TOKOH-TOKOH KARYA AGUNG MELAYU

TOKOH-TOKOH KARYA AGUNG
MELAYU

PAMERAN BERTEMA EDISI JULAI 2021
PUSAT SUMBER TUN ABDUL RAZAK, SMK UBAI

‘NADI ILMU AMALAN MEMBACA (NILAM)

PENGENALAN

Sumber: tintamelayuagung.blogspot.com

• Karya Agung Melayu ditakrifkan sebagai karya yang melambangkan
idealisme, nilai, pandangan hidup, adat, budi, kesedaran individu dan
sebagainya sehingga meninggalkan kesan kepada masyarakat melalui
bentuk penulisan. Sebaliknya karya agung dunia Melayu membawa
maksud karya agung di kawasan dunia Melayu yang terdapat dalam
bahasa-bahasa serumpun di kawasan Malayu-Polinesia. Terdapat
juga karya dalam bahasa lain yang diiktirafkan dalam bangsa
berkenaan sebagai karya agung.

• Antara tokoh-tokoh dalam penghasilan karya agung Melayu ialah seperti
Tun Seri Lanang, Munsyi Abdullah, Hamzah Fansuri, Abdul Rauf
Singkel dan Abdul Samad al-Falambani



1. Tun Sri Lanang

SUMBER: Wikipedia, ensiklopedia bebas.

• Tun Muhammad bin Tun AShermi aLdan(Jaanwgi:(‫د‬J‫م‬a‫ح‬w‫ أ‬i‫ن‬: ‫نتومنحمسورد بي لنانتڠو‬,‫)وا‬1‫ ت‬6)a5t9au–l1e5b6ih5d(i)kenali
dengan gelaran beliau, Tun
ialah Bendahara Paduka Raja, Johor antara tahun 1580 dan 1615, serta
penyunting Sejarah Melayu (buku, 1612) yang merupakan moyang kepada Sultan
Johor dan Sultan Terengganu.

• Salasilah kesultanan Terengganu yang terdapat dalam Sejarah Terengganu (buku) karya
Haji Buyong Adil terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka 1974 ada menyatakan bahawa
Tun Habib Abdul Majid (Bendahara Seri Maharaja, Johor - Marhum Padang Saujana -
Bendahara Johor 1688-1697) yang menjadi Bendahara Johor
dari 1688 hingga 1697 adalah bapa kepada Sultan Zainal Abidin I (Sultan Terengganu
Pertama) dan kepada Sultan Abdul Jalil IV (Sultan Johor ke-11 dari 1699 hingga 1719).
Selanjutnya dipaparkan bahawa Tun Habib Abdul Majid adalah anak kepada Tun Mat
Ali (Bendahara Paduka Maharaja, Johor), iaitu anak kepada Tun Seri Lanang (Bendahara
Paduka Raja, Johor 1580-1615).

• Dalam pengetahuan orang-orang Melayu, nama Tun Seri Lanang lebih dikenali sebagai
salah seorang bijak pandai dan pengarang ulung bangsa Melayu yang setaraf
dengan Munshi Abdullah (Pengarang Hikayat Abdullah).[1]

Tun Sri Lanang : Kehidupan di Acheh

SUMBER: Wikipedia, ensiklopedia bebas.

• Ketika Perang Batu Sawar pada tahun 1613 berlaku, beliau dibawa ke
Aceh sebagai tawanan bersama-sama Sultan Alauddin Riayat Shah
III, Sultan Johor-Riau, adinda Sultan, Raja Abdullah (Sultan Abdullah
Maayah Shah) dan kerabat diraja Johor serta 23000 rakyat Johor. Mereka
yang ditawan itu dilayan baik oleh sultan Aceh malah Raja
Abdullah sendiri dikahwinkan dengan adinda sultan Aceh, Sultan Iskandar
Muda Mahkota Alam yang bernama Ratna Jauhari.

• Pada akhir tahun 1613, Raja Abdullah dihantar pulang bersama-sama
dengan 2000 tentera Aceh dan diberikan sejumlah wang oleh Iskandar
Muda untuk membina semula kota Batu Sawar. Pada tahun 1614, Sultan
Alauddin dibenarkan pulang setelah baginda berjanji untuk
membantu Aceh melawan Portugis.[2]

• Namun sebahagian besar rakyat Johor memilih untuk menetap
di Aceh dan ditempatkan oleh sultan Aceh di jajahan bernama Samalanga
termasuk Tun Seri Lanang yang dilantik sebagai ''Ulubalang''
atau gabenor Samalanga dan diberi gelaran ''' "Orang Kaya Dato'
Bendahara Seri Paduka Tun Seberang" ''' oleh Aceh dan di Johor, beliau
digelar '''Dato' yang ke Aceh'''

Tun Sri Lanang : Ulubalang Samalanga

SUMBER: Wikipedia, ensiklopedia bebas.

