PARIBASA BALI Di era globalisasi sekarang ini, penggunaan Paribasa Bali sudah semakin terkikis dengan adanya kemajuan teknologi informasi dan komunikasi. Dahulu Paribasa Bali hampir setiap hari digunakan oleh anak-anak, remaja, ataupun orang tua baik sebagai bahan candaan, petuah (pitutur) yang mengandung makna etika dan estetika dalam kehidupan. Sebagai generasi penerus bangsa dan upaya melestarikan warisan leluhur, tidak ada pilihan lain selain harus tetap melestarikan budaya leluhur yang salah satunya melestarikan Paribasa Bali, dengan mengaplikasikan dalam kehidupan seharihari yang dimulai dari lingkungan keluarga, sekolah, dan masyarakat, baik dalam senda gurau ataupun sebagai petuah atau pesan moral kepada anak-anak dalam menjalani kehidupan bermasyarakat. Paribasa Bali terbagi menjadi beberapa macam, dalam artikel ini akan dibahas antara lain: (1) Sesonggan, (2) Sesenggakan, (3) Sesawangan, (4) Bebladbadan, (5) Wewangsalan, (6) Peparikan, (7) Cacimpedan, (8) Papindan, (9) Sloka, (10) Sesapan, (11) Raos ngempelin, (12) Cecangkitan. Berikut akan dibahas masing-masing Paribasa Bali tersebut beserta contohnya. 1. Sesonggan (Pepatah) Sesonggan merupakan ungkapan yang digunakan sebagai pemanis bahasa (Simpen, 2010: 6). Dalam Bahasa Indonesia Sesonggan ini sama dengan pepatah. Sesonggan melambangkan keadaan/situasi/ perilaku manusia yang disamakan dengan keadaan/perilaku barang maupun hewan. Berikut contoh-contoh Sesonggan dan arti kiasnya. No Sesonggan Suksmannyane 1 Abias pasih Nenten keni antuk ngawilangin 2 Ada gula ada semut Yening sane becik akeh pastika sane ngrauhin 3 Ada kacang ninggal tungguana Anak alit pastika sekadi meme lan bapane
4 Ada mas slakane tan paguna Ada ne luungan ne jelek makutang 5 Ada andus ada api Yening wenten masalah pastika wenten sane ngranayang 6 Aduk sera aji keteng Sane makarya asiki, sane nampi akibatne sareng sami 7 Angkabin barong somi Penampilanne keren, nangine sujati nenten misi napi 8 Anyar-anyaran gerang bangkuk Ring pengawit anteng, asasih manten sampun tan karinguang 9 Asing nyongkok kadene meju Setiap wenten sane pesu peteng di kajeng kliwone kadene bisa 10 Awak baduda nagih madain garuda Awak tiwas dot nandingin anak sane sugih 11 Bapane macan panakne samong Yening bapane tukang ukir, pianakne bisa taler ngukir 12 Bikase mabuyung sampi Mapi-mapi kasih tur mawuh, nanging sujatine tan pegat ngamahin 13 Be nantangin talenan Suba pasti kalah, masih enu nantangin 14 Bebek ajahin nglangi Ane dueg dibidangne misi ajahin 15 Bedeg gegantungan Sakadi anake sane makarya, yening iwang pastika kagingsiran 16 Bedug pangorengan Bengkung sing dadi orahin 17 Bobabe nilun kuping Kalintang bogbog, nenten satia ring janji 18 Blakas mangan di pisaga Sekadi anake sane nuenang anak siteng tur anteng di pisaga 19 Botor majeet, wiadin sera makikih Kalintang demit tur pripit 20 Buta tumben kedat Tumben sugih, tur sombong 21 Calep calung Demen ngidih 22 Caruk banyu miwah aud kelor sami keni 23 Cacotek sambungin layur Orti sane malih ortiang tur kewehin malih 24 Cening-cenikan punya sontong Yadiastun pawak ipun cenik, nanging kereng 25 Dana tan kapariangkenan Sekadi anake sane metulung ring timpal, sane katulungin nenten nyuksmayang 26 Dawa papahe liu slepane Tuuh sane sampun lingsir, wantah akeh sane sampun uningin
27 Dewa rauh ubetin jelanan Menolak keberuntungan sane rauh 28 Degag delem Sekadi anake sane degag, ring genahe suung ipun wanen, nanging yening rame utawi wenten musuh ipun jerih 29 Dija kadene langite endep Demen memilih, ipun durung uning sujatine ring dija ugi genahe pateh 30 Etuhan teken kulit tingkih duur temboke Pongah juari nenten madue rasa kimud 31 Duk masanding api Iwang akidik ngemasin marebat 32 Galak-galak di abu Wantah wanen ring pekarangan kemanten 33 Gangsaran tindak kuangan daya Melaksana nanging nenten wenten parincikan sadurungnyane 34 Gede kayune gede papane Gede jabatane taler gede pengasilanne 35 Gede ombak gede angin Ageng pengasilane, ageng taler panelasane 36 Gede gede bantang gedang Awak manten gede, nenten mabayu 37 Joh apine teken gulinge Yadiastun genahe mejohan, yening sampun cumpu sinah pacang matemu 38 Kamus majalan kaucapang ring anake sane pradnyan tur sampun weruh ring makudangkudang basa. 39 Katanjung di mata Sekadi ring anake sane marasa ring dewek iwang ring timpal, raris matemu ring timpalipune punika, mawinan ipun kimud tur kabilbil. 40 Katangkeb langit Kaucap ring anake sane kalintang ajerih ring timpal ipune 41 Kekeh tuju gotol Sekadi anake sane mekarya, amunapi je polih sekaya stata telas 42 Kene latih enduk Sekadi anake sane kabelog-belog sangkaning munyi manis 43 Ketog semprong krik tingkih Sekadi anake sane adesa ninggal desa, cerik, kelih, tua, lan bajang 44 Kidang di alase gaenang basa Sekadi anake sane nyagerang barangbarang utawi pikolih sane durung janten pacang kapolihang 45 Kropak majalan Kaucap ring anake sane kalintang pradnyan, wikan ring sajeroning tutur utawi kekawin
