BAHAN AJAR
SERAT WULANGREH PUPUH
DHANDHANGGULA
SMP Negeri 3 Cilacap
Mata pelajaran : Bahasa Jawa
kelas IX
Semester Ganjil
Dening
Niken Rusti Sariwening, S.Pd
Kompetensi Inti (KI)
1. Menghargai dan menghayati ajaran agama yang dianutnya.
2. Menghargai dan menghayati perilaku jujur, disiplin, tanggung jawab, peduli
(toleransi, gotong-royong), santun, percaya diri, dalam berinteraksi secara efektif
dengan lingkungan sosial dan alam dalam jangkauan pergaulan dan keberadaannya.
3. Memahami pengetahuan (faktual, konseptual, dan prosedural) berdasarkan rasa
ingin tahunya tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya terkait dengan
fenomena dan kejadian nyata.
4. Mencoba, mengolah, dan menyaji dalam ranah konkret (menggunakan, mengurai,
merangkai, memodifikasi, dan membuat) dan ranah abstrak (menulis, membaca,
menghitung, menggambar, dan mengarang) sesuai dengan yang dipelajari di sekolah
dan sumber lain yang sama dalam sudut pandang/teori.
KD saha IPK
Kompetensi Dasar Indikator Pencapaian Kompetensi
3.1 Menelaahteks serat Wulangreh pupuh Dhandhanggula 3.1.1 Menganalisis (C4) Struktur SekarDhandhanggula
pada Serat Wulangreh
3.1.2 Memparafrasekan sekar dhandhanggula pada
serat Wulangreh
3.1.2 Menyimpulkan (C6) pitutur luhur pada sekar
4.1 Menulis syair tembang Dhandhanggula 4.1.1 Menyusun kembali(P6) sekar dhandhanggula dengan
melanjutkan teks yang sudah disediakan
4.1.2 Mengkritisi (P5) syair yang sudah disediakan dan
mengkaitkan dengan masa kini
Tujuan Pembelajaran
Pertemuan 1
Melalui kegiatanpembelajaran dengan pendekatan scientifik, model pembelajaran problem
based learning,diskusi, tanya jawab, dan presentasi peserta didik dapat:
1. Peserta didik dapat menganalisis (C4) Struktur Sekar dengan penuh tanggung jawab.
2. Peserta didik dapat menyusun kembali syair sekar Dhandhanggula yang sudah disediakan
dengan penuh tanggung jawab (P5, HOTS).
Pertemuan 2
Melalui kegiatan pembelajaran dengan pendekatan scientifik, model pembelajaran
problembased learning, diskusi,tanya jawab, dan presentasi pesertadidik dapat:
1.Peserta didik dapat memparafrasekan sekar dhandhanggula pada serat wulangreh
2.Peserta didik dapat menyimpulkan (C6) pitutur luhur pada sekar dhandhanggula dengan
tepat.
3. Peserta didik dapat mengkritisi (P5) syair sekar dhandhanggula yang sudah disediakan
dan mengkaitkan dengan masa kini.
a. Faktual : Tuladha sekar Dhandhanggula
b. Konseptual : Pengertian Dhandhanggula
c. Prosedural : Teknik menulis sekar Dhandhanggula
d. Metakognitif : Menemukan pitutur-pitur luhur yang
terdapat dalam sekar
Dhandhanggula
SADERENGIPUN NGANCIK DHATENG MATERI
SUMANGGA KLIK LINK MENIKA
:Tes Diagnostik
https://forms.gle/G1kwvCRMZxa6sYXx7
Serat Wulangreh pupuh TAHAP 1 : sTIMULUS
dhandhanggula
Serat Wulangreh dados setunggaling
asil karya agung anggitane
Pakubuwana IV, raja wonten bumi
mataram Surakarta wiwit 1820
ngantos 1820. Satunggaling karya
sastra ingkang surasanipun kangge
maringi piwulang kaliyan manungsa,
supados saged ngebahi moral
supados saged becik
Materi Konseptual
Sekar Macapat
rumpukan basa kanthi paugeran tartamtu kang
pangucapane kedah ngginakaken kagunan swanten.
lebet sekar macapat wonten perangan rasaning
swara (titi laras) saha raosning basa (sastra). wonten
lebet swanten wonten tepang titi laras slendro kaliyan
pelog. titi laras slendro menika wonteng tiga pathet,
menika slendro pathet nem, slendro pathet sanga, lan
slendro pathet manyura, lajeng pelog menika pelog
pathet gangsal saha pathet barang.
Peta konsep
Nyekar macapat
Paugeran sekar
Cakepan sekar
Surasanipun sekar
Nyerat sekar
Struktur teks sekar
macapat
Guru gatra Guru lagu
Guru wilangan
Materi Prosedural
Paugeran sekar macapat
Guru gatra: inggih menika cacahing baris lebet
setunggal bait/pada
Guru wilangan : inggih menika cacahing wanda
wonten ing sekar dhandhanggula.
