rkdmu V [k’xtdqfdkome,t-kf c]t zqoltmhvo0v’,ao ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
mju,u8+3]d
[qfmu !W xtdqfdkorqjo,ad,kF r6w2 c]t czjofyows;
!D xtdqfdkorqjo,ad,k
v’u 8k,dko0f5 g9kt]’q roN 3]dwf,h du kol’a gdfgsoa ;kj p’jy ]’q g]dy wx.ofoy gmkjq .fvo5 str,6
d=py’j gru,j 0BoD 7yfltg]pj c]h;v5ostr6,9tgruj,0Bo ! =c Xvq’lkc-o-5f? m5dM #W c,af D fa’j oAo
gIkq 9’jb lts[5^ wf;h kj Ivfl;j og]dy .f|’bj .oroN 3]dc];h vo5 str,6 9tl’6 xt,ko !WWW{@WWW v’q lk
s^n l6’d;kj oAo g-y’j 9tgIaf.shxtgrfsuocImj kf8kj ’Mgxnvj pgxaomkfcs^;wfhD mkfcs^;fa’dkj ;
gvoU ;kj G ,da ,k ,da ,km1uj l6j ;j og]dy 0v’roN foy lk,kfroQ 0oB ,k c]t wsv^ vd8k,Ivpc8dcs’
0v’fyoooA c,oj xtdfq dkorojq ,da ,kD
@D r6w2
@D! oypk,
r6w2c,oj r6muj,um+g-njv,8+]ts;kj ’|hkfyoda[,ad,kmuj16jl;j og]yd0v’rNo3]dD ,u[k’w]pt
rw6 2f’ja dkj ;p’a g7vjn ows; X,du korojq ,da ,kvvd? c]t ,[u k’w]ptrw6 2f’ja dkj ;dl= ts’[q D xt9[5 oa
,ur6w2mujpa’g7nvj ows; \kp7;k,;kj pa’rqoj ,ad,k16jgxao[k’w]pt c]t ,ur6w2muj,vfc]h;g-y’j
[+,du kog7vjn ows;vdu D
8q;1kj ’G r6w2g,1vo XMayon? g-y’j ,u7;k,l6’ @$*$ c,af wfh]tg[uf7aA’ ;aomu @#
daopk xu !_)$ muxj tgmf2y]y[xyo c]t c,oj r6w2mupj a’g7nvj ows;16j g7upgduf]tg[uf,kc]h; @W
7A’.oIv[ @WW xu muzj kj o,kD
dko]tg[uf0v’r6w2 g,1vo r6w2g,1vo.oxaf95[ao
49
r6w29tgduf0Boltgrkt.og0fsuo.\mj puj a’[+\Ao7q’c0’cI’D r6w29’bj xtdqf0Bo16j $ g0f7nG
!D g0f,tsklt\5fxk-u2ydg-ajoG \6jgdktd6iyoF de9afdkF \6jgdktpujx5jo Xr6w2269y?F
\gj6 dkt2]y [y xoy F gdkto;y doy Du DD
@D g0f,tsklt\5fvaf]a’8ydg-oaj gdktwvc]o F gdktdkokiugxao8QoD
#D g0f8kg;aovvd{8kg;ao8qd0v’r6l6’vk2iydkg-oja G r6w2dyiy,ao9k3i gxaor6w2mufj a[
,vfc]h;D
$D g0fmtg]xfy g-oja G rw6 2gvfok (Etna) .ogdkt--u ]u Fu rw6 2g;-;6 Pf (Vesuvius) gxoa 8oQ D
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
D g0fr6w2 c]t
czjofyows;
czomujg0fczoj fyows; c]t r6w2
50
]k;k X8q,Ihvo? mucj s^;ws^vvdgxaolkp
]k;kc0ho ,udko]tg[uf1kj ’I5ocI’ c]t
,udkorqoj mkfc0’ c]t 0Ug4qkj
]k;k[+cs^;s^kp,udko]tg[ufroqj mkfc0’F ]k;kc0hos^kp
xkdr6w2g[Nv’|bj’c8d rk.shgduf,u3’josuomuvj af8aoxkdr6w2 ,uvkp c]t
7;aod5h,
r6,lao4ko8Qo8=mujgduf9kdr6w2
@D@ mkfmjur6w2rqjovvd,k
{ dkHf (gaz) dHkf8Qo8=mujr6w2rqoj vvd,kc,oj vkpoE 0Ug4qjk ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
X_W:?F ovdooA ,du kfH dkd3[ody F I3u fic-oF vk-fq DDD dkows0^ v'8,q w2
{ mkfcs^;G ,u]k;kg-y’j gxaomkfcs^;mujIhvo X*WW{ suor6w2
xkdr6w2 ]k;kws^gxaolkp
!@WW vq’lk?D ]k;klk,kfws^wxxqd75,[=]yg;o xkdIvj 'mu m+r6w2
d;hk’s^kply[dy3]c,afwfhD @0v'rw6 2
{ mkfc0’muj2Q’vvdG m+r6w2 cs^j',ad,k
T suor6w2 c,josuomjugxao3’jo s^n gxaodhvo I6[|hk8af0v'r6w2
Xmuj,uglAozkj dk’.spdj ;kj #@ ,u]uc,af?D
T suo26 (ponce) sou ovh p Xm,uj gu loA zkj dk’ovh p
d;kj #@ ,u]uc,af?D
T 0gU 4kqj Xm,uj gu loA zkj dk’ovh pd;j k WF@ ,]u cu ,fa ?D
@D# [qf[kf0v’,ad,k c]t r6w28+dko
xtdv[lhk’r6,lao4ko
dkog7njvows;0v’r6w2oUgv’mju1A’1no;jkG
,u,ad,k 1j6lj;og]yd0v’rNo3]dF dkog7njvows;
51
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ0v’rw6 2 c]t dkoc-d-,b 0v’,da ,kwfgh Ifa .sIh [6 Ikj ’0v’r,6 loa 4ko.og0fooA 4ndxPj ocx’
g-aoj G gIaf.shr6,lao4ko8afcpdF 4ndpqd0Bol6’gxaor6l6’0Bo c]t vnoj M D
ovd9kdoAo r6w2pa’wfhlhk’zqoglpskp.shcdmj e,t-kf c]t ,to5fgxao8Qogduf,uw2
]k,xkj F 8q,Ihvows^4h;,[hkogInvoF 8q;g,nv’F 0Ug4kqj xqd75,[aopkdkf X,u/qo0Ug4kqj F /qosuo?D
#D czjofyows;
#D! oypk,
czoj fyows;c,oj zqo0v’dkoc8dcs’1kj ’dtmaosao0v’gxnvd3]d s^n dkog7nvj ophkp
mk’0;k’0v’-oA sou 8kj ’M.ogxvn d3]d1]6j tf[a g]dy xt,ko @{# dD, sk sk^ p !WW dD,D gsfdko
f’ja dkj ;rk.sgh duf,udkoloja ltgmnvomudj t9kpwx1|6j kh 3]dD
#D@ g0fczjofyows;
gonjv’9kdczjofyows;7nvkdkolajoltgmnvo0v’gxnvd3]dF czjofyows; 9bj’gduf9kd
gsfdko8kj 'M7Gn
dD 4E.8hfyora’mt]kp
g,vnj grfko0v’4E.8fh yo[k’g0kQ 9oq [+lk,kf9t8kh ooE|da wf,h oa d=9tp[5 r’a mt]kp]’q
gIfa .srh oN czoj foy .o[]= gy ;oooA 4t],jq mt]kp]’q 9’jb gdfu vkdkoloja ltgmvn o0oB 7gn dfu czoj foy ws;D
0D dkog7njvomuj0v’suo-aAo]5j,
g,nvj suomuxj tdv[gxaogxnvd3]d-Ao]5,j pa’gxaosuomu.j \j ,ao9tsqf8q;g,nvj g1ao8q;]q’gIaf.sh
gdfu dkog7vjn om0ju v’sou 9’jb gIfa .sgh dfu czoj foy ws;D czoj foy ws;10j6 h= d c]t 0 ,da gdfu 0oB g]vN pM
c]t ,ad9t,uvkokg0fd;hk’0;k’s^kpc8[j +I5ocI’xko.fD
7D dko]tg[uf0v’r6w2
cI’]tg[uf0v’r6w29tgIaf.shgxnvd3]dloja ltgmnvo1kj ’I5ocI’F c8cj zoj fyows;-toyf
o[U +,da gdfu 0oB g]vN pxko.fD
9kdlkgsfma’lk,1kj ’mudj kj ;,k0hk’gmy’ 9tgsaowfh;kj g0fmu,j uczoj fyows;da[g0fmu,j u
rw6 2]tg[fu dg= xoa g0ffP;doa ooA gv’D m’a oU dg= rkt;kj rw6 29t]tg[fu 0oB ,kwfgh xvn d3]d[]= gy ;oooA
9t8hv’xtdv[0Bofh;psuomupj a’.\1j p6j a’[+\Ao7q’c0’cI’9’bj gdufdkosqf8q;0BoF .og0fsuogdkqj
9t[+,ur6w2]tg[uf c]t [+,uczoj fyows;D
52
3.3 ]tfa[7;k,cI’0v’czjofyows; ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
gryoj wfh7yfw]gj xaoiydg8u XRichter? X! ? g-y’j ,u16jfh;pdao !@ iydg8u
{ o[a c8j !{ $ idy g8u ]tf[a 7;k,cI’loaj ltgmvn o7vj pmluj f5 9oq Ivf0oA xkodk’F [k’7oq
lk,kfIl6h db wfh l;j osk^ p1.6j ogIvn oF g7vjn ’0v’g-oja G g8kQ fvdw,gh |’a 8’u [k’7oq de]’a
ovodI+ g6h ,vnj D
{ oa[c8j &{* iydg8u,udkolajoltgmnvocI’ g-yj’7qo16jovdgInvoI6hlbdwfhF g7nvj ’musj hvp
1.j6 ogInvog]U,cd;j ’wx,k gIfa .s7h oq 1kh od;q F 8F6h 8’aj F g7nvj ’gInvopkh pmugj rfkomugj Ifa
fh;pczoj dkd8q’ s^n 3[dx6og]u,j 05]q’D
{ oa[c8j ({) iydg8u,udkoloaj ltgmnvocI’s^kp c]t gduf7;k,glpskpcI’lq,7;o
g-oja g7vjn ’g7vjn opkh pwxwd sn^ xoyj 0;EF I[6 xoA 8k,l;olkmk]tot8’q ]’q F m7+ ;oa 186j k,
3I’’ko8dq ]ojq D
zqoIhkp9kdczjofyows;mjuxkdyflt4ko
X!? iydg8uc,oj sq;|;j p;afcmdrt]a’’komjuczjofyows;dt9kpvvd X,ug7njv’;afcmdczjofyows;
[aombdw;h?D ltg|u0Bog,nvj xu!_#& 3fpoad;ymtpkczoj fyows;lv’mkj o7nG g[3od6gmog[ud XBe no Gutenberg ?
c]t -kdg]u/iaj'-yliydg8u XCharles Francis Richter?