46 Kudiang nekepin andus Amunapi ngengkebang corah, kasuensuen pacang ketara 47 Kunang-kunang anarung sasih Sekadi anake sane tiwas mamanah nandingin anak sugih 48 Kuping ngliwatin tanduk Sekadi ipianak nglangkungin paitungan anak tua 49 Kutang sayang gemel madui Sekadi anake madue pianak kaon, yan tundung pelih 50 Kutal-kutil ikut celeng Pekantenan ipun goloh utawi ganjih, yening kedeng ipun tekek utawi katos. 51 Kamus majalan kaucapang ring anake sane pradnyan tur sampun weruh ring makudangkudang basa. 52 Katanjung di mata Sekadi ring anake sane marasa ring dewek iwang ring timpal, raris matemu ring timpalipune punika, mawinan ipun kimud tur kabilbil. 53 Lelipi ngalih gegitik Sekadi nuturang dewek ipun mamaling ring arep polisi, sinah ipun katangkep utawi kahukum. 54 Nyicing singal Sekadi anake alit yening sayangang antuk jinah kalih panganggo sinah ipun pacang mamunggal. 55 Paksi bin paksa Sios jatma sinah sios budinipun. 56 Pala dadua makadadua negen Sekadi anake adiri nanggung pakaryan sane akeh. 57 Pancoran matatakan batu Sekadi anake tiwas nampekin anak sugih sane bares, ring akidike sinah polih leledaneipun. 58 Payuk prungpung misi berem Pekantenan umah ipune brengbeng, nanging ring tengahne barang-barang ipune becik. 59 Pilih-pilih bekul bakat buah bangiang Sekadi anake sane kalintang mripit milih barang, pamuputne sane ten becik polihang ipun 60 Pitik melali di ketungane Sekadi anake sane dados buruh, raris polih genah ring gemuhe 61 Pegat batu tusing dadi atepang Sekadi anake sane belas makurenan, nenten malih pacang makurenan. 62 Pitik mabela gajah Sekadi ring desa wenten anak adiri sane iwang raris anake adesa ngemasin.
2. Sesenggakan (Ibarat) Sesenggakan merupakan suatu pengandaian dalam bahasa Bali. Digunakan untuk mengejek atau menyindir seseorang. Kata pertama yang diucapkan pada sesenggakan adalah “Buka”. Berikut contoh-contoh Sesenggakan beserta artinya (suksmanipun): No Sesonggan Suksmannyane Buka babakan pulene, pakidihang ada, lakar anggo tuara ada Sekadi anake ane kalintang bares, nenten majangka-jangka makidihang, jantos angggen padewekan nenten wenten 1 Buka bantene, masorohan Sakadi anake sane madue perusahaan, wantah ngutamayang panyamaanipune kewanten makarya irika. (Seperti seseorang yang memiliki perusahaan, mengutamakan keluarganya untuk bekerja disana) 2 Buka bangken gajahe, joh-joh mabo Sakadi anake sane mapangkat ageng utawi anak sane sugih, yening katiben antuk sengkala, ortinipune maidehidehan rauh ka jaba kuta (Seperti seseorang yang memiliki pangkat tinggi atau anak yang kaya, apabila terkena musibah akan diomongkan kemana-mana) 3 Buka batun buluane, nglintik tuah abesik Kaucapang ring anake sane nenten madue nyama wiadin timpal, wantah ipun padidian (Diucapkan kepada seseorang yang tidak memiliki saudara ataupun teman, dia hanya sendirian) 4 Buka be banone, dawanan bungut Sakadi anake sane demen nuturang wiadin ngraosang omong timpal ring anak lian (Seperti seseorang yang suka menasehati ataupun membicarakan omongan teman kepada orang lain) 5 Buka benange, kadung suba macelebang Sakadi anake sane kadung ngambil pakaryan, nyalah-nyalah yening ipun makarya nenten jantos puput
(Seperti seseorang yang sudah mengambil suatu pekerjaan, tanggung jika pekerjaannya tidak sampai selesai) 6 Buka besine teken sangihane, pada apesne Sakadi anake sane mapakarya, sang nalih miwah sang sane kadalih, janten sami katahipun nelasang prabeya (Seperti seseorang yang berprilaku, yang benar maupun yang salah. Semuanya berakhir menderita) 7 Buka bikule, ngutgut sambilang ngupinin Sakadi anake sane madaya kaon wiadin corah, seka kidik ngambil barang-barang timpalipune, kewanten ipun mapi-mapi nulungin (Seperti seseorang yang memiliki tipu muslihat atau jahat, satu per satu mengambil barang temannya. Dia hanya pura-pura membantu) 8 Buka becicane ujanan, nguci Sakadi anake sane ngucekcak ngomong nenten karwan tuktuk bongkolipun. (Seperti orang yang terus berbicara tetapi tidak jelas) 9 Buka bikule pisuhin, sumingkin bejit Sakadi anake alit-alit kual, yening ajahin wiadin glemekin ipun sumangkin kual (Seperti anak keci yang nakal, apabila diajarkan dia akan semakin nakal) 10 Buka bukite ejohin, katon ngrawit Sakadi anake pakantenan ipun saking doh jegeg utawi bagus, kewanten wawu tampek tlektekang ipun bodo, muanipune burik (Seperti anak yang tampaknya dari jauh cantik dan ganteng, kenyataannya ketika diperhatikan saksama dia jelek, yang laki-laki mukanya bolong-bolong) 11 Buka cicinge ngongkong, tuara pingenan nyegut Sakadi jadmane sane degag ngaku wanen, kewanten jatinpune getap (Seperti seseorang yang berani, padahal dia penakut) 12 Buka dedalune, kampid baan nyilih Sakadi anake sane ngango bungah becik-becik, kewanten jatinipun