• Tun Seri Lanang dilantik sebagai ulubalang Samalanga yang pertama yang
terletak di pesisir timur Aceh pada tahun 1613 dan terus memerintah selama 40
tahun sehingga kematiannya pada tahun 1659 di Samalanga, Aceh.

• Beliau telah menjadikan Samalanga sebagai pusat pendidikan di Kesultanan
Aceh Darussalam. Beliau banyak membangunkan banyak masjid yang bukan
sahaja berfungsi sebagai tempat ibadah tetapi juga pusat
pengajian Islam seperti Kuta Blang, Mesjid Raya dan Masjid Matang Wakeuh.[4]

• Beliau juga bertindak sebagai penasihat kepada Sultan Iskandar Muda Mahkota
Alam, Sultan Iskandar Thani dan Seri Ratu Sultanah Tajul Alam Safiatuddin Shah.

• Keturunan beliau Aceh yang telah bercampur baur dengan bangsawan Aceh,
banyak yang menjadi tokoh terkenal seperti Pocut Meuligo-''Srikandi Aceh'',
Amponsyik Teuku Muda Bugis, uleebalang Samalanga yang berhasil
menewaskan Belanda dalam Perang Aceh (1873-1942) pada tahun 1881, Teuku
Hamid Azwar, Teuku Daud Shah dan Teuku H Zainal Abidin Bendahara serta
banyak lagi.

Karya Tun Seri Lanang : Sulalatus Salatin

Sulalatus Salatin (Bahasa Arab: ‫سلالة السلاطين‬, translit. Sulālatus-Salāṭīn, lit. 'Penurunan segala raja-
raja[1]') atau juga dikenali dengan nama Sejarah Melayu (Jawi: ‫ )سجاره ملايو‬merupakan satu karya
sejarah mengenai kebangkitan, kegemilangan dan kejatuhan zaman Kesultanan Melaka yang ditulis
oleh beberapa orang pengarang Melayu. Namun terdapat pendapat yang mendakwa apabila pihak
Portugis datang menakluk Melaka, salinan Sejarah Melayu telah dibawa ke Goa di tanah India
sebelum dibawa balik ke Johor beberapa tahun kemudian oleh orang Kaya Suguh.
Sejarah Melayu ditulis di Melaka dan dibawa bersama semasa Sultan Mahmud Syah berundur dari
Melaka pada tahun 1511. Naskhah asal ini kemudian dibawa ke Johor dari Kampar, Sumatera pada
tahun 1528. Teks yang turun masa kini merupakan teks yang disalin dipercayai berasal sejak tahun
1356, dan disunting semula pada 1612. Salinan manuskrip yang ada bertarikh 1808. [2]
Dokumen ini dianggap penting kerana ia menerangkan mengenai adat istiadat kerajaan, susunan raja
Melayu dan sejarah kerajaan Melayu dan boleh dikatakan menyerupai konsep Sejarah Sahih China di
mana pada setiap pertukaran Dinasti di China, sejarah Dinasti sebelumnya akan ditulis dan disimpan
di arkib negara tersebut.[3] Atas kepentingan inilah dokumen ini dimasuksenaraikan dalam Warisan
Ingatan Dunia UNESCO pada tahun 2001

2. Abdullah Munshi:Abdullah Abdul Kadir Munshi

• Abdullah Abdul Kadir Munshi atau lebih dikenali sebagai Abdullah
Munshi (1796-1854) ialah seorang penulis kelahiran Melaka

• Beliau disegani sebagai antara pelopor dalam bidang
persuratan bahasa Melayu secara amnya[2] khususnya dalam
penerapan kewartawanan dalam penulisan bahasa Melayu semasa
lalu mengubah pendekatan penulisan dalam bahasa Melayus ecara
ketara; hal ini menyumbang kepada jolokan ebagai Bapa Sastera
Melayu Moden.[3] Beliau diberikan gelaran "Munshi" atas
kebijaksanaannya ini, gelaran bahasa Parsi ini bermaksud
"pendidik" atau "guru".

• Beliau meninggal dunia di Mekah semasa mengerjakan haji pada
1854.

Abdullah Munshi: Kehidupan Awal

• Abdullah lahir pada Ogos 1796 di Kampung Pali, Melaka Belanda;
beliau keturunan Jawi Peranakan darah
kacukan Tamil[4] dan Hadhrami Yaman melalui seorang
datuk.[5] Ayahnya sendiri seorang pengajar bahasa kepada para
pegawai jajahan Barat yang ada di Nusantara.

