หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ เรื่อง การแต่งค าประพันธ์ประเภทกลอนสุภาพ ส าหรับนักเรียน ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 นางวาสนา กิ่งจันทร์ ครู วิทยฐานะครูช านาญการพิเศษ โรงเรียนเทศบาล 2 วัดพระทรง (สุทธิวิเทศอุปถัมภ์) เทศบาลเมืองเพชรบุรี จังหวัดเพชรบุรี กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น กระทรวงมหาดไทย
ค าน า หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ เรื่อง การแต่งค าประพันธ์ประเภทกลอนสุภาพ ส าหรับนักเรียน ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เล่มนี้ จัดท าขึ้นเพื่อให้นักเรียนใช้เป็น แบบฝึกแต่งกลอนสุภาพ (กลอนแปด) โดยเรียบเรียงส่วนที่เป็นเนื้อหาระเบียบ ฉันทลักษณ์และกิจกรรมมาใส่ไว้พร้อมทั้งวาดภาพประกอบให้ดูสวยงาม น่าสนใจเพื่อให้เหมาะสมกับผู้เรียน ผู้จัดท าหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ เรื่อง การแต่งค าประพันธ์ ประเภทกลอนสุภาพส าหรับนักเรียน ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เล่มนี้ จะเป็น ประโยชน์กับนักเรียนและครูอาจารย์ที่ได้น าไปใช้ประกอบการเรียนการสอน เพื่อเพิ่มทักษะภาษาไทยในชั้นเรียน เป็นการส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพการ เรียนการสอนในเรื่องการฝึกแต่งบทร้อยกรอง ให้ดียิ่งขึ้น ซึ่งเป็นพื้นฐานของ การเรียนในระดับสูงขึ้นไป ทั้งยังเป็นการปลูกฝังให้มีนิสัยรักการอ่าน และเห็น คุณค่าของ การอนุรักษ์สืบทอดวัฒนธรรมทางภาษาไทยให้ยั่งยืนสืบไป นางวาสนา กิ่งจันทร์ ครู วิทยฐานะครูช านาญการพิเศษ โรงเรียนเทศบาล 2 วัดพระทรง (สุทธิวิเทศอุปถัมภ์)
หน้า ค าน า สารบัญ ก ข วัตถุประสงค์ 1 ค าชี้แจง 2 กลอนสุภาพ (กลอนแปด) 4 สัมผัสระหว่างวรรค 10 สัมผัสระหว่างบท เฉลยแบบฝึกหัด 19 28 แบบทดสอบก่อนเรียนและหลังเรียน 45 เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียนและหลังเรียน 48 แบบประเมินการแต่งค าประพันธ์ 50 แบบประเมินด้านคุณลักษณะอันพึงประสงค์ 51 แบบประเมินสมรรถนะส าคัญของผู้เรียน 53 บรรณานุกรม 54 สารบัญ
วัตถุประสงค์ 1. เพื่อต้องการฝึกทักษะการแต่งบทร้อยกรอง ประเภทกลอนสุภาพ (กลอนแปด) ให้ถูกต้องตามฉันทลักษณ์ 2. สามารถน าความรู้ไปใช้ประโยชน์ในชีวิตประจ าวันได้อย่างมีประสิทธิภาพ 3. มีเจตคติที่ดีต่อการเรียนกลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย 4. เห็นคุณค่าของการอนุรักษ์ สืบทอดวัฒนธรรมทางภาษาให้ยั่งยืนต่อไป
ค าชี้แจงการใช้แบบฝึก หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ เรื่อง การแต่งค าประพันธ์ประเภทกลอนสุภาพ ส าหรับนักเรียน ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เล่มนี้ ประกอบด้วยแบบทดสอบ ก่อนเรียนและหลังเรียน เนื้อหาภายในเล่มจะแบ่งย่อย ๆ จากง่ายไปหายาก มีแบบฝึกให้นักเรียนได้ลงมือปฏิบัติจริง ลักษณะการใช้หนังสือ อิเล็กทรอนิกส์ เล่มนี้ มีดังนี้ 1. นักเรียนท าแบบทดสอบก่อนเรียน เพื่อทราบพื้นฐานความรู้ จ านวน 10 ข้อ 2. นักเรียนศึกษาเนื้อหาเรื่องกลอนสุภาพ (กลอนแปด) จากหนังสือ อิเล็กทรอนิกส์ ลงมือปฏิบัติกิจกรรมตามแบบฝึกหัด 3. เมื่อนักเรียนท าแบบฝึกในเล่มครบแล้ว ต้องท าแบบทดสอบหลังเรียน ซึ่งนักเรียนควรท าได้ถูกต้อง ไม่ต่ ากว่าร้อยละ ๗๕