pangangge punika makasami antuka nyelang (Seperti orang yang memakai pakaian yang bagus-bagus, sebenarnya semua pakaiannya tersebut hasil meminjam) 13 Buka dangap-dangape, gedegede kayune ogara Sakadi anake sane gemba katunan bayu miwah gelar (arta), nagih ngambil pakaryan sane ageng kalih akeh pacang nelasang prabeya (Seperti orang yang kurang dari tenaga maupun harta, ingin mengambil pekerjaan yang besar. Dia akan berakhir menderita) 14 Buka entikan oonge, ngulah pesu Sakadi anake sane ngomong ngawag-ngawag, sane nenten madasar antuk papineh (Seperti orang yang berbicara ngawur, tidak memiliki pedoman untuk berpikir) 15 Buka goake, ngadanin ibane Sakadi anake sane corah raris nuturang maling (maling teriak maling) (Seperti orang yang jahat lalu menceritakan maling 16 Buka jagunge, gedenan ati Kaucapang ring anake sane sombong tur degag, ngaku wanen utawi sugih (Dibicarakan kepada orang yang sombong dan arogan, mengaku berani dan kaya) 17 Buka jangkrike, galak di bungut Sakadi anake sane galak (gati) di omong, kewanten nenten purun ngalaksanayang (Seperti orang yang galak ketika berbicara, tetapi tidak bisa melaksanakannya) 18 Buka kamben madare, liunan bikas Sakadi anake sane belog ajum parisolahipun tan anut ring tata krama (Seperti orang yang sombong, perilakunya tidak sesuai dengan tata krama)
19 Buka kamben madare, liunan bikas Sakadi anake sane belog ajum parisolahipun tan anut ring tata krama (Seperti orang yang sombong, perilakunya tidak sesuai dengan tata krama) 20 Buka kambinge ngamah gendola, macueh-cueh Sakadi anake sane ngajengan sedah wiadin maanci, jantos marues-rues bibih ipune barak (Seperti orang yang makan hasil pajak, lalu bibirnya merah) 21 Buka katake matindik, iwang genahne Sekadi anake sane nenten uning nganutang mayasin dewek, pekantenan ipun tani asin. 22 Buka kasumba jawane, ngamahin Sekadi anake sane kereng madaar, nanging mayus/lengit megae. 23 Buka lindunge uyahin, blangsah Sekadi anake sane uyang paling, nenten nongos-nongos. 24 Buka macane, nakutin lawat Sekadi anake sane merasa dewek pelih, stata merasa kabilbil. 25 Buka macane lan meonge, ngengkebang kuku Sekadi anake sane dueg utawi wikan, ngengkebang kaduegane utawi kawikanane. 26 Buka mlali apine, mara ngasen kebus Sekadi anake sane ngambil pakaryan sukeh utawi keweh, risampune sengkala wau ipun marasa. 27 Buka naar bene matah, nglawanlawanin Sekadi anake sane ngambil pakaryan nenten demenina utawi nenten uningina, punika mapuara nenten becik. 28 Buka naar krupuk, gedenan kruakan Sekadi anake sane ngaku wikan utawi wanen, nanging nenten wenten buktinipun nglaksanayang. 29 Buka nakepbalang dadua, makadadua tuara bakat Sekadi anake sane akeh nglamar utawi ngambil pakaryan, nanging sami nenten kakeniang. 30 Buka negakin gedebong, mrasa teken jit belus Sekadi anake sane merasa pelih utawi iwang, dadosne ipun kimud utawi kabilbil. 31 Buka ngae bajune, nyikutang raga Saluiring polah lan laksana marep anak siosan patut imbangang ring padewekan utawi raga becik miwah kaonne.
32 Buka ngenjekin ikut cicing, mabalik nyegut utawi nyaplok Sekadi anake sane nundunin anak polos tur ipun polih sengkala. 33 Buka patapan rokone, nguredang dogen Sekadi anake sane sugih, makelo-kelo kasugihane nguredang duaning iwang ngangge kasugihane. 34 Buka buah payane, di sisi maukir, ditengahne ngasumba Sekadi anake di sisi becik tutur utawi roasne, nanging di kenehne jelek. 35 Buka pasihe, ngaduk ibana Sekadi anake sane makardikaon ring panyamaanipune, ipun taler keni kaon. 3. Sesawangan (Perumpamaan) Sesawangan berasal dari kata sawang yang artinya mirib. Sesawangan dalam Bahasa Indonesia sama dengan perumpamaan. Yang diumpamakan adalah seseorang baik perilaku, gerak-gerik ataupun anggota badan yang biasanya dimulai dari kata buka, kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan, dan sebagainya. Berikut contoh-contoh Sesawangan beserta maknanya (suksmanipun): No Sesonggan Suksmannyane 1 Alisne madon intaran Sekadi don intaran 2 Bangkiangne acekel gonda layu Bangkiangne langsing 3 Betekan batise meling padi Sekadi beling padi 4 Boke membotan blayag, tegesipun: rambutne maombak-ombakan. 5 Buka bulane kalemahan Kembang lemlem 6 Cokore mudak sinungsang Sekadi bungan pudake sungsang 7 Jrijine luir bulun landak Rurus mangancan 8 Jrijine musuh bakung Rurus ngancan mirib pusuh bakung 9 Kadi tunjung tan pawarih Layu dudus 10 Kemikane luir madu juruh Manis nyujur 11 Kukune kadi manik banyu Putih nyalang
