมดนก้ี เ็ ป็นเพราะเคราะห์กรรมทง้ั นั้นทพ่ี วกเจา้ ไม่ได้ครองรักกันกเ็ พราะทาบุญรว่ มกันมาเท่าน้ีอย่าคดิ
โกรธแคน้ กันเลยเมื่อตายไปจะไม่ดีแก่ตวั เอง แต่ถา้ ยับยัง้ ช่ังใจได้ตายไปก็จะได้ขนึ้ สวรรค์

นางผเี สอ้ื สมุทรโกรธมากด่าฤๅษวี ่า ทาเป็นนักบวชถอื ศลี เขาคยุ กนั พอ่ แม่ลูก ดนั มายงุ่ เรือ่ งชาวบ้าน
หากไม่ได้ผัวกูคนื กจู ะราวีไม่เลิก แลว้ ผเี สื้อหันไปหานางเงือกแล้วพูดวา่ อีนางเงือกสอพลอตอแหล ทาเป็น
ทาท่านา่ สงสารกับผัวชาวบา้ นพ่อกบั แม่กกู นิ เขา้ ไปในท้องเรียบร้อยแลว้ แล้วก็ขูค่ ารามทาตาโต ฝ่ายฤๅษชี ้ี
หน้าด่านางผีเสือ้ สมุทรวา่ หน่อยแน่ยงั ไมท่ าวนุ่ วายอตี ายโหงเพราะวา่ หวงผัวทาโหวกเหวกโวยวายแล้วมา
ว่ากมู งึ ก็จะตกนรกเอง ดสู าระรปู ตัวเองนมก็ยานปากก็เปราะผัวเอง็ เลยทนเอง็ ไมไ่ ด้เลยต้องหนีมาอาศัยอยู่

๑๕

บนเกาะของกนู ่ีไง ยงั จะมาหาวา่ กูรู้เหน็ เปน็ ใจ ฤๅษโี กรธมากจึงหยบิ ทรายขึ้นมาลงคาถาปาใสน่ างผเี สอ้ื
สมุทร นางผีเสือ้ สมุทรโดนทรายเสกกลวั จนตวั สน่ั แล้วรบี วา่ ยนา้ หนไี ป

บทวิเคราะห์

๑. คุณค่าด้านเนอื้ หา

๑.๑โครงเร่ือง

เริ่มเรอ่ื งที่พระอภยั มณีอยู่กนิ กับผีเส้อื สมทุ รจนมบี ตุ รหนึ่งคนชอ่ื สินสมุทร เมอื่ สินสมุทรอายุ ๘ ปีไดว้ ่ิงเลน่
ไปเจอเเผ่นหนิ ทป่ี ิดปากถา้ ไว้จึงเปิดออก เเละไปจบั เงือกชรามาอวดพอ่ พระอภัยมณีจึงเลา่ ความจรงิ เเต่หน
หลงั ให้ฟังวา่ เเมเ่ ป็นนางยักษ์เเปลง เงือกชราอาสาจะช่วยเหลอื ใหส้ องพ่อลูกหนจี ากผีเสื้อสมทุ ร พระอภัย
มณไี ปจาศลี ในที่ไกลๆ เป็นเวลา ๓ วัน

เงือกชราสองสามภี รรยาเเละลูกสาวจงึ ชว่ ยเหลือดว้ ยการให้พระอภัยมณเี เละสินสมุทรข่ีหลังว่ายไปยงั เกาะ
เเกว้ พิสดาร เม่ือครบ ๓ วัน นางยกั ษ์กลบั มาท่ีถา้ ไม่เห็นสองพ่อลูกก็ออกตามหา เเละได้ฆ่าเงอื กชราท้งั สอง
เเต่พระอภัยมณี สนิ สมุทร เเละนางเงือกรอดพน้ เงอื้ มมือผเี ส้ือสมทุ รเพราะวา่ ยไปถึงเกาะเเก้วพิสดารได้ทนั
เเละได้พระโยคีซงึ่ มีฤทธ์อิ อกมาชว่ ยเหลือ เรือ่ งในตอนนจี้ บลงทม่ี ผี ีเส้ือสมุทรทาอะไรไม่ได้ก็กลบั ไป