53
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ zqoIhkp9kdczjofyows;mujxtgmfgvyogfp
{ o[a c8j _{!W idy g8u dkoloaj ltgmvn od7+ ;k,glpskpsk^ pg-oja G 7d6 oa oEgxoa -,u ’a 4ts,jq^ F
gloA mk’]fq w27fq ’F= gdfu ,3u oo8k,soq mk’ c]t Ivppt1g6j 0ffoy vvj oF oE.olkpoE
sn^b |v’F [b’8kj ’M2Q’0BoD
{ oa[c8j !!{!@ iydg8u dkolajoltgmnvod+7;k,glpskpmjuIhkpcI’mujl5fF r6,rk[
xPj ocx’ly’j d+lkh ’[+gs^nvsp’a s^n 9oq gIfa .sgh duf,uoE8dq 8kf0BoD
8;q 1kj ’czoj foy ws;gdfu 0oB mxju tgmf9ou g,vn ’-lu ;o (Sichuan) xu @WW) c]t 1xj6 kdfy
lt4koD
7e4k,
!D ,ad,kc,oj spa’L
@D .sh9ecod7;k,c8d8kj ’dao]ts;kj ’r6w2muj,vfc]h; c]t r6w2mujpa’g7nvj ows;16jL
#D czoj fyows;c,oj spa’L
$D 9’qj vtmy[kp]tfa[7;k,I5ocI’0v’czoj fyows;L
54
rkdmu VI xt-kdvo c]t czomjudkog,nv’0v’3]d ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
[qfmu !! xt-kdvo3]d
!D xt-kdvo3]d
!D! dkogruj,0Bo0v’xt-kdvo3]d
.o8oQ 7fy lda dt]kf X7Dl? 3]d,tof5 gIkq ,xu t-kdvoxt,ko !&W { @&W ]kh o7oq D ,kIvfxu
!*&W gru,j 0Bogxao $*& ]hko7qoD ,kIvfxu !)#W ,uxt,ko !WWW ]hko7qo Xsn^ ! 87N oq ? c]t
,kIvfdk’xu !__& xt-kdvo.o3]d,uxt,ko &(W@ ]hkodj;k7qoD xu @WW_ xt-kdvo
3]d,uxt,ko *F( 8N 7qo c]t 7kf7tgo;kj Ivfxu @W@W 9t,uxt-kdvogru,j 0Bog4y’ (F& 8N7qoD
!D@ dkogruj,0Bo0v’xt-kdvo.o8q;g,nv’
xaf95[oa 9eo;oxt-kdvo1.6j oxtgmfmruj afmtokc];h 1.6j o3]d9tgr,uj 0Bo @ gmkqj 9kd @F#
8N7qo.oxu @WW& g4y’ &F# 8N7qo .oxu @W&WD 8q;1kj ' 8q;g,nv'muj,uxt-kdvo|kc|ho ,u38dP;
#@F$ ]hko 7qoF g-v6o @WF& ]hko7qoF g,ad-y3d @WF$ ]hko 7qoF oy;1vd !_F( ]hko7qoF ,6,[kp
!_F@ ]hko7qoF 9kdk8k !)F_ ]hko 7qo X@WW)?D
@D dkoc9d1kp0v’xt-kdvo
@D! xt-kdvog8Qk3I,|kc|ho1j6c8j[k’g0f
4kh gIkq l’a gdfg[’jy czom9uj tgsoa ;kj dkoc9d1kp0v’xt-kdvo.o3]dmgju 8kQ 3I,1.6j og0f
8kj ’M [+lt\ej ltg\udaoD [vj omu,j uxt-kdvovkwl161j kj ’|kc|ho,u16sj ^kpg0f8Qo8=7nG
{ g0f8kg;aovvdwd X9uoF 1uxj 5oj ?D
{ g0fvk-uvk7tgo Xvyo3fgog-pF s;Pfok,F wm?D
{ g0fvk-u.8h XvyogfpF [a’dt]kgmfF xkdyflt4koF lu]a’dk?D
{ g0fgvuiq[8kg;ao8qd c]t gvuiq[dk’D
{ g0f8kg;oa vvdlP’g|vn 0v’vkg,idy kg|vn D
{ g0fc7,/’ja vkj ;dygo Xvk2iydk?D
55
56
czomuj ສະຫສງວ.ວນ.ລສຂິ ະສດິ 8q;g,nv'
7;k,|kc|ho c8j !WW WWW{@WW WWW 7qo
0v’xt-kdvo
! WWW WWW 7qo
& WWW WWW 7qo
! g,afgmqkj da[ !WW WWW 7qo
{ g0f8kg;oa vvdlP’.80h v’xtgmfg[i-oy D
lts^5[ c]h;xt,ko (W: 0v’xt-kdvoma’\qf.o3]dvkwl16jgmy’fyocfoxt,ko !W:
0v’govN mfuj oy m’a \fq .o3]dD
9kd8k8t]k’la’gdfwfh;kj !W xtgmfm,uj uxt-kdvos^kpmluj 5f.o3]df’aj oUG
]efa[ -njxtgmf xu @WW) xu @W!& xu @W&W
!D 9ou 1.330.044.605 1.392.980.000 1.470.468.924
1.260.370.000 1.619.582.271
@D voy gfp 1.147.995.898 325.723.000 403.943.147
246.813.000 337.807.011
#D ltst]fa vkg,idy k 303.824.646 209.401.000 206.751.477
193.419.000 267.813.495
$D voy 3fgog-p 237.512.355 168.153.000 205.093.861
136.696.000 118.233.243
&D g[i-oy 191.908.598 160.931.000 205.093.861
127.993.000 101.228.670
*D xkdfy lt4ko 167.762.040
(D [’a dt]kgmf 153.546.901 ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
)D Ifa g-p 140.702.094
_D wo9gu ip 138.288.419
!WD pxju oj5 127.288.419
mt;u[vk-ugxaomt;u[muj,u7qovkwl16js^kpmujl5fF 9uogxaoxtgmfmuj,uxt-kdvos^kpd;kj \6jD
d’q doa 0kh ,p’a ,vu du sk^ pg0fm[uj ,+ 7u oq vkwl16j sn^ ,7u oq vkwl1|6j vh pmluj f5 F xt,ko @& : 0v’govN mfuj oy
m’a \fq .o3]d,7u oq vkwl1r6j P’ @ : 0v’9eo;oroq m’a \fq .o3]dg-oja G 1g6j 0fg|vn 0v’vkg,idy k
g|nvF 16j-kIkik Xvk2iydk?F g0fg|nv0v’vk-uF vqflt8ik]uF g0f0Q;3]dF g0fvk,k3-o
Xvkg,idy k.8?h D
@D@ lkgsf0v’dkog8Qk3I,xt-kdvomju[+fj5ofjP’
g0fmu,j uxt-kdvovkwl1s6j ^kpooA l;j os^kpc,oj G
{ g0fm,uj 7u ;k,ltf;dmk’fkh og’vjn ow0me,t-kfF dko7,q ,tok7,q 0oq l’qj g-oja G c7,
c,oj E]eg-F c7,mtg] s^n ,tsklt\5fD
{ g0fmu,j u/qo8qds^kpD g0fmu,j u-a[rtpkdvome,t-kfmuvj 5fq,lq,[6oD
57
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ{ g0fm,uj 7u ;k,ltf;d.odko0tspkpglf4tdfy gxoa 8oQ c,oj dkoxd6 /’a F ]Ph ’lfa c]t
dko7kh D
{ g0fmuj,udkodegoufcs^’j vt]yptmegdkqj cdGj g0fgvuiq[ c]t g0fvk-uD
{ g0fmu,j udkov[q rtp[q 0v’xt-kdvo.omt;u[vkg,iydkD
#D dkogruj,0Bo0v’xt-kdvo
#D! dkogruj,0Bo0v’xt-kdvozyffjP’dao
]ts;kj ’xtgmfmurj fa mtokc];h c]t xtgmfmudj e]’a rfa mtok,u7;k,c8d8kj ’doa f’ja oUG
{ 16jxtgmfmujrafmtokc]h;F dkogru,j 0Bo0v’xt-kdvo[+dkp !: 8+xu 8q;1kj ’G /iaj’F
va’dyfF vu8k]uDDDDDDD dkogr,uj 0Bo0v’xt-kdvoc,oj xt,ko WF&:D
{ d’q doa 0kh ,1s6j k^ pxtgmfmduj e]’a rfa mtokF dkogr,ju 0oB 0v’xt-kdvoc,oj ]ts;kj ’
@: 8x+ Du c8.j o[k’xtgmf1m6j t;[u vk2idy kF dkogr,ju 0oB 0v’xt-kdvodkp #: 8x+ Du 1]6j k;
@F!: 8+xu X@WW&?D
#D@ gsfzqo0v’dkogruj,0Bo
{ vfa 8kdko8kp0v’7oq .oxtgmfmduj e]’a rfa mtoksf5^ ]’q gdvn [gmkjq d[a vfa 8k dko8kp
0v’xtgmfmurj afmtokc]h;D
{ dq’dao0hk,vaf8kdkogduf.oxtgmfmujde]a’rafmtokpa’l6’d;kj xtgmfmujrafmtok
c]h; X!{!$ 7qo8+rao7qo?D
{ xt-kdvo.o[k’g0fgru,j 0Bo1kj ’dt3ff0AoF f’aj oAo .os^kpxtgmf wfh,udko9edaf
9eo;o]6d.o7v[7q;D 8q;1kj ’G 9uo.sh7v[7q;|b’j ,u]6d “rP’zh6fP;”D
#D# zqoltmhvo
16j[aofkxtgmfmujrafmtokc]h;7qo|5,j oa[,Noa[,u|hvpF zh6.spj c]t zh6g4Qk,us^kpD gIaf.sh
0kfde]’a cI’’ko|,j5 F l;j o1x6j tgmfde]’a rfa mtokooA 7oq |,5j o[a ,,N su k^ pd;kj z.6h spj c]t zg6h 4kQ F
rk.s,h [u oa skfkh odkolt|v’dkoldb lklk,oa F dkoldb lk;-y kvk-[u DDD f’aj ooA 1[6j oa fkxtgmf
murj fa mtokc];h 9’bj ,udkol’jq glu,.s,h u]d6 8,nj c]t ,udkol’jq glu,.s,h udko;k’czo7v[7;q .s,h u
]d6 |vh p.o[oa fkxtgmfmudj e]’a rfa mtokD
58
$D 37’xtdv[0v’xt-kdvo
$D! 7;k,\kp
37’xtdv[0v’xt-kdvo \kpg4y’75o]adltotmk’xt-kdvog-y’j wfhcdgj rfF vkp5F
g-vN -kfF lklt|kD lt4kotrk[dkoc8’j ’koF glf4tdfy F m1ju vj6 kwl c]t vojn M0v’xt-kdvo
g-’yj ,u7;k,le7ao c]t gxaoxt3spf1kj ’py’j 8+dkolbdlkmk’xt-kdvo c]t -;j p.shg0Qk.9
ltrk[dPj ;da[dkogdufF dko8kpF dkophkp4yoj c]t dkodeoqfot3p[kp 0v’xt-kdvo
mgju \ktl,q D
dko;gy 7kt37’lkh ’0v’xt-kdvo 3fpm;jq wx9t9ecod9eo;oxt-kdvo8k,vkp5 c]t
8k,grfc];h lkh ’gxoa 8k8t]k’ c]t c8,h gxoa gloA ltcf’c[[mkfvkp5 3fp-vdgvkq vkp5
.oc8]j tw; c]t vaf8kl;j ogrfD
grfpy'
grf-kp
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
8Od;jk 8Od;jk
dD xtgmfde]a'rafmtok 0D xtgmfmujrafmtokc]h;
mkfvkp50v’xt-kdvo
I6[ dD rNo0v’mkfvkp5 d;hk’vvds^kpltcf’;jkvaf8kdkogdufl6’d;jkvaf8k
dko8kpgIaf.shvaf8kdkogru,j c[[me,t-kfl6’F gxaozqo.sh,uxt-kdvogru,j 0Bo1kj ’;vj ’w;
c]t ,uvaf8kl;j o0v’7qo|5j,gxao9eo;os^kpD dq’dao0hk,9eo;ozh6.spj c]t zh6g4Qk,u|hvp
Xvkpp5 on 8ej ?D
I6[ 0D ]adltotoUltcf’;kj ,uvaf8kdkogduf c]t vaf8kdko8kp8ej 9b’j gIaf.sh,u
7qo|5,j |hvpF ,uzh6.spj c]t zh6g4Qks^kp X,uvkp5pnod;,vaf8kl;j ol6’?D
59
&D g-Nv-kf8jk’M.o3]d
60
,q'3d3]vyf Xzy;gs^nv'? ສະຫສງວ.cວນz.ລສoຂິmgujະ-ສvN ດິ-kf
gvuiq[3xvyf Xzy;-k;?
oy3divyf Xzy;fe?
vkg,iydao{vyofPo Xg-Nv-kfxtlq,?
,to5fgIqkfe]q’-u;yf16j.o3]d ,u7;k,c8d8kj ’daomk’fhkoI6[-q’rkpovdg-aoj G luzy; ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
|a’F lu0v’zq,F lu0v’cdoj 8kDDD vu’.l]j adltotryglfoAo groyj wfhc[’j ,to5fvvdgxao # g-Nv-kf
.spj7nzy;0k;F zy;feF zy;gs^nv’g-ajoG 7qomt;u[gvuiq[c,jo,ug-Nv-kfzy;0k;F 7qomt;u[vk-u
l;j os^kpc,oj ,ug-Nv-kfzy;gs^nv’ c]t 7qomt;u[vk2iydk c]t l;j o|b’j 0v’mt;u[vk-u c]t
mt;u[vkg,iydkc,oj ,ug-Nv-kfzy;feD
1.6j o3]dxt9[5 oa pvh odko7,q ,tok7,q 0tspkp8;q c]t 9tg]uo.omd5 ,,5 3]d 9’jb ,uz76h oq
v[q rtp[q wx { ,k 1[6j 0+ kfD g-vN -kf8kj ’Mwfxh tl,q doa c]t vkfg;kQ wf;h kj [,+ gu -vN -kf.fgxoa g-vN
-kffah’gfu,g]up16j.om5dmt;u[F .om5dxtgmf,uma’7qozy;0k;F zy;fe c]t zy;gs^nv’ 16jI;j ,daoF
c8mj d5 7oq d,= lu fy ltg\ru k[gmkjq mP,doa D
7e4k,
!D xt95[aoxt-kdvo.om;qj 3]d,uxt,kogmkqj .fL
@D xt-kdvo.o3]dg8Qk3I,dao1s6j ^kp.og0f.fcfLj phvolkgsfvao.fL
#D pvh ogsfzoq co;.f 9’jb gIfa .sdh kogr,ju 0oB 0v’xt-kdvoc8d8kj ’doa .oc8]j tg0fL
$D ,to5fgIqkc[’j vvdgxao9adg-Nv-kfL 7ng-Nv-kf.fcfLj
61
rkdmu VII ,to5f1j6g0fIhvo
[qfmu !@ ,to5f1j6g0fr6,vkdkfIhvo
I. g’njvow0fhkome,t-kf0v’g0fIhvo-5j,glAol6ol6f c]t Ihvocsh'
glAovkpao
!D mju8A’
m8uj ’A 0v’g0fr,6 vkdkfIvh o-,5j 0v’3]d dt9kp1.6j og0fc8gj loA lo6 lf6 skgloA vkpoa g|vn
c]t .8hD g0fIhvo-5j,,uvkokg0fd;hk’0;k’g-aoj [=]yg;orkdg|nv0v’vkg,iydk.8hF [=]yg;o
vkg,iydkdk’F rkddk’0v’mt;u[vk2iydkF [=]yg;o\g6j dkt0v’g0fvk-u8kg;oa vvdlP’.8h
c]t [k’l;j o0v’g0fvk-u.8hD