• Beliau anak bongsu lima adik beradik. Keempat-empat abangnya
meninggal dunia semasa kecil,[6] dan beliau dijaga seberapa orang
tua angkat mengikut adat setempat untuk menjaga daya
lali badannya. Butiran hidup ini ada diterangkan
dalam autobiografi beliau berjudul Hikayat Abdullah.

Abdullah Munshi: Kerjaya penulisan

• Beliau mengikuti jejak ayahnya sebagai seorang guru bahasa Melayu kepada
askar-askar India dalam garison Melaka. Beliau kemudiannya beralih mengajar
bahasa Melayu kepada para peniaga Inggeris dan Amerika Syarikat.

• Beliau telah bertugas sebagai penyalin dokumen kepada Sir Stamford Raffles di
Singapura selaku Leftenan Gabenor Hindia Timur Belanda. Pada tahun 1815,
beliau telah menterjemah kitab Injil ke dalam bahasa Melayu untuk pergerakan-
pergerakan mubaligh Kristian di Singapura dan Melaka seperti London Missionary
Society[1] dan American Board of Missions.[1] Beliau mula mendalami bidang
penulisan atas galakan seorang mubaligh yang mengupahnya, Alfred
North,[7] berikutan pembacaan catatan pelayarannya merantau ke pantai timur
Tanah Melayu.[1]

• Beliau juga menguasai bahasa Tamil, Arab, Hindustani dan bahasa Inggeris.
Beliau pernah melibatkan diri dalam kerjaya sebagai guru, penterjemah buku
dan penulis buku

Abdullah Munshi: Penulisan

• Abdullah Munshi telah menghasilkan karya pertamanya pada tahun
1830 bertajuk Syair Singapura Terbakar. Beliau bukan sekadar
memperlihatkan perkembangan bahasa Melayu tersebut melalui
karya kesusasteraan, malahan beliau juga menyedari betapa
pentingnya buku nahu bahasa tersebut.

• Baginya, nahu sesebuah bahasa bukanlah dapat menyelesaikan
seratus peratus masalah bahasa. Hal ini lebih nyata lagi apabila nahu
sesuatu bahasa dikaji oleh orang asing yang bahasa ibundanya bukan
bahasa Melayu dan tujuan membuat kajian tersebut bukanlah
berdasarkan kajian ilmiah melainkan kerana kepentingan tertentu.

• Beliau melihat bahawa nahu bahasa Melayu yang ditulis oleh orang
asing itu hanyalah merupakan pengubahsuaian nahu bahasa mereka
sendiri yang cuba dipaksakan ke dalam bahasa Melayu.

Abdullah Munshi: Hikayat-hikayat dikarang

Dalam riwayat penceritaan diri beliau, Hikayat Abdullah, beliau berjaya memberi
gambaran yang jelas mengenai pandangan orang Melayu terhadap kedatangan British
ke Tanah Melayu. Beliau ialah pengkarya pertama yang telah lari daripada corak
penulisan tradisional.
Banyak antara karya beliau yang cuba diketengahkan mengandungi unsur pengkritikan
terhadap pemimpin Melayu, etika penggunaan bahasa dan budaya.[12] Kisah Pelayaran
Abdullah ke Kelantan paling utama antara karya pengulasan ini dengan adanya tulisan
memberi nasihat terbuka kepada para raja Melayu. Dalam hikayat ini, beliau membuat
perbandingan diperhati antara sistem raja Melayu dengan sistem jajahan
British;[13] beliau turut menulis hujahan bahawa sistem kerajaan terbawa mengekang
pembangunan masyarakat yang utama dalam kalangan orang Melayu kerana
sifat Sultan yang diperhatikan berperwatakan mementingkan diri daripada rakyat
kebanyakan atau jelata yang dilayan sejauh bagaikan haiwan. Maka, Abdullah
berpendapat ketindasan yang dilakukan ke atas rakyat ini tidak dapat dibendung
melainkan dengan pendidikan sebaiknya diberikan kepada masyarakat Melayu

Abdullah Munshi: Hikayat-hikayat dikarang

• Hikayat Kalilah Wa Daminah (1835) - terjemahan bahasa Tamil
• Kitab Adat Segala Raja-raja Melayu Dalam Segala Negeri (1837)
• Dawai-Kulub (1838)
• Kisah Pelayaran Abdullah bin Abdul Kadir Munsyi dari Singapura Sampai ke