๑.๒ ตัวละคร

ตวั ละครในตอนนม้ี ีหลากหลายเพศวยั ท้ังเด็ก ผ้ใู หญ่ คนชรา ผ้หู ญงิ ผู้ชาย ทง้ั ฆราวาส เเละนักบวช ทั้งตวั
ละครที่เปน็ มนษุ ยเ์ เละอมนุษย์ เเม้จะสร้างจากจนิ ตนาการเเต่ตวั ละครทุกตัวกลับมีเลือดเนือ้ เเละมชี วี ติ ชวี า
สมจริง ตวั ละครหลักในเรื่องมี ๓ ตวั ไดเ้ เก่ พระอภัยมณี ผีเส้อื สมทุ ร เเละสินสมทุ ร

๑.พระอภยั มณี เปน็ โอรสกษัตริย์

เเต่เพราะไปเรียนวชิ าเป่าปี่ซึ่งไม่เหมาะสมกบั การข้ึนครองราชย์ในอนาคตทาให้พระราชบิดากรวิ้ เเละถูกขับ

ออกจากวัง พระอภัยมณีเปน็ คนรปู งามเเละมีเสน่ห์ เจา้ ชจู้ งึ ทาใหม้ ภี รรยาหลายคน มีจิตใจออ่ นโยนเเต่ขาด

ความเด็ดขาด เเละวิชาความรู้ทโ่ี ดดเด่นคือการเปา่ ป่ี

๒.นางผีเสอ้ื สมุทร

เป็นยักษ์ อาศยั อยใู่ นถ้าซึ่งอยู่กลางทะเล สามารถเเปลงรา่ งเป็นหญิงสาวสวยได้ เมอ่ื ไดย้ ินเสยี งป่เี เละเหน็
รูปโฉมขอพระอภยั มณีกห็ ลงรักจึงลักพาพระอภัยมณีลงไปอยูก่ ินด้วยกนั ในถ้า เเละให้กาเนดิ สนิ สมุทร เเม้
นางเปน็ ยักษ์เเตก่ ม็ ีความปรารถนาเหมอื นหญิงสาวทว่ั ไปคือการมีครอบครัว เเตน่ างทาสิ่งที่ผดิ พลาดนนั่ คอื

๑๖

การรกั คนที่ไม่เหมาะสมเเละบังคบั ฝนื ใจคนที่ไม่ได้รกั นางอีกท้ังยังหลอกลวงคนท่นี างรักด้วยการเเปลงกาย
เปน็ มนุษย์ ในท่สี ดุ ความรักของนางก็ต้องลงเอยด้วยความผิดหวัง
๓.สินสมทุ ร
เป็นบตุ รของพระอภัยมณีกับนางผเี ส้อื สมทุ ร ในตอนน้ีสินสมทุ รเป็นเด็กผชู้ ายอายุราว ๘ ปมี บี คุ ลิกภาพท่ี
ถอดเเบบคล้ายพ่อเเม่ ดังทส่ี ุนทรภู่พรรณนาวา่

ตวั ละครรอง ไดเ้ เก่ เงือกชราผู้พ่อ นางเงือก พระโยคี
๔.พระโยคี ( พระฤๅษี )
ในตอนน้ีพระโยคีมีบทบาทไม่มากนกั เเตจ่ ะไปมบี ทบาทเด่นในตอนกาเนิดสุดสาคร พระโยคเี ปน็ ผมู้ เี วท
มนตร์อายุกว่าพันปี อาศัยอยู่ท่เี กาะเเกว้ พสิ ดารมีเหลา่ ลกู ศิษยท์ น่ี ับถือพระโยคีมากมาย ดงั คาบอกเล่า
ของเงือกชราผพู้ อ่

