E-book มหาชาติคำหลวง

วรรณคดีสมัยอยุธยาตอนต้น
เรื่อง มหาชาติคำหลวง

จัดทำโดย

๑.นายชัยพร เมธเมาลี เลขที่ ๕

๒.นายมนวรรธน์ บุญครอง เลขที่ ๖

๓.นางสาวปราณปรียา จิตวรวิสุทธิ์ เลขที่ ๒๓

๔.นางสาวศิรภัสสร วรธรรม เลขที่ ๒๖

๕.นางสาวสิรินทิพย์ เอกนิตย์ เลขที่ ๒๗

นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๔/๗

เสนอ
นางกรรณิการ์ พลพวก

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้เป็ นส่วนหนึ่ งของ
รายวิชาภาษาไทย (ท๓๑๑๐๒)
โรงเรียนเบ็ญจะมะมหาราช
จังหวัดอุบลราชธานี

ก

คำนำ

"มหาชาติคำหลวง"เป็นการถ่ายทอดบทบาทชีวิตพระเวสสันดร ผู้มีความ

โอบอ้อมอารี บำเพ็ญทานบารมียิ่งใหญ่ในฐานะพระโพธิสัตว์ จัดเป็นเรื่องราวที่มี
ค่าแก่การศึกษาเพื่อเพิ่มพูนสติปัญญาแก่สังคมในยุคปัจจุบัน ในวงการผู้นับถือ

พระพุทธศาสนาเชื่อกันว่าถ้าได้ฟังเทศน์มหาชาติครบ ๑๓ กัณฑ์ และดำเนินชีวิต
ตามหลักธรรมะที่ท่านประมวลไว้ในพระคัมภีร์จะได้รับผลดีถึง ๓ ชั้น
ผู้ที่ฟังแล้ว ย่อมมีจิตใจผ่องแผ้วเบิกบาน ทำบุญทำทานเป็นการบูชาเทศน์แต่ละ
กัณฑ์ ย่อมจะก่อให้เกิดผลานิสงส์เป็นไปตามจิตจำนงที่ปรารถนา

“เวสสันดรชาดก” พระพุทธองค์ทรงยกขึ้นแสดงแก่พุทธบริษัทเมื่อครั้งที่
เสด็จไปโปรดพระประยุรญาติ เป็นครั้งแรก ณ วัดนโครธารามเมืองกบิลพัสดุ์
ใจความของเวสสันดรชาดก ได้ทรงยกจริยาพระเวสสันดรขึ้นสอนพระประยุร
ญาติ ทรงประกาศถึงน้ำพระทัย อันยิ่งใหญ่ของพระเวสสันดร แม้เมื่อประสบ
ทุกข์ก็ไม่ทรงย่นย่อท้อถอย ทรงเปลี่ยนทุกข์ให้เป็นสุขได้อย่างอัศจรรย์เป็นการ
เสวยพระชาติที่ยิ่งใหญ่เรียกโดยทั่วไปว่า “มหาชาติ” นักปราชญ์ทางพระพุทธ
ศาสนา แต่งพรรณนาเรื่องราวของพระเวสสันดรโดยแบ่งเป็นตอนๆ ได้ ๑๓

กัณฑ์

คณะผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสืออิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้จะมีประโยชน์

กับผู้ที่ต้องการศึกษาเรื่องราวของมหาชาติคำหลวง และหากมีข้อผิดพลาด

ประการใด คณะผู้จัดทำขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย

คณะผู้จัดทำ

สารบัญ ข

คำนำ ก
สารบัญ ข
ผู้แต่ง 1
ความรู้เกี่ยวกับวรรณคดี 2
เนื้ อเรื่ อง 3
กัณฑ์ทศพร กัณฑ์หิมพานต์ 4
กัณฑ์ทานกัณฑ์ กัณฑ์วนประเวสน์ 5
กัณฑ์ชูชก กัณฑ์จุลพน 6
กัณฑ์มหาพน กัณฑ์กุมาร 7
กัณฑ์มัทรี กัณฑ์สักกบรรพ 8
กัณฑ์มหาราช กัณฑ์ฉกษัตริย์ 9
กัณฑ์นครกัณฑ์ 10
ข้อคิดที่ได้รับ 11
บรรณานุกรม 13