Kelantan (1838)
• Ceretera Kapal Asap (1843)
• Bahwa Ini Hikayat Binatang (1846)
• Syair Singapura Terbakar (1847)
• Syair Kampung Gelam Terbakar (1847?)
• Malay Poem on New Year’s Day (1848)
• Hikayat Abdullah (1849)
• Ceretera Haji Sabar ‘Ali (1851)[15]
• Kisah Pelayaran Abdullah bin Abdul Kadir Munsyi dari Singapura Sampai ke

Mekkah (1858-9).
• Syair Singapura Terbakar (1843)

3. HAMZAH FANSURI

• Hamzah Fansuri ialah seorang penyair yang dipercayai dilahirkan pada akhir abad ke-16
di Barus atau Panchor, Sumatera Utara. Ada sarjana berpendapat bahawa Hamzah Fansuri
dilahirkan di Shahr Nawī[1], yakni di Ayutthaya[2]. Pada tahun 1726, Francois Valentijn dalam
bukunya Oud en Nieuw Oost-Indie (Hindia Timur Lama dan Baharu) pada bab mengenai
Sumatera, menyebut Hamzah Fansuri sebagai seorang penyair yang dilahirkan di Fansur.

• Hamzah Fansuri telah mengembara ke pelbagai tempat untuk menambah pengetahuannya
seperti ke Mekah, Madinah, Baghdad, Pahang (Tanah Melayu), dan Kudus (Pulau Jawa). Ia
menguasai bahasa Arab dan Parsi di samping bahasa Melayu yang memang menjadi bahasa
ibundanya. Bahasa Melayu yang digunakannya itu sudah memperlihatkan bentuk seperti yang
digunakan sekarang.

• Hamzah Fansuri adalah pengembang Tarekat Wujudiyah. Fahaman ini beranggapan bahawa
segala makhluk itu pada asasnya esa, kerana wujud daripada zat Allah.

• Dalam hujahnya menerusi kitab-kitab ini, terkesan bahawa Hamzah terpengaruh dengan
faham Ibn Arabi, ahli tasauf yang masyhur pada akhir abad ke-12 dan awal abad ke-13.

• Bagaimanapun, tarekat Wujudiyah ini kemudiannya ditentang hebat oleh Nuruddin ar-
Raniri yang mengatakan Tuhan kekal tidak terjejas dari ciptaannya.

• Tidak diketahui secara pasti tarikh hasil karyanya itu ditulis kerana tidak ada catatan
tentangnya. Yang diketahui ialah bahawa Hamzah Fansuri menghasilkan karyanya itu pada
mBearsdaaSsaurltkaann Iisnkia, nddaapraMtluahdadMikaahtakkoatan Ablaahmawmaekmaeryrianntyaah iAtcuetherdcailpatma ptaahduanaw16a0l6a-b1a6d36keM-.17. Ia
menghasilkan beberapa buah syair dan prosa.

HAMZAH FANSURI

• Perhatikan bahasa yang terdapat dalam petikan 'Syair Perahu'nya ini:

• Inilah gerangan suatu madah
Mengarangkan syair terlalu indah
Membetuli jalan tempat berpindah
Di sanalah i'tikad diperbetuli sudah

Wahai muda kenali dirimu
Ialah perahu tamsil tubuhmu
Tiadalah berapa lama hidupmu
Ke akhirat jua kekal diammu

Hai muda arif budiman
Hasilkan kemudi dengan pedoman
Alat perahumu jua kerjakan
Itulah jalan membetuli insan

• Dengan penggunaan bahasa yang indah dan dengan perumpamaan yang
sederhana, Syair Perahu ini pada suatu masa menjadi sebutan orang ramai. Ia
digunakan oleh ibu bapa untuk menasihati anaknya agar mentaati ajaran Islam.

Karya Hamzah Fansuri

• Asrar al-Arifin (Rahsia Orang yang Bijaksana)
• Asrār al-`Ārifīn (Rahsia Sekelian Orang yang Bersuluk)
• Sharab al-Asyikin (Minuman Segala Orang yang Berahi)
• Zinat al-Muwahidin (Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan)
• Syair Si Burung Pingai
• Syair Si Burung Pungguk
• Syair Sidang Fakir
• Syair Dagang
• Syair Perahu
• Al-Muntahī

4. Abdul Rauf ibn Ali al-Fansuri @ Abdul Rauf
Singkel

• Abdul Rauf ibn Ali al-Fansuri (1024 H/1615 M - 1105 H/1693 M)
atau juga lebih dikenali sebagai Tok Sheikh di Kuala merupakan
seorang penulis dan ulama yang mengajar di Aceh sekitar 1661.
Abdul Rauf dilahirkan di Singkil, barat-selatan Aceh. Dengan itu
dia juga dikenali sebagai Abdul Rauf Singkel.