$W = *W = ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ$W =
$W = $W = @W =
@# = @( j glAovkpaog|nv
g0fIhvocsh' @W = @W = W=
@W = W =W = @W =
g0fIhvo-5j, W = glAol6ol6f @W = @W = $W =
*W =
g0fIhvocsh' @W = $W = $W =
@# = @( j $W g=lAovkpao.8h *W = *W =
*W =
czomjultcf’g0fr6,vkdkfIhvo
@D r6,lao4ko
r6,lao4kog0f]hv’c,oj E c]t \6gj dkt0v’g0fIhvo-5,j l;j o.sp9j tgxaog0fmuIj k[rP’
g-oja G g0fc,oj Evk,k3-o.ovkg,iydk.8Fh c,oj Ed’q 3d.omt;u[vk2iydk c]tg0fvk-u8kg;oa
vvdlP’.8Fh l;j o.sp0j v’cs,^ voy f96 ou X];,,xu tgmf]k;? c]t [oa fk\g6j dktg-oja G voy 3fgog-pF
,kg]g-pF 2]u [y xoy D
62
#D r6,vkdkf ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
g0fgloA lo6 lf6 c]t g0fv’q lk0t|ko8O wfIh [a cl’cffs^kpw]ptg;]kdk’g;oa c]t
dk’7nogmqkj dao8ts^vfxuD gfnvo ,a’dvo .o]tf6|k;,uv5ostr6,[+c8d8kj ’dao s^kpxko.f
da[gfnvod=]tdqf.o]tf6IhvoD .om5d gfnvov5ostr6,0v’vkdkf9tl6’F v5ostr6, ltg]pj l6’
d;kj !_ =c r6,vkdkfg0fglAol6ol6f gxaor6,vkdkfxtgrfIhvo c]t -5j,16j8ts^vfF 9b'j rk.sh
rnfraookM-toyf 0P;’k,8ts^vfxuD
$D fyo
foy mluj e7oa .og0fIvh o-,5j ,7u Gn foy loa fvo c]t foy rw6 2 g-’jy gxoa foy mvuj f5 ,q l,q [o6 rl= ,q 7;o
c8fj yo.og0foU gxaofyomujg-nvj ,75ootrk[w; vaolq’j zqoltmhvo8+dkozt]yfdtlyde c]t rk.sh
lt,af4trk[dkozt]yf8OD lkgsfmurj k.sh7;k,v5fq,lq,[6o0v’fyos^5f]q’oAo,u7nG
{ phvo,udko4k’xkj s^kpgduowx gIaf.shgoNvmuj0v’xkj w,hs^5f]q’ c]t gIaf.shcs^’j 8Qo
oEcs’h D
{ vo5 str,6 l’6 c]t /oq 8dq sk^ prk.sgh dfu ,du kog-kt]kh ’mk’g7,u c]t gIfa .s,h lu ko
vyo-u;fa 4.5 ofyo|vh pD
{ /qo8qds^kpgIaf.shoE4h;,0a’16j.ofyo8ts^vfg;]k c]t oEd=]t]kpcIjmkf
.ofoy wx\fq D
&D rnf c]t lafg0fIhvo-j5,
{ xkj g0fIhvo-5j,l;j omujpa’gxaoxkj gfu,oAo9tgxaoxkj fq’8b[|kF 0P;’k,8ts^vfxu ,u
8Qow,h.spFj ohvps^kpxtgrfxq’j .[lts^a[-a[-hvodkpgxaos^kp-Aos^kps^n[F vkdkf
Ihvo-5,j 9eo;oc,’[Q’cz0j tspkp’kj pD
{ xkj g0fIhvo-5,j ,uw,hmu,j u75o7kj l6’s^kpxtgrfg-oaj G w,hfF6j w,hladDDD ovdoAoxkj g0fIhvo
pa’,urnfv5flkstdemju,u]k7kcr’s^kpxtgrfg-ajoG 1k’1nfF cd’duokF s;kpF
\kdc|’j DDD
{ xkj g0fIhvo-5j,pa’,ulaf.spFj ohvps^kpxtgrfg-aoj G -hk’F cIfF g,upF dtmy’F glnvF
ly’F ]u’F 7kj ’F oqdF \6F ’6F c0hDDD
63
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດII. dkog7njvows;0v’,to5f.og0fr6,vkdkfIhvo-j5,
xjkw,hg0fl6ol6f
!D dkoc9d1kp0v’xt-kdvo
g0f]hv’c,joEvk,k3-ogxaog0fmju,uxt-kdvovkwl1j6g[qk[k’ltg]jpc]h;7;k,
|kc|ho0v’xt-kdvoc,oj xt,ko $ 7qo}d,@ D rNomujl;j o.spj 9b’j ,urnfraome,t-kfxqd75,
1m6j ;jq wxD ltcf’;kj ,tof5 [+moa wfgh 0kQ wx[d5 g[uds^kpF g0fmu,j uxt-kdvo|kc|oh 9t1.6j o[=]yg;o
mqj’rP’]hv’c,joEvnjoM g-yj’,ufyolaofvog\ktlq,cdjdkox6d/a’ c]t ltf;d.shcdjdko
7q,,tok7q,0qol’qj g-oaj G gdkt-k;kF m’qj rP’xkdc,oj E0v’ c]t vnoj MDDD
@D dkoxa[8q;0v',to5fg0fIhvo
,tof5 1g6j 0fr,6 vkdkfIvh o-,5j l;j o.spj 9t,]u da ltotc8d8kj ’doa mk’g-vN -kfF lklt|kF
Ifu 7v’xtgrou c]t ]tf[a 0v’dkorfa mtokD xt-kdvo16j0’q g0foU wf,h du ko0f5 7oQ oe.-h c]t
[5dg[ud-a[rtpkdvome,t-kf,kIa[.-h.odkofe]q’-u;yf0v’8qoF c8jdkorafmtokoAo
p’a 9edfa F zoq zt]fy [l+ ’6 D dkozt]fy ,]u da ltotv’u .lmj e,t-kfgxoa 8oQ 8F= d,5h 8oq gv’ r.= zr]= k;F
rkps^a’muj,udkogxufd;hk’dkoleraoda[3]drkpovdF 0q’g0foUwfh,udkoxPj ocx’mk’fhko
glf4tdyfF ;y4u-u;yf c]t vnoj MDDD
64
#D ;Pd’koxjkw,h c]t dkooe.-hmjufyo ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
g0fIhvo-5j, gxaog0fmuj,u-a[rtpkdvoxkj w,hvaov5fq,lq,[6oF fh;pgsfoAo;Pd’ko05f7Qo
xkj w,h 9’jb gxoa vk-u[mulj e7oa 0v’xt-kdvo.og0foUF w,mh uoj e,k.-,h um’a w,gh oNvc0’ c]t w,gh oNv
vvj oF c8gj xaodkopkdmuj9toew,hgs^qkj oUvvd,k9kdxkj grkt,u/qo8qd|ad8ts^vfg;]kgIaf.sh
dko]kdcdj sn^ g7vjn opkh pw,xh tl[q 7;k,sp’5h pkdF govnj ’9kdfoy xPd-,5j c]t ,ojn xtdv[,xu kj 8[b
gIaf.shgxaov5xtlad.odko0qolqj’D dko]vj ’w,h,k8k,c,joE]eg-gxao;ymudkomujltf;dmulj 5fD
ovd9kdoAo pa’,us;kpF w,hxvj ’d=4ndoe,kgIafgInvo c]t g7vnj ’.-hlvpxt9e;ao.o7q;gInvoD
$D dkooe.-hfyog0Qk.odkox6d/a’,ulv’I6[c[[7nG
{ dkox6d/a’c[[g7nvj omujG c,oj I6[c[[fA’gfu,7nG dko4k’xkj c]t gIafwIgj 7nvj omuj
gxaow]ptc8j @{# xuF g,nvj fyo9nfc]h; d=phkp4yoj 4kowxsk[vj o.\Fj xt95[aoI6[c[[
dkox6d/a’faj’djk; pa’fegouo1j6g0fr6fvpmk’rkdg|nv c]t rkd.8h0v’vk-u
8kg;oa vvdlP’.8Fh rkddk’0v’mt;u[vk2idy kgxoa 8oQ D
{ dkoxd6 /’a c[[7’q mGuj g-’yj gxoa I[6 c[[m.uj szh oq zt]fy l’6 c]t gxoa ]da ltotmduj kh ;|kh
maoltw\d;kj g-aoj G dkogIafokx6dg0Qk Xlk,kfx6dwfhs^kp]tf6?F dkogIafl;ox6d
rfn vf5 lkstde c]t xd6 spkh ]Ph ’lfa D 8;q 1kj ’G l;odkg2 1x6j tgmfg[i-oy F l;o1k’
1,6j kg]g-pDDDD
7e4k,
!D .shoadIPo\kpg0fr6,vkdkfIhvo-5j,0v’3]dD 0Po-nj[k’xtgmf s^n fyocfomuj16j
.og0fr,6 vkdkfIvh o-,5j D X3fpoe.-Ih kj 'czomu3j ]d?D
@D r6,vkdkfF rnfF lafF .og0fr6,vkdkfIhvo-5j,,u7nco;.fcfLj
#D 9’qj vtmy[kpg4y’dkog7vnj ows;0v’,to5f .og0fr6,vkdkfIhvo-5,j .ofhkoG
{ dkofe]q'-u;yf XvkskoF muj16vj kwlF dko]hP'-u[DDD?D
{ fh;pgsf.f[=]yg;o]hv’c,oj Edq’3d .omt;u[vk2iydk c]t ]hv’c,oj Evk,k3-o
.ovkg,iydk.8h 9’bj ,uxt-kdvovkwl16|j hvpL
{ -a[rtpkdvome,t-kfmujoe,k.-hgxaoxt3spf.og0foU,uspa’cfLj c]t ,to5f.-h
;ymudko1kj ’.f.odko[5dg[ud s^n oe.-hL
65
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ[qfvjkogruj,
g0fmu,j uxt-kdvovkwl1s6j ^kp c,oj 1[6j =]yg;ogdkt[k’gdkt0v’vk-u8kg;oa vvdlP’.8h
g-’yj ,tof5 wfgh 0kQ wx[d5 g[du ,kc8fj oq okoc];h g-oja G gdkt-k;kvoa gxoa foy cfom,uj fu oy rw6 2voa vf5 ,q
lq,[6oF ,u7;k,-j5,g\kt.odkox6d/a’9bj’gxaocs^j’|bj’0v’3]dmju,uxt-kdvovkwl1j61jk’
|kc|ho X!W@* 7qo}d,@?D .oxu @WW* gdktoU,uxt-kdvoxt,ko !#W ]hko7qoD Xxaf95[ao
c,oj xtgmfvoy 3fgog-p?D
dko4k'xjkgIafwIj
05f7Qow,hgrnvj dko7hk
66
xjkg0fIhvo ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
dko8A'4yjo4ko0v',to5f.og0fIhvo
67
[qfmu !# ,to5f1j6.og0fr6,vkdkfcsh’c]h’ Xmtg]-kp?
ID g’njvow0fhkome,t-kf ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
!D mju8A’r6,lao4ko
mtg]-kpl;j osk^ p8’A 1]6j ts;kj ’gloA v’q lk0t|ko !& {= #W = v’q lkg|vn c]t .8Dh mtg]-kp
c8]j tcs’j ,7u ;k,c8d8kj ’doa wx8k,I[6 ]da ltot c]t 0t|kfD mtg]-kpmluj e7oa 0v’3]d,u
& cs’j 7nG
!D mtg]-kp-kIkik XSahara? gxaomtg]-kpmju.spjd;jk\j6.o3]d 8A’1j6mk’g|nv
gloA lo6 lf6 0v’mt;[u vk2idy k ,7u ;k,pk;g4’y &*WW d, 9kdc7,/'ja ,tsklt\f5
vaf]a’8yd skc7,/'aj ,tsklt\5fvyogfpD
@D mtg]-kpg0fvk-8u kg;oa 8dq lP’.8h ,ru oN mxuj t,kog7’jy |’jb 0v’mtg]-kp-kIkik
cdpj k;c88j kg;aovvddk'zkj ovuikoF xkdyflt4koF vk-udk' c]t vyogfpD
#D mtg]-kp.ovfq lt8ik]u gxoa mtg]-kpmduj ;kh ’0;k’mluj f5 .og2vN ’3]d.8Fh d;,gvkq
rNomujxt,ko $W: 0v’rNomujmq;j xtgmfD
$D mtg]-kpdk]kIkiu XKalahari? 8’A 1r6j kd8kg;oa 8dq lP’.80h v’mt;[u vk2idy kmduj ;,
gvqk[k’l;j o0v’xtgmfva’3d]kF ok,u[u c]t vk2iydk.8hD
&D mtg]-kpvk8kdk,k XAtacama? 16jvkg,iydk.8hgxaomtg]-kpmujpk; c]t c7[
goa’j 0t|kowxda[lkpr6va’gfu XAndes? mk’fhko8kg;aovvd [=]yg;oxtgmfgxi6
8d+ [a -]u u (Chile)D
@D r6,vkdkf *W = $W =
$W = @W =
$W =
@WW= W= = W=
glAovkpaog|nv @W= @W=
$W = $W = @W=
W@W=glAo= l6ol6f *W = *W = $W =
*W =
@W= glAovkpao.8h
$W =
*W =
czomjug0fmtg]-kp8jk’M0v’3]d
68
@D r6,vkdkf ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
g0fmtg]-kpgxaog0fmuj,u8Qow,h|hvpF rNomuj9t,uc8sj uo c]t 3ro-kpD phvog0fmtg]
-kpovo1g6j 0fvkdkfIvh oF f’ja ooA g;]kdk’g;oa 9t,vu o5 str,6 l’6 Xsou c]t -kpI[a 7;k,Ivh ow;?
c8dj q’dao0hk,dk’7nosuo c]t -kp9tcz7j ;k,Ihvovvdw; gIaf.shvkdkfg1ao]q’dtmaosaoD
fh;pgsfoAo dk’g;ao c]t dk’7no 9b’j ,uv5ostr6,s^5f]noj daoxt,ko &W{*W =c v5ostr6,.o
]tf6Ihvo c]t v5ostr6,.o]tf6|k;d=c8d8kj ’dao1kj ’0kf0AoD la’];,c]h;g0fmtg]-kp
gxaog0fmujIhvo c]t csh’c]h’mujl5f X/qo8qd8Od;kj !WW ,, }xu?D
#D rnf c]t laf.og0fmtg]-kp
govnj ’9kdfyo.og0fmtg]-kpgxoa fyog7,a F vkdkfIvh o 7;k,-,5j 8O g\kt c8lj tgrkt
rnf[k’-toyfgmqkj oAoD fa’j oAo rnf.og0fmtg]-kp 9b’j ,uc8xj tgrf r5j,|k,F 8Qodt[v’grafF
sphk8O g-y’j ,uIkdpk;1’aj ]q’g]yd.ofyo grvnj f6fgvqk7;k,-5,j X,u[k’-toyfIkd1a’j ]q’g]ydg4y’
({) c,af? .[ohvp9qodkpgxao|k,D .og0fmtg]-kp 4hkrq[oE.8hfyo[vj o.f[vj o|’bj d=9tdkp
gxaocs^j’mujv5fq,lq,[6ogryoj gvUo;kj G 3vvk-yf (Oasis)X ! ? [=]yg;ooU9t,u7qo,k8A’4yjo4kos^kp
9oq dkp,kgxoa 8;q g,vn ’0oB ,kD
rnf1j6g0fmtg]-kp
!? 3vvk-yfG c,oj g0fmuj,u[+oE16j XxP[fa'j gdktfvomujv5fq,lq,[6o.omtg]-kp?