กลอนสุภาพ (กลอนแปด) มาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัด สาระที่ 4 : หลักการใช้ภาษาไทย มาตรฐาน ท 4.1 เข้าใจธรรมชาติของภาษาและ หลักภาษาไทยการเปลี่ยนแปลงของภาษาและพลังของภาษา ภูมิปัญญาทางภาษาและรักษาภาษาไทยไว้เป็นสมบัติของชาติ ตัวชี้วัด ท 4.1 ม.2/3 แต่งบทร้อยกรอง
กลอนสุภาพ (กลอนแปด) กลอนแปด เป็นค าประพันธ์ร้อยกรองประเภทหนึ่ง ในแต่ละวรรคมี จ านวน 8 ค า (อาจใช้ 7 หรือ 9 ค าก็ได้) น ามาเรียงกันให้สัมผัสคล้องจอง กลอนแปด 1 บท มี 2 บาท (2 ค ากลอน) คือ บาทที่ 1 (บาทเอก) และ บาทที่ 2 (บาทโท) กลอนแปด 1 บาท (1 ค ากลอน) มี 2 วรรค ดังนั้นกลอนแปด 1 บท มี 4 วรรค กลอนแปดแต่ละวรรคเรียกชื่อ ดังนี้ วรรคที่ 1 เรียกว่า วรรคสดับ วรรคที่ 2 เรียกว่า วรรครับ วรรคที่ 3 เรียกว่า วรรครอง วรรคที่ 4 เรียกว่า วรรคส่ง
ควรจ าสักนิด เสียงวรรณยุกต์ของค าท้ายวรรคของกลอนแต่ละวรรค วรรคที่ 1 ไม่ก าหนดเสียง แต่ไม่นิยมใช้เสียงสามัญ เพราะถือว่าเรียบและ เบาเกินไป วรรคที่ 2 ที่นิยมมาก คือ เสียงจัตวา ถือว่าไพเราะที่สุด รองลงมาคือ เสียงเอก และเสียงโท ห้ามใช้เสียงสามัญและตรี วรรคที่ 3 ที่นิยมมาก คือ เสียงสามัญ และเสียงตรี ห้ามใช้เสียงเอก โท หรือจัตวา ถ้าใช้จะถือว่าผิดฉันทลักษณ์ วรรคที่ 4 ใช้เสียงสามัญ หรือตรี ห้ามใช้เสียงเอก โท และจัตวา
ตัวอย่างกลอนแปด ถ้าแม้ท าสิ่งใดให้ตลอด อย่าทิ้งทอดเที่ยวไปไม่เป็นผล เขม้นขะมักรักงานการของตน อย่าซุกซนคบเพื่อนไพล่เชือนแช (สุภาษิตสอนหญิง : สุนทรภู่)
แบบฝึกหัด 1. ให้นักเรียนเลือกโยงเส้นจับคู่กลุ่มค าทางด้านซ้ายมือให้สัมพันธ์กับ ข้อความทางขวามือ 2. ถ้าแม้นท าสิ่งใด 3. ถ้าแม้นท าสิ่งใด ให้ตลอด 4. ถ้าแม้นท าสิ่ง 5. ถ้าแม้นท าสิ่งใดให้ 1.ถ้าแม้นท า 6 ค า 8 ค า 4 ค า 3 ค า 5 ค า
2. ให้นักเรียนเลือกน ากลุ่มค าต่อไปนี้ ใส่ลงในช่องว่างให้สัมพันธ์กับ หัวข้อที่ก าหนดให้ 1. กลอนแปด 1 วรรค มี ............................. 2. กลอนแปด 2 บาท มี ............................. 3. กลอนแปด 1 บาท มี ............................. 4. กลอนแปด 2 วรรค มี ............................. 5. กลอนแปด 2 บท มี ............................. 8 ค า 4 วรรค 8 วรรค 16 ค า 2 วรรค
3. ให้นักเรียนน ากลอนแปดต่อไปนี้ ไปเขียนลงในสัญลักษณ์แทนจ านวนค า ที่ก าหนดให้ ลูกก็แลดูแม่แม่ดูลูก ต่างพันผูกเพียงว่าเลือดตาไหล สะอื้นร่ าอ าลาด้วยอาลัย แล้วแข็งใจจากนางตามทางมา (ขุนช้างขุนแผน ตอน ก าเนิดพลายงาม : สุนทรภู่)
สัมผัสระหว่างวรรค กลอนแปด 1 บท ตัวอย่าง กลอนสุภาพพึงจ ามีก าหนด กลอนหนึ่งบทสี่วรรคกรองอักษร วรรคละแปดพยางค์นับศัพท์สุนทร อาจยิ่งหย่อนเจ็ดหรือเก้าเข้าหลักการ (ฐะปะนะย์นาครทรรพ และ ม.ล.บุญเหลือ เทพสุวรรณ)
แผนผังกลอนแปด จ านวน 1 บท วรรคสลับ (สดับ) วรรครับ บาทเอก บาทโท วรรครอง วรรคส่ง การสัมผัสระหว่างวรรคของกลอนแปด การสัมผัสระหว่างวรรคของกลอนแปดเป็นสัมผัสนอกที่นิยมใช้สัมผัสสระ ซึ่งเป็นสัมผัสบังคับ มีก าหนดไว้ดังนี้ พยางค์สุดท้ายของวรรคที่ 1 สัมผัสกับพยางค์ที่ 3 หรือที่ 5 ของวรรคที่ 2 (บางครั้งอนุโลมให้สัมผัสกับพยางค์ที่ 2, 4 หรือ 6 ได้) พยางค์สุดท้ายของวรรคที่ 2 สัมผัสกับพยางค์สุดท้ายของวรรคที่ 3 พยางค์สุดท้ายของวรรคที่ 3 สัมผัสกับพยางค์ที่ 3 หรือพยางค์ที่ 5 ของ วรรคที่ 4 (บางครั้งอนุโลมให้สัมผัสกับพยางค์ที่ 2, 4 หรือ 6 ก็ได้) พยางค์สุดท้ายของวรรคที่ 4 สัมผัสกับพยางค์สุดท้ายของวรรคที่ 2 ใน บทต่อไป วรรครับ