1

ผู้แต่ง

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถโปรดฯ ให้นักปราชญ์ราชบัณฑิตช่วยกันแต่ง

เมื่อจุลศักราช ๘๔๔ พุทธศักราช ๒๐๒๕ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเป็น

พระราชโอรสของสมเด็จพระบรมราชาธิปดีที่ ๒ หรือ สามพระยา ก่อนเสวย

ราชย์ พระราชบิดาภิเษกให้เป็นพระมหาอุปราช และโปรดให้เสด็จไปครอง

เมืองพิษณุโลก มีอำนาจสิทธิ์ขาดในหัวเมืองฝ่ายเหนือ ได้รับราชสมบัติสืบ

ต่อพระราชบิดา ระหว่าง พ.ศ.๑๙๙๑ – ๒๐๓๑ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

ทรงสร้างความเจริญรุ่งเรืองแก่กรุงศรีอยุธยาเป็นอันมาก ทรงแก้ไขการ

ปกครอง โดยแยกทหารและพลเรือนออกจากกัน ฝ่ายทหารมีหัวหน้ าเป็น

สมุหกลาโหม ฝ่ายพลเรือนมีสมุหนายก ทรงตั้งยศข้าราชการลดลั่นกันตาม

ชั้น เช่น ขุน หลวง พระยา พระ ทรงทำสงครามกับเชียงใหม่ ได้เมือง

เชียงใหม่ พ.ศ.๒๐๑๗ เป็นเหตุให้เกิดลิลิตยวนพ่าย พระองค์มีพระราช

ศรัทธาในพระพุทธศาสนา เสด็จออกผนวชชั่วระยะหนึ่ง ที่วัดจุฬามณี

จังหวัดพิษณุโลก การทำนุบำรุงพระศาสนาในรัชกาลนี้ทำให้เกิดมหาชาติ

คำหลวง

2

ความรู้เกี่ยวกับวรรณคดี

ประวัติ
มหาชาติคำหลวงเป็นหนังสือมหาชาติฉบับภาษาไทย และเป็นประเภทคำหลวง
เรื่องแรก เรื่องเกี่ยวกับผู้แต่งและปีที่แต่งมหาชาติคำหลวง ปรากฏหลักฐานใน
เรื่ องพงศาวดารฉบับคำหลวงกล่าวยืนยันปี ที่แต่งไว้ตรงกับมหาชาติคำหลวงเดิม
หายไป ๖ กัณฑ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงมีพระบรม
ราชโองการให้พระราชาคณะและนักปราชญ์ราชบัณฑิตแต่งซ่อมให้ครอบ ๑๓
กัณฑ์ เมื่อจุลศักราช ๑๑๗๖ พุทธศักราช ๒๓๔๗ ได้แก่ กัณฑ์ หิมพานต์ ทาน
กัณฑ์ จุลพน มัทรี สักกบรรพ และฉกษัตริย์

ทำนองแต่ง
แต่งด้วยคำประพันธ์หลายอย่าง คือ โคลง ร่าง กาพย์ และฉันท์ มีภาษาบาลี
แทรกตลอดเรื่อง

มหาชาติคำหลวงเรื่องนี้เป็ นหนังสือประเภทคำหลวง
หนังสือคำหลวงมีลักษณะดังนี้
๑.เป็นพระราชนิพนธ์ของพระเจ้าแผ่นดิน หรือเจ้านายชั้นสูง
๒.เป็ นเรื่ องเกี่ยวกับพระศาสนาและศีลธรรม
๓.ใช้คำประพันธ์หลายประเภท คือโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน และร่าย
๔.ใช้สวดเข้าทำนองหลวง ซึ่งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถโปรดประดิษฐ์ขึ้นได้

