ปก ขุนช้างขุนแผน

ประวัตคิ วามเปน็ มา

รูปขุนชา้ งขุนแผน และนางวนั ทอง
เสภาเรอ่ื งขนุ ชา้ งขุนแผน เปน็ นิทานมหากาพย์พืน้ บา้ นของไทย เคา้ เรือ่ งขนุ ช้างขุนแผนน้สี ันนิษฐานวา่
เคยเกิดขน้ึ จริงในสมัยกรงุ ศรีอยุธยา แล้วมีผจู้ ดจำเล่าสบื ต่อกนั มา เน่อื งจากเรื่องราวของขุนช้างขุนแผนมี
ปรากฏในหนังสอื คำให้การชาวกรงุ เก่า แตม่ ีการดัดแปลงเพิ่มเติมจนมีลักษณะคล้ายนิทานเพอ่ื ให้เนื้อเร่ือง
สนุกสนานชวนตดิ ตามยงิ่ ข้นึ รายละเอียดในการดำเนนิ เร่อื งยงั สะท้อนภาพการดำเนนิ ชีวิต ขนบธรรมเนียม
ประเพณแี ละวฒั นธรรมของชาวสยามในครง้ั อดีตได้อย่างชัดเจนยง่ิ จนนกั ภาษาศาสตร์ นามวลิ เลย่ี ม เก็ดนยี่ ์
กลา่ ววา่ "ข้าพเจ้ามักคดิ บ่อยๆว่า หากความร้เู กยี่ วกับวฒั นธรรมไทยเกดิ สูญหายไปหมด ทุกอย่างอาจจะถูก
สรา้ งขึ้นมาไดใ้ หม่ จากข้อเขียนทอี่ ศั จรรย์น้ี"
เรอื่ งขุนชา้ งขนุ แผนนี้ ถกู สันนิษฐานวา่ เปน็ การแตง่ ขึ้นร้องแบบมุขปาฐะ (ปากต่อปาก) เพ่ือความ
บนั เทิง ในลกั ษณะเดียวกับมหากาพย์ของยุโรป อย่างเชน่ ของโฮเมอร์ โดยคงจะเร่ิมแต่งตั้งแต่ราวอยธุ ยา
ตอนกลาง (ราว พ.ศ. 2143) และมกี ารเพ่ิมเติม หรือตัดทอนเรื่อยมา จนมีรายละเอียดและความยาวอย่างท่สี ืบ
ทอดกนั อยใู่ นสมยั อยุธยาตอนปลาย แตไ่ ม่ไดถ้ ูกบันทึกลงไว้เปน็ กิจลักษณะ เน่ืองจากบุคคลช้ันสงู สมยั นั้นเห็น
ว่าเป็นกลอนชาวบ้าน ทมี่ ีเนื้อหาบางตอนหยาบโลน และไม่มีการใช้ฉนั ทลักษณ์อยา่ งวจิ ิตร ดงั น้นั เม่ือกรุงศรี
อยุธยาถกู ทำลายในปี พ.ศ. 2310 จึงไม่มตี ้นฉบับเรอ่ื งขุนชา้ งขนุ แผนเหลอื อยู่ แตเ่ น่ืองจากเปน็ เรอ่ื งที่มีความ
นยิ มสูงในหมูช่ าวไทย จึงมีผู้ที่จำเนือ้ หาได้อยมู่ าก และทำใหถ้ กู ฟืน้ ฟูกลับมาไดไ้ ม่ยาก

ประวตั ิผ้แู ตง่

วรรณคดเี รือ่ งขนุ ช้างขนุ แผนมกิ วีแต่งกนั หลายคน ในปลายสมัยอยธุ ยา และ ในสมยั รตั นโกสนิ ทร์
ตอนตน้ ตอนทไี่ พเราะส่วนมากแตง่ ในสมัยพระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลิศหลา้ นภาลยั (รัชกาลท่ี ๒)การแต่งเสภา
เรื่องขุนชา้ งขนุ แผนไมน่ ิยมบอกนามผแู้ ตง่ มีเพียงการสันนิฐานผูแ้ ตง่ โดยพจิ ารณาจากสำนวนการแตง่ เทา่ นน้ั
เสภาขุนชา้ งขนุ แผน ตอน ขุนชา้ งถวายฎีกาจงึ ไมท่ ราบนามผู้แต่งที่แน่ชดั

ลกั ษณะคำประพันธ์

เร่อื งขุนชา้ งขุนแผนเปน็ คำประพนั ธ์ ประเภทกลอนเสภา ๔๓ ตอน ซงึ่ มีอยู่ ๘ ตอนทีไ่ ดร้ ับการยก
ย่องว่าแตง่ ดียอดเย่ียมจากวรรณคดีสมาคม อันมสี มเดจ็ พระเจา้ บรมวงศ์ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรง
เปน็ ประธานโดยลงมติเม่ือ พ.ศ.๒๔๗๔ และตอน ขุนชา้ งถวายฎกี าเปน็ หนงึ่ ในแปดตอนท่ี ได้รบั การยกยอ่ ง

ลักษณะคำประพันธก์ ลอนเสภาเป็นกลอนสภุ าพ เสภาเปน็ กลอนข้ันเลา่ เร่ืองอย่างเล่านิทานจึงใช้คำ
มากเพื่อบรรจขุ ้อความใหช้ ดั เจนแกผ่ ูฟ้ ัง และมงุ่ เอาการขับได้ ไพเราะเปน็ สำคัญ สมั ผสั ของคำประพนั ธ์ คือ คำ
สดุ ท้ายของวรรคตน้ ส่งสมั ผสั ไปยงั คำใดคำหน่ึงใน ๕ คำแรกของวรรคหลังสมั ผสั วรรคอื่นและสัมผัสระหวา่ ง
บทเหมอื นกลอนสภุ าพ

ตวั อย่างบทประพนั ธ์ เมอื่ เป็นความชนะขนุ ช้างนน้ั
เกษมสันต์สองสมภริ มยย์ วน
จะกล่าวถงึ โฉมเจ้าพลายงาม นึกนึกตรกึ ตราละหอ้ ยหวน
กลบั มาอยู่บ้านสำราญครัน ไมส่ มควรเคียงคกู่ ับขุนช้าง
พรอ้ มญาติขาดอยู่แต่มารดา นา่ อายมิตรหมองใจไม่หายหมาง
โอ้วา่ แม่วนั ทองชา่ งหมองนวล แต่แมไ่ ปแนบข้างคนจัญไร
เออนี่เน้ือเคราะห์กรรมมานำผดิ ทรพลอัปรียไ์ ม่ดไี ด้
ฝ้ายพอ่ มีบญุ เปน็ ขนุ นาง ชา่ งไปหลงรกั ใครไ่ ดเ้ ปน็ ดี
รูปรา่ งวิปรติ ผิดกว่าคน
ทั้งใจคอช่ัวโฉดโหดไร้

เนอื้ เรื่อง ขนุ ชา้ งขนุ แผน

ขนุ ไกรและนางทองประศรี ขนุ ศรวี ชิ ัยและนางเทพทอง

พนั ศรและนางศรีประจัน

ณ เมืองสุพรรณบรุ ี กล่าวถึงครอบครัวสามครอบครวั คือ ครอบครวั ของขนุ ไกรพลพ่าย รับราชการ
ทหาร มีภรรยาช่ือ นางทองประศรี มลี ูกชายดว้ ยกนั ชื่อพลายแกว้ ครอบครัวของขุนศรีวิชัย เศรษฐีใหญข่ อง
เมอื งสุพรรณบุรี รับราชการเปน็ นายกองกรมช้างนอก ภรรยาชือ่ นางเทพทอง มีลกู ชายชื่อขนุ ช่า้ ง ซึง่ หวั ล้านมา
แต่กำหนดิ และครอบครัวของพนั ศร โยธาเป็นพ่อค้า ภรรยาชือ่ ศรปี ระจัน มีลูกสาวรปู ร่างหนา้ ตางดงามช่อื
พิมพิลาไลย

สมเด็จพระพนั วษา
วนั หนึง่ สมเดจ็ พระพันวษา มีความประสงค์จะลา่ ควายปา่ จึงสั่งใหข้ นุ ไกรปลูกพลบั พลาและตอ้ นควาย

เตรยี มไว้ แตค่ วายปา่ เหลา่ นั้นแตกต่นื ไม่ยอมเข้าคอก ขนุ ไกรจงึ ใช้หอกแทงควายตายไปมากมาย ทรี่ อชีวิตก็
หนีเข้าป่าไป สมเดจ็ พระพันวษาโกรธมากสั่งให้ประหารชวี ติ ขนุ ไกรเสยี นางทองประศรีรู้ขา่ วรีบพาพลายแกว้
หนไี ปอยู่เมืองกาญจนบุรี

ทางเมืองสพุ รรณบรุ ี มีพวกโจรจันศรข้ึนปล้นบา้ นของขุนศรีวิชัยและฆา่ ขุนศรวี ชิ ยั ตาย สว่ นพนั ศร
โยธาเดินทางไปคา้ ขายต่างเมือง พอกลับมาถึงบา้ นก็เปน็ ไข้ป่าตาย

เมอื่ พลายแก้วอายุได้ 15 ปี ก็บวชเณรเรียนวชิ าอย่ทู ่ีวัดส้มใหญ่ แลว้ ยา้ ยไปเรยี นตอ่ ทวี่ ดั ป่าเลไลย
ตอ่ มาท่ีวดั ป่าเลไลยจดั ให้มีเทศน์มหาชาติ เณรพลายแกว้ เทศนก์ ัณฑ์มัทรี ซ่ึงนางพิมพิลาไลยเป็นเจ้าของกัณฑ์
เทศน์ นางพมิ พิลาไลยเลอื่ มใสมากจนเปล้ืองผ้าสไบบูชากัณฑ์เทศ์ ขนุ ช้างเหน็ เชน่ น้นั ก็เปลื้องผ้าหม่ ของตนวาง
เคยี งกบั ผ้าสไบของนางพิมพลิ าไลย อธิฐานขอใหไ้ ดน้ างเปน็ ภรรยา ทำใหน้ างพิมพิลาไลยโกรธมาก ต่อมาเณร
พลพลายแก้วกส็ กึ แล้วให้นางทองประศรีมาสขู่ อนางพิมพลิ าไลยและแต่งงานกัน

นางลาวทอง

ทางกรงุ ศรอี ยุธยาไดข้ ่าววา่ กองทัพเชียงใหม่ตีไดเ้ มอื งเชียงทอง ซง่ึ เปน็ เมอื งขึ้นของกรุงศรีอยุธยา
สมเด็จพระพันวษาจึงถามหาเชอ้ื สายของขุนไกร ขนุ ชา้ งซึง่ เขา้ ไปรบั ราชการอยู่จงึ เล่าเร่ืองราวความเกง่ กลา้
สามารถของพลายแกว้ เพื่อหวงั จะพรากพลายแก้วไปให้ไกลนางพิมพลิ าไลย สมเด็จพระพันวษาจึงใหไ้ ปตาม
ตวั มา แลว้ แต่งต้งั ให้เป็นแม่ทัพไปรบกบั เมืองเชยี งใหม่และได้รบั ชยั ชนะ นายบา้ นแสนคำแมนแหง่ หมบู่ า้ น
จอมทอง เหน็ วา่ พลายแก้วกับพวกทหารไม่ได้เบยี ดเบยี นให้ชาวบา้ นเดอื ดรอ้ น จึงยกนางลาวทองลกู สางของตน
ให้เป็นภรรยาของพลายแก้ว

ส่วนนางพิมพลิ าไลยเมื่อสามีไปทพั ได้ไมน่ านก็ปว่ ยหนักรักษาเทา่ ไรก็ไมห่ าย ขรวั ตาจวู ัดป่าเลไลย
แนะนำใหเ้ ปลยี่ นชอ่ื เปน็ วนั ทอง อาการไขจ้ ึงหาย ขนุ ช้างทำอุบายนำหม้อใส่กระดูกไปให้นางศรปี ระจนั กับนาง
วันทองดวู า่ พลายแกว้ ตายแล้ว และข่วู ่านางวันทองจะต้องถกู คุมตัวไว้เป็นม่ายหลวงตามกฏหมาย นางวนั ทอง
ไมเ่ ชอื่ แต่นางศรีประจนั คดิ ว่าจริง ประกอบกบั เห็นว่าขุนชา้ งเปน็ เศรษฐีจึงบงั คับใหน้ างวันทองแตง่ งานกบั ขนุ
ช้าง นางวันทองจำต้องตามใจแม่ แตน่ างไมย่ อมเข้าหอ ขณะนัน้ พลายแกว้ กลบั มาถึงกรุงศรีอยุธยาและได้
บรรดาศกั ดเ์ิ ปน็ ขุนแผนแสนสะท้าน จากนนั้ ก็พานางลาวทองกลับสุพรรณบรุ ี นางวนั ทองเห็นขุนแผนพาภรรยา
ใหม่มาดว้ ยก็โกรธด่าทอโต้ตอบกบั นางลาวทองและลืมตัวพูดกา้ วรา้ วขุนแผน ทำให้ขนุ แผนโมโหพานางลาวทอง
ไปอยู่ทก่ี าญจนบุรี ส่วนนางวันทองก็ตกเป็นภรรยาของขุนชา้ งอยา่ งจำใจ

ตอ่ มาขนุ ชา้ งและขนุ แผนเข้าไปรบั การอบรมในวังและไดเ้ ป็นมหาดเล็กเวรทงั้ 2 คน วนั หนงึ่ นางทอง
ประศรีให้คนมาส่งข่าววา่ นางลาวทองปว่ ยหนกั ขนุ แผนจึงฝากเวรไวก้ บั ขนุ ช้างแล้วไปดอู าการของนางลาวทอง
ตอนเชา้ สมเด็จพระพนั วษาถามถงึ ขุนแผนขุนชา้ งบอกว่าขุนแผนปนี กำแพงวังหนไี ปหาภรรยา สมเดจ็ พระ
พันวษาโกรธตรัสให้ขุนแผนตระเวนดา่ นที่กาญจนบรุ ี หา้ มเขา้ เฝา้ และรบิ นางลาวทองเข้าเป็นมา่ ยหลวง

นางบัวคลี่
ขนุ แผนได้ทราบเรื่องกโ็ กรธขุนชา้ ง คดิ จะแกแ้ ค้นแต่ยงั มีกำลงั ไม่พอ จึงออกตระเวนป่าไปโดยลำพงั

คิดจะหาอาวุธ มา้ และ กุมารทอง สำหรบั ปอ้ งกันตวั ได้ตระเวนไปจนถงึ ถิน่ ของหมื่นหาญนกั เลงใหญ่ ไดเ้ ขา้
สมัครเข้าไปอยู่ด้วย เพราะหวังจะได้บัวคลล่ี กู สาวของหมืน่ หาญ ไดท้ ำตวั นอบนอ้ มและต้ังใจทำงานเป็นอยา่ งดี

จนเปน็ ทีร่ ักใคร่ของหมืน่ หาญถึงกบั ออกปากยกลูกสาวใหแ้ ต่งงานด้วย พอไดแ้ ตง่ งานกบั บัวคลีแ่ ลว้ ขนุ แผนก็ไม่
ยอมทำงานรว่ มกบั หมน่ื หาญ ทำให้หม่นื หาญโกรธคดิ ฆ่าขุนแผน เพราะขุนแผนอย่ยู งคงกระพันจงึ ให้บัวคลใ่ี ส่
ยาพษิ ลงในอาหารให้ขุนแผนกิน แต่ผีพรายมาบอกให้รตู้ วั ขนุ แผนจงึ ทำอุบายเป็นไข้ไมย่ อมกนิ อาหารแลว้ ออก
ปากขอลูกจากบวั คล่ี นางไมร่ ู้ความหมายก็ออกปากยกลูกให้ขนุ แผน พอกลางคนื ขณะที่บวั คล่นี อนหลับ
ขนุ แผนก็ผ่าท้องนางแลว้ นำลูกไปทำพธิ ีตอนเชา้ หมน่ื หาญและภรรยารู้วา่ ลกู สาวถกู ผา่ ทอ้ งตายก็ติดตามขนุ แผน
ไป แต่กส็ ู้ขนุ แผนไม่ได้ ขุนแผนเสกกมุ ารทองสำเร็จ จึงออกเดินทางต่อไป แล้วไปหาชา่ งตีดาบ หาเหลก็ และ
เครื่องใช้ตา่ ง ๆเตรยี มไว้ต้งั พธิ ีตีดาบจนสำเรจ็ ดาบนใ้ี หช้ ื่อว่า ดาบฟ้าฟืน้ ใช้เปน็ อาวธุ ต่อไป