Guru lagu: inggih menika tibaning swara ing
pungkasaning gatra.
Orientasi Pada Peserta Didik
Para siswa nyemak video ingkang dipuntayangaken dening
guru utawi saged dipuntingali ing youtube menika kanthi link:
https://www.youtube.com/watch?v=Oe_OK8E3eCM&t=18s
Salajengipun mangga para siswa dipuntiti video menika
kangge damel pitakenan gegayutan kaliyan bab sekar
macapat dhandhanggula.
Materi Metakognitif
Sekar macapat menika cacahe wonten 11 yaiku mijil, gambuh, pocung,
megatruh, pangkur, maskumambang, sinom, kinanthi, asmarandana,
dandhanggula, saha durma.
Nalika nyerat sekar macapat:
1.Nemtoake tema.
2. Nemtoake arane sekar
3. Milih tetembungan.
4. Nyerat guru lagu, guru gatra, saha guru wilanganipun.
5. damel ukara kanthi selaras.
Tuladha sekar macapat
Sasmitaning sekar dhandanggula Falsafah sekar macapat
dhandhanggula:
Watak: luwes, nyenengake, cicok
kanggo nyritakake kedadean ingkang Gambaraken menapa ingkang
dados kekarepan saged
manis utawi ngremenaken.
Sasmitane: Dhandang, sarkara, madu, kasembadan, saged gadhah jodo,
saha kulawarga,
hartati, tresna, gulagrawa.
Guru gatra : 10
Guru Wilangan : 10, 10, 8, 7, 9, 7, 6, 8,
12, 7
Guru Lagu : i, a, e, u, i, a, u, a, i, a
Sasampunipun maos materi babagan serat Wulangreh
pupuh Dhandhanggula , para siswa sampun saged
nemtokaken struktur ing salebeting Sekar macapat.
Mangga saniki damel kelompok, saben kelompok
saking 6-7 siswa. Salejengipun sareng kelompokipun
gladhen nyusun ukara supados dados cakepan sekar
macapat sekar dhandhanggula.
gladhen 1
Saking sekar macapat pupuh
Dhandhanggula pada 2 saha pada 3,
para siswa saged madosi struktur-
struktur sekar kasebat!
Sekar Dhandhanggula
(kapetik saking : serat Wulangreh pupuh Dhandhanggula,
anggitanipun Susuhunan Pakubuwana IV)
Pada 2 Pada 3
Sasmitaning ngaurip puniki, Jroning Quran nggoning rasa yekti,
mapan ewuh yen ora weruha, nanging ta pilih ingkang unginga,
tan jumeneng ing uripe, kajaba lawan tuduhe,
akeh kang ngaku-aku, nora kena den awur,
ing satemah nora pinanggih,
pangrasane sampun udani, mundak katalanjukan,
tur durung wruh ing rasa, rasakang satuhu, tedah sasar susur,
rasaning rasa punika, yen sira ajun waskita,
upayanen darapon sampurna ugi, sampurnane ing badanira, (*kirang 3 wanda)
ing kauripanira. sira anggugurua.
Gladhen 2
Sasampunipun nindhakaken pasinaon ing nginggil, para
siswa saged nyusun ukara supados dados syair sekar
macapat sekar dhandhanggula manut strukturipun.
Wangsulan saged dipun rembag kaliyan rencang
kelompok!
Cakepan sekar menika :
Dhandhanggula Tema Lingkungan Elingo wektumu.
Iso nggawe cilaka.
Kanggo ngerumati donya.
Urip slamet ing donya.
Dadi manungsa sing ngati-ati. Marang uwuh waspada lan ngati-ati.
Ngati-ati lan ugi waspada.
Waspada marang uwuhe. kangge njangkepi syair sekar dhandhanggula
Amarga uwuh iku. menika, para siswa saged nyusun kanthi trep
Menawi ora dirumati. ngginakaken ukara wonten ing nginggil.
..................................
..................................
..................................
..................................
..................................
..................................
Dhudutan
sekar dhandanggula inggih menika karya sastra ingkang dipunserat
lebeting wujud sekar , ingkang lebeting kategori jinising sekar
macapat . Sekar dhandanggula menika saking wolu sekar (pupuh).
Sedaya nilai-nilai pendidikan wonten sekar dhandanggula menawi
dirinci mila cocog kaliyan konsep pendidikan jaman modern, ingkang
mbentenaken namunga basa saha seratan ingkang diginakaken
wonten nilai pendidikan lebet sekar dhandanggula.
KAPUSTAKAN
Priyantono dan Sawukir. 2011. Marsudi Basa lan
Sastra Jawa. Jakarta: Erlangga.
Sudiyatmana dan Sutadi. 2015. Padha Bisa Basa
Jawa Kelas VIII. Jakarta Timur: Yudhistira.
https://www.harianhaluan.com/pendidikan/pr-
103520812/tembang-dhandhanggula-watak-
aturan-makna-dan-contoh
Cekap Semanten
Matur nuwun