จุดมุ่งหมาย
เพื่อใช้อ่านหรือสวดในวันสำคัญทางศาสนา เช่น วันเข้าพรรษา และอาจเรียกรอย
ตามพระพุทธธรรมราชาลิไท ซึ่งพระราชนิพนธ์เรื่องไตรภูมิพระร่วง

3

เนื้อเรื่อง
มหาชาติคำหลวง

๑.กัณฑ์ทศพร 4

อดีตชาติของพระนางผุศดีเป็นพระมเหสีขอบพระอินเมื่อจะสิ้นพระชนม์มายุ
พระอินจึงอนุญาตให้นางขอพรได้ 10 ประการมีดังนี้ คือ เป็นอัครมเหสีของพระ
ราชาแห่งกรุงสีพี มีดวงเนตรคมงามและดำขลับ มีคิ้วดำงาม มีพระนามว่าผุศดีดัง
เดิม มีโอรสที่มีชื่อเสียง มีพระครรภ์แบนราบในเวลาทรงครรภ์ มีพระถันงดงาม
ไม่หย่อนคล้อย เส้นพระเกศาดำขับอยู่เสมอ มีผิวพรรณงาม และมีโอกาสช่วยนักโทษ
ที่ต้องอาญาประหารชีวิตได้

๒.กัณฑ์หิมพานต์

ในขณะนั้นเมืองกลิงคราษฎร์เกิดความแห้งแล้ง เจ้าเมืองจึงให้พราหมณ์มาทูล
ขอช้างปัจจัยนาคซึ่งเป็นช้างคู่บ้านคู่เมืองของกรุงสีพี ทำให้ชาวเมืองไม่พอใจ
มาร้องทุกข์ พระเจ้ากรุงสญชัยจึงให้เนรเทศพระเวสสันดรออกจากเมือง
ไปอยู่ป่าหิมพานต์

๓.กัณฑ์ทานกัณฑ์ 5

ก่อนเสด็จไปอยู่ป่า พระเวสสันดรได้พระราชทาน สัตตสดกมหาทาน
คือการทำทานครั้งยิ่งใหญ่ ได้แก่การบริจาค ช้าง ม้า รถ ทาสชาย
ทาสหญิง โคนม และนางสนม ๗ อย่าง อย่างละ ๗๐๐

๔. กัณฑ์วนประเวศน์

พระเวสสันดรทรงพาพระนางมัทรี พระชาลี
และพระกัณหา เสด็จจากเมืองผ่านแคว้น
เจตราษฏร์จนเสด็จถึงเขาวงกตในป่าหิมพานต์

๕.กัณฑ์ชูชก 6

พราหมณ์ชูชกเป็นขอทานนำเงินไปฝากไว้ที่เพื่อน แต่เพื่อนนำเงินไปใช้จนหมด เมื่อชูชกมาท
วงคืนก็ไม่มีให้จึงยกลูกสาวชื่อนางอมิตตดาให้แทน นางปรนนิบัติรับใช้ชูชกอย่างดี
จนพราหมณ์ในหมู่บ้านต่างชื่นชมนางและตำหนิภรรยาของตนเอง ภรรยาพราหมณ์เหล่านั้น
จึงไปตำหนินาง นางอมิตตดาเสียใจจะให้ชูชกไปขอกัณหาชาลีจากพระเวสสันดรให้มาเป็นทาส
รับใช้ ชูชกเดินทางไปเขาวงกตพบพรานเจตบุตร และอ้างว่าเป็นราชทูตของพระเจ้ากรุงสญชัย
เพื่อทูลเชิญให้พระเวสสันดรเสด็จกลับเมือง พรานเจตบุตรก็หลงเชื่อชูชก