12 Kukune memapah biu kukune mirip papah biu, sada lengkung 13 Madiane kadi sulur gadung tempuh angin Lemuh mageloran 14 Nyonyone buka nyuh gadinge kembar Nyangkih putih gading 15 Paliatne kadi tatit Sledetane galak 4. Bebladbadan (Bladbadan) Bladbadan merupakan salah satu paribasa 'peribahasa' Bali yang memiliki konstruksi unik. Oleh banyak peneliti, bladbadan dinyatakan sebagai permainan bunyi; bahkan ada yang memandang sebagai metafora. Bebladbadan terdiri dari tiga frase atau kalimat. Frase atau kalimat pertama disebut "giing" utawi "bantang", Frase atau kalimat kedua adalah makna sebenarnya, dan frase atau kalimat ketiga adalah arti Bebladbadan tersebut yang berupa makna khiasan. Berikut contoh-contoh Bebladbadan: No Bladbadan Arti Sebenarnya Arti Khiasan 1 Maabian Jawa kebon ngebon 2 Maadin kuud klungah jengah 3 Mabaju tanpa lima kutang kutang 4 Mabase wayah kakap gapgapan 5 Mabatis bebek gempel ngempelin 6 Mabawang putih kesuna pisuna 7 Maberuk magantung kakocor bocol 8 Maberuk tanah caratan nyaratang 9 Mablakas peleng timpas mimpas 10 Mablauk ngindang capung ngapung 11 Mablulang maukir wayang sayang 12 Maboreh tangkah buat kuat 13 Maboreh kayu cat mepecat 14 Mabuah jaka beluluk nguluk-nguluk 15 Mabuah kelor klentang klentangin 16 Mabuaya di tegal alu nglalu, kalu 17 Mabuah wayah jebug gedebug 18 Mabubuh kladi kulek elek 19 Mabunga buah bangsah mlangsah
20 Mabunga layu mayang sayang 21 Macarang nyuh papah ngepah 22 Macarang uga sambilan masambilan 23 Maceleng lua bangkung bengkung 24 Macucun Jaler cawet macuwet 25 Madakin kuping tilu uling ilu 26 Madamar bangke angenan mapangenan 27 Madamar di carik kunang-kunang tunangan 28 Madamar di langit buan bulan-bulanan 29 Madanyuh biu kraras raras dogen 30 Madasar nasi entip ngintip 31 Madon jaka ron mekaronan 32 Magolok Jembrana sadu masadu 33 Majaja uli magula abug jebug 34 Majempong bebek jambul ngambul 35 Majukut di natah kelor lelor 36 Majukut gedebong ares ngeres-eresin 37 Makamen di sunduk selsel maseselan 38 Makatak wayah dongkang nongklang 39 Maketimun pait paya semaya 40 Makunyit di alas temu katemu 41 Makutun bale tuma tuman 42 Mapanak bikul nyingnying manying 43 Mapupur tanah buk ibuk 44 Masampian joged kepet ngepetpet 45 Matabeng gelang tutub tutugang 46 Matalin radio antene nganten 47 Mataluh nyuh tombong sombong 48 Matanah pasih bias biasa 49 Matiuk Jawa belati ngulati 50 Matiuk tiying ngad mangadoang 51 Mayeh tape berem merem 52 Mawayang gadang kresna tresna 5. Wewangsalan (Tamsil) Wewangsalan merupakan salah satu bentuk ungkapan dalam bahasa Bali. Dalam Bahasa Indonesia disebut tamsil. Wewangsalan disebut juga pantun kilat atau pantun 2 seuntai, bersajak (a-a) dan memiliki sampiran dan isi. Bagian larik dari Wewangsalan biasanya terdiri dari dua, tiga, atau empat kata. Berikut contohcontoh Wewangsalan beserta maknanya (suksmanipun):
No Wewangsalan Suksmannyane 1 Ada tengeh masui kaput Ada keneh mamunyi takut 2 Asep menyan majagau Nakep lenggar aji kau 3 Baju anyar potongan jangkung Uli Gianyar nganten ke Klungkung 4 Baju gadang potongan gantut Tuyuh magadang tuara maan entut 5 Bakat kocok misi isen Awak bocok tuara ngasen 6 Bangbang dadua ken ceburin Bajang dadua ken anggurin 7 Be bebek be guling Tunian kedek jani ngeling 8 Bedeg majemuh bangsing di banjar Jegeg buin lemuh langsing lanjar 9 Belahan pane belahan paso Ada kene ada keto 10 Be lele mawadah kau Suba jele mara tau 11 Buah sabo mawadah klukuh Awak bodo buin angkuh 12 Buangit kali gangsa Magae lengit ngamah gasa 13 Cekcek poleng temisi bengil Desek ngereng gisi nengil 14 Clebingkah beten biu Gumi linggah ajak liu 15 Dagdag candung selem samah Berag landung kereng ngamah 16 Delem sangut merdah tualen Medem bangun ngamah dogen 17 Dija kacang ditu komak Dija pejang ditu jemak 18 Don sente don plendo Ada kene ada keto 19 Eber-eber ilih Bebeger baan nyilih 20 Gamongan kladi jae Omongan dadi gae 21 Gedenan padange teken gondane Gedenan tandange teken gobane 22 Gonda godeg bakat kukur Goba jegeg baan pupur 23 Hari libur muride tusing masuk Aduh lacur gaide tusing maan susuk 24 Idup kedele mati kacang Idup jele mati sayang 25 Jempiit batan biu Ngajengit ajaka liu 26 Jero gede jero luh Suba gede ada nguluh