แบบฝึกหัด 1. ให้นักเรียนเขียนสัญลักษณ์แทนจ านวนค าของกลอนแปดต่อไปนี้ ลงใน ช่องว่างที่ก าหนดให้ด้านล่าง หนังสือนี้มีมากมายหลายชนิด น าดวงจิตเริงรื่นชื่นสดใส ให้ความรู้ส าเริงบันเทิงใจ ฉันจึงใฝ่ใจสมานอ่านทุกวัน (พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี) ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... ...........................................................................................................................
2. ให้นักเรียนเขียนสัญลักษณ์แทนจ านวนค าของกลอนแปดต่อไปนี้ แล้วขีดเส้นโยงสัมผัสระหว่างวรรคให้อยู่ในรูปแผนผังบังคับของกลอนแปด แม้มิได้เป็นหงส์ทะนงศักดิ์ ก็จงรักเป็นโนรีที่หรรษา แม้มิได้เป็นน้ าแม่คงคา จงเป็นธาราใสที่ไหลเย็น (ศาสตราจารย์ฐะปะนีย์ นาครทรรพ) ...................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... .......................................................................................................
3. ให้นักเรียนเลือกค ำต่อไปนี้ เติมลงในช่องว่ำงของกลอนแปดข้ำงล่ำง ให้ได้ใจควำมเหมำะสมและถูกต้องตำมลักษณะสัมผัสบังคับของกลอนแปด แคลนคลาย ลมปาก ตาย อันอ้อยตาลหวานลิ้นแล้วสิ้นซาก แต่..............................หวานหูไม่รู้หาย แม้นเจ็บอื่นหมื่นแสนจะ.............................. เจ็บจน..............................นั้นเพราะเหน็บให้เจ็บใจ (เพลงยาวถวายโอวาท : สุนทรภู่)
4. ให้นักเรียนเลือกวรรคของกลอนต่อไปนี้ เติมลงในช่องว่างของวรรคที่หายไป ให้ได้ใจความเหมาะสมและถูกต้องตามสัมผัสบังคับของกลอนแปด ใครช่างคิดชื่อบางไว้กางกั้น ว่าชื่อจากแล้วไม่รักรู้จักกัน ทั้งจากที่จากคลองเป็นสองข้อ ยังจากกอนั้นก็ขึ้นในคลองขวาง ถึงคลองขวางบางจากยิ่งตรมจิต .................................................. ....................................................... พิเคราะห์ครันฤามาพ้องกับคลองบาง (นิราศพระบาท : สุนทรภู่)
5. ให้นักเรียนเรียงล าดับวรรคใหม่ให้ได้ใจความเหมาะสมต่อเนื่องและถูกต้องตามสัมผัสบังคับของกลอนแปด คนอื่นสักหมื่นแสนไม่แม้นเหมือน แม่รักลูกลูกก็รู้อยู่ว่ารัก จะจากเรือนร้างแม่ไปแต่ตัว จะกินนอนวอนว่าเมตตาเตือน แม่รักลูกลูกก็รู้อยู่ว่ารัก ..................................................... ..................................................... ..................................................... (ขุนช้างขุนแผน ตอนก าเนิดพลายงาม : สุนทรภู่)
6. ให้นักเรียนเขียนต่อกลอนแปดวรรคที่ยังขำดให้จบบทได้ใจควำมต่อเนื่อง กับวรรคที่ก ำหนดให้ และถูกต้องตำมลักษณะสัมผัสบังคับของกลอนแปด เด็กดีเป็นอย่างไรรู้ไหมหนา ฟังวาจาชี้แจงแถลงไข ........................................... .............................................