๖.กัณฑ์จุลพน

พรานเจตบุตรต้อนรับชูชกด้วยอาหารอย่างดีพร้อมทั้งจัดเตรียมเสบียงให้
และพรรณนาเส้นทางไปเขาวงกตให้ชูชกฟังอย่างละเอียด

๗.กัณฑ์มหาพน ระหว่างทางชูชกได้หลอกลวงอัจจุตฤาษี 7
ให้บอกทางผ่านป่าใหญ่ไปยังที่ประทับของพระ
เวสสันดร

๘.กัณฑ์กุมาร

เมื่อถึงจุดหมายชูชกทูลขอ
สองกุมารกับพระเวสสันดร
แล้วพาออกเดินทาง

๙.กัณฑ์มัทรี 8

พระนางมัทรีเสด็จกลับมาจากหาผลไม้ที่ป่า ไม่พบกัณหาชาลีจึง
ออกตามหาสองกุมารตลอดทั้งคืนจนสลบไป เมื่อฟื้นคืนสติแล้ว
ได้ทราบความจริงจากพระเวสสันดรก็อนุโมทนาในปิยบุตรทานกับ
พระเวสสันดรด้วย

๑๐.กัณฑ์สักกบรรพ

พระอินทร์ทรงเกรงว่าจะผู้ที่มาขอพระนางมัทรีไปเสียก่อน
จึงทรงแปลงเป็นพราหมณ์ชรามาทูลของพระนางมัทรี

เทพยดาลดลบันดาลให้ชูชกเดินทางเข้า 9
แคว้นสีพี พระเจ้ากรุงสญชัยทรงทราบ
จึงไถ่ตัวสองกุมารคืน ชูชกได้รับพระราช- ๑๑.กัณฑ์มหาราช
ทานเลี้ยง และถึงแก่กรรมด้วยการบริโภค
อาหารมากเกินควร

๑๒.กัณฑ์ฉกษัตริย์

พระเจ้ากรุงสญชัยเดินทางถึงเขาวงกต เมื่อพระเจ้ากรุงสนญชัย
พระนางผุศดี พระเวสสันดร พระนางมัทรี พระชาลีและพระกัณหา
พบกันต่างก็ร่ำไห้จนหมดสติ พระอินทร์จึงทรงบันดาลให้ฝนโบกขรพรรษ
ตกลงมา กษัตริย์ทั้งหกพระองค์จึงทรงฟื้นขึ้น

๑๓.กัณฑ์นครกัณฑ์ 10

กษัตริย์ทั้งหกพระองค์เสด็จกลับพระนคร พระเวสสันดรได้ครองราชย์
ดังเดิม บ้านเมืองสมบูรณ์พูนสุข