หลงั จากนนั้ เดินทางไปหาม้า ไดไ้ ปพบคณะจดั ซื้อม้าหลวง ไดเ้ หน็ ลูกมา้ ลกู ม้าตัวหนึง่ มลี ักษณะถกู ต้อง
ตามตำราก็ชอบใจ ได้ออกปากซ้ือ เจา้ หนา้ ทกี่ ข็ ายใหใ้ นราคาถูก ขนุ แผนจึงเสกหญา้ ให้ม้ากิน และนำมาฝกึ จน
เปน็ มา้ แสนรู้ใหช้ อ่ื วา่ ม้าสีหมอก

นางแกว้ กิริยา
เม่ือไดก้ ุมารทอง ดาบฟ้าฟืน้ และมา้ สหี มอกครบตามความต้ังใจแล้วกเ็ ดนิ ทางกลบั บ้าน คิดจะไปแก้

แค้นขุนช้าง นางทองประศรีมารดาห้ามปรามกไ็ ม่ฟัง ได้เดนิ ทางออกจากกาญจนบุรีไปยงั สพุ รรณบุรขี ึ้นเรือน
ขนุ ชา้ ง ไดน้ างแกว้ กิริยาลกู สาวพระยาสโุ ขทยั ทีน่ ำมาเป็นตวั จำนำไวใ้ นบา้ นขุนช้างเป็นภรรยา แล้วพาวันทอง
หนีออกจากบ้าน ขนุ ช้างตืน่ ได้ออกตดิ ตามแต่ตามไม่ทัน ได้ไปทูลฟ้องสมเดจ็ พระพันวษาใหก้ องทพั ออกตดิ ตาม
ขนุ แผน ขนุ แผนไม่ยอมกลบั ได้ตอ่ สู้กับกองทพั ทำให้ขุนเพชร ขนุ รามถึงแกค่ วามตาย กองทพั ต้องถอยกลบั กรุง
ขุนแผนจงึ กลายเป็นกบฏ ตอ้ งเท่ยี วเร่ร่อนอยู่ในปา่ จนนางวันทองตงั้ ทอ้ งแก่ใกล้คลอด ขนุ แผนสงสารกลัวนาง
จะเปน็ อันตรายจึงยอมเข้ามอบตวั กบั พระพิจิตร พระพิจิตรได้สง่ ตัวเขา้ สู้คดีในกรงุ ขุนแผนชนะคดีและได้นาง
วนั ทองคนื ขนุ แผนมคี วามคิดถึงลาวทอง ได้ขอใหจ้ มนื่ ศรชี ว่ ยขอให้ ขนุ แผนถกู กริ้ว และถกู จำคุก แก้วกิริยาจึง
ตามไปปรนนิบัติในคุก

พลายงามกบั นางศรมี าลา

วันหนึง่ ขณะทีน่ างวนั ทองมาเย่ียมขุนแผน ขุนชา้ งไดม้ าฉุดนางวันทองไปจนนางวันทองคลอดลูกให้ช่ือ
วา่ พลายงาม เม่ือขุนช้างรูว้ า่ ไม่ใชล่ กู ของตวั เองจึงหลอกพลายงามไปฆา่ ในปา่ แตผ่ พี รายของขนุ แผนชว่ ยไว้
นางวันทองบอกความจริงและไดใ้ หพ้ ลายงามเดินทางไปอยู่กับยา่ ทองประศรีท่ีกาญจนบรุ ี พลายงามอยูก่ บั ยา่
จนโต ไดบ้ วชเป็นเณรและเล่าเรียนวชิ าความร้เู ก่งกล้าท้ังเวทมนตร์ คาถา และการสงคราม เมอ่ื มีโอกาส
ขนุ แผนไดใ้ หจ้ มนื่ ศรีนำพลายงามเข้าถวายตวั เป็นมหาดเลก็

เม่ือมีศกึ เชียงใหม่ พลายงามไดอ้ าสาออกรบและทลู ขอประทานอภัยโทษให้พ่อเพ่ือไปรบ ขนุ แผนและ
นางลาวทองจงึ พน้ โทษ ขณะทเ่ี ดนิ ทางไปทำสงครามน้ันผ่านเมอื งพจิ ิตร ขนุ แผนจึงแวะเยยี่ มพระพจิ ิตร เมื่อ
พลายงามไดพ้ บนางศรีมาลาลกู สาวพระพจิ ติ รกห็ ลงรัก จึงไดล้ อบเขา้ หานาง ขนุ แผนจงึ ทำการหมั้นหมายไว้
เมือ่ ชนะศกึ พระเจา้ เชยี งใหม่ไดส้ ง่ สรอ้ ยทอง และสร้อยฟ้ามาถวาย พระพนั วษาไดแ้ ตง่ ต้ังขุนแผนเปน็ พระสรุ ิ
นทรลอื ไชยมไหสูรยภ์ ักดี ไปร้ังเมอื งกาญจนบรุ ี และได้แต่งต้งั พลายงามเปน็ จมนื่ ไวยวรนาถ และประทาน
สรอ้ ยฟ้าให้แก่พลายงาม จากนัน้ กท็ รงจดั งานแตง่ งานให้กับพลายงาม

ขณะทท่ี ำพิธแี ต่งงานขุนชา้ งได้วิวาทกบั พลายงาม ขุนช้างไดท้ ูลฟอ้ ง จงึ โปรดใหม้ ีการชำระความโดน
การดำนำ้ พสิ ูจน์ ขนุ ชา้ งแพ้ความ พระพนั วษาโปรดให้ประหารชีวิต แต่พระไวยขอชีวติ ไว้ ตอ่ มาพระไวยมี
ความคิดถึงแม่จึงไปรับนางวันทองมาอยู่ดว้ ย ขุนชา้ งติดตามไป แตพ่ ระไวยไม่ยอมให้ขนุ ช้างจึงถวายฎีกา พระ
พันวษาจึงตรัสให้นางวันทองเลอื กวา่ จะอยกู่ ับใคร นางมีความลังเล เลือกไม่ได้วา่ จะอย่กู ับใคร พระพันวษาทรง
โกรธจึงรบั สั่งใหป้ ระหารชวี ติ แม้พระไวยจะขออภัยโทษได้แลว้ แตด่ ว้ ยเคราะหข์ องนางวันทอง ทำให้เพชรฆาต
เข้าใจผิดจึงประหารนางเสยี ก่อน

เมื่อจัดงานศพนางวันทองแลว้ ขนุ แผนได้เลื่อนเป็นพระกาญจนบุรี นางสร้อยฟ้าได้ให้เถรขวาดทำ
เสน่ห์ให้พระไวยหลงใหลนางและเกลยี ดชังนางศรมี าลา พระกาญจนบรุ ีมาเตือน พระไวยโกรธลำเลกิ บญุ คุณกับ
พอ่ ทำใหพ้ ระกาญจนบรุ ีโกรธ คบคดิ กบั พลายชุมพลลูกชายซง่ึ เกิดจากนางแก้วกริ ยิ าปลอมเป็นมอญยกทัพมาตี

กรงุ ศรีอยธุ ยา หวงั จะให้พระไวยออกต่อสู้ จะไดแ้ กแ้ คน้ ได้สำเร็จ พระไวยรู้ตัวเพราะผีเปรตนางวันทองมาบอก
พระพันวษาทรงทราบเรื่องโปรดใหม้ กี ารไตส่ วน พลายชมุ พลพสิ ูจน์ไดว้ ่า นางสร้อยฟ้ากบั เถรขวาดได้ทำเสนห่ ์
จริงแตน่ างสรอ้ ยฟา้ ไม่รบั จึงมีการพิสูจน์โดยการลยุ ไฟ สร้อยฟา้ แพ้ พระพันวษาสงั่ ใหป้ ระหาร แต่นางศรีมาลา
ทลู ขอไว้ นางสร้อยฟ้าจงึ ถูกเนรเทศกลบั ไปเชียงใหม่ และคลอดลกู ช่ือ พลายยง

ตอ่ มานางศรมี าลากค็ ลอดลกู ชาย ขนุ แผนจึงตงั้ ชอ่ื ให้วา่ พลายเพชร เถรขวาดมีความแคน้ พลายชมุ
พล จงึ ปลอมเปน็ จระเข้ไลก่ ัดกนิ คนมาจากทางเหนอื หวงั จะแกแ้ คน้ พลายชมุ พล พระพันวษาโปรดให้พลายชมุ
พลไปปราบ จระเขเ้ ถรขวาดสู้ไม่ไดถ้ กู จับตวั มาถวายพระพันวษา และถูกประหารในทส่ี ดุ พลายชมุ พลไดร้ บั
แต่งตัง้ เป็นหลวงนายฤทธ์ิ เหตุการณร์ า้ ยแรงผา่ นไป ทุกคนกอ็ ยู่อย่างมีความสขุ

เนอื้ เรื่อง ขนุ ช้างขนุ แผน ตอนขุนช้างถวายฎกี า

จะกล่าวถึงโฉมเจ้าพลายงาม เม่อื เป็นความชนะขุนช้างน้นั
กลบั มาอยบู่ ้านสำราญครนั เกษมสนั ต์สองสมภิรมยย์ วน
พรอ้ มญาตขิ าดอยู่แตม่ ารดา นกึ นึกตรกึ ตราละหอ้ ยหวน
โอว้ า่ แม่วันทองช่างหมองนวล ไม่สมควรเคียงคูก่ ับขุนชา้ ง
เออน่เี นื้อเคราะห์กรรมมานำผดิ น่าอายมิตรหมองใจไม่หายหมาง
ฝา้ ยพ่อมีบญุ เป็นขุนนาง แต่แม่ไปแนบข้างคนจญั ไร
รูปรา่ งวิปริตผิดกวา่ คน ทรพลอัปรยี ์ไม่ดีได้
ท้ังใจคอชั่วโฉดโหดไร้ ชา่ งไปหลงรกั ใคร่ได้เป็นดี
กก็ ร้วิ ซ้ำจะฆา่ ใหเ้ ป็นผี
วนั น้ันแพก้ ูเม่ือดำนำ้ ใหไ้ ปขอชวี ีขุนชา้ งไว้
แสนแค้นด้วยมารดายังปรานี ไม่ทดแทนอ้ายขุนชา้ งบา้ งไม่ได้
แคน้ แมจ่ ำจะแก้ใหห้ ายแค้น ไม่สมใจจำเพาะเคราะหม์ ันดี
หมายจิตคดิ จะใหม้ นั บรรลยั ให้อยู่ดว้ ยบิดาเกษมศรี
อยา่ เลยจะรับแมก่ ลับมา ย่งิ คิดกย็ งิ่ มคี วามโกรธา
พรากให้พันคนอุบาทวช์ าติอัปรีย์ เมอ่ื ไรตะวนั จะลับหล้า
อัดอึดฮดึ ฮัดด้วยขดั ใจ จนสุรยิ าเลีย้ วลับเมรไุ กร
เขา้ ห้องหวนละห้อยคอยเวลา ดาวดาษเดอื นสว่างกระจา่ งไข
เงยี บสตั ว์จตั ุบททวบิ าท สงัดเสยี งคนใครไมพ่ ูดจา
นำ้ ค้างตกกระเซน็ เย็นเยือกใจ ลอยลมล่องดังถึงเคหา
ได้ยนิ เสียงฆ้องย่ำประจำวงั ดูเวลาปลอดหว่ งทักทนิ
คะเนนบั ยำ่ ยามได้สามครา จนั ทร์กระจ่างทรงกลดหมดเมฆสน้ิ
ฟา้ ขาวดาวเดน่ ควงสว่าง เสกขมนิ้ วา่ นยาเข้าทาตัว
จงึ เซน่ เหลา้ ข้าวปลาให้พรายกิน

ลงยนั ต์ราชะเอาปะอก หยิบยกมงคลขน้ึ ใสห่ วั
เปา่ มนตรเ์ บ้ืองบนชอุ่มมัว พรายยวั่ ยวนใจใหไ้ คลคลา
จับดาบเคยปราบณรงคร์ บ เสร็จครบบริกรรมพระคาถา
ลงจากเรอื นไปมิได้ช้า รีบมาถึงบา้ นขุนชา้ งพลนั
ประตูลนั่ ม่นั คงขอบรัว้ ก้ัน
เห็นคนนอนลอ้ มอ้อมเปน็ วง หมายสำคัญตรงมาหน้าประตู
กองไฟสวา่ งดังกลางวัน เสอื่ มหมดอาถรรพณ์ทฝ่ี งั อยู่
จงึ ร่ายมนตรามหาสะกด คนผใู้ นบ้านก็ซานเซอะ
ภตู พรายนายขนุ ชา้ งวางว่งิ พรู นอนทบั ควำ่ หงายก่ายกันเปรอะ
ท้งั ชายหญงิ ง่วงงมลม้ หลบั โงกเงอะงยุ งมไม่สมประดี
จปี่ ลาคาไฟมันไหลเลอ รอยทิ่มถอดหลุดไปจากที่
ใช้พรายถอดกลอนถอนล่ิม มิได้มีใครทักแต่สกั คน
ย่างเทา้ กา้ วไปในทันที ทง้ั ไฟกองป้องกนั ทกุ แห่งหน
มแี ตห่ ลับเพ้อมะเมอฝัน มาจนถงึ เรือนเจ้าขุนช้าง
ผู้คนเงยี บสำเนียงเสยี งแต่กรน ภูตพรายโดดเรอื นสะเทือนผาง
จดุ เทียนสะกดข้าวสารปราย ย่างเท้าก้าวขนึ้ รา้ นดอกไม้
สะเดาะดาลบานเปิดหน้าตา่ งกาง เบิกบานกา้ นกลาดกิ่งไสว
หอมหวนอวลอบบุปผชาติ ย่างเทา้ กา้ วไปไมโ่ ครมคราม
เรณฟู ูร่อนขจรใจ สะเดาะกลอนถอนล่นั ถงึ ชั้นสาม
ขา้ ไหนอนหลบั ลงทบั กัน อร่ามแสงโคมแกว้ แววจบั ตา
กระจกฉากหลากสลบั วบั แวมวาม อัฒจันทร์เคร่ืองแก้วก็หนักหนา
มา่ นมูล่ ี่มฉี ากประจำกน้ั เปิดมงุ้ เหน็ หนา้ แมว่ นั ทอง
ชมพลางย่างเยื้องชำเลืองมา มนั แนบขา้ งกอดกลมประสมสอง
นง่ิ นอนอยู่บนเตยี งเคยี งขนุ ช้าง ขยับจอ้ งดาบง่าอยากฆ่าฟนั
เจ็บใจดงั หวั ใจจะพังพอง

จะใครถีบขนุ ช้างท่ีกลางตวั นึกกลัวจะถูกแม่วนั ทองนัน้
พลางน่งั ลงนอบนบอภวิ นั ทน์ สะอนื้ อ้นั อกแค้นน้ำตาคลอ
โอ้แมเ่ จา้ ประคุณของลูกเอย๋ ไมค่ วรเลยจะพรากจากคุณพ่อ
เวรกรรมนำไปไม่ร้ังรอ มพิ อทีจ่ ะต้องพรากกจ็ ากมา
มนั ไปฉุดมารดาเอามาไว้ อา้ ยหัวใสขม่ เหงไม่เกรงหน้า
ท่ีทำแค้นกูจะแทนให้ทนั ตา ขอษมาแม่แล้วก็ขบั พราย
เปา่ ลงดว้ ยพระเวทวทิ ยา มารดาก็พื้นตื่นโดยง่าย
ดาบใสฝ่ ักไวไ้ มเ่ คลื่อนคลาย วันทองรู้สึกกายกล็ ืมตา
ตอ้ งมนตร์มัวหมองเปน็ หนกั หนา
ครานน้ั จึงโฉมเจา้ วนั ทอง เห็นลกู ยาน้ันยนื อยู่รมิ เตยี ง
ตื่นพลางทางชำเลอื งนยั น์ตามา กอดผัวรอ้ งดิ้นจนสน้ิ เสียง
สำคัญคดิ ว่าผู้รา้ ยให้นึกกลัว พระหมืน่ ไวยเข้าเคยี งหา้ มมารดา
ซวนซบหลบลงมาหมอบเมยี ง ลูกรอ้ งรำคาญใจจึงมาหา
อะไรเเม่เเซ่ร้องทง้ั หอ้ งนอน สนทนาด้วยลกู อย่าตกใจ
จะรอ้ งไยใช่โจรผูร้ า้ ยมา ครน้ั รู้วา่ ลกู ยาหากลัวไม่
พระหมนื่ ไวยเข้ากอดเอาบาทา
ครานั้นวันทองผ่องโสภา ซบพักตรร์ ้องไห้ไม่เงยหน้า
ลุกออกมาพลันด้วยทนั ใด เขารักษาอยทู่ ุกเเห่งตำเเหนง่ ใน
วันทองประคองสอดกอดลูกรัก พ่อช่างลอบเข้ามากระไรได้
เจ้ามาไยป่านน้ีนี่ลูกอา นี่พ่อใช้ฤาวา่ เจ้ามาเอง
ใส่ดาลบ้านชอ่ งกองไฟรอบ เขาจะรุกรานพาลข่มเหง
อาจองทะนงตัวไม่กลวั ภัย ฉวยสบเพลงพลาดพลำ้ มิเป็นการ
ขนุ ช้างตืน่ ขน้ึ มิเป็นการ พ่อจงเล่าเเกเ่ เม่เเลว้ กลบั บา้ น
จะเกิดผิดเเม่คดิ คะนงึ เกรง อย่าหาญเหมือนพอ่ นักคะนองใจ
มีธรุ ะส่ิงไรในใจเจ้า
มิควรทำเจา้ อย่าทำให้รำคาญ