27 Jukut gedang apalungan Sira ledang pakayunan 28 Jukut gedang matangkih-tangkih Betek basang angkih-angkih 29 Jekjek padang pesu lindung Betek basang pesu kidung 30 Kadele mawadah kau Awak jele tuara tau 31 Kamen batik maprada Bakal tidik tuara ada 32 Kapal api kapal boyongan Pacang napi tiang oyongan 33 Klukuh matali lidi Buduh padidi 34 Maan semal teken kiuh Maan emar teken tuyuh 35 Masuksuk ngaba pales Bilang masuk kereng pules 36 Ngaba gabus misi granit Goba bagus kereng nglamit 37 Ngaba kau bakat kocok Tuara tau awak bocok 38 Ngaba pales bareng guun Suba males kereng nurun 39 Ngaba pales bareng tali Suba males kereng mlali 40 Ngae pale aji golok Ane males dadi kolok 41 Ngalih bawang bakat masui Ngalih roang bakat gusti 42 Ngalih sampi galang bulan Ngali bati kilangan kamulan 43 Ngamah tombong misi pusuh Anak sombong ngelah musuh 44 Pangigi di kawahe Tong magigi ke pawahe 45 Penglocokan misi mako Baang acepok nagih pindo 46 Pepales adeng puun Awak males kereng nurun 47 Prakpak balok anggon sundih Awak belog ngaku ririh 48 Punyan dagdag lusuh-lusuh Awak degag ngelah musuh 49 Rempeyek kacang ijo Yadin jelek masih kanggo 50 Senggauk agrobag Mauk biun bobab 51 Sintok masui batu Asing getok magedi malu 52 Sintok pulasari Baang acepok nagih sesai 53 Sintat-sintut balebet di punapi Nyen ane ngentut embet lantas mati 54 Soksokan misi klukuh Awak bocok ngalih angkuh
55 Suba bawang buin tambusin Suba tawang buin tandruhin 56 Suba kau buin seluhin Suba tau buin tandruhin 57 Tai belek tai blenget Suba jelek mara inget 58 Tiing ampel mebuku liu Jegeg ngontel misi kutu liu 59 Tiing tamblang apit gumbleng Mua nyambang apit subeng 60 Timpas puntul pengiris pungak Mimpas nguntuk mairib nyak 6. Peparikan (Pantun) Peparikan puniki sama seperti Wewangsalan, perbedaanya wewangsalan terdiri dari dua larik sedangkan Peparikan terdiri dari empat larik bersajak (a-b-a-b). Peparikan dalam Bahasa Indonesia disebut pantun. Berikut contoh-contoh Peparikan: No Peparikan No Peparikan 1 bangsing di banjar bedeg majemuh di baleran langsing buin lanjar jegeg buin lemuh magoleran 7 i kakua ye kapah ngenah ngenah acepok majalan malingeb beli mula kapah jumah jumah acepok enggalan emed 2 bawang kesuna batur kulit taluh encak-encakin suba tawang beli lacur ulian iluh ngajak-ngajakin 8 jaja uli jaja gina toke anyud misi tali beli mekuli serahina nuke iluh nyak ken beli 3 be curik mabasa manis bungkung pendok sedeng di tujuh. bajang cerik kenyumne manis selat tembok makita nyujuh 9 kubu linggah misi upih gentong bolong misi buangit kudu gagah ngaku ririh kantong kosong sai ngelamit 4 dendenge kurma lua jaene ditu plapahin adeng-adeng magama tua gaene malu plajahin 10 meli gabus duang kranjang lamben bodag sing katinjakin yadin bagus mata kranjang enyen kodag ngenyakin 5 doyan liang ngandong kanji depang tiang ngaba pitu yan tiang ngelong janji apang tiang kena tantu 11 meli gula ka peken kreneng maimbuh kopi tuah lakar seduh beli mula seken gendeng inguh paling buka nak buduh 6 geti-geti wadah godem be guling majukut paku selegenti ngajak medem suba beling sing ada ngaku 12 meli kacang aji lelima meli udeng aji pepitu yadin tiang tuara kema keneh tiang suba ditu
13 meli sarden aji satus nyuh makocok aji lebak eda ngaden awak bagus aak bocok cara lubak 17 ngalap wani ngaba klewang ngalap manggis empes-empesin anak jani tuara tawang, munyine manis manesin 14 ngae jaja misi duren ngaba sok ya mapaid kaden saja ya wanen mara ngrosok jag mlaib 18 punyan glagah misi gabus, meli klungah bakat gosong, kudu gagah buin bagus, nganggo bungah kantong kosong 15 ngalap anggur di besakih panggul tingklik maperada nganggur pesu cara nak sugih lakar tidik tuara ada 19 sok uek pedemin cicing lelawahe kena tepis nyak jelek nyak tusing ulahe maan pipis 16 ngalap wani ngaba kemong dara lanang suba mati anak jani liunan omong mara sekenang tan pabukti 20 taluh-taluh lindung be sudang dadua keteng tuyuh-tuyuh nganggur buin pidan lakar nganten 7. Cacimpedan (Tebak-Tebakan) Cecimpedan merupakan suatu tebak-tebakan dalam Bahasa Bali. Cacimpedan sering dipakai oleh anak-anak ketika berkumpul dan bersenda guarau dengan teman-temannya. Cacimpedan disebut juga teka-teki. Kalimat yang digunakan mayoritas diakhiri dengan tanda tanya. Berikut contoh-contoh cecimpedan beserta jawabannya: No Cacimpedan Suksmannyane 1 Apake adegane abesik abesik iga-igane liu Pajeng 2 Apake adegan putih ancog-ancog? Pocong 3 Apake akahne beduur muncukne beten? Jenggot 4 Apake anak bajang menyonyo liu Gedang 5 Apake anak beling kereng ngidu? Pesan 6 Apake anak bongkok kereng naar yeh Genuk 7 Apake anak bongkok kereng nyuun? Sendi 8 Apake anak bongkok macapil Buah manggis 9 Apake anak bongkok mapajengan Oong 10 Apake anak bongkok memate liu ? Kranjang 11 Apake anak bungkut lengar basangne mabulu Sambuk 12 Apake anak bungkut makirig Anak mamula padi