69
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດlfa .og0fmtg]-kpgxoa lfa mmuj oq 8d+ kovfq vkskoF oEwfsh k^ p,N c]t pkj ’wxwdg-oja G v6fF
oqddt9vdgmfF |64q’F dt8kj pxkj DDD ,ulafg]nv7ko[k’-toyfmuj,ulu7hkp7n lufyo-kp grvnj s^q[s^ud
wrwfh’kj pD
xt9[5 oa oU ,su k^ pxtgmfmwuj ffh fa cx’mtg]-kp.sdh kp,kgxoa foy xd6 /’a g-oja G vfy lt]kcvoF
][u Fu vkog-iDu DDDD
v6f
oqddt9vdgmf
70
IID dkog7njvows;0v’,to5f.og0fmtg]-kp ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
!D -a[rtpkdvome,t-kf.omtg]-kp
g4y’c,oj ;kj g0fmtg]-kp9tcs’h c]’h c]t m]5 tdoa fkoc8vj f5 ,q l,q [o6 wxf;h p-[a rtpk
dvo.8hfyo g-’yj groyj wfh7Qorq[;kj .orNomtg]-kpgxaog0fmu[j ao95cImj kfs^kp-toyfmulj e7aog-oaj G
mv’cf’16-j u]uF oE,aog-Nvw2 X168j kg;aovvddk'F vkj ;gxug-p?DDD
dkofb’oE0Bo9kd[+oE.og0f3vvk-yf
[+oE.og0fmtg]-kp
71
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ@D glf4tdyf.og0fmtg]-kp
,to5fvkwl16j.og0fmtg]-kp,u|hvpmujl5f g-y’j 16jdtc9ddt9kpF l;j o16j.og0f3vvk-yf
(Oasis) ,uxt-kdvovkwl1|6j kc|oh r=l,q 7;oD
9eo;o0v’xt-kdvomvuj kwl1.6j og0fcs’h c]’h c]t g0fmtg]-kpo0U oB d[a xt],y kooE
m,uj 1u .6j o[]= gy ;oooA D 4kh ,ou E.-rh P’rd= ,= 7u oq vkwl1s6j k^ p c]t dkoxd6 /’a d0= tspkp8;q D l;j o[]= gy ;o
muj,uoE|hvp9t,u-k;]hP'lafc[[g7nvj omujD 0tc|’dkoglf4tdyfmujgfaoj 0v’0q’g0fmtg]-kp
c,oj v5flkstdedko05f7QoF 3fpltgrktc,oj v5flkstdeoE,aog-Nvw2D
7e4k,
!D .soh da IPoG
{ 9'jq vtmy[kpr,6 vkdkfIvh o.og0fmtg]-kpD
{ 0Po-[nj k’xtgmf.og0fr,6 vkdkfIvh omtg]-kp X3fpoe.-Ih kj ’czomu3j ]d?
@D mtg]-kp0v’3]d,da 9tr[q 1[6j =]yg;o.f0v’c8]j tmt;u[L
#D 9’qj xP[mP[7;k,c8d8kj ’]ts;kj ’rnf c]t laf.og0fmtg]-kpda[g0fIhvo-5,j L
$D g0fmtg]-kpwf,h udkoxPj ocx’mulj e7oa mk’fkh oglf4tdyf7nco;.fLD
72
[qfmu !$ ,to5f1j6g0fmqj’sphk-k;ko
ID mju8A’ c]t 95fryglf
!D mju8A’
fyocfomqj’sphk-k;kooU 9trq[1j6mk’g|nv c]t mk’.8h0v’g0fr6,vkdkfIhvo-j5,
g-ajoG 1j6vkg,iydk.8hF mt;u[vk2iydk c]t rkdg|nv0v’vqflt8ik]uD mqj’sphk-k;ko
xtdv[fh;pmqj’sphkmjul6’ g-yj’d;,gvqk[=]yg;od;hk’0;k’F ,ulafxjkvkwl1j61jk’s^;’s^kpD
m’jq spkh mulj e7oa ,u7nG
{ m’jq spkh ]k3of XLlanos? 1g6j 0f],5j c,oj E3viy3o3d xtgmfg;go-g6 vo]kD
{ mq’j sphkdexqf XCampos? 16jxtgmfd5p1ko c]t g[i-yoD
{ m’jq spkh di’a 9k3d XGranchaco? 1x6j tgmfvkd-’a 8oy D
{ mqj’sphk-k;ko1j6mk’.8h0v’mtg]-kp-kIkik.omt;u[vk2iydkgxaomqj’sphk
mudj ;kh ’d;kj \Dj6
@D r6,vkdkf
.og0fmq’j sphk-k;ko,u]tf6c]h’ c]t ]tf6/qo1kj ’9tc9h’F v5ostr6,0v’vkdkfl6’
8ts^vfxuD v5ostr6,ltg]pj .o]tf6|k;xt,ko @! =c .o]tf6Ihvoxt,ko @* ={ #@ =c
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
*W = *W =
$W = $W =
@W = @W =
W = glAol6ol6f
W=
@W = @W =
$W = $W =
*W =
*W =
czomujg0fmqj’sphk-k;ko.o3]d
73
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ#D fyo
.og0foU,u7;k,v5fq,lq,[6o|hvp .o]tf6/qofyogxaofyo8q,|P;F l;j o.o]tfc6 ]’h fyoc0’
cdoj rk.swh 4F 7kfpkdF 4kh ,du koxd6 rfn 4k;vo9t8vh ’,du ko.l/j oj5 D [oa skdkodtldy e.og0f
.dhg0fcsh’c]h’ xt]y,kooE/qo9edaf c]t /qo8qd[+7vj pcooj voD
$D rnf
l;j o.spgj xoa m’jq spkh -k;ko ,]u da ltotgxoa m’qj spkh l’6 gdktgxoa r,5j c|oh c]t ,8u oQ w,h
0BoxtxqoD 4hk16.j dhg0fl6ol6f9t,u8Qow,h0Bo8b[|kd;kj sphkF c84j hk16.j dhg0fmtg]-kp m’qj sphkoU
9t,u8Qosphkg8hp9qo,u]adltotgxaorq,rnf7hkp7n 16jmtg]-kp Xs^n g7y’j mtg]-kp?D g0f-k;ko
16mj t;u[vk2iydk ,u8Qo[k;[a[ XBaobab? g-y’j gxao8Qow,h.spmj ujl5fD
pvh og0fo,U xu t],y kooE/oq sk^ pd;kj g0fg7’yj mtg]-kp 8oQ spkh 9’jb ,0u t|kfl’6 Xvkfl’6
g4y’ @ c,af?F sphkgs^qjkoU,uIkd1aj’]q’g]yd c]t .[lh;pcs^,7q, grnjvxa[8q;g0Qkda[
7;k,csh’c]h’D
mq’j sphk-k;ko
74
8Qo[k;[a[
75
ສະຫສງວ.ວນ.ລສຂິ ະສດິ
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ&D laf
8k,xkj -k;ko,ulafdyosphks^kp-toyfg-aoj G ]t,aj’F -hk’F d;k’F ,hk]kpF c[h c]t
lfa mduj oy -oU gxoa vkskog-oja G glvn F l’y gxoa 8oQ D rgy lfxkj -k;ko1v6j fq lt8ik]u ,|u 46 ’q F \3u dvk]k
c]t ,ugs’aolq[gxaf Xlafmu2j adw0cj 8]j hP’]6dfh;poEoq,?D
,hk]kp
IID dkog7njvows;0v’,to5f.og0fmqj’sphk-k;ko
!D xt-kdvo
.og0foU,uxt-kdvovkwl1j6|hvp grktltrk[me,t-kf[+veo;p7;k,ltf;d
.s7h oq g0kQ wx8’A 4ojy 4ko 7dn oa d[a g0fIvh o-,5j D g0fm,uj xu t-kdvo|kc|oh sk^ pg-oja G gdktdp5 [kF
gdkt9kw,dkF rkd8kg;aovvd0v’xtgmfg,ad-ydF g0fvkg,iydkdk’F vkg,iydk.8hF rkd
8kg;aovvd 0v’g[i-yoF xtgmf-6fa’ c]t oug-iuD g4y’;jkg0foU9twfhIa[zqoltmhvo9kd
]q,,=]tl5, c8rj 6,vkdkf .og0fmq’j sphk-k;ko oU[+cooj vo[k’xugduf7;k,csh’c]h’1kj ’
zyfxqddt8y g-oaj G .omt;u[vk2iydk [vj og0fmugj vUo;kj -kcIo X Sahel ? ,uwrcsh’c]h’8yf8+dao
,ks^kpxu rk.shgduf,u7;k,vbfsy;D vq’dko9af8A’lkdqortpkpk,.sh7;k,-;j pgsn^v.odko
rafmtokfyocfomq’j sphkgs^qkj oU16jltg\uD c88j hv’vkwlg8ad3o3]1uc[[maoltw\g0Qk,k[5dg[ud
9b’j gIaf.sh fyocfooU,u7;k,9tg]uodhk;|hkwfh.ovtok7qfD
76
@D ltrk[7;k,gxao1j60v’-k;2Nog,nv’ ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
c,oj pa’.-h;ymusk]hP’-u[fh;pdko]kj lafF skxk c]t gIafwI1j 6mj q;j wxD .omt;u[vk2iydk
pa’,u-k;rNog,nv’[k’d,5j 16j.o0Aofhvprafmtokmujl5fD dkomuj,uw]ptg;]kcsh’c]h’g-y’j [+,u/qo
8qdfqogdnv[g7y’j xu gIaf.sh-k;rNog,nv’r;doU[+lk,kfx6drnf s^n gda[0v’xkj wfhD fa’j oAo -k;
rNog,nv’9b’j 8hv’wfhdtdP,vkskocIw;h grnvj xtg-uo|hkda[]tf6c]h’mucj dpj k;fa’j dkj ;D 16jg0f
muj,umtg]lk[F c,oj E]emko s^n 16j.dh/a’j mtg] xt-kdvo,uvk-u[c[[fA’gfu, X]kj lafF skxk?
wfhs^5f|hvp4vp]q’F -k;2Nog,nv’9eo;o|’bj ,uvk-u[]hP’lfa c]t xd6 /a’gxoa vk-u[8oQ 8=cmoD
wfh,us^kpxtgmfmuj,u7;k,9tg]uodhk;|hkmk’fhkoglf4tdyfg-ajoG xtgmfd5p[kF g,ad-yd3dF
g[i-oy DDD
7e4k,
!D .soh da IPo\kp
{ g0fm’jq spkh -k;ko0v’3]dD
{ 0Po-[jn k’xtgmf sn^ foy cfom1uj .6j og0fm’jq spkh -k;ko0v’3]dD X3fpoe.-ch zom3uj ]d?