จมน่ื ไวยสารภาพกราบบาทา ลูกมาผดิ จรงิ หาเถียงไม่
รกั ตวั กลัวผิดเเตค่ ิดไป กห็ ักใจเพราะรักเเม่วันทอง
ทกุ วันน้ลี ูกชายสบายยศ พร้อมหมดเมียม่ิงก็มีสอง
มบี ่าวไพร่ใช้สอยท้งั เงินทอง พนี่ อ้ งข้างพอ่ ก็บริบรู ณ์
ยงั ขาดเเต่เเม่คุณไม่เเลเห็น เปน็ อยู่กเ็ หมอื นตายไปหายสูญ
ข้อน้ีที่ทกุ ข์ยงั เพิ่มพนู ถา้ พร้อมมลู เเม่ดว้ ยจะสำราญ
ลูกมาหมายวา่ จะมารับ เชิญเเมว่ ันทองกลับคนื ไปบา้ น
เเมน้ จะบงั เกดิ เหตเุ ภทพาล ประการใดก็ตามเเต่เวรา
มาอยู่ไยกับอ้ายหินชาติ เเสนอบุ าทวใ์ จจติ ริษยา
ดงั ทองคำทำเลยี่ มปากกะลา หน้าตาดำเหมือนมินหม้อมอม
เหมอื นเเมลงวันวอ่ นเคลา้ ทเี่ น่าช่วั มาเกลอื กกลว้ั ทุมมาลย์ท่ีหวานหอม
ดอกมะเดื่อฤาจะเจือดอกพะยอม วา่ นกั เเมจ่ ะตรอมระกำใจ
แม่เลย้ี งลกู มาถงึ เจ็ดขวบ เคราะห์ประจวบจากแมห่ าเห็นไม่
จะคดิ ถึงลูกบา้ งฤาอยา่ งไร ฤาหาไม่ใจแม่ไม่คิดเลย
ถา้ คดิ เห็นเอ็นดูวา่ ลกู เตา้ แมท่ ูลเกล้าไปเรือนอยา่ เชือนเฉย
ใหล้ ูกคลายอารมณ์ไดช้ มเชย เหมือนเม่ือคร้ังแมเ่ คยเลยี้ งลูกมา
เศร้าหมองดว้ ยลกู เป็นหนักหนา
คราน้นั จงึ โฉมเจา้ วนั ทอง แม่โศกาเกือบเจียนจะบรรลัย
พอ่ พลายงามทรามสวาดขิ องแม่อา มิใชข่ องตวั ทำมาแต่ไหน
ใชจ่ ะอิม่ เอิบอาบดว้ ยเงนิ ทอง ไมร่ ักใครเ่ หมือนกับพ่อพลายงาม
ทั้งผคู้ นชา้ งม้าแลข้าไท มแี ต่ทุกข์ใจเจ็บดังเหน็บหนาม
ทุกวันนใ้ี ชแ่ มจ่ ะผาสกุ จะขืนความคดิ ไปกใ็ ช่ที
ต้องจำจนทนกรรมที่ติดตาม เขาฉดุ แมใ่ ชจ่ ะแกลง้ แหนงหนี
เมอ่ื พ่อเจา้ เข้าคุกแม่ท้องแก่

ถงึ พ่อเจา้ เลา่ ไม่รู้วา่ ร้ายดี เป็นหลายปีแม่มาอย่กู บั ขนุ ช้าง
เมอื่ พอ่ เจ้ากลับมาแตเ่ ชยี งใหม่ ไมเ่ พ็ดทูลสง่ิ ไรแต่สักอย่าง
เม่ือคราวตัวแมเ่ ป็นคนกลาง ทา่ นกว็ างบทคนื ใหบ้ ดิ า
เจา้ เป็นถึงหัวหม่ืนมหาดเล็ก มใิ ชเ่ ดก็ ดอกจงฟงั คำแม่ว่า
จงเรง่ กลบั ไปคดิ กบั บิดา ฟอ้ งหากราบทลู พระทรงธรรม์
พระองค์คงจะโปรดประทานให้ จะปรากฏยศไกรเฉดิ ฉนั
อนั จะมาลกั พาไมว่ า่ กนั เชน่ นัน้ ใจแม่มิเตม็ ใจ
ฟงั ความเหน็ วา่ แม่หาไปไม่
ครานนั้ จึงโฉมเจ้าพลายงาม
เพราะรักอ้ายขนุ ชา้ งกวา่ บิดา
คดิ บา่ ยเบี่ยงเลี่ยงเล้ยี วเบยี้ วบิดไป แมย่ งั กลบั ทัดทานเป็นหนักหนา
จึงวา่ อนิจจาลูกมารบั อุตสา่ หม์ ารบั แล้วยังมิไป
เหมือนไม่มรี ักใคร่ในลูกยา จะพาแม่ไปเรอื นใหจ้ งได้
เสียแรงเป็นลกู ผชู้ ายไม่อายเพื่อน จะบาปกรรมอย่างไรก็ตามที
แม้นมิไปให้งามก็ตามใจ ทิง้ ตัวไว้ให้อยู่น่ี
จะตัดเอาศีรษะของแมไ่ ป จวนแจง้ แสงศรจี ะรบี ไป
แมอ่ ย่าเจรจาให้ช้าที เหน็ ลูกยากัดฟนั มนั ไส้

ครานั้นวนั ทองผ่องโสภา ตกใจกลัวว่าจะฆ่าฟนั
อยา่ ฮึกฮักวา่ วนุ่ ทำหนุ หัน
ถอื ดาบฟ้าฟื้นยืนแกวง่ ไกว แม่น้ีพรั่นกลัวแตจ่ ะเกดิ ความ
จงึ ปลอบว่าพลายงามพ่อทรามรัก เห็นเบ้ืองหน้าจะองึ แม่จึงห้าม
จงครวญใครใ่ ห้เหน็ ข้อสำคัญ ก็ตามเถดิ มารดาจะคลาไคล
ดว้ ยเปน็ ขา้ ลกั ไปไทลักมา เศร้าหมองโศกานำ้ ตาไหล
ถา้ เจา้ เห็นเปน็ สขุ ไมล่ กุ ลาม
ว่าพลางนางลกุ ออกจากห้อง

พระหมน่ื ไวยก็พามารดาไป พอรุ่งแจง้ แสงใสก็ถงึ เรือน

จะกล่าวถงึ เจ้าจอมหม่อมขนุ ช้าง นอนครางหลับกรนอยู่ป่นเปื้อน

อัศจรรย์ฝันแปรแชเชอื น ว่าขี้เรื้อนขนึ้ ตัวทัว่ ทั้งนั้น
หาหมอมารักษายาเข้าปรอท มันกนิ ปอดตับไตออกไหลลนั่
ท้ังไส้น้อยไสใ้ หญ่แลไสต้ นั ฟันฟางกห็ กั จากปากตวั
ตกใจต่ืนผวาควา้ วันทอง ร้องว่าแม่คุณช่วยผวั
ลกุ ขน้ึ งกงนั ตวั ส่ันรวั ให้นึกกลัวปรอทจะตอดตาย
ลมื ตาเหลียวหาเจ้าวนั ทอง ไมเ่ หน็ นอ้ งห้องสว่างตะวนั สาย
ผ้าผอ่ นลอ่ นแก่นไม่ติดกาย เห็นม่านขาดเรย่ี รายประหลาดใจ
ตะโกนเรยี กในหอ้ งวันทองเอ๋ย หาขานรับเชน่ เคยสักคำไม่
ทงั้ ข้าวของมากมายก็หายไป ปากประตูเปิดไว้ไมใ่ สก่ ลอน
พลางเรยี กหาขา้ ไทอยูว่ ้าว่นุ ออี ุ่นออี ่ิมอีฉมิ อีสอน
อมี ีอีมาอสี าคร น่งิ นอนไยหวามาหากู
บ่าวผูห้ ญงิ ว่งิ ไปอยูง่ กงนั เห็นนายนั้นแก้ผา้ กางขาอยู่
ต่างคนทรุดนง่ั บงั ประตู ตกตะลึงแลดไู มเ่ ข้ามา
ขุนช้างเห็นข้าไม่มาใกล้ ขดั ใจลกุ ขึ้นทั้งแก้ผา้
แหงนเถ่อเป้อปังยืนจังกา ย่างเทา้ กา้ วมาไมร่ ู้ตวั
ยายจันงนั งกยกมือไหว้ นัน่ พอ่ จะไปไหนพ่อทูนหัว
ไม่นงุ่ ผอ่ นนุ่งผา้ ดูน่ากลัว ขนุ ช้างมองดูตวั กต็ กใจ
สองมือปิดขาเหมือนทา่ เปรต ใครมาเทศน์เอาผา้ กูไปไหน
ใหน้ ึกอดสหู มู่ขา้ ไท ยายจันไปเอาผ้าให้ขา้ ที
ยายจนั ตกใจเตม็ ประดา เข้าไปฉวยผ้าเอามาคลี่

หยบิ ย่ืนส่งไปให้ทันที เมนิ หนีอดสไู มด่ ูนาย
ขนุ ช้างตวั ส่ันเทาบอกบา่ วไพร่ เจา้ วันทองไปไหนอยา่ งไรหาย
เอ็งไปดใู ห้ร้ซู ึ่งแยบคาย พบแลว้ อยา่ วนุ่ วายใหเ้ ชิญมา
ต่างเท่ียวค้นด้นไปจะเอาหน้า
ข้าไทยได้ฟงั ขนุ ช้างใช้
ทว่ั เคหาแลว้ ไปค้นจนแผน่ ดิน
ทั้งหอ้ งนอกห้องในไม่พบพา ผู้คนนอนจะสล้างไมต่ ่นื ส้ิน
เหน็ ประตรู ัว้ บา้ นบานเปดิ กวา้ ง กินใจกลบั มาหาขนุ ช้าง
เสาแรกแตกตน้ เปน็ มลทิน แลว้ เลา่ แจ้งเหตุไปส้นิ ทุกอยา่ ง
บอกว่าไดค้ ้นคว้าหาพบไม่ ท่นี วลนางวันทองนั้นหายไป
ข้าเหน็ วิปรติ ผิดทา่ ทาง เหงอื่ ออกโซมล้านกระบาลใส

คราน้ันขุนชา้ งฟังบ่าวบอก ชา่ งทำได้ต่างต่างทุกอย่างจริง
พลง้ั ทลี งไมร่ อดนางยอดหญงิ
คิดคดิ ให้แค้นแสนเจ็บใจ นคี่ ราวนหี้ นวี ่งิ ไปตามใคร
สองหนสามหนก่นแตห่ นี ยังสาระแนหลบลห้ี นีไปไหน
คราวน้ันอ้ายขุนแผนมนั แง้นชิง ไม่เอากลบั มาไดม้ ิใช่กู
ไมค่ ดิ ว่าจะเปน็ เห็นวา่ แก่ เกรงเนอื้ ความนงั่ นึกตรึกตรองอยู่
เอาเถิดเปน็ ไรก็เป็นไป
ถา้ มันรู้ว่าลักเอาแม่มา
จะกลา่ วถึงโฉมเจ้าพลายงาม ไปกราบทูลสมเด็จพระพันวษา
มารดาก็จะต้องซึ่งโทษภัย
อ้ายขนุ ช้างสารพัดเป็นศัตรู เอ็งเป็นคนเคยชอบอัชฌาสัย
มนั ก็จะสอดแนมแกมเทจ็ ไกล่เกลย่ี เสยี อย่าให้มนั โกรธา
ดจู ะระแวงผิดใจในกจิ จา เกรงแมจ่ ะไม่ทันมาเหน็ หน้า
คดิ แลว้ เรยี กหมนื่ วิเศษผล
จงไปบ้านขุนช้างดว้ ยทนั ใด
บอกว่าเราจับไขม้ าหลายวนั

เม่อื คนื น้ีซ้ำมีอนั เป็นมา เราใชค้ นไปหาแมว่ นั ทอง
พอขณะมารดาส่งทุกข์ รอ้ งปลุกเขา้ ไปถงึ ในห้อง
จงึ รีบมาเร็วไวดังใจปอง รกั ษาจนแสงทองสว่างฟ้า
ไม่ตายคลายคนื ฟื้นขน้ึ ได้ กูขอแม่ไวพ้ อเหน็ หน้า
แต่พอให้เคล่ือนคลายหลายเวลา จึงจะส่งมารดานั้นคืนไป
รบี มาบา้ นขุนชา้ งหาชา้ ไม่
หมืน่ วิเศษรับคำแล้วอำลา เห็นผคู้ นขวักไขวท่ ั้งเรือนชาน
ครั้นถงึ แอบดูอยู่แต่ไกล ดูหน้าเฝ่ือนทีโกรธอยู่พงุ่นง่าน
ขุนชา้ งน่ังเยย่ี มหน้าตา่ งเรอื น คดิ แล้วลงคลานเขา้ ประตู
จะดอ้ื เดินเข้าไปไม่เปน็ การ นง่ั คาหน้าต่างเยี่ยมหน้าอยู่
นีม่ าลอ้ หลอกกูหรืออย่างไร
คราน้นั เจา้ จอมหมอ่ มขนุ ช้าง เด็กหวาจับถองใหจ้ งได้
เห็นคนคลานเขา้ มาเหลอื บตาดู ทดุ อา้ ยไพร่ข้คี รอกหลอกผูด้ ี
อะไรพอสวา่ งวางเขา้ มา ยกมือขนึ้ ไหวไ้ ม่วง่ิ หนี
ลุกขน้ึ ถกเขมรร้องเกนไป คนดดี อกขา้ ไหวใ้ ช่คนพาล
เป็นขนุ หมืน่ รับใช้อยู่ในบ้าน
ครานั้นวิเศษผลคนว่องไว ขอประทานคนื นพ้ี ระหม่ืนไวย
ร้องตอบไปพลันในทันที แก้ไขกเ็ หน็ หาหายไม่
ขา้ พเจา้ เป็นบ่าวพระหม่ืนไวย จึงใชใ้ ห้ตัวข้ามาแจ้งการ
ทา่ นใชใ้ หก้ ระผมมากราบกราน ขา้ พเจา้ ร้องปลุกไปในบา้ น
เจบ็ จุกประจบุ ันมีอนั เปน็ ทา่ นจึงรบี ไปในกลางคืน
ร้องโอดโดดด้ินเพียงสน้ิ ใจ คณุ อย่าสงสยั วา่ ไปอื่น
พอพบทา่ นมารดามาส่งทุกข์ พอหายเจบ็ แล้วจะคืนไม่นอนใจ
จะกลบั ข้ึนเคหาเห็นชา้ นาน
พยาบาลคุณพระนายพอคลายไข้
ใหค้ ำม่นั ส่งั มาว่ายั่งยืน