7. ให้นักเรียนเขียนกลอนแปด จ านวน 1 บท จากหัวข้อที่ก าหนดไว้ ให้ได้ใจความเหมาะสมและถูกต้องตามลักษณะสัมผัสบังคับของกลอนแปด เด็กดี .................................................. ............................................... .................................................. ................................................
สัมผัสระหว่างบท กลอนแปด 2 บท ตัวอย่าง กลอนสุภาพพึงจ ามีก าหนด กลอนหนึ่งบทสี่วรรคกรองอักษร วรรคละแปดพยางค์นับศัพท์สุนทร อาจยิ่งหย่อนเจ็ดหรือเก้าเข้าหลักการ ห้าแห่งค าคล้องจองต้องสัมผัส สลับจัดรับรองส่งประสงค์สมาน เสียงสูงต่ าต้องเรียงเยี่ยงโบราณ เป็นกลอนกานท์ครบครันฉันนี้เอย (ฐะปะนีย์ นาครทรรพ และ ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ) เสียงวรรณยุกต์ของท้ายวรรค มีดังนี้ - ค าสุดท้ายของวรรคที่ 1 ไม่ก าหนดเสียง แต่ไม่นิยมเสียงสามัญ - ค าสุดท้ายของวรรคที่ 2 ก าหนดให้ใช้เสียงจัตวา หรือเสียงเอก หรือเสียงโท ห้ามใช้เสียงสามัญ ไม่นิยมใช้เสียงตรี - ค าสุดท้ายของวรรคที่ 3 และวรรคที่ 4 ก าหนดให้ใช้เสียงสามัญ ห้ามใช้เสียงโท และเสียงจัตวา แต่อนุโลมให้ใช้เสียงตรีได้
แผนผังกลอนแปด 2 บท วรรคสลับ(สดับ) บาทเอก วรรครับ บาทโท วรรครอง วรรคส่ง บาทเอก วรรคสลับ วรรครับ บาทโท วรรครอง วรรคส่ง สัมผัส ระหว่าง บท การสัมผัสระหว่างบทของกลอนแปด การสัมผัสระหว่างบทของกลอนแปด เป็นสัมผัสนอกที่นิยมใช้สัมผัสประเภทสระ มีก าหนดไว้ดังนี้ ค าสุดท้ายของวรรคที่ 4 ในบทแรกสัมผัสกับค าสุดท้ายของวรรคที่ 2 ในบทถัดไป เสียงวรรณยุกต์ของค าท้ายวรรค มีดังนี้ - ค าสุดท้ายของวรรคที่ 1 ไม่ก าหนดเสียง แต่ไม่นิยมเสียงสามัญ - ค าสุดท้ายของวรรคที่ 2 ก าหนดให้ใช้เสียงจัตวา หรือเสียงเอกหรือเสียงโท ห้าม ใช้เสียงสามัญ ไม่นิยมใช้เสียงตรี - ค าสุดท้ายของวรรคที่ 3 และวรรคที่ 4 ก าหนดให้ใช้เสียงสามัญ ห้ามใช้เสียงเอก เสียงโทและเสียงจัตวา แต่อนุโลมให้ใช้เสียงตรีได้ วรรคส่ง วรรคส่ง วรรครับ วรรครับ
แบบฝึกหัด 1. ให้นักเรียนเขียนแผนผังของกลอนแปด 2 บท ต่อไปนี้ แล้วขีดเส้นโยง สัมผัสระหว่างวรรคและสัมผัสระหว่างบทลงในช่องว่างที่ก าหนดให้ “ถึงบ้านใหม่ไถ่ถามตามสงสัย ว่ายังไกลอยู่หรือบ้านท่านขุนแขวง ไม่บอกก่อนย้อนถามเป็นความแคลง จะพายแรงหรือว่านายจะพายเบา ถ้าพายหนักสักครู่หนึ่งก็ถึงดอก ส านวนนอกน้ าเพชรเข็ดแล้วเขา บ้างโห่ฉาวกราวเกรียวเกี่ยวข้าวเบา บ้างตั้งเตาเคี่ยวตาลพานอุดม” (นิราศเมืองเพชร : สุนทรภู่) …………………… ………………… …………………… .………………... …………………….. …………………. …………………….. .…………………
2. ให้นักเรียนเลือกค ำที่ก ำหนดให้ เติมลงในช่องว่ำงให้ได้ใจควำมและ ถูกต้องตำมลักษณะสัมผัสบังคับของกลอนแปด เหลือ ชมเชย สุด เจ้าชู้ เรือ เลย แลดู โอ้พ่อแม่แต่ชั้นลิงไม่ทิ้งบุตร เพราะแสน.........เสน่หานิจจาเอ๋ย ที่ลูกอ่อนป้อนนมนั่ง............... กระไร...............แลเห็นน่าเอ็นดู แต่ลิงใหญ่อ้ายทโมนมันโลน...... จนชาว.............เมินหมดด้วยอดสู ทั้งลิงเผือกเทือกเถามัน............. ใคร...............มันนักมันยักคิ้ว (นิราศเมืองเพชร : สุนทรภู่)