@D r6,vkdkfF fyoF rnf c]t laf.og0fmq’j sphk-k;ko,u]adltotgfaoj co;.fcfLj
#D 9’qj vtmy[kpdkog7vnj ows;0v’,to5f .og0fm’qj sphk-k;ko,u7nco;.fL
77
rkdmu VIII ,to5f1j6g0fvq[vj5o
[qfmu !& ,to5f1j6g0fr6,vkdkfvq[vj5o
goNvmulj ;j o.sp0j v’g0fv[q vo5j c,oj m’jq spkh mudj ;kh ’.sp1j r6j kp.omt;u[F d;,xt,ko _ :
0v’2oN m3uj ]d c]t ,xu t-kdvovkwl1x6j t,ko ( : 0v’xt-kdvom’a \fq 0v’3]dD r,6 vkdkf
9tc8d8kj ’9kdg0fvonj M ,]u tf|6 k;mcuj dpj k; ,/u oq 8dq |vh p g-’jy r9= t,su pkh x’jq 0oB wfFh gxoa cs’j^
dko]Ph ’lfa mluj e7oa 0v’3]d 3fpltgrktc,oj 1.6j o[]= gy ;om’jq spkh m,uj 7u ;k,ltf;d.odko0oq l’jq
maopkskol;j o.spj9tlq’j gxaolyo7hk0kvvdmujle7aoF gIaf.sh[=]yg;ooUdkpgxaocs^j’muj,uxt-k
dvovkwl16j1kj ’|kc|ho c]t ,u8q;g,nv’.spgj duf0Bo1kj ’s^;’s^kpD
ID g’njvow0me,t-kf
!D mju8A’r6,lao4ko
fyocfolj;o.spj0v’g0foUgxaomqj’rP’8Og-ajo mqj’sphkcxiiu (Prairie) 1j6ltst]af
vkg,iydk mq’j sphkltg8a[ (Steppe) 16jiafg-pF mq’j sphkxk,xk (Pampas) 0v’vkd-a’8yoD
c,oj E]eg- .og0foU,ad9tgsnvfcsh’ .o]tf6c]h’ c]t 9tgdufoE4h;,g,nvj ,u/qo8qd|adD
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
*W = *W = *W =
$W = $W = $W =
@W =
@W = glAol6ol6f W =W =
W= @W = @W = W=
$W = $W =
@W = *W = *W = @W =
$W = $W =
*W = *W =
czomjumq’j sphk.og0fvq[v5jo
78
@D r6,vkdkf
]da ltotr,6 vkdkf0v’g0foU ,u7;k,-,5j xkodk’F xt]y,kooE/oq ltg]pj xt,ko*@&
,,}xu r9= t.ssh pkh x’jq 0oB wfgh -oja G m’jq spkh m,uj 8u oQ spkh g8ph sn^ m’qj spkh sPh o Xltc8[a ? c]t m’jq spkh
muj,u8Qosphkl6’lq,7;o XPrairie?D gonvj ’9kdg0foU16jskj ’wd9kdmtg]g0Qkg]yd.o.9dk’mt;[u
9’jb wfIh [a vfy mry oq 9kdmtg]|vh pD .o]tf|6 k; vkdkf|k;9fa vo5 str,6 sf5^ 8Od;kj W c= ,usy,tD
.o]tf6IhvovkdkfIhvov5ostr6,0Bol6’xt,ko @! =c rhv,ma’,u/qo8qdD
#D fyo
fyo.og0fm’qj sphkoUgxaofyolufe s^n ludtg[qkF gxaofyoz5zp5j c]t ,umkfgdnvF 3]stmu9j egxao
.sch drj db lk-kfD
$D laf
.og0fm’jq spkh ,ulfa s^kp-toyfG dt8kj pxkj F \x6 kj F \k9vdF \kwoDDD m’jq spkh 1r6j kddk’
0v’vk-u,u,hkxkj F ’q;dtmy’F ]=F ]kF ,hkF d;k’DDDD
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
dt8kj pxkj \kwo
79
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ&D xjkw,h
xkj w,hg0fvq[v5jo ,u8Qow,hxtgrf.[cs^,g-aoj G w,hcxdF w,hIU’gvUo;kj G xkj w8dk XTaiga?D
4kh g]upwxmk’.80h v’xkj w8dk c,oj xkj 8oQ w,.h [.spj g-oja 8oQ c-o XChene?F 8oQ cvfa XHetre?DDD
l;j o.spj0v’g0f8kg;ao8qd0v’mt;u[gvuiq[ c]t ]P[8k,/aj’,tsklt\5fvaf]a’8yd0v’
vkg,iydkg|nv,u/qo8qds^kpF f’aj oAo 9’bj ,uxkj w,h.[.spj 16gj 2Nv’3]d.8h,uxkj g0fvq[v5oj |hvpD
II. dkog7njvows;0v’,to5f.og0fvkdkfvq[vj5o
!D xt-kdvo
govjn ’9kdg0fogU xoa vkokg0fd;kh ’0;k’F r,6 vkdkfv[q vo5j -,5j g1oa F gxoa g0fm,uj mu ’jq spkh
d;hk’.spFj vaogxaog’nvj ow0ltf;d.shcddj kofe]q’-u;yf0v’xt-kdvoF
f’ja ooA 0’q g0foU 9’jb ,du ko0tspkp8;q 0v’8;q g,vn ’8kj ’M g-’jy gxoa [vj og8kQ 3I,0v’xt-kdvo
gxao9eo;os^kpg-oaj G 8q;g,nv’cfog;u XDenver?F 8;q g,nv’c-’]p5 XSaint Louis? 1l6j tst]fa
vkg,idy kD
dko]Ph ’cdt.og0fv[q voj5
80
@D dkooe.-hfyo.og0fvq[vj5o ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
.ovtfuf fyocfol;j o.sp0j v’g0foUgxaomuj16jvkwl0v’xt-kdvomuj,uvk-u[]kj laf c]t
r;d]hP’lafc[[g7njvomujD c8j.oxt95[aowfhdkpgxaocs^j’dtlydemjule7aole]a[dkox6drnf
g0fvq[v5jomuj8hv’dkooE|hvpg-aoj G lk]uF g0Qkg[^F g0Qk3vf c]t g0Qk/hk’ s^n gxaog0f]hP’laf
mjule7ao0v’3]dg-ajoG dko]hP’cdt c]t ’q;grnjv.sh-UoF oEoq,F g7njv’o5j’sqj,D lj;os^kp
dkodtlyde 16jg0fvq[v5jo9tlhk’gxaog0foy7q,0t|kf.spj 8q;1kj ’G g0f9aflaodkox6dg0Qkg[^F
xd6 lk]u1l6j tst]fa vkg,iydkD
g0fvq[v5oj c,oj g0fv5flkstdemujle7aog0f|b’j 0v’3]dgxao8Qoc,oj v5flkstde mudj Pj ;
0vh ’d[a ;Pd’kodtldy eD 8;q 1kj ’ 3I’’kogIfa -oU dtxv’F 3I’’ko3,ch x’h F 3I’’kooE8koF 3I’’ko
2vd|’a c]t 3I'’kogIaf/5jo9kddtf6d s^n -UolafD ovd9kdoU pa’gxaog0fv5flkstde|ad
s^kp0tc|’mu0j tspkp8;q l’6 D
7e4k,
!D .soh da IPoG
{ \kpg0fm’jq spkh .og0fv[q vo5j D
{ 0Po-0jn v’[k’xtgmf sn^foy cfom1uj .6j o2oN mmuj ’jq spkh g0fv[q vo5j D X3fpoe.-Ih kj ’czom3uj ]d?
@D f;h pgsf.fm’jq spkh g0fv[q vo5j 9’jb ,u7o5 ]da ltotc8d8kj ’d[a m’jq spkh .og0fIvh o-,5j L
#D 9q’j g;Qkg4y’dkog7nvj ows;0v’,to5f .og0fr6,vkdkfvq[v5jo,u7nco;.fL
81
rkdmu IX ,to5f1j6g0f0Q;3]d
[qfmu !* ,to5f1j6g0f0Q;3]d
g0f0Q;3]dgxaofyocfom5]tdaofko c]t s;jk’gxqjk [+,u4yjo.f0v’3]dmju,u]tf6|k;
pk;oko g\nvo.og0foUD rNoczoj fyo4ndxdq 7,5 f;h p -oA oEdvh o8ts^vfg;]k ,uxt-kdvovkwl
1|6j vh p 7dn oa d[a 1g6j 0fmtg]-kpD rfn roa ,|u vh p sn^ [,+ gu ]pu .o[k’[vj oF govjn ’9kdvkdkf|k;9fa D
ID g’njvow0fhkome,t-kf
!D mju8A’
g0f0;Q 3]d,u1l6j v’cs’j 7nG g0f0;Q 3]dg|nv X vkd8yd? c]t g0f0;Q 3]d.8h Xv’a 8kd8yd ?D
,tsklt\5f xk-u2yd ,tsklt\5f vk2iydk
vaf]a'8yd
,tsklt\5f
vkg,iydk.8h 0Q;3]d.8h vyogfp
vkg,iydk ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
0Q;3]dg|nv
,tsklt\5f vk-u ,tsklt\5f vqflt8ik]u
vaf]a'8yd gvuiq[ xk-u2yd
vk2iydk
czomju0Q;3]d
{ g0f0Q;3]d vkd8ydd;,gvqk,tsklt\5fg1nvdg1ao vkd8ydF gdkt3dicvo]a’
(Groenland) mk’rkdg|nv0v’lk,mt;u[ Xvkg,iydkF vk-u c]t gvuiq[?D
{ g0f0Q;3]d va’8kd8ydgxaog0f|b’j muj4ndvhv,Iv[fh;p,tsklt\5flk,cs’j muj8yf
9vfdao X,tsklt\5fvaf]a’8ydF vyogfpF c]t xk-u2yd?D
82
@D 95fryglf ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
dD gxaog0fcsj’7;k,|k;
g0f0;Q 3]d gxoa g0fmu|j k;mulj f5 0v’3]dF gxoa 0’q g0fmu[j +,u]tfI6 vh o9tc9’h D
0D gxao[jvo[+,u7qos^kp
,u7qovkwl16jg0fglAo0Q;3]d[+Ivf $WW WWW 7qoD l;j o16jva’8kd8yd9t,uc8oj ad7Qo7;hk
9eo;o|b’j muwj fhzafxPj odaowx168j k,lt4kou7Qo7;hk;ymtpklkfD
16jvkd8yd,u7qocvfltdu3, xt,ko !WW WWW 7qo 16jrkdg|nv0v’dkokfk c]t 16gj dkt
3dicvo]a’F ,u7qo]kxq’xt,ko #& WWW 7qo fe]q’-u;yf16lj tda’fuok;u c]t ,u7qo1kd5f xt,ko
@&W WWW 7qo16j-ug[]u D
7D w]ptdk’7nopk;oko1j60Q;3]d c]t gsao8kg;ao.opk,mjP’7no7nG * gfnvo
gxaodk'g;ao c]t * gfnvogxaodk'7noD
#D my;maf
dD g0fva’8kd8yd
.og0fo,U -u oA oEdvh o|kmluj f5 F gvoU ;kj voy ]’a -fy X!? (Inlandsis) mxuj dq 7,5 mt;[u F vly tc[dX@?
(Iceberg) gxao3’oj oEdhvomujcpd8q;vvd9kdvyo]a’-yfD .o]tfa[ { @ = c oEmtg]dhk, c]t
lhk’gxaoczjooEdhvo s^n [a’du (Banguise) mjupa’7q’8q;8ts^vf]tf60v’dk’7nomjupk;okoD
va’8kd8ydgxaomt;u[|bj’mujgxqjks;kj ’[+,u7qovkwl1j6 ovd9kdoad7Qo7;hk9eo;o|bj’F [+,urnfF
,urP’laf[k’-toyfmujvkwl 16j8k,c7,mtg]7nG oqdxu'd;yoF c,;oEF \uoED
oqdxu'd;yo 16jva’8kd8yd \u0k; 160j qQ;3]d
X!? vyo]a’-yfG c,oj fkooEdhvovao,tsklkolk,kfd;,gvqkmt;u[|bj’D
X@? vyltc[dG c,oj 3’oj oEdhvomujc8dcpdvvd9kdvyo]a’-yf c]t 4ndoEmtg]rafwx8k,|hkoED
83
0D g0fvkd8yd
vkd8ydgxaorNomuj.o[=]yg;o0Q;3]dg|nv g-yj’[=]yg;o0v’vkd8ydxtdv[fh;prNomuj
[k’lj;o0v’xtgmf8jk’Mg-ajoG dkokfkF diyoc]o Xfyocfo0v’cfo,kd?F iafg-pF
ltst]fa vkg,idy k Xvk]kltdk?F wvc]oF ovdc;F lt;gu foa c]t c2’]’a ];,g4’y []= gy ;o0v’
,tsklt\5fvkd8ydfh;pD
.og0foU,uvyo]a’-yf g-aoj G 3dicvo]a’ c]t czoj oEdhvo X16jdk’,tsklt\5f? c8;j kj
7;k,v[q vo5j 0v’]tfm6 ,uj du k’g;oa pk;oko g-’jy veo;p.sch ddj ko0tspkp8;q 0v’rfn -tofy |’bj
gvoU ;kj G (Toundra) 8o5 fik X!? sn^ m’jq w7D ,oa ,]u da ltot7dn [a <r,q < mxuj tdv[f;h pw7F r,5j spkh g8ph M D
lfa g0fm’jq w7 g0f|k;o,U du ;k’m,uj gu 0kq sk^ p’kj , -;jn kj G ciogou (Renne) s^n Xd;k’-?u grojy ]Ph ’
le]a[w;h]kdcdj c]t dyo-UoF ,u9vo2voF gs’aoF dt8kj p0k; c]t c,;oEDDDDD
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
7e4k, d;k’ciogou
!D g0fvkd8yd c]t g0fva’8kd8yd8A’16j.lL ,u7;k,c8d8kj ’daoco;.fL
@D 9’qj vtmy[kp95fryglf16gj 0f0Q;3]dma’lv’L Xr6,vkdkfF ]tf6dkoF -k;2Nog,nv’?