ครานัน้ ขุนช้างได้ฟังวา่ แค้นดังเลอื ดตาจะหลั่งไหล
ดบั โมโหโกรธาทำวา่ ไป เรากไ็ มว่ า่ ไรสดุ แต่ดี
การไข้เจ็บลม้ ตายไม่วายเวน้ ประจุบนั อันเป็นท้ังกรุงศรี
ถ้าขัดสนส่ิงไรท่ไี มม่ ี ก็มาทีน่ ่ีอย่าเกรงใจ
ว่าแล้วปิดบานหน้าต่างผาง ขนุ ช้างเดอื ดดาลทะยานไส้
ทอดตัวลงกับหมอนถอนฤทยั ดดู เู๋ ปน็ ไดเ้ จยี ววนั ทอง
เพราะกูแพค้ วามจมื่นไวย มันจงึ เหิมใจทำจองหอง
พ่อลูกแม่ลูกถกู ทำนอง ถงึ สองครัง้ แล้วเป็นแต่เชน่ นี้
อา้ ยพ่อไปเชียงใหม่มชี ยั มา ต้งั ตัวดังพญาราชสีห์
อายลูกเปน็ หมน่ื ไวยทำไมมี เห็นกนู ี้คนผดิ ตดิ โทษทณั ฑ์
มันจงึ ข่มเหงไม่เกรงใจ จึงพึ่งพาใครได้ท่ีไหนน่ัน
ขุนนางน้อยใหญเ่ กรงใจกนั ถงึ ฟ้องมันกจ็ ะปิดใหม้ ิดไป
ตามบุญตามกรรมได้ทำมา จะเขียนฆ่าหาคดิ ชีวิตไม่
ยิ่งคดิ เดือดดาลทะยานใจ ฉวยได้กระดานชนวนมา
ร่างฟอ้ งท่องเทยี บใหเ้ รยี บร้อย ถอ้ ยคำถ่ีถ้วนเป็นหนักหนา
ลงกระดาษพบั ไว้มไี ดช้ ้า อาบนำ้ ผลดั ผ้าแล้วคลาไคล
วนั นน้ั พอพระปิน่ นรินทรร์ าช เสดจ็ ประพาสบวั ยงั หากลบั ไม่
ขุนช้างมาถึงซึ่งวงั ใน กค็ อยจ้องที่ใต้ตำหนักนำ้
จะกลา่ วถงึ พระองค์ผ้ทู รงเดช เสด็จคืนนเิ วศนพ์ อจวนคำ่
ฝีพายรายเลม่ มาเตม็ ลำ เรอื ประจำแหเ่ ซ็งแซ่มา
พอเรือพระที่นั่งประทับที่ ขุนชา้ งก็รีล่ งตนี ทา่
ลอยคอชูหนังสือด้ือเข้ามา ผุดโผลโ่ งหน้ายึดแคมเรือ
เขา้ ตรงบโทนอ้นตน้ กัญญา เพือ่ นโขกลงด้วยกะลาวา่ ผีเสื้อ

มหาดเลก็ อยู่งานพลัดพรากตกเรือ รอ้ งวา่ เสอื ตัวใหญ่วา่ ยน้ำมา
ขนุ ช้างดึงดอ้ื มือยึดเรือ มิใช่เสอื กระหม่อมฉานรา้ นเกศา
สตู้ ายขอถวายซึ่งฎกี า แคน้ เหลือปัญญาจะทานทน
ครานัน้ สมเด็จพระพนั วษา ทรงพระโกธาโกลาหล
ทุดอ้ายจญั ไรมใิ ช่คน บนบกบนฝ่ังดงั ไมม่ ี
ใชท่ ใ่ี ชท่ างวางเข้ามา ฤาอ้ายชา้ งเปน็ บ้ากระมงั นี่
เฮ้ยใครรบั ฟงั ของมันที ตเี สียสามสบิ จึงปลอ่ ยไป
มหาดเลก็ ก็รบั เอาฟอ้ งมา ตำรวจคว้าขุนชา้ งหาวางไม่
ลงพระราชอาญาตามวา่ ไว้ พระจงึ ให้ตงั้ กฤษฎกี า
ว่าตงั้ แต่วันนสี้ ืบตอ่ ไป หน้าทีข่ องผู้ใดให้รักษา
ถ้าประมาทราชการไม่นำพา ปลอ่ ยให้ใครเข้ามาในลอ้ มวง
ระวางโทษเบ็ดเสรจ็ เจด็ สถาน ถึงประหารชีวติ เปน็ ผุยผง
ตามกฤษฎกี ารักษาพระองค์ แลว้ ลงจากพระท่นี ่งั เข้าวังใน
จะกลา่ วถึงขนุ แผนแสนสนิท เรืองฤทธิล์ อื จบพภิ พไหว
อยบู่ ้านสขุ เกษมเปรมใจ สมสนิทพสิ มยั ด้วยสองนาง
เราท้องกบั เจา้ แก้วกิรยิ า ปรนนบิ ตั วิ ัตถาไมห่ ่างข้าง
เพลิดเพลนิ จำเริญใจไม่เวน้ วาง คืนนั้นในกลางซ่ึงราตรี
นางแกว้ ลาวทองท้ังสองหลบั ขนุ แผนกลับผวาต่ืนฟ้นื จากที่
พระจันทรจ์ รแจ่มกระจ่างดี พระพายพัดมาลีตรลบไป
คดิ คะนึงถงึ มิตรแต่ก่อนเกา่ นนิ จาเจ้าเหินหา่ งร้างพสิ มัย
ถงึ สงิ ครง้ั ต้ังแต่พรากจากพ่ีไป ดงั เด็ดใจจากร่างก็ราวกัน
กูก็ช่ัวมัวรักแตส่ องนาง ระวางให้วนั ทองน้องโศกศลั ย์
เมอ่ื ตีไดเ้ ชยี งใหม่กโ็ ปรดครัน จะเพด็ ทลู คราวนั้นก็คล่องใจ

สารพัดทจ่ี ะว่าได้ทุกอย่าง อา้ ยขนุ ช้างไหนจะโต้จะตอบได้
ไมค่ วรเลยเฉยมาไม่อาลยั บัดนี้เล่าเจ้าไวยไปรับมา
จำกจู ะไปสู่สวาทน้อง เจ้าวันทองจะคอยละห้อยหา
คิดพลางจดั แจงแต่งกายา นำ้ อบไทยหอมฟุ้งจรุงใจ
ออกจากห้องย่องเดินดำเนินมา ถึงเรอื นลูกยาหาชา้ ไม่
เขา้ หอ้ งวันทองในทนั ใด เหน็ นางหลบั ไหลนิ่งนทิ า
ลดตัวลงน่ังข้างวันทอง เตือนต้องด้วยความเสนห่ า
สัน่ ปลุกลกุ ขน้ึ เถิดน้องอา พ่มี าหาแลว้ อย่านอนเลย
นางวันทองต่นื อยรู่ ู้สกึ ตวั หมายใจวา่ ผวั ก็ทำเฉย
นงิ่ ดอู ารมณท์ ่ชี มเชย จะรกั จริงฤาจะเปรยเป็นจำใจ
แต่นิง่ ดกู ริ ยิ าเปน็ ช้านาน หาว่าขานตอบโต้อยา่ งไรไม่
ทง้ั รักทง้ั แค้นแน่นฤทยั ความอาลัยป่นั ปว่ นยวนวญิ ญา
โอ้เจา้ แกว้ แววตาของพ่ีเอ๋ย เจา้ หลับใหลกระไรเลยเป็นหนกั หนา
ดังนม่ิ น้องหมองใจไม่นำพา ฤาขัดเคืองคิดว่าพี่ทอดทง้ิ
ความรกั หนกั หนว่ งทรวงสวาท พไ่ี ม่คลาดคลายรักแต่สกั สงิ่
เผอญิ เป็นวิปริตพผ่ี ิดจรงิ จะนอนนง่ิ ถอื โทษโกรธอยู่ไย
วา่ พลางเอนแอบลงแนบข้าง จบู พลางชวนชิดพสิ มยั
ลูบไล้พไิ รปลอใหช้ อบใจ เป็นไรจึงไมฟ่ ้ืนตื่นนิทรา
โอนอ่อนวอนไหวพ้ ิไรว่า
เจา้ วนั ทองน้องต่นื จากทน่ี อน ใชต่ ัวข้าน้ีจะงอนค่อนพิไร
หมอ่ มน้อยใจฤาท่ีไม่เจรจา อนั ตัวนอ้ งมลทินหาสิ้นไม่
ชอบผิดพอ่ จงคิดคะนงึ ตรอง พบไหนก็เปน็ แต่เช่นน้ัน
ประหน่งึ ว่าวนั ทองนีส้ องใจ

ท่ีจริงใจถงึ ไปอยู่เรือนอ่นื คงคิดคนื ทหี่ ม่อมเป็นแม่นม่ัน
ด้วยรกั ลกู รักผัวยังพัวพัน คราวนัน้ กไ็ ปอยเู่ พราะจำใจ
แค้นคดิ ดว้ ยมติ รไมร่ ักเลย ยามมีที่เชยเฉยเสยี ได้
เสียแรงรว่ มทกุ ข์ยากกนั กลางไพร กินผลไมต้ า่ งข้าวทุกเพรางาย
พอได้ดมี สี ุขลืมทุกขย์ าก ก็เพราะหากหม่อมซงึ่ ท่ีหมาย
ว่านักก็เครื่องเคืองระคาย เอ็นดูน้องอยา่ ใหอ้ ายเขาอีกเลย
พี่ผิดจริงแล้วเจา้ วันทอง เหมอื นลมื น้องหลงเลือนทำเชือนเฉย
ใช่จะเพลิดเพลินช่นื เพราะอืน่ เชย เงยหนา้ เถดิ จะเลา่ อยา่ เฝา้ แค้น
เมือ่ ตดิ คุกทุกข์ถึงเจา้ ทุกเชา้ ค่ำ ตอ้ งกลืนกลำ้ โศกเศรา้ น้ันเหลอื แสน
ซำ้ ขุนชา้ งคิดคดทำทดแทน มนั ดแู คลนว่าพนี่ ีย้ ากยบั
อาลัยเจา้ เท่ากับดวงชีวิตพ่ี คดิ จะหนีไปตามเอาเจ้ากลบั
เกรงจะพากนั ผิดเขา้ ตดิ ทับ แต่ขยบั อยู่จนได้ไปเชียงอินทร์
กลับมาหมายว่าจะไปตาม พอเจา้ ไวยเป็นความกค็ ้างส้นิ
ไมเ่ ดือดด้ินเทา่ พ่ีกบั วนั ทอง
หัวอกใครได้แค้นในแผ่นดิน เห็นช้ากวา่ จะได้มาร่วมห้อง
คดิ อยวู่ ่าจะทูลพระพนั วษา จงึ ให้ลูกรับน้องมาร่วมเรือน
จะเป็นความอีกกต็ ามแต่ทำนอง ไม่ฟูมฟักเหมือนเม่ืออยู่ในกลางเถ่อื น
จะเป็นตายงา่ ยยากไมจ่ ากรัก เจา้ เพ่อื นเสนหาจงอาลยั
ขอโทษทพ่ี ผี่ ิดอยา่ บดิ เบือน จะคมุ โกรธคุมแคน้ ไปถึงไหน
พผ่ี ิดพี่กม็ าลแุ ก่โทษ อย่าตัดไมตรตี รงึ ให้ตรอมตาย
ความรกั พ่ยี ังรักระงมใจ ประคองยกของสำคญั ม่ันหมาย
วา่ พลางทางแอบเขา้ แนบอก ขอสบายสักหน่อยอย่าโกรธา
เจ้าเน้อื ทิพย์หยิบชนื่ อารมณช์ าย

ใจนอ้ งมิให้หมองอารมณห์ ม่อม ไม่ตดั ใจให้ตรอมเสนหา

ถา้ ตัดรักหักใจแล้วไม่มา หมอ่ มอยา่ ว่าเลยวา่ ฉนั ไม่คนื คิด

ถึงตวั ไปใจยงั อยู่นับว่าผวั นอ้ งน้ีกลัวบาปทบั เม่อื ดบั จิต

หญงิ เดยี วชายครองเป็นสองมิตร ถา้ มิปลดิ เสียใหเ้ ปลื้องไมต่ ามใจ

คราวนั้นเมือ่ ตามไปกลางปา่ หนา้ ดำเหมอื นหนึง่ ทามนิ หมอ้ ไหม้

ชนะความงามหน้าดังเทยี นชยั เขาฉดุ ไปเหมือนลงทะเลลึก

เจา้ พลายงามตามรับเอากลบั มา ทีนีห้ น้าจะดำเป็นน้ำหมกึ

กำเริบใจด้วยเจ้าไวยกำลังฮึก จะพาแม่ตกลึกให้จำตาย

มใิ ชห่ น่มุ ดอกอย่ากล้มุ กำเรบิ รัก เอาความผิดคดิ หกั ใหเ้ หือดหาย

ถ้ารักน้องป้องปิดใหม้ ิดอาย ฉันกลับกลายแลว้ หม่อมจงฟาดฟัน

ไปเพ็ดทูลเสยี ให้ทลู กระหม่อมแจ้ง นอ้ งจะแตง่ บายศรไี ว้เชิญขวัญ

ไม่พักวอนดอกจะนอนอย่ดู ว้ ยกนั ไมเ่ ชน่ น้นั ฉันไม่เลยจะเคยตวั

ครน้ั เวลาดึกกำดัดสงัดเงยี บ ใบไมแ้ ห้งแกร่งเกรยี บระรบุ ร่อน

พระพายโชยเสาวรสขจายขจร พระจนั ทรแจม่ แจ้งกระจ่างดวง

ดเุ หวา่ เรา้ เสียงสำเนียงก้อง ระฆงั ฆ้องขานแขง่ ในวงั หลวง

วนั ทองนอ้ งนอนสนทิ ทรวง จติ ง่วงระงับสภู่ วงั ค์

ฝนั วา่ พลัดไปในไพรเถ่อื น เลอื่ นเปือ้ นไมร่ ู้ท่จี ะกลับหลงั

ลดเลี้ยวเท่ยี วหลงในดงรงั ยังมีพยัคฆ์ร้ายมาราวี

ทง้ั สองมองหมอบอยู่ริมทาง พอนางต้นปา่ มาถึงท่ี

โดดตะครบุ คาบคน้ั ในทนั ที แล้วฉุดครา่ พาร่ีไปในไพร

ส้ินฝนั ครัน้ ตนื่ ตกประหมา่ หวีดผวากอดผัวสะอื้นไห้

เล่าความบอกผวั ด้วยกลัวภยั ประหลาดใจนอ้ งฝนั พร้นอรุ า
ใต้เตียงเสียงหนูกุกกก แมงมมุ ทมุ่ อกทร่ี ิมฝา
ย่ิงหวาดหว่นั พรน่ั ตัวกลวั มรณา ดงั วิญญานางจะพรากไปจากกาย
ฟงั ความตามนิมติ ก็ใจหาย
ครานัน้ ขนุ แผนแสนสนทิ ฝันร้ายสาหัสตดั ตำรา
ครงั้ นน้ี ่าจะมีอันตราย กบ็ นั ดาลฤกษแ์ รงเปน็ หนักหนา
พเิ คราะห์ดทู ้ังยามอัฐกาล กอดเมียเป็นหน้านำ้ ตากระเด็น
มิร้ทู ่ีจะแถลงแจง้ กจิ จา ฝันอยา่ งน้ีมิใช่จะเกิดเขญ็
จึงแกลง้ เพทุบายทำนายไป เนื้อเยน็ อยู่กบั ผัวอยา่ กลวั ทุกข์
เพราะวติ กหมกไหม้จงึ ได้เป็น แล้วทำมิ่งสิ่งขวญั ใหเ้ ป็นสุข
พรุ่งน้ีพจ่ี ะแก้เสนียดฝนั อย่าเป็นทุกข์เลยเจา้ จงเบาใจ
มิใหเ้ กดิ ราศีกลยี คุ สุรยิ าแย้มเย่ยี มเหลย่ี มไศล
เนาในพระทนี่ ่งั บัลลงั ก์รัตน์
ครนั้ วา่ รุง่ สางสว่างฟ้า หมอบประนมเฝ้าแหนแนน่ ขนัด
จะกล่าวถึงพระองคผ์ ้ทู รงชยั ทรงเคืองขดั ขนุ ชา้ งแต่กลางคืน
พร้อมดว้ ยพระกำนลั นกั สนม ทกุ อย่างที่จะชั่วอ้ายหวั ลื่น
ประจำตั้งเครื่องอานอยูง่ านพัด นำ้ ยนื หยังไม่ถึงยงั ดึงมา
แสนถ่อยใครจะถ่อยเหมือนมันบา้ ง น่ีมนั ฟ้องใครอีกอา้ ยชาติขา้
เวียนแต่เปน็ ถ้อยความไม่ขา้ มคนื ออกมาพระที่นงั่ จกั รพรรดิ
คราวนั้นฟ้องกนั ดว้ ยวันทอง ขนุ นางกราบลงเป็นขนัด
ดำริพลางทางเสดจ็ ยาตรา หมอบอดั ถัดกนั เปน็ หล่ันไป
พระสตู รรูดกรา่ งกระจา่ งองค์ เออใครเอาฟ้องมันไปไวไ้ หน
ทัง้ หน้าหลงั เบยี ดเสียดเยียดยัด รบั ไวค้ ลี่ทอดพระเนตรพลนั
ทอดพระเนตรมาเหน็ ขนุ ชา้ งเฝา้
พระหมื่นศรถี วายพลันในทนั ใด