13 Apake anak cenik maid cacing Jaum misi benang 14 Apake anak cenik maid enceh? Caratan 15 Apake anak cenik matapel? Blauk 16 Apake anak cenik ngaba jaum? Kelipes 17 Apake anak cenik ngemu getih? Klepon 18 Apake anak cenik pantigang ngurek gumi? Gangsing 19 Apake anak cerik cringcing ngaba kelabang patpat? capung 20 Apake anak cerik cringcing nyuwun cobek cempeng? piduh 21 Apake anak cenik nyuun tai Udang 22 Apake anak endep kereng nyuun Jalikan/kompor 23 Apake anak ganggas gondong makideh Punyan nyuh 24 Apake anak lengar kereng nyagur Palu 25 Apake anak lengar – lengar megantung ? Buah wani 26 Apake anak nembak bataran kenaina cunguhne? Anak ngentut 27 Apake anak satak maka satak matlusuk? Iga-iga 28 Apake anak satak maka satak maudeng putih? Bungan ambengan 29 Apake ane katepes idup ane nepes mati? Pagehan 30 Apake ane negen nongos ane kategen majalan? Pancoran 31 Apake ane ngandong nongos, ane gandonga majalan Anak menek punyan kayu 32 Apake ane tingalin paek, mare alih joh? Gunung 33 Apake awakne kulit, matane kulit, kupingne kulit, batisne kulit konyangan kulit? Wayang kulit 34 Apake bale gede matampul abesik? Pajeng 35 Apake base ageleng ulung seka bidang? Pusuh biu 36 Apake base alukun ulung seka bidang? Pusuh biu 37 Apa anak berag landung ngelah panak liu? Jan 38 Apake bisa mamunyi nanging tusing nyidayang majalan Radio 39 Apake bolak – balik empet ? Talenan 40 Apake bolongne gede sing dadi pesu, bolongne cenik dadi pesu? Pees/kecuh 41 Apake carik dadua mapundukan abesik? Papah biu 42 Apake cekuk baong, godot basang, pesu gending? Rebab 43 Apake celepang pesu, pesuang macelep, Mudre/kancing baju 44 Apake dicerikne dadi roang dikelihne dadi musuh? Api, yeh, angin 45 Apake di cerikne mapusung, di kelihne Paku
magambahan? 46 Apa disisine maukir ditengahne ngasumbe? Paya 47 Apake don ne amun pedange buahne amun guungane? Punyan jaka 48 Apake don ne amun tlapak lima, buahne amun sigi? Base 49 Apake don ne amun tutup, buahne amun sirah? Waluh 50 Apake don ne srining-srining buahne amun gon? Punyan jempinis 51 Apake don ne utusan, buahne aturan? Punyan ental 52 Apake empet bolong empet bolong Tiying 53 Apake jangkrik ngecik di duur gununge? Anak macukur 54 Apa jeleme siu nikul kandik makesiu? Bubusan 55 Apake jlinjingan apit sungga? Pandan madui 56 Apake kayu acarang bek misi tumbak Carang salak 57 Apake kayu acarang liu misi taluh Buah jebug 58 Apake kayu acarang rebut kakul? Bluluk 59 Apake kayu atugel ngundang desa Kulkul 60 Apake kempul apa tusing dadi getok ? Umah tabuan 61 Apake keplok-keplok pesu bulan dadua Ngempug nyuh 62 Apake kesek – kesek menek tuun mesu didih? Anak mesikat gigi 63 Apake krek-krek ngejohang? Anak nyampat 64 Apake krek-krek ngoyong? Anak ngikih 65 Apake krek-krek pesu putih-putih Ngikih nyuh 66 Apake krek langse pesu sampian mas? Matan ai 67 Apake kulkul malu tumbak dori Cicing 68 Apake kuluk putih nuut anjingan? Buah duren 69 Apake lalipi gadang maroko? Ubad legu 70 Apake lalipi kereng ngalilit bangkiang Sabuk 71 Apake lalipi ngalih lima ? Jam tangan 72 Apake lidi akatih rebut nyalian? Paku 73 Apake madaar acepok, wareg sai-sai? Galeng 74 Apake maglebug nengeng Pongpongan 75 Apake maglebug nyaup mis? Ulungan duren 76 Apake masiksik naga majempong ratu? Manas 77 Apake mare celepang leser, mare pesu yehne layu? Anak naar tebu 78 Apake mara encebang lemet pesuang bakuh Ngoreng godoh 79 Apake mare lekad maudeng? Embung 80 Apake mas mirah metanem? Kunyit 81 Apake memene matujuang panakne nguber? Bedil
82 Apake memene ngoyong panakne goyang? Panyantokan 83 Apake memene nongos panakne ancog-ancog? Anak nepung 84 Apake memene nongos panakne nguyak tai Ngulig boreh 85 Apake memene slelegang panakne enjekin? Jan 86 Apake menek bajang tuun tua ? Genteng (raab) 87 Apake menek penjor tuun jaja Tain sampi 88 Apake mirah asibuh? Delima 89 Apake mulih mabaju gadang, pesu mabaju kuning ? Biu masekeb 90 Apake ngamah uli basang pesu uli tundun? Panyerutan 91 Apake nyansan isinin ngansan iying? kembungan 92 Apake pacet asibuh? Juuk muntis 93 Apake pagehan anake ngenah pagehan iragane tusing? Gigi 94 Apake pecut dewa sing dadi pecutang? lalipi 95 Apake sampi abada seenan sing nyak amaha nanging batu amaha? Kutu 96 Apake siap grungsang pangijeng tegal Manas 97 Apake siap putih maguwungan kere? Buah Salak 98 Apake sorong jukung tarik bintang? Mamula padi diuma 99 Apake suah dewa tusing dadi suahang? Lipan 100 Apake supirne patpat penumpangne abesik Negen bangke 101 Apake tolih-tolih ngejohang? Kuping 102 Apake tumbak badeng nuding langit? Embung 103 Apake tumbak badeng nuding tanah? Pusuh 104 Apake tumbak barak nuding langit? Kecicang 105 Apake tai belek magantung Buah juwet 106 Apake tambulilingan megantung? Buah juwet 107 Apeke uled aberuk? juwuk 108 Apake ulung masuryak? Danyuh 109 Apake yen getepin negehang Jaler 110 Apake yen jemuh belus, yening embonin tuh? Anak botak 8. Papindan Pepindan adalah kata-kata yang mengandung makna pengandaian, perumpamaan. Maka dari itu, biasanya dimulai dengan kata pengandaian bagai dan seperti. Pepindan juga disebut dengan kata-kata yang tidak mengandung makna yang sesungguhnya. Papindan hampir sama dengan Sesawangan tetapi