#D .oIkj ’czom3uj ]d.soh da IPoG
{ \kp-mjn tg]F ,tsklt\f5 F rF6 xtgmfm1uj .6j og0f0;Q 3]dm’a lv’ 3fpvkwlczom3uj ]dD
X!? 85ofik (Toundra)G rq,rnfmujxtdv[fh;pr5j,w,hg8hpF w7D
84
IID dkofe]q’-u;yf0v’,to5f1j6g0f0Q;3]d
,tof5 mugj 0kQ ,kvkwl1g6j 0f0;Q 3]d9t,u-u;yf1w6j fdh =8vh ’rtpkpk,8+ld6h [a ltrk[ c;f]vh ,
|k;g1ao 168j ts^vfg;]kg-oaj G -k;cvafltdu3,D zh6mu[j +lk,kfxa[8q;.shg0Qkda[ltrk[c;f]hv,
wfhd=9t,u9eo;os^5f|hvp]q’ grktg0f0Q;3]d gxaog0fmu,j uxt-kdvog0Qk,k16|j hvpg-oaj fP;dao
d[a 1g6j 0fmtg]-kpg0fIvh oD g,vjn -k;8kg;oa 8dq g-vN lkpgviu [q c]t vkg,idy k g0kQ wx.ofoy cfo
orU [q ;kj ,du ,j5 ;fa mtotmef’ha gf,u mluj e7oa lv’d,5j c]t lv’d,5j o,U -u ;u fy dkogxoa 1c6j 8d8kj ’doa 7Gn
!D 7qovuo5p X! ? 1j6mk’g|nv0v’vkg,iydk
.o]tf|6 k;8ts^vfw]pt0;Q 3]dgxoa g;]kdk’7noF 7v[7;q 0v’7oq vuop5 g-y’j ,u|vh pmulj f5
[w+ fvh kwl1g6j Ivn ome,tfkc8gj xoa gIvn ooEdvh o sn^ vdu t]6 (Igloo)D dkog7vjn ows;0v’g0kq g9kQ
.ow]ptoU gdvn [;kj [+,uspa’g]upD grnjv7q’8q;16jwfh g0qkg9Qko5j’glNvzhkmjuzt]yffh;p|a’laf c]t
dyo-Uomuvj 5fq,lq,[6o fh;pw0,aogrvnj 8hkomko8+7;k,|k;9afD
grvjn ]kj lfa F 7oq vou p5 [7+ vj pwf.h -]h fq w,]h kdgm’y oEdvh osk^ p7n g,vnj dvj oF g0kq g9kQ soa ,kopy ,q
]qf9adc]oj gmy’sy,tg-y’j wxw;d;kj D grvnj skxk168j k,[a’dug0qkg9Qk.-h,hkF c8;j kj g,vnj vvdskxk
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
7qovuo5p gInvooEdhvo s^n vudi6
168j k,mtg]g0qkg9Qk.-hg7vnj ’9ad8yf.lgj Invskxk s^n dk1adX @ ?(Kayak)S g0qkg9Qk.-hxnocmovk;5f
xt4,q xt4komguj 7pu .-.h og,vjn dvoj D 7oq vou p5 ,da gvkq lfa c]t xk,kIkh o7kh grvjn c]dxPj ogvkq loy 7kh
,k9kdg0fvojn M g-oja G -kF oE8koF g7vjn ’dtxvJ ’F cx’h F vk;f5 F ]d6 xon F 1kl[6 F g7vjn ’o’5 s,jq F gskQ^ D
dkoc]dxPj olyo7hkfa’j dkj ;wfhxPj ocx’;y4u-u;yf0v’g0qkg9Qk1kj ’g]ydg-y’j S .og,nvj dvj o
X!? vuo5pG -n0j v’-qogzqkj |b’j mujfe]q’-u;yf1j6g0f0Q;3]dD
X@? dk1adG la[cvfltdu3,muj.l-j ngj Invskxk g-yj’gIaffh;p|a’c,;oEspy[.ldj aoD
85
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດg0kq g9kQ v’u .lcj 8dj kooe.-ch ,;oEmluj t|v’.sgh 0kq g9kQ m’a vkskoF g7vjn ’o’j5 s,jq c]t |’a le][a
zt]yfgInvskxk Xs^n dk1ad ?D
@D 7qo]kxq’ c]t 7qo1kd5f 1j6mk’g|nv0v’gvuiq[
1j68k,g0fmqj’w70v’cs^,ltda’fuok;u ,u7qo]kxq’mjufe]q’-u;yffh;pdko]hP’d;k’
g0f|k;D 7yfltg]pj c];h 7v[7;q 0v’7oq ]kx’q 7v[7;q |’bj 9tdyod;k’|’bj 38 8+vkmyfD lfa mu,j u
7o5 7kj f’ja dkj ; wflh t|v’md5 1kj ’mu9j egxoa .sch dgj 0kq g9kQ g-oja G
{ |’a 0v’,oa .-zh t]fy glvN zkh doa ],q |k;D
{ -Uo c]t oEoq,gxaovkskoD
{ g0qk c]t dtf6dgxaog7nvj ’.-hlvpD
{ ovdooA d;k’g0f|k;p’a .-gh xoa lfa ]kdcdvj du f;h pD
.o]tf6Ihvo,u/6’d;k’xkj g0f|k;muj,kskdyo8k,mq’j w7F 7qo]kxq’vkwl16j8k,86[zhkD
.o]tf6|k;F g0qkg9Qkpqdphkpwxmk’.8h c]t [k’7A’d=wx8A’s^ad16.j o 8q;g,nv’.f|b’j S /6’d;k’
d=9t4ndxvj pw;h16.j oxkj D 16mj uoj U-Aosy,t[+|kxko.f gIaf.shd;k’lk,kfg]a,dyow7wfhD
grvnj fe]q’-u;yf160j Q;3]dwfhF g0qkg9Qkwfhcdhw0[aoskc8d8kj ’daog-oaj G
{ 7qovuo5pxa[8q;g0Qkda[7;k,|k; Xg7vnj ’o’5j s,qj F vksko?D
{ 7oq ]kx’q v[q rtp[q wx186j ;q g,nv’8kj ’Mo[a ,No[a s^kp0BoD
{ 7oq 1kdf5 1-6j gu [ilu kh ’lo6 ]Ph ’lfa 0oB D
IIID dkoxjPocx’
!D dko05f7Qomjumaoltw\1j60Q;3]d
g0fva’8kd8ydwfhdkpgxaol6omqf]v’ c]t 7Qo7;hk0v’[aofkoad;ymtpklkf9kdsk^ p
xtgmf c]t wf,h udv’xt-,5 lkdoq gxoa c8]j tw]pt mu-j ;j p.odko9fa 8’A dko7oQ 7;kh I;j ,,ndoa D
grvnj su^dg;oA dkoxtmtmk’fkh ovk;f5 F groyj skh ,[+.s,h udko8’A 4kom[a 1v6j ’a 8kd8ydD
0q’g0fvkd8ydc,oj g0fcfomuj7qopkf-u’dao c]t ,aowfhdkpgxaomk’cpdp5fmtlkfmuj
le7oa g-’jy gxoa [vj oxtmt grvjn lfy zoq xt3spf ]ts;kj ’[oa fkxtgmf,tskveokfD g0fvkd8dy
gxaog0foa[,Noa[gxufgzup g4y’7;k,v5fq,lq,[6omk’fhko-a[rtpkdvome,t-kfg-ajoG 1j6g0f
okj ooEmu,j uxks^kp.omtg]g[iy’c,oj 4oyj skxk0v’ovdc; c]t iafg-p c]t 16.j 8hrNofyo0v’
86
vkd8yd ,u[+gs^adF oE,aog-Nvw2F 4kj osuoF v6ikoP, c]t 7eD ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
g0fvkd8dy [w+ f4h dn 3fffPj ;vdu c];h c]t g0fcfomk’oE.o,tsklt\f5 vkd8dy do= [a ,oN [a
0tspkp8;q d;kh ’vvdD 7oq ifa g-pwflh kh ’dOxoja 8fa oEdvh om.uj -rh t]’a ’koo;y g7p^ F dkogfou mk’
mtg]]ts;kj ’g,nv’,;d,a’ c]t ;t]tfu3;lt8qd wfhfegouo c8gj fnvo ,y45ok sk gfnvo 85]kD
g0fcfomk’vkdkf0v’vkd8dy wfdh kpgxoa mk’cpd0v’lkpdko[oy 8kj 'M106j ;Q 3]dD
gloA mk’vkdkfxkiu { 38dP; 3fpzkj omk’0;Q 3]dgxoa gloA mk’mu.j ddh ;kj \Dj6
gfouj [oy F 4kom[a F [vj o0f5 7oQ [c+ Ij 8;q g,vn ’mguj dfu 0oB sk^ pgxoa loa pt]da cs’j dkoxPj ocx’
voa g]dy g-’yj 0v’g0fvkd8dy .o @W xmu zuj kj o,k g-’yj gxoa dkogxfu d;kh ’l36j ]drkpovdX!? 1kj ’cm9h ’y D
@D dkoxjPocx’ltrk[dkogxao1j60v’,to5f.og0f0Q;3]d
8k,dko8qd]q’mujwfhgsaofudao.o]tf6[ko.\j xu !__! -a[rtpkdvovaov5fq,lq,[6o0v’
vkd8yd9t[+wf4h nd0f5 7oQ gxoa w]ptg;]ks^kply[xu grvnj Ida lk7;k,l,q fo6 0v’3]dD
c8.j o8;q 9y'1g6j 0fvkd8yd groyj wf0h f5 7oQ -[a rtpkdvo.8fh yo mulj e7oa gIfa .s,h udkoxoja x;j o
|da |;j ’g0kQ l;j6 4y -u ;u fy 0v’xt-k-oq g-’jy c8dj vj owfxh [a 8;q g0kQ d[a ltrk[r,6 vkdkf wfgh xoa 1kj ’fFu
c8,j kIvfxfa 9[5 oa dkox[a 8;q f’aj dkj ;wfsh ^f5 |vh p4vp]’q D
-u;yfdkogxao1j60v’-k;gvuiq[ c]t vk-umjuvkwl1j6.og0fr6,vkdkf0Q;3]d
-k;gvuiq[ c]t vk-umjuvkwl 1j6.og0f0Q;3]doAo,u9eo;o|hvpdj;k #W WWW 7qoF
.o]tf|6 k;p’jy ,9u eo;o|vh p]’q D xt-kdvof’aj dkj ;xtdv[f;h pgzkjq 8kj ’M wfch d-j k;-k3,g1f
XSamoyed? c]t -k;-5ddu XChukchi? g-yj’,uvk-u[]hP’d;k’-u c]t rk/6’laf]hP’0Bowx
mk’g|nv.o]tf6IhvoD -k;vk-ug-Nvlkp2yo16oj vdc;d=,uvk-u[oU,kdvj o c8xj af95[ao-k;2yo16j
ovdc; g]uj,g0Qk,kvkwl16j.og,nv’s^kp0BoD lj;o-k;rtgo9vomju]hP’/6’d;k’oAo
[+,umuj16j7q’mumj a’.o]tf6Ihvo c]t ]tf6|k;D g0qkg9Qk9toe/6’laf0v’8qomvj ’mPj ;wxsk[vj o
muj,umq’j sphkF g,nvj g]U,,usy,t8qdd=oe/6’laf]hP’g0Qkwx.og0fxkj w8dkxt4yjo muj16jvkwl-q;j 7k;D
vkskomujg0qkg9Qkdyoxt9e ovd9kd-Uolafc]h; d=pa’,uxkmjuskwfh8k,c,oj E c]t gda[rnf
];,ma’Ikdrnf9kdxkj w,hD .ow]pts^a’oUg0qkg9Qkg]u,j spa[skj ’9kdg0f0Q;3]ds^kp0BoF mujgs^nv
vkwl1.6j og0foU|vh pd;kj -k;cvfltdu3,D
-k;-gu [imu vuj kwl1.6j og0fxkj loq c]t 8o5 fiko,U ru P’7oq 1kdf5 gmkjq ooA m,uj 9u eo;ogr,ju 0oB D
X!? dkogxufd;hk’l6j3]drkpovdG c,jodkodtmemju-j;pgs^nv.og0f.f|bj'rQo9kddko1j63fffjP;
3fplhk'glAomk'F gfuoj pqoDDD
87
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດl;j ogzqkj vnoj MoAo,u9eo;os5^f]q’wxs^kp ltcf’;kj dkoxa[8q;.shg0Qkda[ltrk[c;f]hv,oAo
gIafwfhpkdF vk-u[0v’g0qkg9Qk c,oj ]hP’d;k’-uwfhs^kp0Bo9qo,uxt]y,kogs^nv.-h c]t oewx
0kpgxaolyo7hk s^n c]dxPj oda[zt]yfraomk’dtlyde c]t v5flkstde0v’-k;zy;0k;D
7e4k,
!D 9’jq g;kQ g4’y dkofe]’q -;u fy 0v’,tof5 1g6j 0f0;Q 3]d 3fppdq gvkq 7oq vou p5 c]t 7oq ]kx’q
,kvtmy[kpL
@D 16gj 0f0Q;3]d.oxt95[ao,udkoxPj ocx’spa’cfLj 9’qj vtmy[kp D
[qfvjkogruj,
vkd8yd XArtic? gxaorNomuj.o[=]yg;o0qQ;3]dg|nvg-yj’[=]yg;o0v’vkd8ydoUxtdv[fh;p
rNomu[j k’l;j o0v’xtgmf8kj ’Mg-aoj dkokfkF diyoc]oF Xfyocfo0v’dkokfk?F iafg-pF
ltst]fa vkg,idy k Xvk]fa ltdk?F wvc]oF ovdc;F lt;gu foa c]t 2oy c]o];,g4’y []= gy ;o0v’
,tsklt\5fvkd8ydfh;pD
[=]yg;orNomluj ;j o.sp0j v’vkd8yd9tgxaorNomudj ;hk’F ,tsklt\5fxqd75,wxfh;poEc0’
roN mIju v[Mxklt9kdrfn roa c]t zon czoj foy dx= dq 7,5 wxf;h poEc0’g-oja fP;doa D c8vj f5 ,q l,q [o6
wxfh;ply’j ,u-u;yf8kj ’Mmuvj kwl1g6j 0foUg-oaj G xk;ko (Baleine), oqdxu'd;yo c]t ,to5fD
me,t-kf0v’[=]yg;ovkd8yd9tc8d8jk’9kdmujvnjo1jk’gsaowfh9tc9h'F 7qomujvkwl
16gj 0fvkd8yd9t,udkoxa[8q;F .-h-u;yf16dj a[7;k,|k;g1ao c]t me,t-kfvao m5]tdaofkoD
vkd8dy 9t,7u ;k,vvj ows;wf’h kj pmlju f5 9kddkoxPj ocx’8kj ’Mmgju dfu 0oB gm’y 3]d0v’gIkq
88
g-ajoG v5ostr6,0v’3]d,udkoxjPocx’wxF 7;k,vjvows;’jkpoUgIaf.shvkd8ydgxao]t[q[ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
mluj k,kf7kfdko];j ’|kh .sch d3j ]d0v’gIkq D
7e ;jk vkd8yd ,k9kdrklkgdiad3[Iko (Apktoc) g-yj’\kp7;k,;jk \u c]t
pa’vhk’vu’ wxg4y’d,5j fk;\u.spj c]t \uohvpm1uj .6j dhda[fk;g|nvfh;pD
xk;ko
89
8kg a;o[qfvjkogruj,
av av''77kkoo
fk;g7kt XPlanets?