พอทรงจบแจง้ พระทัยในข้อหา ก็โกรธาเคืองขนุ่ หนุ หนั
มันเกีย่ วเขญ็ ทา่ เป็นอย่างไรกัน อวี นั ทองคนเดียวไม่ร้แู ล้ว
ราวกับไม่มีหญิงเฝ้าชิงกัน หรืออวี นั ทองนนั้ มนั มแี กว้
รปู อ้ายชา้ งชว่ั ช้าตาบ้องแบว ไม่เห็นแววทีว่ า่ มันจะรกั
ใครจะเอาเป็นผัวเขากลัวอาย หัวหดู เู หมอื นควายทต่ี กปลัก
คราวน้นั เปน็ ความกูถามซัก ตกหนกั อยู่กบั เฒา่ ศรีประจัน
วนั ทองกูสิให้กบั ไอ้แผน ไยแลน่ มาอยกู่ ับอ้ายข้างนั่น
จมืน่ ศรไี ปเอาตัวมันมาพลัน ทง้ั วันทองขุนแผนอ้ายหมื่นไวย
ถอยหลงั ออกมาไมช่ า้ ได้
ฝา่ ยพระหมนื่ ศรไี ด้รบั ส่งั ตำรวจในวงิ่ ตะบึงมาถงึ พลัน
สงั่ เวรกรมวังในทนั ใด แจง้ ขอ้ รับสัง่ ไปขมขี มัน
ขนึ้ ไปบนเรือนพระหม่ืนไวย ใหห้ าท้ังสามท่านนัน้ เข้าไป
ขนุ ชา้ งฟ้องรอ้ งฎีกาพระทรงธรรม์ ได้ฟังความคร้ามครน่ั หว่ันไหว
ไมไ่ วใ้ จจงึ เสกดว้ ยเวทมนตร์
คราน้ันวนั ทองเจา้ พลายงาม ซ่งึ วเิ ศษสารพัดแก้ขัดสน
ขุนแผนเรียกวนั ทองเข้าห้องใน เคยคมุ้ ขังบังตนแต่ไรมา
สขี ้ีผง้ึ สีปากกินหมากเวทย์ คนเหน็ คนทักรักทุกหนา้
น้ำมันพรายนำ้ มันจนั ทน์สรรเสกปน เสรจ็ แลว้ กพ็ าวันทองไป
แลว้ ทำผงอทิ ธเิ จเข้าเริ่มพักตร์ คร้นั ได้แจ้งกิจจาไมน่ ง่ิ ได้
เสกกระแจะจวงจันทนน์ ้ำมันทา ลงบันไดงันงกตกนอกชาน
คราน้นั ทองประศรีผู้มารดา ภมู ิใชช่ ้างขีดอกลกู หลาน
เด็กเอย๋ วงิ่ ตามมาไวไว ซมซานโฮกฮากอ้าปากไป
พลายชมุ พลกอดกน้ ทองประศรี
ลุกขน้ึ โขยง่ โกง้ โค้งคลาน

คร้ันถงึ ย้งั อยปู่ ระตูวัง ผ้รู บั สง่ั เรง่ รดุ ไม่หยดุ ได้
ขุนแผนวนั ทองพระหม่ืนไวย เข้าไปเฝา้ องค์พระภมู ี
ปิ่นปกั นัคเรศเรืองศรี
ครานน้ั พระองคผ์ ู้ทรงเดช พระปรานเี หมอื นลูกในอุทร
เห็นสามราเขา้ มาอญั ชลี เผอญิ คดิ รักใคร่พระทัยอ่อน
ด้วยเดชะพระเวทวิเศษประสทิ ธิ์ ฮ้าเฮย้ ดกู ่อนอวี นั ทอง
ตรสั ถามอย่างความราษฎร กสู ใิ หอ้ า้ ยแผนประสมสอง
เม่อื มึงกลบั มาแตป่ ่าใหญ่ ตัวของมึงไปอยู่แหง่ ไร
ครน้ั กขู ัดใจใหจ้ ำลอง แลน่ ไปอยู่กบั อ้ายช้างใหม่
ทำไมไม่อยกู่ บั อา้ ยแผน ครั้นยกใหส้ ิเต้นกลับเลน่ ตวั
เดมิ มึงรักอ้ายแผนแลน่ ตามไป เกดิ รงั เกยี จเกลียดใจด้วยชงั หัว
อยู่กับอ้ายชา้ งไม่อยู่ได้ ตกว่าชั่วแลว้ มงึ ไมไ่ ยดี
ดยู ักใหมย่ ้ายเกา่ เฝ้าเปลี่ยนตัว ละลา้ ละลังประนมก้มเกศี
ทูลคดีพระองค์ผู้ทรงธรรม์
ครานน้ั วนั ทองไดร้ บั สั่ง องคห์ ริรักษร์ าชรงั สรรค์
หัวสยองพองพรน่ั ทนั ที คร้งั นน้ั โปรดประทานขนุ แผนไป
ขอเดชะละอองธุลบี าท กระหม่อมฉนั มที ้องนน้ั เติบใหญ่
เมอ่ื กระหม่อมฉันมาแต่อารัญ ขนุ ชา้ งไปบอกวา่ พระโองการ
คร้ันอยมู่ าขุนแผนต้องจำจอง กระหม่อมฉันไม่ไปกห็ ักหาญ
อยู่ท่ีเคหาหน้าวดั ตะไกร เพอ่ื นบา้ นจะช่วยกส็ ุดคดิ
มีรบั สง่ั โปรดปรานประทานให้ ใครจะขัดขืนไวก้ ก็ ลัวผิด
ยอ้ื ยุดฉดุ ครา่ ทำสามานย์ ชีวติ อยู่ใตพ้ ระบาทา
ดว้ ยขนุ ชา้ งอ้างว่ารับสง่ั ให้ ฟังจบกริ้วขุนช้างเป็นหนักหนา
จนใจจะมิไปก็สดุ ฤทธิ์
ครานน้ั พระองค์ผูท้ รงภพ

มีพระสิงหนาทตวาดมา อา้ ยบา้ เยอ่ หยง่ิ อา้ ยลิงโลน
ตกวา่ กหู าเป็นเจา้ ชวี ติ ไม่ มงึ ถือใจว่าเป็นเจา้ ท่โี รงโขน
เป็นไม่มีอาญาสิทธิ์คิดดงึ โดน เท่ยี วทาโจรใจคะนองจองหองครนั
เลีย้ งมงึ ไม่ไดอ้ า้ ยใจรา้ ย ชอบแต่เฆยี่ นสองหวายตลอดสนั
แลว้ กลบั ความถามขา้ งวนั ทองพลนั เออเม่อื มนั ฉดุ ครา่ พามงึ ไป
ก็ชา้ นานประมาณไดส้ บิ แปดปี ครงั้ นที้ าไมมงึ จงึ มาได้
น่มี ึงหนีมนั มาฤาวา่ ไร ฤาวา่ ใครไปรบั เอามงึ มา
บงั คมคลั ประนมกม้ เกศา
วนั ทองฟังถามใหค้ รา้ มคร่นั พระอาญาเป็นพน้ ลน้ เกลา้ ไป
ขอเดชะพระองคท์ รงศกั ดา กระหมอ่ มฉนั จงึ กลบั คืนมาได้
ครงั้ นจี้ ม่นื ไวยนนั้ ไปรบั ขนุ แผนก็มไิ ดป้ ระเวณี
มิใชย่ อ้ นยอกทานอกใจ ขนุ ชา้ งจงึ หาความวา่ หลบหนี
แต่มานนั้ เวลาสกั สองยาม ชีวีอยใู่ ตพ้ ระบาทา
ขอพระองคจ์ งทรงพระปรานี ฟังเหตขุ ่นุ เคอื งเป็นหนกั หนา
ตกวา่ บา้ งเมอื งไม่มีนาย
ครานนั้ พระองคผ์ ทู้ รงเดช จงึ ทาตามนา้ ใจเอางา่ ยง่าย
อา้ ยหม่ืนไวยทาใจอหงั การ์ อนั ตรายไพรเ่ มอื งกเ็ คอื งกู
จะปรกึ ษาตราสนิ ให้ ไม่ได้ อา้ ยชา้ งบงั อาจใจทาจลู่ ู่
ถา้ ฉวยเกดิ ฆา่ ฟันกนั ลม้ ตาย ตะคอกข่อู วี นั ทองใหต้ กใจ
อีวนั ทองกใู หอ้ า้ ยแผนไป เฆี่ยนตเี สียใหย้ บั ไมน่ บั ได้
ฉดุ มนั ขนึ้ ชา้ งอา้ งถงึ กู อา้ ยหม่ืนไวยกโ็ ทษถงึ ฉกรรจ์
ชอบตบใหส้ ลบลงกบั ท่ี ไม่เกรงกลวั เวโ้ วท้ าโมหนั ธ์
มะพรา้ วหา้ วยดั ปากใหส้ าใจ อา้ ยแผนพ่อนน้ั ก็เป็นใจ
มึงถือวา่ อวี นั ทองเป็นแมต่ วั
ไปรบั ไยไม่ไปในกลางวนั

มนั เหมอื นววั เคยขามา้ เคยข่ี ถงึ บอกกวู า่ ดหี าเช่ือไม่

อา้ ยช้างมนั กฟ็ ้องเปน็ สองนยั ว่าอา้ ยไวยลักแม่ให้บดิ า
เปน็ ราคีข้อผดิ มตี ดิ ตวั หมองมัวมลทินอยู่หนักหนา
ถา้ อ้ายไวอยากจะใครไ่ ดแ้ มม่ า ชวนพอ่ ฟ้องหาเอาเปน็ ไร
อัยการศาลโรงก็มีอยู่ ว่ากตู ดั สินใหไ้ ม่ได้
ชอบทวนด้วยลวดให้ปวดไป ปรับไหมใหเ้ ท่ากบั ชายชู้
มนั เกิดเหตุทั้งน้ีกเ็ พราะหญงิ จงึ หึงหวงชว่ งชิงยงุ่ ยิง่ อยู่
จำจะตดั รากใหญใ่ หห้ ล่นพรู ให้ลูกดอกดกอยแู่ ต่ก่ิงเดียว
อวี ันทองตวั มนั เหมือนรากแก้ว ถา้ ตัดโคนขาดแล้วก็ใบเหย่ี ว
ใครจะควรคู่สมอยู่กลมเกลียว ใหเ้ ด็ดเดยี่ วรู้กนั แต่วนั น้ี
เฮย้ อีวนั ทองว่ากระไร มึงตง้ั ใจปลดปลงให้ตรงที่
อยา่ ภวงั คก์ ังขาเป็นราคี เพรามึงมีผวั สองกูต้องแค้น
ถ้ารกั ใหม่กไ็ ปอยู่กบั อ้ายชา้ ง ถา้ รกั เก่าเข้าขา้ งอ้ายขุนแผน
อย่าเวยี นไปให้คนมันหมิน่ แคลน ถ้าแม้นมึงรกั ไหนใหว้ ่ามา
ครานน้ั วันทองฟงั รับส่ัง ให้ละลา้ ละลังเป็นหนักหนา
คร้ันจะทลู กลวั พระราชอาญา ขนุ ชา้ งแลดูตายักค้วิ ลน
พระหมืน่ ไวยใช้ใบใ้ หแ้ ม่ว่า บยุ้ ปากตรงบดิ าเป็นหลายหน
วันทองหมองจิตคิดเวยี นวน เปน็ จนใจนงิ่ อยู่ไม่ทลู ไป
ครานน้ั พระองค์ทรงธรณินทร์ หาได้ยินวันทองทลู ขึ้นไม่
พระตรสั ความถามซกั ไปทันใด ฤามงึ ไมร่ กั ใครให้ว่ามา
จะรกั ชชู้ งั ผัวมึงกลัวอาย จะอยู่ดว้ ยลกู ชายกไ็ ม่วา่
ตามใจกจู ะใหด้ ังวาจา แตน่ ีเ้ บ้ืองหนา้ ขาดเดด็ ไป
นางวนั ทองรบั พระราชโองการ ให้บันดาลบงั จิตหาคดิ ไม่

อกุศลดลมวั ให้ชัว่ ใจ ดว้ ยส้ินในอายทุ เี่ กิดมา
คดิ คะนงึ ตะลงึ ตะลานอก ดังตัวตกพระสเุ มรภุ ูผา
ในอธุ ัจอัดอนั้ ตนั อรุ า เกรงผดิ ภายหนา้ กส็ ุดคิด
จะวา่ รกั ขนุ ชา้ งกก็ ระไรได้ ทจี่ รงิ ใจไม่ได้รักแตส่ กั หนดิ
รักพ่อลูกห่วงดังดวงชีวติ แม้นทลู ผดิ จะพิโรธไม่โปรดปราน
อยา่ เลยจะทูลเปน็ กาลไว้ ตามพระทยั ท้าวจะแยกใหแ้ ตกฉาน
คดิ แล้วเท่าน้นั มิทันนาน นางก้มกรานแล้วก็ทูลไปฉบั ผลนั
ความรกั ขนุ แผนก็แสนรัก ด้วยรว่ มยากมานักไม่เดียดฉันท์
สู้ลำบากบกุ ปา่ มาดว้ ยกนั สารพันอดออมถนอมใจ
ขุนช้างแตอ่ ยู่ดว้ ยกันมา คำหนกั หาไดว้ ่าใหเ้ คืองไม่
เงนิ ทองกองไวม้ ใิ ห้ใคร ขา้ ไทใช้สอยเหมือนของตวั
จมื่นไวยเลา่ ก็เลือดในอก ก็หยบิ ยกรกั เทา่ กันกบั ผวั
ทลู พลางตัวนางเรมิ่ ระรวั ความกลัวอาญาเปน็ พ้นไป
คราน้นั พระองคผ์ ู้ทรงภพ ฟงั จบแค้นคงั่ ดัง่ เพลงิ ไหม้
เหมอื นดินประสิวปลิวตดิ กบั แปลวไฟ ดดู เู๋ ปน็ ได้อวี นั ทอง
จะว่ารักขา้ งไหนไม่ว่าได้ นำ้ ใจจะประดังเข้าทง้ั สอง
ออกนัน่ เขา้ นี่มีสำรอง ยิ่งกวา่ ท้องทะเลอันลำ้ ลกึ
จอกแหนแพเสาสำเภาใหญ่ จะทอดถมเท่าไรไมร่ สู้ ึก
เหมือนมหาสมุทรสุดซ้ึงซึก นำ้ ลกึ เหลอื จะหย่ังกระท่ังดิน
อิฐผาหาหาบมาทุ่มถม กจ็ อ่ มจมสญู หายไปหมดสนิ้
อีแสนถ่อยจัญไรใจทมิฬ ดงั เพชรนลิ เกดิ ข้ึนในอาจม
รูปงามนามเพราะน้อยไปหรือ ใจไมซ่ ื่อสมศักด์เิ ท้าเสน้ ผม
แต่ใจสตั วม์ นั ยงั มที น่ี ยิ ม สมาคมก็แตถ่ ึงฤดูมัน