๑.๓ ฉาก

๑๗

ในเรอื่ งนี้สนุ ทรภไู่ ดส้ รา้ งฉากสถานที่ขึ้นจากจินตนาการ อยา่ งไรก็ตามจากการศึกษาของกาญจนาคพนั ธุ์
ในหนังสือ ภมู ศิ าสตร์สุนทรภู่ พบวา่ สนุ ทรภูไ่ ด้กาหนดตาเเหนง่ ของสถานที่ตา่ งๆในเนื้อเรื่องเอาไวอ้ ย่าง
รดั กุม เชน่ เดยี วกับนยิ ายเเฟนตาซใี นปัจจุบันนิยมทาไว้ ระยะเวลาเดินทางระหว่างสถานที่ตา่ งๆ เปน็ ไป
อยา่ งถูกต้อง ไม่ผดิ เพี้ยน ซ่ึงเเสดงใหเ้ หน็ ถงึ อจั ฉรยิ ะในการประพันธข์ องสนุ ทรภู่เปน็ อยา่ งสูง
๑.๔ เเก่นเรื่อง
เเกน่ เรื่องหลักของพระอภัยมณี ตอนพระอภยั มณหี นนี างผเี สอ้ื สมุทร คือ ชายหญิงทจ่ี ะเป็นสามภี รรยากัน
หากไม่เหมาะสมกันไมม่ ีความรักซง่ึ กนั เเละกันย่อมไม่อาจอยูร่ ว่ มกนั ได้ ดังจะเห็นไดจ้ ากชีวติ คขู่ องพระอภยั
มณกี บั นางผีเสอื้ สมุทรซึง่ มเี ผ่าพนั ธุ์ท่ี เเตกตา่ งกัน คือเปน็ มนษุ ย์กบั ยักษ์ อกี ทั้งนางผีเส้ือสมุทรรกั พระ
อภยั มณีเพียงฝา่ ยเดียว โดยที่พระอภัยมณีไม่ไดร้ ักตอบ สุนทรภไู่ ดบ้ รรยายความเเตกต่างด้านอาหารการ
กินของพระอภัยมณเี เละสินสมุทรไวด้ งั นี้

๒.คณุ ค่าด้านวรรณศิลป์

๒.๑ ลักษณะการประพนั ธ์
ประพันธด์ ว้ ยรูปเเบบของกลอนสุภาพหรือกลอนเเปด ซึง่ บทหนึ่งประกอบดว้ ย ๔ วรรค วรรคเเรกเรยี ก
วรรคสดับ วรรคทส่ี องเรยี ก วรรครบั วรรคทส่ี ามเรียก วรรครอง วรรคทีส่ ่ีเรยี ก วรรคสง่ เเตล่ ะวรรคมี ๘
พยางค์ จึงเรยี กอีกช่ือหน่ึงว่ากลอนเเปด ( บางวรรคอาจมี ๗-๙ พยางค์ ) ไมบ่ ังคบั เสียงหนักเบา เเตบ่ ังคับ
สัมผสั เสียงสระระหวา่ งวรรคเเละสมั ผสั กบั คาสุดทา้ ยของวรรคสดบั จะสมั ผัสกบั คาที่ ๓ หรือคาท่ี ๕ ของ
วรรครับ คาสุดทา้ ยของวรรครับจะสัมผัสกับคาสดุ ท้ายของวรรครอง คาสุดท้ายจองวรรครองจะสัมผสั กับ

๑๘

คาที่ ๓ หรือคาที่ ๕ ของวรรคส่ง คาสดุ ท้ายของวรรคสง่ จะสมั ผสั กับคาสุดทา้ ยของวรรครับในบทถัดไป
เรยี กสมั ผัสระหวา่ งบท ดงั เเผนผงั ต่ไปน้ี

๒.๒ รสวรรณคดีไทย
เรอ่ื งพระอภยั มณี ตอนพระอภยั มณีหนนี างผีเส้อื สมทุ รปรากฏรสวรรณคดีไทยท่ีโดดเด่นอยู่ ๒ รส คือพโิ รธ
วาทงั เเละสลั ลาปังคพสิ ั
๑.เสาวรจณี คือบทพรรณนาความงามของสถานท่ี ธรรมชาติ ชมนาง เร่อื งพระอภัยมณี ตอนนปี้ รากฏบท
ชมโฉมเพยี งบทเดียว คือในตอนท่ีพระอภยั มณีพบนางเงือกเป็นคร้ังเเรก ดงั ความว่า