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດfk;g7ktgxao;af45,tsaflt9aomuoj adfk]klkf.sh7;k,lqo.9,kgxaog;]kfqookos^kp
roa xuc];h 3fpltgrktdko379vo0v’fk;g7ktm’a s^kp.omvh ’2kh D
xaf95[ao,to5f,u7;k,dhk;|hkmk’fhkog8ad3o3]1us^kp0Bo 9bj’g0Qk.9g]nvj ’]k;8jk’M
dPj ;d[a fk;g7ktsk^ p0oB F c8dj ,= su k^ pg]vjn ’dPj ;d[a fk;g7kt c]t3]d0v’gIkq mpuj ’a sk7e8v[
vtmy[kp[+wfhD
fk;g7ktc[’j vvdgxao @ d5,j .sp7j nG fk;g7ktd5,j ohvpxtdv[fh;pfk;r5f XMercury}
Mercure?F fk;l5d XVenus?F 3]d XEarth}Terre?F fk;va’7ko XMars?D fk;g7ktgs^qjkoU
9t,]u da ltotgxoa 0v’c0’ l;j ovdu d,j5 |’jb 7fn k;g7ktd,j5 .spxj tdv[f;h p fk;rtsfa XJupiter?F
fk;glkq XSaturne?F fk;pg6 iofa sn^ vi6 kol5 XUranus?F c]t fk;go[a 9o6 (Neptune?D d,j5 fk;gsk^jq oU
xtdv[fh;pdHkfvkf9t,u;af45c0’g]adohvp s^n [+,ug]upd=wfhD fk;g7ktmujgxao[=]y;ko0v’
f;’vkmyf9txtdv[fh;pdHkfwI3fig9o _W:F dHkfgI]uvv,}dHkfIu]P, _: c]t vud !:
c,oj mkfvonj MD
f;’vkmfy c]t fk;g7ktm’a sk^ p7Gn fk;rtsfa F fk;glkq F fk;pg6 iofa c]t fk;go[a 9o6
,cu I’3o,h 4;j ’s^kp 9’jb lk,kff’b .sdh kH fgskj^q ooA 1wj6 fch 8fj k;g7kt0t|kfovh p g-oja G 3]d0v’
gIkq gIfa .sdh kH fwI3fig9olo6 skpwx 3fpdkoc-d18j6 k,govN sou gxoa 8oQ D
l’jy moju da fk]klkfl’q wl,kokoc];h d7= n p’a 9t,lu ’jy m,ju -u ;u fy 1gj6 m’y fk;g7ktf;’vojn vdu s[n^ +
Xovd9kd3]d?D 7;k,9tg]uofhkodkoles^;fvt;tdkfgIaf.shco.j 9c]h;;kj .o]t[q[l5]ypt
9addt;kooU,u3]drP’f;’fP;gmqjkoAomuj,ulyj’muj,u-u;yf16jwfhma’oUgrktfk;vnjoMoAo[+g\ktda[
dkofe]’q -u;yf0v’l’yj m,uj u-u;yfm’a s^kpg-oja G vkdkfIvh ogduowxF g1oa gduowxgxoa 8oQ D
90
8k8t]k'dPj ;d[a ]t[[q l]5 py t9da dt;ko
-nj w]ptmk’9kdf;'8kg;ao glAozkj o \6oIv[8q;gv’ \6oIv[f;’
fk;g7kt ! Iv[ vkmyf !Iv[
gxao]hkody3]c,af l6odk'
rf5 $* &) (W $F)&W !(F( ;oa )) ;oa
ld5 !W( !}@ !W) !W_ !@F!W$ @F(*@ ;oa @@& ;oa
3]d !$( !$_ !}@ !&@ !@F(&( @$ -;qj 3,’ #*& ;oa
v’a 7ko @W* !}@ @@) @$_ *D(_W @$ -;qj 3,’ #( okmu *)( ;oa
rtsfa ($! (() !}@ )!& !}@ !$@F*WW _ -;qj 3,’ &W okmu !!F_ xu
glkq !F#$( !F$@( !F&W( !@WFWWW !W -;qj 3,’ !$ okmu @_F& xu
pg6 iofa @F(#& @F)(W #FWW$ &@FWWW @$ -;jq 3,’ )$ xu
go[a 9o6 $F$&* $F$_( $F&#( $)FWWW @@ -;jq 3,' !*& xu
dkola’gdffk;g7kt ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
dkog[’jy fk;g7kt.s7h ;k,8ojn g8oA le][a zmh6 lju oq .9fk;g7ktc8]j tf;’g7vjn om.ju omfy mk’
mujc8d8jk’dao c]t [+g7up16j.o8ec|j’gfu,D fk;g7kt-Ao.o g,njv379voIv[f;’vkmyf
7A’|’bj 9tg0Qk,k1I6j ;j ,.omyfmk’fP;daoda[f;’vkmyflv’7A’7nG g,nvj fk;g7kt1.6j o]ts;kj ’
f;’vkmyfda[3]dgvUo;kj 16.j o8ec|’j I;j ,daofhko.o XInterior Planet? c]t g,nvj f;’vkmyf
1]j6 ts;kj ’3]dd[a fk;g7ktgvUo;kj 1.j6 o8ec|’j -dnj oa fkh oovd XSuperior Planet?D
l;j ofk;g7kt-Aoovd9tg0Qk,k1.j6 omyfmk’-dnj a[f;’vkmyfwfhrP’1kj ’fP;7nG 8ec|’j
Ij;,daofhkoovdD gIqklk,kfg[yj'gsaofk;g7kt8jk'M .o]t[q[l5]ypt9addt;ko 3fp.-h
dvh ’lvj ’mk’wdD
fk;r5f XMercury} Mercure?
gxaofk;m1uj .6j dhf;’vkmyfmluj 5f 379vowfhw;mluj 5f.o]t[q[l5]ypt9addt;ko7n.-hg;]krP’
)) ;ao d=\6oIv[f;’vkmyfwfh ! Iv[F phvo;kj ,ao16.j dhf;’vkmyfs^kp9b’j ,ucl’]q[d;o9kd
f;’vkmfy sk^ pm’a gIfa .sph kd.odkom9ju tldb lk3fpdvh ’3m]tmfa 9kd3]dD fk;rf5 [,+ u [oa pkdkf
muj9tgda[7;k,Ihvow;h gIaf.shfhkomujsaog0Qkskf;’vkmyfIhvog4y’ #&W =c c]t fhkomuj16j
dq’dao0hk,g1ao9afg4y’ {!(W =cD
dkog[yj’fk;r5fgIqk9tg[yj’gsaowfh.opk,I5j’g-Qk c]t sq;7O.ow]ptg;]ks^a’9kd
f;’vkmyf8qd s^n dvj of;’vkmyf0Bo[+gduo ! -q;j 3,’g7y’j D g,nvj fk;r5f16mj k’8kg;aovvd0v’
91
f;’vkmyf9tgsao1g6j my’mhv’2hkg;]k7Omk’myf8kg;ao8qd c]t g,nvj 1m6j k’myf8kg;ao8qd0v’
f;’vkmyf9tgsoa mk’myf8kg;aovvdg;]kI’j5 vt]5o X8vog-kQ ?D
.og2Nv’3]dg|nvg;]kmujgsaowfh-afg9oc,jo.o-j;’pk,7O7nG gfnvo,a’dvo{g,lkD
pk,I5’j vt]5o X8vog-Qk? 9kdd=]tdqf{85]kD l;j omk’g2Nv’3]d.8hg;]k.odkogsaofk;r5f
9txPj ocx’wxF dkog[y’j fk;r5f.shg[y’j wxpa’fhkog|nv0v’f;’vkmyf !W D=
0=h,6o[k’1jk’mu|j hkI6hdjP;da[fk;r5f MERCURY
v5ostr6,rNozy;G #&W =c}{!(W =c
cI’fb’f6fG WF#) gmqkj 0v’3]d
7;k,|kc|hoG &F$ gmqkj 0v’oE
[aopkdkfG [+,u
7;k,lts;jk’l6’l5fG {!F$ c,doy96f
fk;l5d XVenus? ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
fk;ld5 1.j6 d3h ]dgIkq mluj f5 ,ucl’I’j5 .ls^kpD 4kh xkdfq .omvh ’2kh 8vo 7OgIkq gvUo;kj fk;
xt9e g,nv’ XEvening Star?D 4hkxkdqf.omhv’2hk8voI’5j vt]5o X8vog-Qk? dvj of;’vkmyf0Bo
gvUo;kj fk;I’j5 s^n fk;xtdkprdb XMorning Star?D g;]kmguj soa fk;ld5 7ndvj o f;’vkmyf0Bo s^n
sa^’f;’vkmyf]a[0v[2hkwxc]h;[+gduo # -qj;3,’ g4y’;kj fk;l5d9t16j.dh3]dgIqks^kpd=8k,
c8gj IqkI6hg]nvj ’dPj ;da[fk;l5d|hvps^kpgrkt;kj ,udHkfdkd3[oyd Co@ s5h,s+16|j kc|hos^kpD
dkog[y’j fh;pdhv’3m]tmaf[+lk,kfmt]5zkj o[aopkdkf0v’,aowfhD dko\6o0v’fk;l5d\6o
.omyfmk’dq’dao0hk,da[fk;g7ktf;’vonj MD
0=h,6o[k’1kj ’mu|j hkI6hdPj ;da[fk;l5d
v5ostr6,rNozy;G $)W c= VENUS
cI’fb’f6fG WF_ gmqkj 0v’3]d
7;k,|kc|hoG @F$ gmqkj 0v’oE
[aopkdkfG ,udHkfdkd3[oyds^kpmulj 5f
7;k,dqffao0v’[aopkdkfG ,u7;k,fao _! gmqkj 0v’3]d
,u7;k,lts;kj ’G {$F$ c,doy96f
92
fk;va’7ko XMars?
gxoa fk;m,ju tof5 gm’y 3]d.s7h ;k,loq .9sk^ pmlju f5 f;’|’jb grkt;kj g[’jy gsoa wf-h fa g9o g,vjn
.-dh vh ’3m]tmfa govjn ’9kd,[u oa pkdkf1gj6 [kq [k’ c]t ,su k^ pl’jy sk^ p1kj ’7kh p7dn [a 3]d0v’gIkq g-oja G
\o6 Iv[8;q gv’vfa 8kgdvn [gmkjq d[a 3]d7n @$ -;jq 3,’ #( okmu @# ;oy kmFu ,cu do\o6 vPj ’ 9kdco;
8A’lkdda[glAomk’379vo @# =&_< ,u-AooEc0’gxaolu0k;7hkp7n oEc0’16j3]d0v’gIqk c]t
,lu zu ;y xPj owx8k,]tfd6 koD [oa pkdkfgm’y fk;v’a 7ko,7u ;k,|kc|oh |vh pd;kj [oa pkdkf
gmy’3]dgIqkgxao !WW gmqkj l;j os^kp9t,udHkfdkd3[oyd Co@D ovd9kdoAopa’rq[;kj ,ug,dF
rkp5/o5j vkpoE c]t ,uoEc0’gxaog,af,tou XCrystal? m[uj =]yg;o0Q;0v’f;’fk;D
.oltw\dvj og-vjn ;kj ,lu ’jy m,ju -u ;u fy 1gj6 m’y fk;v’a 7koF c8gj ,vjn pkovt;tdkfw;d’Y wfwh x]’q
gm’y f;’9oa g,vjn xu !_(* gIkq p’a wf8h 'A [oa sk;kj G ,lu ’jy m,ju -u ;u fy 1gj6 m’y fk;v’a 7ko sn^ [F+ [k’m[u ]= gy ;o
mpuj kovt;tdkfwx]q’oAovkf9t[+rq[l’yj m,uj u-u;yfF c8vj kf,u1[6j =]yg;ovonj D
0,=h o6 [k’1kj ’m|uj kh Idh6 Pj ;d[a fk;v’a 7ko ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
v5ostr6,rNozy;G {@W =c {@WW =c
cI’fb’f6fG WF#) gmqkj 0v’3]d
7;k,|kc|hoG #F_& gmqkj 0v’oE
[aopkdkfG [k’mluj 5f[aopkdkf l;j os^kpgxao dHkfdkd3[oyd
7;k,lts;jk’l6’l5fG {@F& c,doy96f
MARS
fk;rtsaf XJupiter?
gxaofk;mxuj tdv[fh;pdHkf,tsklko c]t gxaofk;.spmj luj 5f.o]t[q[ l5]ypt9addt;ko
.spjd;jkfk;g7ktmd5 f;’];,doa D g-vjn ;kj [,+ lu ’jy mgju xoa 0v’c0’g\vn o3]dD fk;oxU tdv[f;h p
dkH fwI3fig9o}Iu3fic-o c]t dkfgI]uvv,g\vn of;’vkmfy F c8[j +.sprj m= 9ju tgxoa fk;]dn F
93
\o6 vvh ,Iv[ 8;q gv’wfwh ;mlju f5 .o]t[[q l]5 py t9da dt;ko 7\n o6 vvh ,Iv[8;q gv’ ! Iv[ .-gh ;]kxt,ko
!W -;jq 3,’D g,nvj g[y’j 9kddhv’3m]tmaf9tgsao,ug,d\vdxqd75,16gj xaoc4[lu8kj ’M [vj omugj xao
95fcf’.spj g-nvj ;kj [=]yg;ooAo vkfgxaorkp5cI'd=wfhD
0=h,6o[k’1jk’muj|hkI6hdPj ;da[fk;rtsaf JUPITER
source: knowledgerush.com
v5ostr6,mujpvfg,dG {!&W =c
cI’fb’f6fG @F( gmqkj 0v’3]d
7;k,|kc|hoG !F# gmqkj 0v’oE
[aopkdkfG ,uwI3fig9o c]t iu]P,
7;k,lts;jk’G { @F& c,doy96f
fk;glqk XSaturn} Saturne?? ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
fk;glqkmxuj kdqf1g6j my’mhv’2hk9t,ulugs^nv’g['yj gsao
wf’h kj pF xtdv[fh;p dHkfwI3fig9o c]t dkH fgI]vu v,D
dko\6oIv[8q; gv’7hkp7nfk;rtsaf.-hg;]kw]gj ]pj doa
c8j,u7;k,|kc|ho |hvpd;jkD fk;glqk,u]adltot
ryglf7n,u;q’cs;ovhv,Iv[D 9kddkoles^;f0v’
pkovt;tdkf ;vpgvlg9ugIfa .sgh Ikq Ih6 0,=h o6 gr,ju g8u, ;kj G
;’q cs;ogskjq^ oU [c+ ,oj 0v’c0’c8vj kf,lu trk[gxaodhvo
oEc0’ovh pM o[a gxoa ]kh oMdvh ogdktdoa 1\j6 o6 Iv[fk;glkq D ;’q cs;ogskjq^ o[U g+ 7pu gdou @{# d,D
gmqjkmuj7Qorq[fk;glqk,uf;’9ao gxao[=]y;ko !( f;’ .ovtok7fq vkf9t,du ko7oQ r[q gr,ju g8,u
vdu dg= xoa wfDh .o9eo;oo,U [u ]= gy ;om.ju spmj lju f5 -wjn 88ao}8u8ao XTitan? 4n;jkgxaof;’9aomuj.spjmujl5f
.o]t[q[l5]ypt9addt;ko c]t gxaof;’9ao f;’fP;mu,j u[aopkdkfs5h,s+D
0=h,6o[k’1kj ’muj|hkI6hdPj ;da[fk;glqk @(#F#WW d,
glAozkj l6odk’0v’;q’cs;oovdG
glAozkj l6odk’0v’;q’cs;o.oG !$_F#WW d,
v5ostr6,mujpvfg,dG {!)W =c
94
cI’fb’f6fG !F@ gmqkj 0v’3]d
7;k,|kc|hoG WF( gmqkj 0v’oE
[aopkdkfG xtdv[fh;p wI3fig9o c]t dHkfiu]P,}gI]uvv,
7;k,lts;jk’G {WF# c,doy96f
fk;p6gioaf (Uranus?