มงึ นีถ่ ่อยยิ่งกว่าถ่อยอที ้ายเมอื ง จะเอาเร่ืองไม่ไดส้ ่ิงสรรพ์
ละโมบมากตัณหาตาเป็นมนั สักรอ้ ยพันใหม้ ึงไมถ่ ึงใจ
ว่าหญิงชวั่ ผวั ยงั คราวละคนเดยี ว หาตามตอมกนั เกรยี วเหมือนมงึ ไม่
หนักแผ่นดนิ กจู ะอยู่ไย อ้ายไวยมึงอย่านบั วา่ มารดา
กูเลี้ยงมึงถึงใหเ้ ปน็ หัวหมน่ื คนอื่นร้วู ่าแม่กข็ ายหน้า
อ้ายขนุ ชา้ งขุนแผนท้งั สองรา กจู ะหาเมยี ให้อยา่ อาลัย
หญิงกาลกิณีอีแพศยา มันไมน่ า่ เชยชดิ พสิ มยั
ทีร่ ปู สวยรวยสมมถี มไป มงึ ตดั ใจเสยี เถิดอีคนน้ี
เรง่ เร็วเหวยพระยายมราช ไปฟันฟาดเสียให้มนั เปน็ ผี
อกเอาขวานผ่าอย่าปรานี อย่าให้มโี ลหติ ติดดินกู
เอาใบตองรองไว้ให้หมากิน ตกดนิ จะอปั รียก์ าลีอยู่
ฟนั ใหห้ ญงิ ชายท้ังหลายดู สัง่ เสรจ็ เสด็จสปู่ ราสาทชัย

วเิ คราะห์คุณค่า

๑. คณุ ค่าด้านเนือ้ หา

๑) รปู แบบ

เรื่องขนุ ชา้ งขุนแผนเปน็ คำประพันธ์ ประเภทกลอนเสภา ๔๓ ตอน ซง่ึ มีอยู่ ๘ ตอนทไี่ ด้รับการยก
ย่องวา่ แตง่ ดียอดเยี่ยมจากวรรณคดสี มาคม อนั มสี มเด็จพระเจ้าบรมวงศ์ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรง
เป็นประธานโดยลงมตเิ มื่อ พ.ศ.๒๔๗๔ และตอนขนุ ชา้ งถวายฎีกาเป็นหนึ่ง ในแปดตอนที่ ได้รับการยกย่อง

๒)องคป์ ระกอบของเรื่อง

๒.๑) สาระ คร้ังหนึ่งสมเดจ็ พระพันวษาเสด็จประพาสสุพรรณบุรีเพื่อทรงล่าควายปา่ ขุนไกรพอ่ ของ
พลายแกว้ มหี น้าทีต่ อ้ นควายป่า เผอญิ ควายปา่ แตกตืน่ ขวิดผู้คน ขุนไกรจงึ ได้รบั โทษประหาร ฝ่ายนางทองประ
ศรีผเู้ ปน็ ภรรยาได้พาพลายแก้วซ่งึ ยงั เลก็ อยู่หนีอาญาไปเมืองกาญจนบรุ ี เม่ือพลายแกว้ อายุ ๑๕ ปี นางทอง
ประศรีไดพ้ าไปบวชเรยี นที่วัดส้มใหญ่ เมื่อเรยี นรวู้ ชิ าอาคมจนจบ แล้วกไ็ ด้ไปบวชเรยี นต่อทีว่ ดั ปา่ เลไลยกเ์ มือง
สพุ รรณบุรี ต่อมาพลายแก้วได้แต่งงานกับนางพิม หลังจากแตง่ งานได้ ๒ วนั พลายแก้วก็ต้องยกทัพไปตีเมือง
เชยี งใหม่ เม่ือได้รบั ชัยชนะก็ได้ นางลาวทองเป็นภรรยา

เม่ือครั้งทพ่ี ระพันวษากร้ิวเจ้าเมืองเชียงใหม่ ซ่ึงสง่ พระราชสาส์นมาทา้ ทายเปน็ เหตใุ ห้ พลายงามมี
โอกาสกราบทลู อาสาและกราบทูล ขอขุนแผนให้ไปทพั ดว้ ย ขุนแผนจึง พ้นโทษขณะรอ ฤกษเ์ คลื่อนทัพ นาง
แกว้ กริ ิยาก็คลอดบุตร นางทองประศรจี งึ ใหช้ ่ือหลานว่า “พลายชุมพล”

ขุนแผนกบั พลายงามเคลือ่ นทัพไปพกั ที่เมืองพิจิตร พลายงามพบรกั กับศรีมาลาลูกสาว พระพจิ ิตรกับ
นางบษุ บา ขุนแผนไดข้ อศรีมาลาใหก้ บั พลายงาม ศึกเชยี งใหม่ขุนแผนและ พลายงามได้ชยั ชนะ เมอื่ กลับถงึ กรุง
ศรอี ยธุ ยาพลายงามไดร้ ับพระราชทานความดีความชอบเป็น จมน่ื ไวยวรนาถ ไดร้ ับพระราชทานนางสรอ้ ยฟ้า
ซงึ่ เปน็ พระธิดาของพระเจ้าเชียงใหม่เป็นภรรยา พลายงามหรือจม่ืนไวยวรนาถจงึ แต่งงานกับนางสร้อยฟ้าและ
นางศรมี าลา ส่วนขุนแผนไดร้ ับ พระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระสรุ นิ ทร ไชยมไหสรุ ิยภักดิ์ ครองเมอื ง
กาญจนบรุ ี

จมนื่ ไวยฯ ได้ลอบขึน้ เรือนขุนช้างพานางวนั ทองมาอยู่ทบ่ี ้าน ขุนช้างจึงถวายฎกี า ครน้ั พระพันวษา
รบั สงั่ ให้นำนางวันทองเลอื กว่าตอ้ งการจะอยู่กับใคร นางวันทองกราบทลู เปน็ กลางวา่ แลว้ แต่พระพันวษาจะ
ทรงตดั สิน พระพันวษากร้ิวจึงรบั สั่งใหป้ ระหารนางวันทอง

๒.๒ โครงเรื่อง การลำดับเหตกุ ารณ์ตา่ งๆ แตล่ ะขัน้ ตอนในเรื่องสอดคลอ้ งสัมพนั ธ์กันจนแสดงใหเ้ หน็ ถึง
แนวคดิ ท่ีกวีต้องการสื่อออกมาอยา่ งชดั เจน ในเรื่องได้มกี ารแตง่ จากเรื่องจริง เกิดข้นึ ในสมันทก่ี รงุ ศรีอยุธยา
เป็นราชธานี ซึง่ มีหลักฐานเป็นคำให้การชาวกรุงเก่า และต่อมาได้แต่งเปน็ บทกลอนเสภาในสมัยรัตนโกสินทร์

๒.๓) ตัวละคร ตวั ละครในเรื่องมดี ังน้ี

นางวนั ทอง
๑) นางพิมพิลาไลย เป็นหญิงรูปงามแต่ปากจดั เป็นบตุ รของพนั ศรโยธาและนางศรปี ระจัน ตอ่ มาได้

แต่งงานกบั พลายแกว้ มีลูกชายดว้ ยกนั คือ พลายงาม และไดเ้ ปลีย่ นชือ่ เปน็ นางวัน ต่อมานางถกู แม่บังคับให้
แตง่ งานใหม่กบั ขนุ ช้างทำให้ถูกประณามวา่ เปน็ หญงิ สองใจ นางวันทองเป็นคนที่ไมก่ ลา้ ท่ีจะตดั สินใจ เม่ือมคี ดี
ฟ้องร้องถงึ สมเด็จพระพันวษา พระองค์ให้นางเลือกวา่ จะอยู่กับใคร แต่นางตัดสินใจไม่ถูกจึงถกู ส่ังประหารชวี ิต
นางวนั ทองมีลักษณะสาวชาวบ้าน เปน็ คนซอื่ ไม่ค่อยฉลาดเทา่ ใดนกั ทำอะไรตามประสาหญงิ ชาวบ้าน แต่
สังคมไทยเนน้ ให้ผ้หู ญิงอย่ใู นกรอบของประเพณี จงึ ทำให้ดเู หมอื นว่านางวันทองไมร่ กั นวลสงวนตัว อย่างไรก็
ตาม นางวันทองกย็ ังมภี าพลักษณด์ า้ นดีทีเ่ ห็นได้ชัด คือ ความละเอียดอ่อน ไม่วา่ จะเปน็ ในเรื่องการรับรู้ถึง
ความดขี องผู้อ่นื ท่ปี ฏิบตั ิต่อนาง ดงั จะเหน็ ได้จาก ถึงแม้นางจะไมไ่ ดร้ ักขนุ ชา้ งแต่ดว้ ยความดขี องขุนชา้ งและ
ความผูกพนั ท่อี ยู่กนั มา 15 ปี ทำให้นางเปน็ หว่ งเปน็ ใยความทกุ ข์สขุ และความรสู้ ึกของขุนช้างไมน่ ้อย นางวนั
ทองยังเป็นแมท่ ่ีดี คือเมื่อเหน็ ลูกกำลังกระทำผดิ กไ็ ม่เห็นดเี หน็ งามด้วย ดงั จะเหน็ ไดจ้ ากตอนที่พลายงามบุกข้นึ
เรือนขุนชา้ งในยามวิกาล นอกจากนน้ี างวันทองยังเปน็ คนกลา้ ท่จี ะยอมรับชะตากรรมของตัวเอง มนี ำ้ ใจเมตตา
และใหอ้ ภัยโดยไมเ่ คยี ดแคน้

ขุนแผนกับนางวนั ทอง
๒) ขนุ แผน ขุนแผนเดิมชื่อพลายแก้วเป็นบตุ รของขนุ ไกรพลพ่ายและนางทองประศรีมีรูปรา่ งหน้าตา

หลอ่ เหลา สตปิ ัญญาเฉลียวฉลาด เปน็ คนเจ้าชู้และมีคารมคมคาย จึงง่ายตอ่ การพิชติ ใจหญงิ สาวทีผ่ ่านเขา้ มาใน
ชีวติ มีดาบฟา้ ฟนื้ เปน็ อาวุธประจำตวั พาหนะคูใ่ จคือมา้ สหี มอก ได้บวชเณรและเรยี นวิชาที่วดั ส้มใหญ่ แล้วยา้ ย
ไปเรียนต่อท่วี ดั ป่าเลยไ์ ลยจนสดุ ทา้ ยไปเปน็ ศิษย์สมภารคงวัดแค มีความรู้ทางโหราศาสตร์ ปลกุ ผี อยยู่ งคง
กระพนั คาถามหาละลวยทำให้ผหู้ ญิงรักตลอดจนวิชาจากตำรบั พชิ ยั สงคราม และตอนบวชยังเทศนาได้ไพเราะ
จับใจอกี ด้วย ต่อมาสึกจากเณรแล้วแต่งงานกับนางพิมพาลาไลย ไม่นานกถ็ ูกเรยี กตวั ไปเป็นแมท่ ัพรบกบั
เชียงใหม่ ครัน้ ไดช้ ยั ชนะกลบั มากไ็ ดเ้ ป็นขุนแผนแสนสะท้าน แตต่ ้องมาพบวา่ นางวนั ทองแตง่ งานใหม่กบั ขุน
ชา้ ง ภายหลงั ขุนแผนตอ้ งโทษถูกจำคุกถงึ ๑๕ ปี จงึ พ้นโทษ และทำสงครามกับเชียงใหม่อีกครั้งเมื่อชนะ
กลับมาก็ไดต้ ำแหน่งเป็นพระสรุ นิ ทรฤาไชย เจ้าเมืองกาญจนบรุ ี

รูปขุนช้าง
๓) ขุนช้าง มีลักษณะรูปช่ัวตัวดำหวั ลา้ นมาแต่กำเนิด นสิ ัยเจา้ เล่หเ์ พทบุ ายเปน็ บุตรของขนุ ศรวี ิชยั
และนางเทพทองซ่ึงมีฐานะร่ำรวยมาก ขนุ ชา้ งแม้จะเกิดมาเป็นลูกเศรษฐี แต่กอ็ าภัพถูกแมเ่ กลยี ดชังเพราะอบั
อายท่ีมลี ูกหัวล้าน จงึ มักถูกแม่ดา่ ว่าอยู่เสมอและไม่ว่าจะเดินไปทางใดก็จะเป็นท่ีขบขันล้อเลยี นของชาวบา้ น

ท่ัวไปเสมอ พอเปน็ หนุ่มก็ไดน้ างแก่นแก้วเป็นภรรยาอยู่ด้วยกนั ได้ปีกวา่ นางก็ตาย จึงหันมาหมายปองนาง
พิมพิลาไลยแตน่ างไมย่ ินดีด้วยและได้แตง่ งานกับพลายแก้ว แตข่ ุนชา้ งกย็ ังไมล่ ดความพยายามคงใช้อุบายจนได้
แตง่ งานกบั นางสมใจปรารถนา ขอ้ ดีของขุนชา้ ง คือรกั เดียวใจเดียวและเลยี้ งดนู างวนั ทองเป็นอยา่ งดีทำให้นาง
วันทองเรมิ่ เหน็ ใจขุนช้าง

รูปสมเดจ็ พระพนั วษา
๔) สมเดจ็ พระพันวษา เปน็ พระมหากษัตรยิ ์แห่งกรุงศรีอยธุ ยา ยุคนเี้ ป็นยคุ ท่บี ้านเมืองเจรญิ รุง่ รอื ง มี
ความอุดมสมบรู ณ์ ราษฎรท้ังหลายอยู่กันอย่างร่มเย็นเปน็ สุข บรรดาประเทศใกล้เคียงก็อ่อนน้อมเกรงบารมี
สมเด็จพระพันวษามีนสิ ัยโกรธง่าย จะเห็นได้จากตอนที่ ให้นางวันทองเลือกว่าจะอยู่กบั ใคร นางมคี วามลงั เล
เลอื กไม่ได้วา่ จะอยู่กับใคร พระพนั วษาทรงโกรธจงึ รบั สง่ั ให้ประหารชวี ติ แต่พระองค์กน็ ับวา่ เป็น
พระมหากษัตรยิ ท์ ีม่ ีความยุติธรรมต่อพวกทหาร เสนาอำมาตย์ และราษฎรพอสมควร เมื่อมีคดีฟ้องรอ้ งกัน ก็
จะใหม้ ีการไตส่ วน และพสิ ูจน์ความจริง

รูปพลายงามกบั นางศรมี าลา

๕) พลายงาม พลายงามมีตำแหน่งราชการเปน็ จม่ืนไวยวรนาถ ซ่ึงมักเรยี กส้นั ๆ วา่ พระไวยหรอื หมน่ื
ไวย เปน็ ลกู ของขนุ แผนกับนางวนั ทอง แต่ไปคลอดทีบ่ า้ นของขนุ ช้าง ยิ่งโตพลายงามกย็ ่งิ ละหมา้ ยคล้ายขุนแผน
มาก มีอุปนสิ ัยความสามารถคล้ายขนุ แผน ขอ้ ดีของพลายงามคือมคี วามสามารถในการออกรบทำศึกสงคราม
พลายงามมคี วามกตัญญู ตอนท่ีพลายงามไปชว่ ยพ่อขุนแผนที่คุกโดยขอให้พอ่ ขนุ แผนไปทัพดว้ ยและไดช้ ยั ชนะ
กลับมา ทำให้พระพนั วษายกโทษให้ ข้อเสียของพลายงาม คือ เปน็ ถึงขนุ นางแต่ประพฤตติ ัวไม่เหมาะสม คือ
ตอนทวี่ ่าพลายงามบุกข้นึ เรือนขนุ ช้างในยามวิกาลเพื่อที่จะลกั พาตัวแม่วันทองมาอยู่ดว้ ยทำให้ขนุ ช้างโกรธจงึ
ฟ้องถวายฎีกาและยังมีความเจ้าชู้ ตอนท่วี ่าพลายงามได้นางสรอ้ ยฟา้ และนางศรีมาลาเป็นเมีย แตเ่ จ้าช้นู อ้ ย
กว่าขุนแผน

๒.๔) กลวิธใี นการแต่ง

มีการใชล้ กั ษณะกลอนเสภาเป็นกลอนสภุ าพ โดยเสภาเปน็ กลอนขน้ั เลา่ เรื่องอยา่ งเล่านิทาน จงึ ไดม้ ี
การใชค้ ำมากมาย เพ่ือใหผ้ ู้อา่ นหรอื ผู้ฟงั ได้ไดร้ ับได้ถึงในสิ่งทผ่ี ้แู ตง่ ต้องการส่ือ เน้นความไพเราะ