frase dalam Pepindan sudah mendapatkan imbuhan, sehingga mengalami perubahan fonem. Berikut contoh Papindan beserta maknanya (suksmanipun): No Papindan Suksmannyane 1 Alisne madon intaran Alisne sekadi don intarane 2 Bokne membotan blayag Rambutne maombak-ombakan 3 Betekan batise meling padi Sekadi beling padi 4 Cokore mudak sinungsang Sekadi bungan pudake sungsang 5 Cecapingane nyaling kdang Mirib caling kidang 6 Cecingakane natit Sledat-sledet manis 7 Gigine matun sumangka Mirib batun sumangka 8 Isitne ngembang rijasa Isitne mirib bunga rijasa 9 Jrijine musuh bakung Rurus ngancan mirib pusuh bakung 10 Kupinge nyanggar sekar Karnane becik sumpangin sekar 11 Kukune memapah biu Kukune mirip papah biu, sada lengkung 12 Lambene barak ngatirah Lambene mirip buah katirah barak 13 Pamulunne nyandat gading Pamulunne sekadi sandat kuning 14 Sledetne natit Sledetne sekadi tatit (galak) 15 Suarane nyunari ampehang angin Suarane mirib kadi sunari ampehang angin 9. Sloka Sloka merupakan kesusastraan Bali yang memiliki makna atau arti tersembunyi di balik kata yang diucapkan. Dalam kesusastraan Indonesia Sloka diebut dengan Bidal. Sloka ini mirip dengan Sesonggan, namun yang membedakannya adalah Sloka selalu diawali dengan kata “Buka slokane”. Berikut contoh Sloka beserta makna (suksmanipun):
No Buka slokane Suksmannyane 1 adeng buin sepita kaucapang ring anake sane kalintang plapakaucapang ring anake sane kalintang plapan ngrawos wiadin melaksanan ngrawos wiadin melaksana 2 aji keteng mudah, aji dadua mael anake sane nenten uning ngajinin pitresna anak lianan 3 ajum ajum puuh, sangkure masih ia anake sane demen belog ajum, pamuput ipun pacang pocol tur nemu sengkala 4 apa ane pamula, keto ane kapupu becik karyanin, becik kepanggih, jelek ne karyanin jelek janten kepanggih 5 bani mabak jepun, eda takut kena getahne yening purun ngambil pekaryan sane ageng tur mabot, sampunan jerih ring pakewuh sane pacang rauh utawi nibeni 6 bantang busuk badingang, pa tuara misi kaiwangan sane sampun lintang, yening malih mangkin raosan, sinah nenten manggihin napi 7 cara bluwang ngulahang basang mentil, depang bulune regreg anake sane ngutamayang daaran manten, nenten ngitungan pengangge, jantos brebes atebih 8 dija ada batu belah tepen ujan anake sane bengkung, sapunapiang ngajahin, nenten mesalin laksanan ipun 9 dija ada galungan buung nenten wenten anak jaga wangde ngrereh pangupajiwa 10 engkig-engkigan dongkang, makeplug basangne masih ia anake sane miyegan galak tur nengkik, nenten dados palasang, pamuputne ipun sengkala 11 genite bakat gagasa anake sane keweh mekarya, saget rauh timpalne nulungin 12 kasur ceburin, dui langkahin pekaryan sane patut margiang, sane kaon patut kelidin 13 kudiang ngalih didane ibi laksana iwang sane sampun lintang, sukeh antuk mecikang malih 14 macelep dikuping tengawan, pesu dikuping kebot anake sane nenten eling ling peplajahan, saha gelis ipun lali 15 makaca sumingkin lamur anake sane bingung ngresepang pitutur utawi pituduh 16 musuh wenang apus sane pacang nyengkalen ragane, dados linyokin, mangda rahayu 17 nundunin macan turu sekadi anake sane nangtangin musuh sane sampun nengil
18 ortane ento orten-ortenan ortan dados awi, sampunang banget ngega, sadurung mejanten buktin ipun 19 sukeh anake ngebatang banjar wiakti sukeh pisan anake dados klian jaga ngladenin anak akeh 20 taru tan luputing angin akancaning maurip tan luput pacang manggih sungkan. 21 pegat batu tusing dadi atepang sakadi anake sane pegat manyama wiadin makakasihan, sane tan dados malih pakaryanin 22 juru gambele pelih megambel yening i pangayah iwang makarya, sinah juru oneke sane iwang ngonekang 10. Sesapan Sesapan berasal dari kata sapa. Selain untuk memanjatkan doa kepada Tuhan Yang Maha Esa, sesapan ini juga untuk menyapa mahluk makhluk gaib, alam, serta binatang sebagai bentuk saling menghargai keberadaannya masing-masing. Berikut contoh Sesapan sesuai tujuannya: No Tetujon Sesapanipun 1 angin baret, angin nglinus "Ratu Betara Bayu sampunang nglintangi riki, santukan titiang akeh madue anak alit." 2 mabebaosan, masuara cek-cek "Sidi Saraswati." 3 ngebah taru "Ratu Betara Sangkara, titiang nglungsur taru druene, mangda titiang nenten tulah." 4 ngentasin genah tenget "Jero sane nuenang genahe/margine, tiang nyelang genahe icen tiang karahajengan." 5 rikala molihang pantun duene “Ratu Betara Sri, Titiang ngaturang yadnya, mangda titiang rahayu." 6 rikala mireng suaran paksi tuhutuhu "Buncul agung sepit semprong tuara bakatanga." 7 rikala ngadol ingon-ingon utawi wewalungan "Ratu Sang Hyang Rare Angon, ingon-ingon I Ratu adol titiang nglungsur karahajengan." 8 rikala sungkan, wenten dongkan "Ih, apa not iba yening ada anak makeneh rahayu, mai, sakewala yening tusing rahayu bakal cotot matane apang kanti buta."