๒.นารีปราโมทย์ คอื บทเก้ยี วพาราสี เเสดงความรัก พระอภัยมณีตอนน้ีไมป่ รากฏรสดงั กลา่ ว
๓.พโิ รธวาทงั คอื บทโกรธ บทตัดพอ้ ตัดวา่ ซึง่ สอดคล้องกบั เราทรรสหรอื รทุ ธรส คือรสโกรธเเค้นเคอื งใน
วรรณคดีสนั กฤต ดงั ตัวอย่างฉากที่นางผีเสื้อสมทุ รพยายามหลอกถามสนิ สมทุ รว่าพระอภัยมณอี ยู่ที่ไหน
เเต่สินสมทุ รรทู้ ันเเละไมย่ อมบอกทาใหน้ างโกรธลูกชายมาก จนคิดจะจบั หักคอ ดังความว่า

๑๙

เมื่อพระโยคีออกมากลา่ วเตอื นสตินางผีเสื้อสมทุ ร ย่งิ ทาให้นางเดอื ดดาล จนผรสุ วาทโตก้ ลบั พระโยคี ดัง
ความวา่

คากลา่ วหาของนางผเี ส้ือสมทุ รทาให้พระโยคีโกรธ จงึ ช้หี น้าวา่

๒๐

๔.สลั ลาปังคพสิ ัย คือบทเเสดงความโศกเศรา้ ครา่ ครวญ อาลยั อาวรณ์ รสนี้สอดคล้องกับกรุณารส คือ รส
สงสาร ในวรรณคดีสนั กฤต
่ซง่ึ ความสงสารนีเ้ กิดจากเหตุ ๒ ประการ คือ การพบสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาเเละความสูญเสียจากสิ่งทน่ี า่
ปรารถนาในเรอื่ งพระอภัยมณี ตอนพระอภัยมณีหนีนางผเี ส้ือสมุทรนี้ สรา้ งอารมณส์ งสารเเละโศกเศร้าขึน้
ในใจของผอู้ ่านหลายตอน ดังตัวอยา่ งฉากคร่าครวญของนางผีเสือ้ สมทุ รเมื่อกลบั มาถึงเเละไม่พบสามีกับลกู

เเละฉากทผ่ี เี สอื้ สมุทรตดิ ตามพระอภยั มณเี เละสนิ สมุทรจนไปพบทงั้ สองกาลงั หนดี ว้ ยความชว่ ยเหลือของ
เงอื ก

๒๑

๒.๓ ศลิ ปะการประพันธ์
๑ ) การเล่นสมั ผัสในเเพรวพราวทัง้ สัมผัสพยญั ชนะเเละสมั ผสั สระ ทาใหค้ นจดจาบทกลอนของสนุ ทรภ่ไู ด้
ข้ึนใจ

หมายเหตุ คาที่พิมพ์สฟี ้าคือ สัมผัสพยญั ชนะ คาทม่ี เี ส้นโยงคือ สมั ผสั สระ
๒ ) การใชค้ าทที่ าใหเ้ กิดจินตนาการ ส่อื ถงึ อาการเคล่ือนไหว

๒๒

๓ ) การเลน่ เสยี งพยญั ชนะที่ท้ายวรรคทาให้เกิดเสยี งเเละ่จังหวะไพเราะ เชน่ ถีบถอน หยาบหยาม ผาง
ผาง เกาะเกยี น ผายผนั เเห่งหน เผ้าผม คลางเเคลง หกั หาญ เหมาะเหม็ง ส่งั สอน หลอนหลอก
เสลือกสลน ฉลัดเฉวยี น ถลม่ ทลาย

๔ ) การใชค้ าพรรณนาโวหาร เช่น บทชมธรรมชาติ

๕ ) การใชค้ าทที่ าใหเ้ กิดจินตนาการท้งั ภาพเเสง สี เสยี ง

๒๓

๖ ) การใชภ้ าพพจน์ประเภทอปุ มา คือ การเปรียบเทยี บสง่ิ หน่งึ ทเ่ี หมือนกับอีกส่งิ หน่งึ