r;dgIqk,u7;k,I6hdjP;da[fk;p6gioaf|hvps^kp
[;+ kj 9tgxoa g;]km\ju o6 Iv[8;q gv’ gloA zkj lo6 dk’m[uj + cooj voF
gxaofk;mugj [y’j [+gsaofh;p8kgxqkj D g,nvj xu !()! oadfk]klkf
v’a dyf wf.h -dh vh ’3m]tmfa c[[ltmvh o cl’0t|kf !&W ,,D
lvj ’gsao[+wfh-afg9o c87j kf\kp;kj G l;j oxtdv[0v’fk;
oU7q’9tgxao0v’cs^;muj,ucdo.ogxao0v’c0’7hkp7nda[
fk;glqk c]t fk;rtsafD .oxu !_(( ,uz6h7Qorq[;q’cs;o
0v’fk;p6gioaffk;f;’oUc8d8jk’9kdfk;f;’vnjos^kpgrktgxaofk;f;’fP;mujg;]k
\o6 Iv[8;q gv’cdo[w+ f-h wU xmk’mfy g|vn .8ch 8sj ’Pj ’7dn [a ovoc7’D fk;pg6 iofa ,[u ]= ;y ko & f;’D
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
fk;goa[96o (Neptune?
dko7Qorq[fk;oUgduf0Bo g,njvoadfk]klkfwfh7yfw]j
8ec|’j 0v’fk;p6gioafxkdqf;jk 8ec|’j cmh9y’7kfg7jnvowx
gIaf.shoadfk]klkf7yf;jkG vkf9tgxaogrkt;jk,ufk;f;’vnjo
gIaf.sh fk;p6gioaf7kfg7nvj o vvdwx c]h;7yfw];j kj fk;f;’oAo
7;o1[j6 vj o.fD .omlju f5 dr= [q 3fpoda fk]klkfv’a dfy -;jn kj G vkf,a l
XAdams? c]t g]g;ugip XLiverier? .oxu !)*$F fk;goa[96o
xtdv[fh;pdHkf7hkp7n fk;p6gioafF ,u[=]y;ko @ f;’D
vtmy[kp7ela[
!D ]t[[q l]5 py t9da dt;koG d,j5 0v’f;’8kg;oa c]t fk;g7kt8kj ’Mmxju ojy vvh ,f;’8kg;oa D
@D fk;]ndG fk;mluj k,kfcz]j aflt\uvvdwxIv[8q;gv’}fk;m,uj ucl’.o8q;gv’
#D gloA lo6 lf6 G gxoa ;’q ,oq vvh ,3]dmlju oa o4y ko0oB g-’jy 8’A lkdd[a grkq 3]d c]t c[’j 3]d
vvdgxoa lv’g2vN ’gmkjq doa 7gn 2vN ’3]dg|vn c]t g2vN ’3]d.8Dh
$D gloA vkpoa G gloA ;’q ,oq m0ju t|kod[a gloA lo6 lf6 1sj6 kj ’9kdgloA lo6 lf6 wxmk’g|vn c]t
95
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດwxmk’.8h @# @= ( j c]t gxoa gloA mcju l’8kg;oa 8’A lkd.o;oa mu @! ,4u o5 k X1gj6 2vN ’3]d
g|vn ? c]t ;oa mu @@ moa ;k 1gj6 2vN ’3]d.80h v’md5 MxDu gloA vkpoa g|vn XTropigue du
cancer)F gloA vkpoa .8h XTropigue du capricorne)D
&D gloA 0t|koG gxoa ;’q ,oq vvh ,3]dm0ju t|kod[a gloA lo6 lf6 F ;’q ,oq 9tovh pg0kQ g,vjn sp[a
wxsk0;Q 3]dD
*D gloA c;’G c,oj gloA mgju o’ja c80j ;Q 3]dg|vn sk0;Q 3]d.8h c8]j tgloA ,7u ;k,pk;gmkjq doa D
(D grkq 3]dG gxoa gloA zkj 9f5 .9dk’0v’3]d g-’jy lv’loQ 0v’,oa c,oj 0;oA 3]dg|vn c]t
0;oA 3]d.8Dh
)D 95frydafr6,lkfG [vj o8afdao0v’glAo0t|ko c]t glAoc;’D
_D |;j p3]d9e]v’G c,oj 8q;cmomsuj p=h]q’ c]t .dh7P’mluj 5fda[|;j p3]dmcuj mh9y’D
!WD czomuGj c,oj I6[ltcf’[=]yg;o.f|b’j F vkokg0fxtgmf.f|b’j F znoczoj fyod;hk’
s^n c7[.f|b’j 3fpdkosp=h]q’.lcj zoj g9ApF 3fpdko.-h,kf8kl;j oohvp]q’ c]t.-h
loa pt]da 8kj ’Mvtm[y kpD
!!D ,kf8kl;j oczomGju dkosplh= fa l;j o8kj ’M]’q .l|j kh g9pA 3fp.-,h kf8kl;j o g-’jy gxoa
g]dl;j omlju tcf’.sgh soa ;kj spgh= loA -jn sn^ ;fa 495 ’y ]’q .lcj zomju 9da gmvjn .s,h oa gmkjq d[a gloA
mu1j 6gj my’|hkfyo s^n ;af459y’D
!@D ]tfa[l6’lerafG c,oj ]tfa[l6’m7uj yfw]9j kd95f|’bj mP[.lvj ud95f|’bj D
!#D ]tfa[l6’le[6oG c,oj ]tfa[l6’m7uj yfw]9j kd]tfa[|hkoEmtg]mP[.lvj ud95f|’bj D
!$D 3,’mhv’4oyj G c,oj 3,’mluj tcf’.shgsaog4y’m8uj A’0v’f;’8kg;ao1g6j my’mhv’2hkD
!&D 3,’xt9eg0fG 3,’.og0f.f|’jb 0v’[;q 3,’ g-’jy ,gu loA c;’mdju eofq 3,’ooA Mzkj odk’D
!*D 3,’mk’dkoG c,oj 3,’muxj tgmf|b’j deoqfgvqk vu’8k,[q;3,’0v’lkdqo.shgxao
gvdtrk[doa \fq .om;jq xtgmf Xg-’yj vkfd;,gvkq s^kp-ud0v’[;q 3,’?D
!(D xuvtmydt,kfG xumu8j n,j gfnvog0QkF xuoAogvUo;kj xuvtmydt,kf g-y’j ,u !# gfnvo c]t
,ad8n,j gfnvo ) gvUo;kj lv’sqoD xumugj fnvod5,rk,u @_ ,NF g-y’j \6o;Po,km5dM $ xuD
!)D ;ao;yl5;afG ;aom.uj oxu|’bj dk’g;ao c]t dk’7nopk;gmkqj dao @! ,uok c]t @# daopkD
!_D ;aog|qkpaoG ;aomucj l’8kg;ao8A’lkdda[glAovkpaog|nv s^n .8h c]t gxao;aodk’
7no}g;aopk;106j Q;3]dg|nv s^n 0Q;3]d.8hD
@WD ]tf6G ltrk[vkdkfmucj 8d8kj ’daorkp.ow]pt|b’j 0v’xuD
@!D g0fglAo0t|koxkodk’G c,oj g0fmu1j 6]j ts;kj ’ $W ={&W = g|nv c]t .8hD
96
@@D g0fglAo0t|ko8OG c,oj g0fmu1j 6]j ts;kj ’ #W = g|nvsk #W =.8hD ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດ
@#D [oa pkdkfG -oA vkdkfmsju ,h5 s+|;j p3]d8’A c8|j kh foy 0oB wxg4’y mlju oY lf5 0v’vkdkfD
@$D 2hkvkdkfG c,oj xPj ocx'ltrk[0v'vkdkf.ow]ptlAo Xv5ostr6,F 7;k,faoF
7;k,-,5j DDD?
@&D r,6 vkdkfG c,oj vfa 8kltg]pj 0v'v'q xtdv[r,6 vkdkfm-ju Edoa .ow]pt @W{#W xu D
@*D v5ostr6,G 7;k,Ihvo c]t 7;k,g1ao0v’vkdkf.og0f.f|b’j .og;]k.f|’bj D
@(D 7;k,foa 0v’vkdkfG de]’a cI’9kdoE|da 0v’vkdkf mdju fq ]’q roN foy ,su ;q |;j p
;fa cmdgxoa ,ou ][u kD
@)D 7;k,-,5j 0v’vkdkfG xt]y,kovkpoEm[uj ao95.ovkdkfs^kp s^n |hvpD
@_D ],q mtg]G g;]kdk’g;oa ],q rfa rkc8mj tg]g0kQ skczoj fyoD
#WD ],q |kh fyoG g;]kdk’7no],q rfa rkc8|j kh fyovvdlmj6 tg]D
#!D ]q,vk]ug-G ]q,mruj afc8gj 0f7;k,faol6’wxskg0f7;k,fao8O Xg0fl6ol6f?D
#@D 7Nomtg]G ]da ltots^[5 3oo0v’|kh oEmtg]mgju duf9kd],q rfa D
##D oE.8fh yoG -oA oE1rj6 Nofyo g-’yj 18j6 No s^n g]ydd=0Bod[a dkoxtdv[lkh ’0v’fyo c]t suoD
#$D oEsQ’G [k’cs’j |hkoEs^5[]q’ c]t ,u-Aofyom[uj +-n,-a[oE1,6j +|hkfyo gIaf.shoEsQ’16j
dkpgxao[b’ s^n |v’D
#&D vm5 dq dtrkdG rkdl;j omguj xoa oED
#*D 2v’mtg]G dkog7nvog|’a 1dj6 [a m0uj v’-oA oE8k,|kh oEmtg]D
#(D dtcloEIhvoG dtcloEmuwj s^9kdglAol6ol6fwxl6gj 0f0Q;3]d Xdtcld63]-u3; c]t
dtclda[lt8iu,?D
#)D dtcloEg1aoG dtcloEmuwj s^9kd0Q;3]dwxl6gj 0fglAol6ol6f Xdtcl3v;k-u3v c]t
dtcl]k[tikf=?D
#_ r6w2G c,oj r6m,uj um+g-vnj ,8+]ts;kj ’|hkfyoda[,ad,km1uj l6j ;j og]yd0v’rNo3]dD
$WD czoj fyows;G zoq 0v’dkoc8dcs’dtmoa soa 0v’gxnvd3]d s^n dkog7vjn opkh pmk’
0;k’0v’-oA sou 8kj ’M.ogxvn d3]d 1.j6 o]tf[a g]dy xt,ko @{# d, sksk^ p !WW d,
$!D iydg8uG sq;|;j p;afcmd]tfa[7;k,I5ocI'0v'czoj fyows;D
$@D vaf8kl;j ogry’j vu’mk’vkp5G vaf8kl;j o0v’[5d7qo .ol;j ovkp5mu8j hv’gru’j vu’z6hvnoj
\kpg4y’z6hmu,j uvkp58Od;kj !& xu c]t l6’d;kj *$ xuD
$#D 37’lhk’mk’vkp5 c]t grfG l;j oxtdv[0v’xt-kdvod5,j |b’j g-y’j 9ecodvvd
97
ສະຫງສ.ວວນ.ລິສຂະສິດgxao9eo;o s^n lafl;j o0v’z6h-kp c]t py’.oc8]j td5,j vkp5D
$$D dko7,5 degofu };k’czo7v[7;q G ;my du kom7ju pj6 ’y {-kp}z;q g,p .-gh rvjn xvh ’doa [.+ sgh dfu
dko4rn kg,vjn ,du koI;j ,grfD
$&D vaf8kdko8kpG 9eo;oxt-kdvomu8j kp.oxu|’bj 7yfltg]pj 8+ !WWW 7qoD
$*D vaf8kdkogdufG 9eo;oxt-kdvomugj duf.oxu|’bj 7yfltg]pj 8+ !WWW 7qoD
$(D w;9tg]ou roa G -;j ’w;mcju ,pj ’y lk,kfl[n roa wfgh rvjn xt3spfmk’lt48y y l;j osk^ p9t4n
rk-;j ’vkp5 !&{$& xu c,oj -;j ’w;,u]6d0v’c,pj y’D
$)D dkophkp4yjovvdovdxtgmfG 0t[;odkovvd9kdxtgmf|bj’ grnjvwx16jvkwlvud
xtgmf|’jb D
$_D dkopkh p4ojy g0kQ xtgmfG 0t[;odkog0kQ ,kp’a xtgmf|’jb 9kdxtgmfvojn grvjn ,k1vj6 k
wl1kj ’4k;voD
&WD dkophkp4yoj g0QkG 0t[;odko0v’dkog0Qk,k1v6j kwl.o|;j pxqd7v’pvj p|;j p|’bj
rkp.oxtgmfg-oaj G c0;’F g,nv’D
&!D vfa 8kdkogr,uj G vfa 8kdkogduf][q vfa 8kdko8kpD
&@D dkogru,j 8k,me,t-kfG 9eo;omugj dufs^kp s^n |hvpd;kj 9eo;o7qo8kp.oxt-k
dvod,j5 |’jb .o-;j ’g;]k.f|’jb D
&#D dkopkh p4ojy vvdG 0t[;odko0v’dkovvd9kd|;j pxdq 7v’pvj p|;j p|’jb rkp.o
xtgmf grvnj 1v6j kwl.o|;j pxqd7v’pvj p|;j pvonj D
&$D xt-kdvoG d5,j 0v’ s^n ly’j mu,j u-u;yfgxao-toyffP;daoD
&&D 7;k,|kc|ho0v’xt-kdvoG 9eo;oxt-kdvo8+sq;|j;p0v’rNomuj 8q;1jk’
9eo;o7qo 8+8k]k’dy3]c,af s^n 9eo;o 7qo8+rNomuj muj.-hdko.f|bj’8+8k]k’
d3y ]c,fa D
&*D dkoc9d1kp0v’xt-kdvoG dko];,8;q 8’A 4yoj 4ko0v’xt-kdvoD
&(D dkogr,ju xt-kdvoG 9eo;o];,0v’xt-kdvogr,ju 0oB voa gxoa zoq ,k9kdxt8dy ]y py k
0v’dkogdfu F dko8kp c]t dkopkh p4ojy .od,j5 xt-kdvo.o-;j ’w]ptg;]k.f|’jb D
&)D xiu k,fy xt-kdvoG czor,6 cm’j c[[|’jb g-’jy .-lh tcf’dkoc9d1kp0v’xt-kdvo
8k,vkp5 c]t grfD
&_D xiu k,fy c[[4ko0tspkp XExpansive?G ,xu t-kdvod,j5 vkpo5 vh pMgxoa 9eo;osk^ pD
*WD xuik,yfc[[4koc7[ XConstrictive?G ,uxt-kdvod,j5 vkpo5 vh pgxoa 9eo;o [+s^kp
98