• Abdul Rauf mendapat pendidikan awal di India sebelum
melanjutkan pengajiannya di Makkah dengan Sheikh Abu Hafas
Umar bin Abdullah Ba Shaiban. Beliau juga mendapat pendidikan
di Madinah, Jeddah, Mokha, Zavid dan Betalfakih selama lebih 19
tahun. Selain daripada itu dia turut mendapatkan pendidikan di
Aceh dan Palembang. Antara gurunya yang dikenal pasti tidak
kurang daripada 15 orang, antaranya adalah Abdul Kadir Maurir di
Mokha, Ahmad al-Qushashi di Madinah, dan Burhan al-Din Maula
Ibrahim ibn Hassan al-Kurani.

Karya Abdul Rauf ibn Ali al-Fansuri

• Kebanyakan hasil karya beliau ditulis dalam bahasa Melayu dan dikarang semasa beliau berada
di India, Pahang, dan Aceh. Kebanyakan hasil karya beliau tidak dapat dikesan lagi, tetapi
antaranya adalah :-

• manuskrip Mir'at at-tullab fi tashil ma'rifat al-ahkam a'sh shar'iyyah li malik a'l-wahhab yang
disusun di atas permintaan Taj u'l-'alam Safiat-u'd-din, Permaisuri Aceh (1641-1675). Satu
salinan terdapat di Universiti Leiden dan Batavia.

• Komentar Baidawi pada al-Quran yang kemudiannya diterbitkan pada 1884.

• Umdat al-muhtajin yang merupakan sebuah kitab zikir kearah kesufian. Termasuk gambaran
dan cara pengarang-pengarang ternama mendapat pengetahuan.

• Kifayat al-muhtajin yang membincangkan mengenai ilmu tasawuf termasuk mengulas
mengenai kitab-kitab A'yan thabitah, Kitab mau'izat al-badi, Iidhahul bayaani fi tahqiqi
masaail a'yaani, Ta'biirul bayaani, dan lain-lain.

• Sirat al-mustaqim yang merupakan kitab fikah pertama dikesan, dalam bahasa Melayu.
Cetakan pertama sekali diteliti (tasyhih) oleh Sheikh Ahmad bin Muhammad Zain al-Fatani dan
dicetak di Turki. Ia kemudian dicetak sebagai bab dalam Sabil al-muhtadin dan digunakan
sehingga kini.

• Bas-u samawati wal ardi yang dicetak sebagai bab dalam kitab Taj al-mulk

• al-Fawaid bahiyah yang dicetak sebagai bab dalam kitab Jam'u al-fawaid.

Karya Abdul Rauf ibn Ali al-Fansuri

• Asrar al-insani fi ma'rifat al-ruh al-rahman
• Hujjah al-siddiq li daf'i al-zindiq
• Tibyan fi mi'rifah al adyan
• Bustan al-salatin dalam tujuh jilid
• Hill al-Zill
• Ma'al-hayatiyi li ahli al-mamat
• Tarjuman al-Mustafid, kitab terjemahan ayat al-Qur'an dengan

tafsirnya. Tafsir di dalam kitab ini sumbernya adalah dari kitab
Tafsir al-Jalalayn dan lain-lain.
• Syarah Hadith 40, kitab syarahan Hadith dari kumpulan kitab
Hadith 40 yang dikumpul oleh Imam an-Nawawi.

5. Abdul Samad Al-Falimbani

• Syeikh Abdul Samad al-Falimbani dilahirkan pada 1116 H/1704 M,
di Palembang, meninggal di Pattani pada 1832. Nama lengkapnya
ialah Abdul Samad bin Abdullah al-Jawi al-Falimbani.[1] Sementara
itu, sumber Arab pula menamakannya sebagai Sayyid Abdul al-
Samad bin Abdul Rahman al-Jawi.

• Abdul Samad ialah panglima perang Pattani dan Kedah melawan
tentara Siam (1828-1832)

Karya Abdul Samad Al-Falimbani

• Sumbangan al-Falimbani dalam bidang penulisan amat banyak,
antara karyanya ialah:

• Zuhrah al-Murid fi Bayan Kalimah al-Tauhid,
• Hidayah al-Salikin Fi Suluk Maslak al-Muttaqin
• Tuhfat al-Raghibin fi Bayan Haqiqat Iman al-Mukminin
• Al-'Urwah al-Wusqa wa Silsilah Ulil-Ittiqa'
• Ratib 'Abdal-Samad
• Zad al-Muttaqin fi Tauhid Rabb al-'Alamin