จากบทกลอนน้ี จะเหน็ ว่ากวีใช้การเปรยี บเทยี บประเภทอปุ มา โดยใชค้ าว่า ดัง เชือ่ มเพื่อเปรยี บเทียบ
คาถาอาคมของพระโยคีวา่ มีความเเขง็ เเกร่งดังเข่ือนเพชร การเปรยี บเทียบเชน่ น้ีทาใหผ้ ู้อ่านเหน็ ภาพ
ชดั เจน เพราะเพชรคืออัญมณีทเ่ี เข็งเเกรง่ ทสี่ ุด
๗ ) การใช้ถ้อยคาที่ทาให้ผอู้ ่านเกิดอารมณข์ นั

๓. คณุ ค่าดา้ นสังคมเเละวัฒนธรรม

๒๔

๓.๑ สะทอ้ นใหเ้ ห็นถงึ วถิ ชี ีวิตความเป็นอยู่ของคนไทยเก่ียวกับการเล้ียงเด็กว่า มกี ารผูกเปลเหก่ ล่อมลกู ดัง
กลอนว่า

๓.๒ สะท้อนใหเ้ ห็นวา่ ในสังคมมคี วามเชื่อเรื่องฝนั เคราะห์กรรม เทวดา ภูตผิ ีปีศาจ เวทมนตรค์ าถา ดัง
กลอนวา่

๓.๓ สะทอ้ นใหเ้ ห็นว่าสงั คมไทยมคี วามเมตตาช่วยเหลอื กัน เช่น เงือกท้งั สามช่วยเหลือพระอภยั มณีให้ไป

เกาะเเห่งพสิ ดาร หรอื พระโยคีชว่ ยเหลือพระอภัยมณีให้รอดพน้ จากนางผีเสอื้ สมุทร ดงั หลอน

ว่า

๒๕

๓.๔ สะทอ้ นให้เห็นว่าการอยู่ในสงั คมตอ้ งใชส้ ติปญั ญา จะเห็นไดจ้ ากพระอภยั มณี สนิ สมทุ ร เเละเงือกตา่ ง
ก็ใช้สตปิ ญั ญาในการคดิ ใคร่ครวญว่าจะหนีไปอยา่ งไร พระอภยั มณีออกอบุ ายให้นางผีเส้ือสมุทรไปรักษาศีล
สนิ สมุทรถ่วงเวลาใหพ้ ระอภยั มณไี ปถึงเกาะเเห่งพสิ ดาร ส่วนพระโยคีฟงั เรื่องราวเเลว้ ช่วยเหลอื
พระอภยั มณีคดิ อบุ ายลวงใหน้ างผีเส้ือสมทุ รไปถือศลี เพื่อพระองคเ์ เละสนิ สมุทรจะได้หนีไป

เงือกวางเเผนชว่ ยพระอภยั มณีเเละสินสมทุ ร

สนิ สมุทรหลอกล่อนางผเี สื้อสมทุ รเพื่อถ่วงเวลาไมใ่ ห้ตามไปทันพระอภยั มณี

พระโยคสี ่งั สอนนางผเี สอื้ สมุทร

๒๖

๓.๕ สะท้อนให้เหน็ ถงึ ความรักระหวา่ งสามีภรรยาว่า หากเปน็ ความรกั ท่ีไม่ได้เกิดจากความสมัครใจ กอ็ าจ
กอ่ ให้เกิดปัญหาครอบครัวได้ เชน่ พระอภัยมณีซึ่งเป็นมนษุ ย์ต้องจาใจอยกู่ บั นางผเี สือ้ สมุทรซ่งึ เป็นยักษ์
เพราะถูกจับตวั ไปขงั ไวใ้ นถ้าทาให้ไม่มคี วามสุข ดงั กลอนวา่

ความรู้จากวรรณคดี

๑. ได้ความรเู้ กย่ี วกบั การเเตง่ กลอนสภุ าพให้ไพเราะสามารถจดจาได้ขึ้นใจโดยมีสัมผัสในเเพรวพราว การ
เเตง่ คาประพนั ธ์ทด่ี ีนนั้ จะต้งดีเด่นทงั้ รสเเละรสความ

๒. ไดค้ วามรเู้ ก่ียวกับคุณธรรม ความเมตตา ความรัก เเละการชว่ ยเหลือซึ่งกันเเละกัน
๓. ได้ความรูเ้ กย่ี วกบั ความเชือ่ ของคนไทยในเรื่องความฝนั ยักษ์ เปรต สง่ิ ศกั ด์ิสทิ ธิ์ เเละเวทมนตรค์ าถา