9 rikala Tumpek Uduh "Kaki-kaki dadong jumah? Jumah. Anak engken? Anak Gelem. Gelem Engken? Gelem nged.. nged.. nged.. nged.." 10 sabeh bales "Kaki-kaki bentuyung sampunang kasiabange titiang, tiang cucun kakine." 11 si jabang bayi "Ratu Paduka Betara Brahma, icenin raren titiange pasikepan mangda ipun setata rahayu." 12 suara kedis caak "Kakasang ngengsut di ambune." 11. Raos Ngempelin Raos ngempelin berarti ujaran yang memiliki makna ganda, mendua (ambigu) dan rancu. Raos Ngempelin disebut juga raos mebatis bebek (berkaki itik). Penggunaan Raos Ngempelin selain digunakan dalam kehidupan sehari-hari, sering digunakan dalam pentas tradisional seperti pertunjukan wewayangan, arja, topeng, bebondresan, drama gong, sendratari, dan pentas lainnya. Berikut Contoh Raos Ngempelin beserta makna-maknanya: No Raos Ngempelin Arti Sebenarnya Arti Khiasan 1 Benang kamene, jaka di pangkunge Kamen antuk benang, jaka mentik di pangkunge Benang kamene, ajaka di pangkunge 2 Damar bedauh, mati kanginan genah ipun medangin tempuh angin 3 Ia madagang kamulanne suba telah sanggah kamulane kedas pokok dagangene sampun telas (rugi) 4 I Bapa ngerengin umah ngisinin reng ngalakin 5 Ida dimantuke simpang di pura awegne mantuk (budal) diman tuke 6 Lamun payu motonan, beli nyelingin lakar maan celeng ningalin sambilang nyeleng 7 Madaarsanan malu dini pesan madaar dini, naar sanan 8 Made Dira ngejitin payuk ngisinin jit Ngejitin (kejit-kejit)
9 Mamula kacang badaja, mentikne nglodlodang entikipun malodlod sayan ngelodang 10 Napi kalih ditu? daduar ka alih 11 Nyak magae ngecapin karung? nagingin cap ngecapin nganggo layah 12 Ring dija palungane mangkin? jaga lunga pangamahan bawi 13 Yang nguangun arja, tiang ngaluhin Dadi galuh juru aluh (nongos) 12. Cecangkitan Cecangkitan (olok-olokan) adalah seni mengecoh lawan bicara dengan memilih kata atau kalimat yang memiliki arti yang ambigu. Artinya si pembicara sengaja mengucapkan sebuah kalimat yang memiliki arti ganda. Namun sengaja makna yang menjebak, yang ditekankan untuk mengarahkan pendengar agar menemukan arti yang tidak benar. Berikut contoh Cecangkitan beserta maksudmaksudnya: No Cecangkitan Maksud Pertama Maksud Kedua 1 Anake negen tumbak tusing dadi Yening anake rikala negen napi-napi raris tumbak, janten nenten dados Kewanten yening anak makta tumbak tegena punika dados. 2 Awak suba bajang enu masih manyonyo Makasami anake madue nyonyo boya ja nyesep nyonyo sakadi anak rare 3 Beh, kakolongane tusing dadi gelekang Kakolongane sinah nenten dados gelekang kewanten yening ajeng-ajengan janten dados gelekang. 4 Ia gelem entudne tusing dadi jalananga Yening entude sinah nenten dados jalanang sane kajalanang batis, boya ja entud 5 Kapal melabuh madelod, ngenah badajanne Yening cingakin kapale saking kaler sinah sisin kapale balerne sane kanten 6 Kompek matali gandek Kompeke matali ben gandek Yening kompeke sane matali nika mawasta gandek. 7 Padange tusing dadi arit Padange sinah nenten sida dados arit Yening padange abas antuk arit janten dados
8 Rumus hitungane makejang sukeh, nanging jalanne makejang tawang Yening rumus hitungane wiakti sulit (tan kauningin), kewanten jalanne (rurunge) sami kauningin, yening jalan hitungane nenten kauningin 9 Tain cicing dengdeng goreng jaen ening dengdenge gorreng sinah jaen Yening tain cicinge sinah nenten dados goreng 10 Tiang suba lepas uli sekolah Suba mulih uli sekolah Suba suud masekolah Demikianlah Paribasa Bali yang dapat penulis sampaikan, semoga bermanfaat bagi kita semua khususnya masyarakat Bali sehingga warisan budaya leluhur terutama kesusastraan Bali tetap ajeg dan lestari di tengah peradaban dunia.