๒. คณุ ค่าด้านวรรณศลิ ป์

จินตภาพด้านภาพ

- กลับมาอยบู่ ้านสำราญครนั เกษมสนั ต์สองสมภิรมยย์ วน
- พร้อมญาติขาดอยู่แต่มารดา นึกนกึ ตรกึ ตราละห้อยหวน
- รูปร่างวปิ ริตผิดกวา่ คน ทรพลอัปรยี ์ไมด่ ีได้
- อย่าเลยจะรบั แมก่ ลับมา ให้อยดู่ ้วยบิดาเกษมศรี

- เงียบสตั ว์จัตบุ ทวิบาท ดาวดาษเดอื นสวา่ งกระจา่ งไข
- ฟา้ ขาวดาวเด่นดวงสวา่ ง จันทรก์ ระจา่ งทรงกลดหมดเมฆสน้ิ
- จงึ เซ่นเหล้าข้าวปลาให้พรายกิน
- เสกขม้ินว่านยาเข้าทาตวั ลงยันตร์ าชะเอาปะอก
- เห็นคนนอนล้อมอ้อมเป็นวง
- ทง้ั ชายหญิงง่วงงมล้มหลบั นอนทบั ควำ่ หงายก่ายกนั เปรอะ
- ทั้งไฟกองป้องกันทกุ แห่งหน
- จดุ เทยี นสะกดข้าวสารปราย
- ขา้ ไทนอนหลับลงทบั กัน
- มา่ นมูลมี่ ีฉากประจำก้นั อัฒจันทร์เครือ่ งแกว้ ก็หนักหนา
- น่งิ นอนอยูบ่ นเตียงเคยี งขนุ ชา้ ง มนั แนบขา้ งกอดกลมประสมสอง
- ดาบใสฝ่ ักไว้ไม่เคล่ือนคลาย
- เห็นลูกยานน้ั ยนื อยูร่ มิ เตยี ง
- ซบพกั ตรร์ ้องไห้ไม่เงยหน้า
- ทุกวันน้ีลกู ชายสบายยศ พร้อมหมดเมียมิง่ กม็ สี อง
- มบี ่าวไพร่ใชส้ อยทัง้ เงินทอง พ่นี ้องขา้ งพอ่ กบ็ ริบรู ณ์
- พอ่ พลายงามทรามสวาดิของแม่อา
- ใชจ่ ะอมิ่ เอบิ อาบดว้ ยเงินทอง
- ท้งั ผู้คนชา้ งม้าแลข้าไท
- เม่อื พ่อเจา้ เข้าคุกแม่ทอ้ งแก่
- เปน็ หลายปีแม่มาอย่กู ับขุนชา้ ง
- ทง้ิ แตต่ วั ไว้ให้อยนู่ ี่ แม่อย่าเจรจาใหช้ ้าที จวนแจง้ แสงศรจี ะรีบไป
- คราน้ันวันทองผ่องโสภา
- จงึ ปลอบว่าพลายงามพ่อทรามรกั
- วา่ ขี้เรือ้ นข้นึ ตวั ทว่ั ทั้งนนั้
- ผา้ ผอ่ นลอ่ นแล่นไมต่ ิดกาย เห็นมา่ นขาดเรย่ี รายประหลาดใจ
- ทง้ั ข้าวของมากมายกห็ ายไป ปากประตเู ปดิ ไวไ้ ม่ใส่กลอน
- เห็นนายนั้นแก้ผ้ากางขาอยู่
- ต่างคนทรุดนง่ั บังประตู ตกตะลึงแลดไู ม่เขา้ ตา
- ยายจันงนั งกยกยนื ไหว้

- ทั้งห้องนอกห้องในไม่พบพา ท่ัวเคหาแลว้ ไปค้นจนแผน่ ดนิ
- เหน็ ประตรู ั้วบ้านบานเปดิ กว้าง ผคู้ นนอนสลา้ งไม่ต่ืนสิ้น
- ครานน้ั ขนุ ช้างฟังบา่ วบอก เหงอ่ื ออกโซมบล้านกระบาลใส
- ไปกราบทลู สมเดจ็ พระพนั วษา
- ตดิ แล้วเรียกหม่ืนวิเศษผล เอ็งเปน็ คนเคยชอบอัชฌาสัย
- พอขณะมารดามาสง่ ทุกข์
- คร้ันถงึ แอบดูอยู่แต่ไกล เห็นผ้คู นขวกั ไขวท่ ั้งเรือนชาน
- ขนุ ช้างนง่ั เยย่ี มหนา้ ต่างเรือน
- ครานั้นเจ้าจอมหมอ่ มขนุ ชา้ ง นงั่ คาหนา้ ต่างเยี่ยมหน้าอยู่
- การไข้เจ็บลม้ ตายไม่วายเวน้ ปัจจบุ ันอนั เปน็ ทั้งกรุงศรี
- ขนุ ช้างมาถงึ ซึง่ วังใน ก็คอยจ้องท่ีใต้ตำหนักน้ำ
- เรือประจำแหนแหเ่ ซ็งแซ่มา
- พอเรือพระทน่ี ั่งประทับท่ี
- อยูบ่ า้ นสุขเกษมเปรมใจ สมสนิทพิสมยั ดว้ ยสองนาง
- คืนน้ันในกลางซึ่งราตรี
- เหน็ นางหลับใหลน่ิงนิทรา
- แตน่ ง่ิ ดูกิริยาเปน็ ชา้ นาน
- เจ้าหลบั ใหลกระไรเลยเปน็ หนักหนา
- ว่าพลางเอนแอบลงแนบขา้ ง
- เจ้าวันทองน้องต่นื จากทนี่ อน
- ใช่ตัวขา้ นจ้ี ะงอนค่อนพิไร
- เม่อื ตดิ คกุ ทุกข์ถึงเจา้ ทุกเช้าค่ำ
- คดิ จะหนีไปตามเอาเจ้ากลบั
- จะฟมู ฟักเหมอื นเมื่ออยู่ในกลางเถอื่ น
- อยา่ ตัดไมตรีตรึงให้ตรอมตาย
- เจ้าเนื้อทิพยห์ ยบิ ชื่นอารมณ์ชาย ขอสบายสักหน่อยอย่าโกรธา
- ไม่ตัดใจใหต้ รอมเสนหา
- หนา้ ดำเหมือนหนงึ่ ทามินหม้อไหม้
- นอ้ งจะแตง่ บายศรีไว้เชญิ ขวัญ
- ครนั้ เวลาดกึ กำดัดสงัดเงียบ

- ใบไม้แห้งแกรง่ เกรียบระรบุ ร่อน
- พระพายโชยเสาวรสขจายขจร พระจันทร์แจ่มแจ้งกระจ่างดวง
- วันทองน้องนอนสนิททรวง จติ ง่วงระงบั สภู่ วังค์
- ยงั มพี ยัคฆร์ า้ ยมาราวี
- ทั้งสองมองหมอบอยูร่ มิ ทาง
- จะกลา่ วถึงพระองค์ผทู้ รงชัย เนาในพระท่นี ง่ั บัลลงั ก์รตั น์
- พร้อมด้วยพระกำนลั นักสนม หมอบประนมเฝา้ แหนแน่นขนดั
- ข้างหนา้ หลงั เบียดเสียดเยยี ดยัด หมอบอัดถัดกนั เปน็ หลน่ั ไป
- รปู อ้ายช้างชั่วชา้ ตาบ้องแบว
- คนเหน็ คนทักรักทุกหนา้
- กระหม่อมฉนั มที ้องน้นั เตบิ ใหญ่
- ขนุ แผนวนั ทองพระหมื่นไวย เขา้ ไปเฝา้ องค์พระภมู ี
- มงึ ถือว่าอีวนั ทองเป็นเเม่ตวั ไมเ่ กรงกลวั เว้โวท้ ำโมหันธ์
- นางวนั ทองรบั พระราชโองการ
- ความรักขนุ แผนก็แสนรกั ด้วยร่วมยากมานกั ไม่เดยี ดฉันท์
- สลู้ ำบากบุกป่ามาดว้ ยกัน สารพนั อดออมถนอมใจ
- ขุนช้างแต่อยู่ด้วยกนั มา คำหนักหาได้วา่ ให้เคอื งไม่
- เงินทองกองไว้มใิ ห้ใคร
- ย่ิงกว่าท้องทะเลอันล้ำลกึ จอกแหนแพเสาสำเภาใหญ่
- อิฐผาหาหาบมาทุ่มถม ก็จ่อมจมสูญหายไปหมดส้นิ
- เอาใบตองรองไวใ้ ห้หมากิน

จนิ ตภาพดา้ นเสียง

- ได้ยินเสยี งฆ้องย่ำประจำวัน ลอยลมลอ่ งดงั ถึงเคหา
- ผ้คู นเงียบสำเนียงเสียงแต่กรน
- จะกล่าวถงึ เจ้าจอมหมอ่ มของขนุ ชา้ ง นอนครางหลบั กรนอยู่ป่นเปอ้ื น
- รอ้ งปลุกเข้าไปถึงในห้อง
- ลกุ ข้นึ ถกเขมรร้องเกนไป
- ดุเหวา่ เร้าเสยี งสำเนยี งกอ้ ง ระฆังฆอ้ งขานแข่งในวงั หลวง ด้าน

จนิ ตภาพด้านสี

- ฟ้าขาวดาวเดน่ ดวงสวา่ ง จันทรก์ ระจ่างทรงกลดหมดเมฆสิ้น
- สขี ้ผี ึ้งสีปากกินหมากเวทย์

จนิ ตภาพด้านแสง

- ฟ้าขาวดาวเดน่ ดวงสว่าง จนั ทร์กระจ่างทรงกลดหมดเมฆสิน้
- กองไฟสวา่ งดังกลางวัน
- กระจกฉากหลากสลบั วบั แวมวาม
- อรา่ มแสงโคมแก้วแววจับตา
- พอรุ่งแสงแจ้งใสก็ถึงเรือน
- ไม่เหน็ น้องห้องสว่างตะวนั สาย
- จงึ รบี มาเร็วไวดังใจปอง รกั ษาจนแสงทองสวา่ งฟา้
- อะไรพอสวา่ งวางเขา้ มา
- ครั้นวา่ รุ่งสางสว่างฟ้า สุริยาแยม้ เยีย่ มเหลยี่ มไศล

จนิ ตภาพด้านกลิน่

- หอมหวนอวลอบบปุ ผชาติ
- นำ้ อบทาหอมฟงุ้ จรงุ ใจ

นามนยั

- มาเกลือกกลัว้ ปทุมาลย์ทห่ี วานหอม
- ดอกมะเด่ือฤาจะเจือดอกพะยอม
- จะกลา่ วถงึ พระองค์ผู้ทรงเดช

สทั พจน์

- อัดอดึ ฮดึ ฮัดดว้ ยขัดใจ
- อย่าฮึกฮักวา่ วุ่นทำหุนหัน
- เรือประจำแหนแห่เซง็ แซ่มา
- ใบไม้แห้งแกรง่ เกรยี บระรบุ รอ่ น
- ใตเ้ ตยี งเสียงหนกู ็กกุ กก แมงมุมทุ่มอกท่ีริมฝา

นาฏการ

- จนสรุ ยิ าเล้ียวลบั เมรุไกร

- น้ำคา้ งตกกระเซน็ เย็นเยือกใจ
- เป่ามนตร์เบอ้ื งบนชอมุ่ มัว
- จบั ดาบเคยปราบณรงคร์ บ
- ลงจากเรือนไปมิได้ชา้ รบี มาถึงบา้ นขนุ ชา้ งพลนั
- จงึ รา่ ยมนตรามหาสะกด
- ภูตพลายนายขนุ ชา้ งวางวง่ิ พรู
- จป่ี ลาคาไฟมันไหลเลอะ
- ยา่ งเท้าก้าวไปในทนั ที
- มีแตห่ ลับเพ้อมะเมอฝนั
- ภตู พรายโดดเรือนสะเทอื นผาง
- สะเดาะดาลบายเปดิ หน้าต่างกาง ยา่ งเท้ากา้ วข้ึนรา้ นดอกไม้
- เบกิ บานกา้ นกลาดกิ่งไสว เรณฟู ูร่อนขจรใจ
- ยา่ งเท้าก้าวไปไม่โครมคราม
- สะเดาะกลอนถอนลน่ั ถึงสามชั้น
- ชมพลางย่างเยื้องชำเลืองมา เปิดม้งุ เห็นหนา้ แมว่ ันทอง
- ขยับจ้องดาบง่าอยากฆา่ ฟนั
- จะใคร่ถีบขุนช้างท่ีกลางตัว
- พลางน่งั ลงนอบนบอภวิ ันทน์
- มันไปฉดุ มารดาเอามาไว้
- เป่าลงด้วยพระเวทวิทยา มารดาก็ฟื้นตื่นโดยง่าย
- วนั ทองรสู้ กึ กายก็ลืมตา
- ตน่ื พลางทางชำเลืองนยั นต์ ามา
- กอดผวั ร้องดน้ิ จนสนิ้ เสยี ง ซวนซบหลบลงมาหมอบเมยี ง
- ลุกออกมาพลนั ด้วยทันใด พระหม่ืนไวยเข้ากอดเอาบาทา
- วนั ทองประคองสอดกอดลูกรัก
- ขุนช้างตื่นขึน้ มิเปน็ การ เขาจะรุกรานพาลข่มเหง
- จมนื่ ไวยสารภาพกราบบาทา
- เขาฉุดแม่ใช่จะแกล้งแหนงหนี
- ฟอ้ งหากราบทลู พระทรงธรรม์
- จะตดั เอาศรี ษะของแม่ไป

- เห็นลูกยากัดฟนั มันไส้
- ถอื ดาบฟา้ ฟน้ื ยืนแกวง่ ไกว ตกใจกลัววา่ จะฆา่ ฟนั
- ว่าพลางนางลกุ ออกจากห้อง
- หาหมอมารักษายาเขา้ ปรอท มนั กนิ ปอดตับไตออกไหลลน่ั
- ทั้งไส้น้อยไส้ใหญ่แลไสต้ ัน ฟันฟางก็หักจากปากตัว
- ตกใจตน่ื ผวา ควา้ วันทอง
- ลกุ ขึ้นงกงันตวั สน่ั รัว
- ลืมตาเหลยี วหาเจ้าวันทอง
- บ่าวผหู้ ญิงวิ่งไปอย่งู กงัน
- ไมน่ งุ่ ผอ่ นนุ่งผา้ ดูน่ากลวั ขนุ ชา้ งมองดตู วั ก็ตกใจ
- ขนุ ชา้ งเหน็ ขา้ ไม่มาใกล้ ขัดใจลุกขึ้นทงั้ แกผ้ ้า
- แหงนเถอ่ เปอ้ ปงั ยนื จังกา ย่างเทา้ ก้าวมาไม่รู้ตัว
- ลงบันไดงันงกตกนอกชาน
- ยายจันตกใจเต็มประดา เข้าไปฉวยผา้ เอามาคล่ี
- หยิบย่ืนส่งไปใหใ้ นทนั ที เมินหนีอดสูไม่ดนู าย
- ขุนชา้ งตัวสัน่ เทาบอกบา่ วไพร่
- ขา้ ไทได้ฟังขนุ ชา้ งใช้ ตา่ งเทย่ี วคน้ ดน้ ไปจะเอาหนา้
- จงไปบา้ นขุนช้างดว้ ยทนั ใด ไกล่เกลย่ี เสยี อยา่ ให้มนั โกรธา
- จงึ รีบมาเร็วไวดังใจปอง รกั ษาจนแสงทองสว่างฟ้า
- ไมต่ ายคลายคนื ฟน้ื ข้นึ ได้
- หมน่ื วิเศษรับคำแล้วอำลา รีบมาบ้านขุนช้างหาชา้ ไม่
- คดิ แล้วลงคลานเขา้ ประตู
- เห็นคนคลานเขา้ มาเหลือบตาดู
- ลุกขึน้ ถกเขมรร้องเกนไป
- ครานั้นวเิ ศษผลคนวอ่ งไว ยกมอื ขนึ้ ไหว้ไม่วง่ิ หนี
- ทา่ นใชใ้ หก้ ระผมมากราบกราน
- ร้องโอดโดดดน้ิ เพียงส้ินใจ
- วา่ แล้วปิดบานหน้าต่างผาง
- ทอดตวั ลงกบั หมอนถอนฤทัย
- จะเฆยี่ นฆ่าหาคิดชีวติ ไม่