๒๗

ศพั ทานกุ รม

กระโจมโจน กระโจนหรอื โถมพงุ่ เข้าใส่อย่างแรง
กระสนิ ธ์ุ มาจาก กระสนิ ธุ หมายถงึ แม่น้า

กระโห้ ชือ่ ปลาน้าจืดชนิด Catlocarpio siamensis ในวงศ์ Cyprinindae หัวโต เกล็ด
ใหญ่ ลาตัวด้านหลัวสเี ทาดา หางและครีบสีแดงคล้าหรือสม้ พบในแมน่ า้ ใหญ่
หลายสายของประเทศไทย เคยพบขนาดยาวได้ถงึ ๓ เมตร นบั เป็นปลาน้าจืด
ชนดิ หนง่ึ ที่มีขนาดใหญม่ ากในจาพวกปลามีเกล็ดด้วยกัน กระมันหรอื หวั มนั ก็
เรียก

กิจกรรม งานที่รวบรวมไพร่พลไวส้ มทบเวลาเกดิ ศึกสงคราม ในที่น้ีหมายถงึ ซ่องสุมผู้คนไว้
บนเกาะ

กมุ ภา จระเข้
เกาะเกยี น เกาะ คาว่า “เกยี น” เปน็ ภาษาเขมร หมายถึง อ่าว ทะเล

ขยอก อาการทคี่ ่อยๆ กลนื อาหารท่ีคบั คอลงไปทีละนอ้ ย
ขอขมา ขอให้ยกโทษให้เมื่อตัวเองรูส้ กึ ผิด
ขอสมา
(ขอ-สะ-มา)

๒๘

ขาม ครา้ ม เกรง มักใช้เข้าคู่กับคา เกรงเป็นเกรงขาม
ไขหู ทาเป็นวา่ ไม่ไดย้ นิ
คงคา น้า แมน้า
คหู า ถา้

ไคลคลา เดนิ ไป เคล่ือนไป
เงาชะงุ้ม เงาเปน็ เพิงงุ้มลงมา
จองหอง เยอ่ หยิ่ง ทะนงตัว ถือดี อวดดี
ชือ่ ชนชาติหน่งึ ปัจจุบนั ส่วนใหญม่ ถี ง่ิ ฐานอยใู่ นเขตประเทศเวียดนามตอนใต้
จาม

เจยี ระบาด ผ้าคาดเอวชนดิ หนึ่ง มีชายห้อยลงมาที่หน้าขา

ฉนาก ชือ่ ปลาขนาดใหญ่ในสกุล Pristis วงศ์ pristisdae เป็นปลากระดูกอ่อน จดุ อยู่ใน
(ฉะ-นาก) อันดบั Rajiformes มีเหงอื ก ๕ คอู่ ย่ใู นใตส้ ว่ นหัวบรเิ วณปลายสดุ ขอวหวั มีแผน่
กระดูดยน่ื ยาวมาก ขอบทัง้ ๒ ข้าง มซี ่ีกระดกู แขง็ คลา้ ยฟนั เรยี บหา่ งกันอย่าง
สมา่ เสมอข้างละ ๑แถวโดยตลอด ชนิด P. cuspidatus มี ๒๓-๓๕ ค,ู่ ชนิด
P.microdon มี ๑๗-๒๐ คู่

โฉมเฉลา รูปรา่ งหล่อเหลา หญิงงานหล่อเหลา

๒๙

โฉมยง รปู รา่ งงามสงา่ หญิงงามสง่า

ชนก ชายผู้ให้กาเนดิ พ่อ

ชนนี หญิงผใู้ ห้กาเนดิ แม่

ชลธาร ลาน้า ลาคลอง รอ่ งน้า ห้วย ทะเลสาบ

ชลนา นา่ ตา

ชลาลัย มาจาก ชล+อาลยั หมายถงึ แม่นา้ ทะเล
(ชะ-ลา-ไล) มาจาก ชล+อุทร หมายถงึ แม่นา้ ทะเล หว้ งนา้ ท้องนา้
ชมุ่ สดช่นื
ชโลทร
(ชะ-โล-ทอน)