11

ข้อคิดทั้ง 13 กัณฑ์

๑.กัณฑ์ทศพร
ข้อคิดประจำกัณฑ์
การทำบุญจักให้สำเร็จสมประสงค์ต้องอธิษฐานจิตตั้ง เป้ าหมายชีวิตที่ตนปรารถนาไว้
ความปรารถนาที่จะสำเร็จสมดังตั้งใจผู้นั้นต้องมีศีลบริบูรณ์ กล่าวคือ
๑. ต้องกระทำความดี
๒.ต้องรักษาความดีนั้นไว้
๓. หมั่นเพิ่มพูนความดีให้มากยิ่งขึ้น
๒.กัณฑ์หิมพานต์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑.คนดีเกิดมานำพาโลกให้ร่มเย็น
๒. โลกต้องการผู้เสียสละมิฉะนั้นหายนะจะบังเกิด
๓. การทำดีย่อมมีอุปสรรค "มารไม่มีบารมีไม่มามารยิ่งมาบารมียิ่งแก่กล้า"
๔. จุดหมายแห่งการเสียสละอยู่ที่พระโพธิญาณมิหวั่นไหวแม้จะได้รับทุกข์
๓.กัณฑ์ทานกัณฑ์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑.ความรักของแม่ ความห่วงของเมีย
๒.โทษทัณฑ์ของการเป็นหม้าย คือถูกประนามหยามหมิ่นอาจถึงจบชีวิตด้วยการก่อกองไฟให้
รุ่งโรจน์แล้วโดดฆ่าตัวตาย
๓.เพื่อประโยชน์สุขของส่วนรวม พึงยอมเสียสละประโยชน์สุขส่วนตัว
๔. ยามบุญมีเขาก็ยกยามตกต่ำเขาก็หยาม ชีวิตมีทั้งชื่นบานและขื่นขม
๔.กัณฑ์วนประเวศน์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. ยามเห็นใจ ยามจน ยามเจ็บ ยามจากเป็นยามที่ควรจะได้รับความเหลียวแล
๒. ผลดีของมิตรแท้ คือ ไม่ทอดทิ้งในยามเพื่อนทุกข์ ช่วยอุ้มชูยามเพื่อนอ่อนล้า ช่วยฉุดดึงยาม
เพื่อนตกต่ำ
๓. น้ำใจของคนดี หากรู้ชัดว่าปกติสุขของคนส่วนมากจะตั้งอยู่ได้ เพราะการเสียสละของตน
ก็สมัครสลัดโอกาสและโชคลาภอันจะพึงได้ ด้วยความชื่นชม
๕.กัณฑ์ชูชก
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑.ของที่รักและหวงแหน ที่โบราณห้ามฝากผู้อื่นไว้คือ เงิน ม้า เมีย ยิ่งน้ องเมียห้ามฝากเด็ดขาด
อันตรายมาก
๒.ภรรยาที่ดีย่อมไม่ย่อหย่อนต่อหน้ าที่ ข้าวดำ น้ำตัก ฟืนตอหักหา น้ำร้อน น้ำชาเตรียมไว้เสร็จ
๓.ของไม่คู่ควรย่อมมีปัญหา ตำราหิโตปเทศกล่าวว่า "ความรู้เป็นพิษเพราะเหตุที่ไม่ใช้ อาหาร
เป็นพิษเพราะเหตุไฟธาตุไม่ย่อย เมียสาวเป็นพิษเพราะผัวแก"
๖.กัณฑ์จุลพน
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. มีอำนาจหากขาดปัญญาย่อมถูกหลอกได้ง่าย
๒. คนโง่ย่อมเป็นเหยื่อของคนฉลาด
๓. ไว้ใจทาง วางใจคน จะจนใจตัว