3. ให้นักเรียนเรียงล าดับวรรคใหม่ให้ได้ใจความต่อเนื่อง และถูกต้องตามลักษณะสัมผัสบังคับของกลอนแปด ในโลกนี้มีอะไรเป็นไทยแท้ อีกดนตรีร าร่ายลวดลายไทย เช่นปราสาทปรางค์ทองอันผ่องใส อวดโลกได้ไทยแท้อย่างแน่นอน รวมเรียกว่าวรรณคดีไทย อนึ่งศิลป์งามเด่นเป็นของชาติ ซึ่งผลิดอกออกผลแต่ต้นมา ของไทยแน่นั้นหรือคือภาษา ในโลกนี้มีอะไรเป็นไทยแท้ .................................................... ..................................................... ..................................................... .................................................... ..................................................... ..................................................... ..................................................... (หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล)
4. ให้นักเรียนเขียนต่อกลอนแปดวรรคที่ยังขำดให้จบบทได้ใจควำม ต่อเนื่องกับวรรคที่ให้ไว้และถูกต้องตำมลักษณะสัมผัสบังคับของกลอนแปด ไทยวันนี้ถึงทีต้องประหยัด รัดเข็มขัดตื่นตัวถ้วนทั่วหน้า กินของไทยใช้ของไทยให้เงินตรา อยู่รักษาดุลไว้ในเมืองเรา ....................................................... .................................................... ....................................................... ...................................................
5. ให้นักเรียนเขียนกลอนแปด จ านวน 2 บท จากหัวข้อที่ก าหนด ให้ได้ใจความ และถูกต้องตามลักษณะสัมผัสบังคับของกลอนแปด เพชรบุรี เพชรบุรี................................... ................................................... ..................................................... .................................................. .................................................... .................................................... ................................................... ...................................................
การเล่นสัมผัสในของกลอนแปด การเล่นสัมผัสในของกลอนแปด ใช้เพื่อให้เกิดความไพเราะ เป็นการแสดง ความสามารถของผู้แต่ง สัมผัสในไม่ใช่สัมผัสบังคับ การใช้สัมผัสในอาจใช้ สัมผัสสระ หรือสัมผัสอักษรก็ได้ไม่มีข้อก าหนด หรือจะใช้สัมผัสสระหรือ สัมผัสอักษร ทั้งคู่ก็ได้ ดังตัวอย่างการเล่นสัมผัสในของกลอนสุนทรภู่ ต่อไปนี้ ตัวอย่างการเล่นสัมผัสในที่ใช้สัมผัสสระและสัมผัสอักษร แล้วอ าลาอาลัยใจจะขาด จ านิราศแรมร้างห่างสถาน ลงเรือจอดทอดท่าหน้าตะพาน แสนสงสารศิษย์หามาออกอึง หมายถึง คือสัมผัสอักษร คือสัมผัสสระ
แบบฝึกหัด ให้นักเรียนวาดภาพที่นักเรียนชอบ แล้วเขียนกลอนแปดบรรยายภาพ จ านวน 2 บท ให้ถูกต้องตามลักษณะสัมผัสบังคับ และให้มีสัมผัสในทั้งสัมผัสสระและ สัมผัสอักษรอย่างน้อย 4 แห่ง ..................................................... ..................................................... ..................................................... ..................................................... ..................................................... ..................................................... ..................................................... .....................................................