ชอุ่ม

ดาษเดยี ร เกลอ่ื นกลาด
(ดาด-สะ-เดยี น) โกรธมาก โกรธพลงุ่ พล่าน

เดือดดาล

ตรีชา ตาหนิ ตเิ ตยี น กลา่ วโทษ

ตักษัย(ตัก-ไส) สนิ้ ชีวติ ตาย

๓๐

ทะมืน่ มีลกั ษณะดามืดสูงใหญน่ า่ เกรงขาม
ทิศใต้
ทักษิณ ความเหน็ การเหน็
มาจากคาวา่ ทารณุ กรรม หมายถึง การกระทาอยา่ งโหดรา้ ย
ทัศนา
พวกชาวสวรรค์ท่ีมตี าทิพย์ หูทพิ ย์ และกนิ อาหารทิพย์
ทารกรรม
(ทา-ระ-กา)

เทวัญ

โทมนสั ความเสยี ใจ ความเปน็ ทุกข์ใจ
(โทม-มะ-นดั ) แหวน

ธามรงค์

ธลุ ี ละออง ฝุ่น

นที แม่นา้
(นะ-ท)ี ผุดผ่องเปน็ ยองใย

นวลละออง

นัยนา ดวงตา
(ไน-ยะ-นา) หญิงสาวสวย

นางนาฏ

๓๑

นมิ ิต นริ มิต สร้าง แปลง

บงกช บัว
(บง-กด)
ประเมศ ผ้เู ป็นยิง่ ใหญ่
(ปะ-ระ-เมด)
ประทัง ทาให้ทรงอยูไ่ ด้ ทาให้ดารงอยู่ได้

ประพาส ไปต่างถน่ิ หรือตา่ งแดน เชน่ ประพาสหวั เมือง ประพาสยุโรป ไปเทีย่ ว เชน่
ประพาสป่า
ปรารมภ์ เร่ิมแรก วิตก ราพึง ครุ่นคิด

เปรต ผีเลวจาพวกหนงึ่ มีหลายชนดิ ชนดิ หนึ่งตามที่ว่ากนั ว่ามรี ูปร่างสงู โย่งเย่งเท่าต้น
ตาล ผมยาวหย็อกหย็อย คอยาว ผอมโซ มปี ากรูเข็ม มือเท่าใบตาล กนิ แต่เลือด
และหนองเป็นอาหาร มักร้องเสยี งดงั ว้ดิ ๆตอนกลางคืน

พมิ พา ชอื่ ปลาฉลามขนาดใหญช่ นดิ Galeocerdo Cuvieri ในวงศ์ Carcharinidae มี
ฟนั ใหญ่เปน็ รปู สามเหล่ยี ม ขอบจักเปน็ ฟันเลือ่ ยพ้นื ลาตัวและครีบสนี า้ ตาลหม่น
มีลายพาดขวางตลอดขา้ งหลังและหาง ซ่งึ อาจแตกเป็นจุดเหน็ กระจายอยทู่ ว่ั ไป
หรอื จางหมดไปเมื่อโตขน้ึ ดุร้ายมาก ขนาดยาวได้ถึง ๗ เมตร ตะเพยี นทอง เสือ
ทะเล หรือฉลามเสอื ก็เรียก

เพทไสย เวท เช่ยี วชาญเรื่องเวทมนต์คาถา
เพทุบาย ทาเลห่ ก์ ล ทาอุบาย

๓๒

โพยม ทอ้ งฟา้ อากาศ
(พะ-โยม)
โพลเ้ พล้ เวลาพลบคา่
ไขว้ เช่น เอามือไพลห่ ลงั เอ้ียว หลบไป หลีกไป
ไพล่ เหยอื่ อาหาร อาหารที่กนิ ประจา
ภกั ษาหาร ยงิ่ ยง่ิ ข้นึ ไป
ภญิ โญ ควาย
มะหงิ ษะ สตั ว์ในนยิ ายจนี รปู ร่างคล้ายงู แตม่ ตี ีน มเี ขา
เจ้าแห่งความตาย คือ พญายม
มงั กร
มัจจรุ าช