12

๗.กัณฑ์มหาพน
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. ฉลาดแต่ขาดเฉลียว มีปัญญาแต่ขาดสติก็เสียทีพลาดท่าได้
๒. สงสารฉิบหาย เชื่อง่ายเป็นทุกข์
๓. คบคนให้ดูหน้ า ซื้อผ้าให้ดูเนื้อ ซื้อเสื่อให้ดูลาย
๘.กัณฑ์กุมาร
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. ความเป็นผู้รู้จักกาลเทศะ ไม่ผลีผลามเข้าไปขอรอจนพระมัทรีเข้าป่าจึงเข้าเฝ้ า เพื่อขอสองกุมาร
เป็นเหตุให้ชูชกประสบผลสำเร็จใจสิ่งที่ตนปรารถนา ดังภาษิตโบราณว่า "ช้า ๆ จะได้พร้าเล่มงาม
ด่วนได้สามผลามมักพลิกแพลง" ช้าเป็นการนานเป็นคุณ ผู้รู้จักโอกาส มีมารยาท กล้าหาญ ใจเย็น
เป็ นสำเร็จ
๒. พ่อแม่ทุกคนรักลูกเหมือนกัน แต่เป็นห่วงไม่เท่ากัน ห่วงหญิงมากกว่าห่วงชาย เพราะท่าน
เปรียบไว้ว่า "ลูกหญิงเหมือนข้าวสาร ลูกชายเหมือนข้าวเปลือก"
๓. สติ เตสัง นิวารณัง สติเป็นเครื่องป้ องกันอันตรายทั้งปวงได้ ขันติ สาหสวารณา ขันติป้ องกัน
ความหุนหันพลันแล่นได้ เป็นเหตุให้พระเวสสันดรไม่ประหารชูชกด้วยพระขรรค์ เมื่อถูกชูชกประนาม
๔. วิสัยหญิงนั้น แม้จะมากอยู่ด้วยเมตตากรุณา ชอบปลดเปลื้องทุกข์แก่ผู้อื่นก็จริงอยู่ แต่เว้นอย่าง
เดียว ที่ผู้หญิงนั้นไม่มีวันจะสละสิ่งนั้น คือ "ลูก"
๙.กัณฑ์มัทรี
ข้อคิดประจำกัณฑ์
ลูกคือแก้วตาดวงใจของผู้เป็นพ่อแม่ "ลูก ดีเป็นที่ชื่นใจของพ่อแม่ ลูกแย่พ่อแม่ช้ำใจ" รักใครเล่า
จะเท่าพ่อแม่รัก ห่วงใดเล่าจะเท่าพ่อแม่ห่วง หวงใดเล่าจะเท่าพ่อแม่หวง ให้ใครเล่าจะเท่าพ่อแม่ให้
เพราะฉะนั้นพึงเป็นลูกแก้ว ลูกขวัญ ลูกกตัญญู ที่ชาวโลกชื่นชม พรหมก็สรรเสริญฯ
๑๐.กัณฑ์สักกบรรพ
ข้อคิดประจำกัณฑ์
การทำดีแม้ไม่มีคนเห็น ก็เป็นความดีอยู่วันยังค่ำ ดุจทองคำแม้จะอยู่ในตู้โชว์ หรือในกำปั่นก็เป็น
ทองคำอยู่นั่นเอง เข้าลักษณะว่า ความ(ของ)ดีดีเด็ดเหมือนเพชรเหมือนทอง ถึงไร้เจ้าของก็เหมือน
ตัวยัง ถึงใส่ตู้อุด ถึงขุดหลุมฝัง ก็มีวันปลั่งอะหลั่งฉั่งชู การทำความดีแม้ไม่มีคนเห็น แต่เทพยดา
อารักษ์เบื้องบนท่านย่อมรู้
๑๑.กัณฑ์มหาราช
ข้อคิดประจำกัณฑ์ง
คนดีตกน้ำไม่ไหล ตกไฟไม่ไหม้ ย่อมได้รับความปกป้ องคุ้มครองภัยในที่ทุกสถาน
๑๒.กัณฑ์ฉกษัตริย์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. พรากมีวันพบ จากมีวันเจอ จากกันยามเป็นได้เห็นน้ำใจจากกันยามตายได้เห็นน้ำตา
๒. การให้อภัยเป็นเพราะได้สำนึกเป็นเหตุให้ลบรอยร้าวฉานบันดาลสันติสุขแก่ส่วนรวม
๓. สี่เท้ายังรู้พลาด นักปราชญ์ยังรู้ผิด บรรพชิตยังรู้เผลอ ความผิดพลาดเป็นเรื่องของมนุษย์
แต่การให้อภัยเป็ นวิสัยของเทวดา
๑๓.กัณฑ์นครกัณฑ์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
การทำความดี ย่อมได้รับผลดีตอบแทน การใช้ธรรมะในการปกครองย่อมทำให้เกิดความสงบร่มเย็น

13

บรรณานุกรม

(2561). มหาชาติคำหลวง. สืบค้น 2 ธันวาคม 2565. จาก
https://human.yru.ac.th/html

(2549).ข้อคิดในมหาเวสสันดรชากดทั้ง13กัณฑ์. สืบค้น 2 ธันวาคม2565.จาก
http://thn21655-01.blogspot.com/p/blog-page_622.html?m=1

(2553).เทสน์. สืบค้น 2ธันวาคม 2565.จาก
https://www.xn--o3ce8b8evc.com/aa