- อาบน้ำผลัดผา้ แล้วคลาไคล
- เสดจ็ คืนนิเวศนพ์ อจวนคำ่
- ฝีพายรายเลม่ มาเต็มลำ
- ขนุ ชา้ งกร็ ลี่ งตีนท่า
- ลอยคอชูหนังสือด้ือเข้ามา ผุดโผล่โงหน้ายึดแคมเรอื
- มหาดเล็กอยู่งานพัดพลัดตกเรือ
- ตำรวจควา้ ขนุ ชา้ งหาวางไม่
- แลว้ ลงจากพระท่ีนัง่ เข้าในวงั
- คดิ พลางจดั แจงแตง่ กายา
- ออกจากห้องย่องเดนิ ดำเนินมา ถึงเรอื นลูกยาหาชา้ ไม่
- เข้าหอ้ งวันทองในทนั ใด
- เสียแรงรว่ มทุกข์ยากกนั กลางไพร กินผลไม้ตา่ งข้าวทุกเพรางาย
- เงยหนา้ เถิดจะเลา่ อย่าเฝา้ แค้น
- เกรงจะพากันผิดเขา้ ตดิ ทับ แต่ขยับอยจู่ นไดไ้ ปเชยี งอนิ ทร์
- ไมเ่ ดือดดิ้นเท่าพ่ีกบั วันทอง
- วา่ พลางทางแอบเข้าแนบอก ประคองยกของสำคัญมนั่ หมาย
- เจ้าพลายงามตามรับเอากลบั มา
- ฝันว่าพลัดไปในไพรเถอื่ น เลื่อนเปือ้ นไมร่ ูท้ ่ีกลบั หลัง
- ลดเล้ียวเทยี่ วหลงในดงรงั
- โดดตะครบุ คาบคัน้ ในทันที แล้วฉดุ คร่าพารี่ไปในไพร
- สน้ิ ฝันคร้นั ตืน่ ตกประหม่า
- หวีดผวากอดผัวสะอนื้ ไห้
- ฝ่ายจม่ืนศรไี ดร้ ับสง่ั ถอยหลังออกมาไม่ช้าได้
- ละลา้ ละลังประนมก้มเกศี
- ไยแลน่ มาอยู่กบั อา้ ยช้างนนั่
- เด็กเอ๋ยว่งิ ตามมาไวไว
- ตำรวจในวง่ิ ตะบึงมาถึงพลนั
- ขนึ้ ไปบนเรือนพระหม่ืนไวย
- แล้วทำผงอิทธิเจเขา้ เจมิ พักตร์
- ลุกขน้ึ โขยง่ โกง้ โคง้ คลาน

- เหน็ สามราเข้ามาอัญชลี
- บงั คมคลั ประนมก้มเกศา
- ถา้ ฉวยเกิดฆ่าฟันกันล้มตาย
- ฉุดมันข้ึนชา้ งอ้างถงึ กู ตะคอกขู่อีวันทองให้ตกใจ
- ชอบให้ตบสลบลงกับที่ เฆ่ยี นตีเสยี ให้ยับไมน่ ับได้
- ขนุ ชา้ งแลดูตายักคว้ิ ลน
- นางก้มกรานแล้วก็ทูลไปฉับพลับ
- ข้าไทใชส้ อยเหมือนของตวั
- ทูลพลางตวั นางเรมิ่ ระรวั
- อกเอาขวานผ่าอย่าปรานี
- สั่งเสรจ็ เสดจ็ สู่ปราสาทชยั
- ขนุ ชา้ งดงึ ด้ือมือยึดเรอื ไว้ มใิ ช่เสือกระหม่อมฉานล้านเกศา

อติพจน์

- นำ้ ค้างตกกระเซน็ เยน็ เยือกใจ
- เจ็บใจดังหวั ใจพังพอง
- แคน้ เลอื ดตาจะหลงั่ ไหล
- ร้องว่าเสือตวั ใหญว่ า่ ยน้ำมา
- ถงึ ประหารชวี ิตเปน็ ผุยผง
- จะกล่าวถงึ ขุนแผนแสนสนิท เรอื งฤทธ์ลิ ือจบพภิ พไหว
- ดังเด็ดใจจากรา่ งก็ราวกนั
- ทีนห้ี น้าจะดำเป็นน้ำหมกึ
- ไมไ่ วใ้ จจงึ เสกด้วยเวทมนตร์
- คิดคะนึงตะลึงตะลานอก ดังตวั ตกพระสุเมรุภผู า
- คราน้ันพระองคผ์ ูท้ รงงภพ ฟังจบแค้นคั่งดังเพลิงไหม้

อุปมา

- กองไฟสวา่ งดังกลางวัน
- เจ็บใจดงั หัวใจพงั พอง
- ดงั ทองคำทำเลี่ยมปากกะลา
- หนา้ ตาดำเหมือนมินหม้อมอม

- เหมือนแมลงวันวอ่ นเคล้าทเ่ี น่าชวั่
- ไม่รักใคร่เหมือนกบั พ่อพลายงาม
- มแี ตท่ ุกข์ใจเจบ็ ดังเหน็บหนาม
- สองมือปิดขาเหมอื นท่าเปรต
- อา้ ยพ่อไปเชียงใหมม่ ีชยั มา ต้ังตวั ดงั พญาราชสีห์
- โอ้เจ้าแกว้ แววตาของพี่เอ๋ย
- ประหนึ่งว่าวันทองนส้ี องใจ
- หนา้ ดำเหมือนหนึง่ ทามนิ หมอ้ ไหม้
- ชนะความงามหน้าดงั เทียนชยั
- เขาฉุดไปเหมือนลงทะเลลกึ
- หวั หูดูเหมอื นควายทตี่ กปลกั
- พระปรานีเหมอื นลูกในอุทร
- อีวันทองตัวเหมือนรากแกว้
- เหมือนดนิ ประสิวปลิวตดิ กบั เปลวไฟ
- เหมือนมหาสมุทรสุดซึง้ ซึก
- ดงั เพชรนิลเกิดข้ึนในอาจม

สมั ผัสพยัญชนะ

- โงกเงอะงยุ งมไมส่ มประดี
- กระจกฉากหลากสลบั วบั แวมวาม
- สะอ้นื อนั้ อกแคน้ น้ำตาคลอ
- ต้องมนตร์มัวหมองเปน็ หนักหนา
- ทุกวันนลี้ ูกชายสบายยศ พร้อมหมดเมียมง่ิ ก็มสี อง
- ใช่จะอิม่ เอิบอาบด้วยเงนิ ทอง
- พระจัทรจรแจ่มกระจา่ งดี พระพายพัดมาลตี รลบไป
- ใบไมแ้ ห้งแกรง่ เกรียบระรบุ ร่อน
- พระพายโชยเสาวรสขจายขจร พระจันทร์แจ่มแจ้งกระจ่างดวง
- สรุ ิยาแยม้ เย่ียมเหล่ียมไศล
- รปู อ้ายชา้ งชว่ั ชา้ ตาบ้องแบว
- เสกกระแจะจวงจนั ทน์น้ำมันทา
- อยา่ ตดั ไมตรตี รึงให้ตรอมตาย

- โดดตะครบุ คาบคัน้ ในทนั ที

สมั ผสั สระ

- ข้างหน้าหลงั เบียดเสยี ดเยยี ดยัด หมอบอัดถัดกนั เปน็ หลัน่ ไป
- เท่ยี วทำโจรใจคะนองจองหองครัน

อพั ภาส

- มแี ต่หลับเพ้อมะเมอฝัน

คำถามวาทศลิ ป์

- ประการใดก็ตามแต่
- รูปงามนามเพราะนอ้ ยไปหรือ

นารปี ราโมทย์

- ครานัน้ วนั ทองผ่องโสภา

พโิ รธวาทงั

- รปู ร่างวิปรติ ผิดกวา่ คน ทรพลอปั รยี ไ์ มด่ ีได้
- กจ็ ะกริว้ ซำ้ จะฆา่ ให้เปน็ ผี แสนแคน้ ด้วยมารดายังปรานี
- แค้นแมจ่ ำจะแกใ้ หห้ ายแค้น
- หมายจติ คิดจะให้มันบรรลยั ไม่สมใจจำเพาะเคราะหม์ ันดี
- พรากให้พน้ คนอุบาทว์ชาติอัปรีย์ ยง่ิ คิดยิ่งมีความโกรธา
- อัดอดึ ฮึดฮดั ด้วยขดั ใจ
- สะอ้ืนอั้นอกแคน้ น้ำตาคลอ
- อา้ ยหัวใสขม่ เหงไม่เกรงหน้า ทีท่ ำแค้นกจู ะแทนให้ทันตา
- แสนอบุ าทว์ใจจติ ริษยา
- คดิ คิดให้แค้นแสนเจ็บใจ
- ยงั สาระแนหลบลี้หนไี ปไหน
- ดหู น้าเฝ่ือนทีโกรธอยู่งุ่นงา่ น
- นม่ี าล้อหลอกกูหรืออยา่ งไร
- แคน้ เลอื ดตาจะหลั่งไหล
- ดบั โมโหโกรธาทำว่าไป

- ขุนชา้ งเดือดดาลทะยานไส้
- มนั จึงเหิมใจทำจองหอง
- เห็นกูน้ีคนผิดตดิ โทษทัณฑ์
- มนั จงึ ขม่ เหงไมเ่ กรงใจ
- ยงิ่ คดิ เดือดดาลทะยานใจ
- แคน้ เหลือปัญญาจะทานทน
- ครานัน้ สมเด็จพระพนั วษา ทรงพระโกรธาโกลาหล
- ทุดอ้ายจัญไรมิใช่คน
- ท้ังรักทงั้ แค้นแน่นฤทยั
- จะนอนน่งิ ถือโทษโกรธอยู่ไย
- แคน้ คดิ ดว้ ยมติ รไมร่ ักเลย
- หวั อกใครได้แค้นในแผน่ ดิน
- จะคุมโกรธคุมแค้นไปถึงไหน
- พอทรงจบแจ้งพระทัยในข้อหา ก็โกรธาเคอื งขุ่นหุนหัน
- อีวันทองคนเดยี วไม่ร้แู ลว้
- เกดิ รงั เกียจเกลียดใจดว้ ยชังหัว
- ฟงั จบกร้วิ ขุนชา้ งเปน็ หนักหนา
- มพี ระสงิ หนาทตวาดมา อ้ายบา้ เยอ่ หยิง่ อ้ายลิงโลน
- ฟังเหตุขุน่ เคอื งเปน็ หนกั หนา
- ฉุดมนั ข้นึ ช้างอา้ งถึงกู ตะคอกขู่อวี ันทองใหต้ กใจ
- คราน้นั พระองคผ์ ู้ทรงภพ ฟงั จบแค้นคงั่ ดังเพลงิ ไหม้
- อีแสนถ่อยจญั ไรใจทมิฬ
- มงึ นถี้ ่อยยง่ิ กวา่ ถ่อยอที ้ายเมือง
- ว่าหญงิ ชั่วผวั ยังคราวละคนเดยี ว หาตามตอมกันเกรยี วเหมือนมงึ ไม่
- หญงิ กาลกิณีอแี พศยา มันมิน่าเชยชดิ พิสมัย

สลั ปังคพสิ ัย

- ก็หักใจเพราะรักแมว่ นั ทอง
- เศร้าหมองด้วยลกู เปน็ หนักหนา
- แมโ่ ศกาเกอื บเจยี นจะบรรลยั
- มแี ตท่ ุกขใ์ จเจบ็ ดังเหน็บหนาม

- เศรา้ หมองโศกานำ้ ตาไหล
- ละวางใหว้ ันทองน้องโศกศัลย์
- ความอาลยั ปน่ั ปว่ นยวนวญิ ญา
- ดังน่ิมนอ้ งหมองใจไม่นำพา
- ตอ้ งกลืนกลำ้ โศกเศร้านนั้ เหลือแสน
- อาลัยเจ้าเทา่ กบั ดวงชวี ิตพ่ี
- เจ้าเพ่อื นเสนหาจงอาลัย
- ใจน้องมิให้หมองอารมณ์หม่อม

ปฏิพากย์

- เปน็ อยู่ก็เหมอื นตายไปหายสูญ

เทศนาโวหาร

- จงควรใคร่ใหเ้ ห็นข้อสำคัญ แม่นพ้ี ร่นั กลวั แต่จะเกดิ ความ

คำพอ้ งเสียง

- ดว้ ยเปน็ ขา้ ลกั ไปไทลักมา

เลน่ คำ

- ออี ่นุ ออี ิ่มอีฉมิ อสี อน อีมอี มี าอสี าคร
- ไมน่ ุ่นผ่อนนุง่ ผ้าดนู า่ กลัว ขนุ ชา้ งมองดูตัวกต็ กใจ
- จะคุมโกรธคุมแคน้ ไปถึงไหน
- ละลา้ ละลงั ประนมก้มเกศี
- เดก็ เอ๋ยว่ิงตามมาไวไว

พรรณนาฝันรา้ ย

- ยิง่ หวาดหว่นั พรั่นตัวกลวั มรณา ดงั วญิ ญานางจะพรากไปจากกาย

สำนวน

- มนั เหมือนววั เคยขามา้ เคยข่ี

๓. คณุ คา่ ดา้ นสงั คม

๑) ลกั ษณะทางสังคม ยกตัวอย่างเช่น ตอนท่ีชะตาชีวิตของนางวนั ทองตกตำ่ ถึงที่สดุ คือ ถูกพระ
พันวษาพิพากษาใหป้ ระหารชีวติ ซงึ่ จะเปน็ ตอนทีม่ ีหลากหลายอารมณ์ ไมว่ า่ จะเป็นผทู้ ่ีอย่ใู นสถานภาพใดใน
สงั คม กษตั รยิ ์ สามี ภรรยา มารดา บุตร ตัวละครในตอนนี้แทบทกุ คัวมบี ทบาทสำคัญ แตท่ ่ีเดน่ ทีส่ ุดมี ๒
ตวั คือ สมเด็จพระพนั วษาและ นางวนั ทอง จากเนื้อเรื่องผทู้ นี่ ่าเห็นใจไมเ่ พียงแต่นางวันทองเทา่ น้นั สมเด็จ
พระพันวษาก็เปน็ อีกผู้หน่ึงทน่ี ่าเห็นใจ เน่อื งจากฝา่ ยหนง่ึ ถูกสัง่ ประหารและอีกฝ่ายหน่ึงเปน็ ฝ่ายสั่งประหาร
ชีวติ

๒) แนวคิดเก่ยี วกับสังคม

- ผหู้ ญงิ สามารถมีสามีได้เพยี งคนเดียว ดงั บทประพนั ธ์

ว่าหญงิ ช่ัวผวั ยงั คราวละคนเดียว หาตามตอมกนั เกรียวเหมอื นมึงไม่

หนักแผ่นดนิ กจู ะอยู่ไย อา้ ยไวยมงึ อยา่ นบั วา่ มารดา

กเู ลีย้ งมึงถึงใหเ้ ปน็ หวั หมืน่ คนอน่ื รวู้ า่ แมก่ ็ขายหน้า

อา้ ยขนุ ช้างขุนแผนทงั้ สองรา กูจะหาเมียใหอ้ ย่าอาลยั

- สะทอ้ นให้เหน็ วา่ มกี ารใช้ไสยศาสตร์ ดังคำประพันธ์

คราน้ันขุนแผนแสนสนทิ ฟังความตามนิมิตก็ใจหาย

คร้ังนนี้ ่าจะมีอันตราย ฝนั รา้ ยสาหสั ตดั ตำรา

พเิ คราะหด์ ูท้ังยามอฐั กาล ก็บันดาลฤกษ์แรงเปน็ หนักหนา

มิร้ทู ่จี ะแถลงแจง้ กิจจา กอดเมยี เมินหน้านำ้ ตากระเด็น

จงึ แกลง้ เพทุบายทำนายไป ฝนั อย่างน้มี ิใช่จะเกิดเข็ญ

เพราะวิตกหมกไหม้จึงได้เป็น เนื้อเยน็ อย่กู ับผวั อยา่ กลัวทุกข์

พรุ่งน้ีพี่จะแก้เสนียดฝนั แลว้ ทำมิ่งส่ิงขวัญใหเ้ ปน็ สขุ

มิใหเ้ กิดราคกี ลยี ุค อย่าเปน็ ทุกข์เลยเจา้ จงเบาลง

ภาคผนวก

บรรณานกุ รม

https://l.facebook.com/l.php?u=https

https://sites.google.com/site/khunphaen2557
http://www.trueplookpanya.com/learning/detail/528

https://th.wikipedia.org/wiki/

https://coggle.it/diagram/W02v0g8lIoBHgUL8/