ม้าน้า ชอื่ สตั ว์ในวรรณคดที ่อนบนเป็นมา้ ท่อนล่างเป็นปลา
เมรุ
(เมน, เม-ร)ุ ภูเขา เขาพระสเุ มรุ
ยคุ นธร
ช่อื ภูเขาชน้ั ท่ี ๑ ซ่งึ เปน็ ชัน้ ในท่สี ุดในหมู่ เขาสนั บรภิ ณั ฑ์ท่ลี ้อมเป็นวงกลม รอบ
เยาว์ เขาพระสุเมรุ ซ่งึ มี ๗ ชัน้ ไดแ้ ก่ ๑. ยคุ นธร ๒. อิสนิ ธร ๓. กรวกิ ๔. สมุ สั นะ ๕.
เนมนิ ธร ๖.วนิ ันตกะ ๗.อัสกณั เขายุคนธรสงู ครง่ึ หน่ึงของเขาพระสุเมรุ คือ สูง
๔๒,๐๐๐ โยชน์

ออ่ นวัย รนุ่ หนุม่ รุน่ สาว

๓๓

รกุ ขา ตน้ ไม้

รุทร นา่ กลวั ย่ิงนัก
(รุด-ทรฺ ะ) หมไู่ ม้ขนาดเล็ก ซ่งึ ขึน่ ในท่ีโลง่ เปน็ หยอ่ มๆ

ละเมาะ

ละหาน ห้วงนา้

ลกู มะซาง ผลไม้ชนดิ หนึ่ง ผลขนาดหมากดบิ

โว้เว้ พดู เสยี งเอ็ดองึ พูดหาเรื่อง พูดเหลวไหล

โศกศัลย์ เป็รทกุ ข์เดือดร้อนเหมือนถูกศรแทง

ไศล เขาหิน
(สะ-ไหฺล)
เห็นเด่นสะพรง่ั เชน่ นั่งหน้าสลอน
สลอน
(สะ-หลอน) ที่ต้งั อยสู่ งู เด่นเปน็ หมู่พวก เช่น ต้นสักสูงสลา้ ง

สลา้ ง เรียกลมท่ีพัดจากทิศตะวนั ตกเฉียงใตไ้ ปทางทศิ ตะวันออกเฉียงเหนือในปลายฤดู
(สะ-ลา่ ง) ฝนวา่ ลมสลาตนั ,เรยี กลมพายุทมี่ ีกาลงั แรงจัดทุกชนิด

สลาตัน
(สะ-หฺลา-ตัน)

สาเนียก ฟงั คอยเอาใจใส่ กาหนดจดจา

๓๔

สีทันดร ช่อื ทะเล ๗ แหง่ อยรู่ ะหว่างเขาสัตบรภิ ณั ฑท์ ี่ล้อมรอบเขาพระสเุ มรุ
(สี-ทัน-ดอน)
นางสวรรค์ มาจากคาว่า สรุ างคนา
สุรางค์ เกอ้ื กลู สงเคราะห์
การกราบไหว้
อนุกูล ยกั ษ์
กิรยิ าดี นสิ ยั ใจคอ ความร้จู กั ผอ่ นปรน
อภวิ าท ชวั่ (มักใชแ้ ก่รปู รา่ งหน้าตา)
เดือดร้อน ทนทกุ ขเวทนาทั้งกายและใจ
อสุรี

อัชฌาสัย

อปั ลักษณ์

อาดรู
(อา-ดนู )

๓๕

บรรณานุกรม

ดารงราชานภุ าพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. ชวี ติ และงานสุนทรภู่. พิมพ์ครัง้ ที่ ๔. พระ
นคร : คลงั วทิ ยา, ๒๕๑๓

ภัทรวรรธน์ ปิจจวงค์. ถอดคาประพันธ์ พระอภยั มณี ตอน พระอภัยมณีหนีผเี สื้อสมทุ ร.[ออนไลน์]
เขา้ ถงึ จาก : https://sites.google.com/site/learnthaibykrublank/thxd-kha-praphanth-phra-
xphay (วันทคี่ น้ ขอ้ มูล : ๒๐ ธันวาคม ๒๕๖๕).