ใบงาน-สมุนไพรไทยใกล้ตัวมีปก

สมุนไพรไทย

สรรพคุณของสมุนไพรใกล้ตวั

เพญ็ ศรี นนั ทสมสราญ
จากจดหมายขา่ วชมรมผสู้ ูงอายุ มหาวิทยาลยั ขอนแก่น

พืชสมนุ ไพรเป็นพชื ที่คนไทยรู้จกั กนั มานาน และมีการนามาใชเ้ ป็นเครื่องยา อาหาร
เคร่ืองสาอาง และอื่น ๆ การประกอบอาหารมีการใชพ้ ชื สมุนไพร เคร่ืองเทศ และผกั สวนครัว มา
ใชใ้ นชีวติ ประจาวนั จานวนหลายชนิด เช่น ขิง ข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด กะเพรา โหระพา ใบ
แมงลกั

การปลูกพชื สมุนไพรท่ีเป็นไมล้ ม้ ลกุ หรือผกั สวนครัว ทาไดเ้ ช่นเดียวกบั การปลกู พืชทว่ั ๆ
ไป แต่ส่ิงสาคญั คือ สรรพคุณที่จะนามาประยกุ ตใ์ ชก้ บั ชีวิตประจาวนั และเป็นภมู ิปัญญาไทยท่ีมี
ความสาคญั และมีเทคนิคการใช้ ผเู้ ขยี นหวงั วา่ คงจะเป็นประโยชน์พอสมควรต่อผอู้ า่ นซ่ึงเป็น
ผบู้ ริโภคท่ีไดใ้ กลช้ ิดกบั ตน้ ไมใ้ บหญา้ พชื สมุนไพรใกลต้ วั ที่จะนาเสนอมีดงั น้ี

1. กระเจ๊ยี บแดง

กระเจ๊ียบแดง มีชื่อเรียกอื่นๆ เช่น กระเจี๊ยบเปร้ียว (ภาคกลาง) ส้มพอเหมาะ ผกั เกง็
เคง็ (ภาคเหนือ) สม้ พอดี (ภาคอีสาน) สม้ ตะเลงเครง (ตาก) ใบส้มม่า (ระนอง) ส้มปู
(เง้ียว-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคณุ :

- เมล็ด เป็นยาแกอ้ ่อนเพลีย บารุงกาลงั บารุงธาตุ แกด้ ีพิการ ขบั ปัสสาวะ
- ทง้ั ต้น เป็นยาฆา่ ตวั จ๊ีด เตรียมโดยนามาใส่หมอ้ ตม้ น้า 3 ส่วน เคยี่ วไฟใหง้ วดเหลือ 1 ส่วน

ผสมกบั น้าผ้งึ คร่ึงหน่ึง รับประทานวนั ละ
3 เวลา หรือรับประทานน้ายาเปล่าๆ จน
หมด
- กลีบเลยี้ ง ชงกบั น้ารับประทานเพื่อ
ลดความดนั ลดไขมนั ในเส้นเลือด
ทาแยม

2. กระเจีย๊ บเขยี ว

กระเจ๊ียบเขียว มีช่ือเรียกอ่ืนๆ เช่น มะเขอื ทวาย มะเขือมอญ

สรรพคณุ :

- ผลแห้ง ป่ นนามาชงกบั น้า กินบาบดั โรคกระเพาะอาหาร มีเพคตินและสารเมือกช่วย
เคลือบกระเพาะอาหาร แกไ้ อ บารุงกาลงั

- ผลอ่อน เป็นยาหลอ่ ลื่น ใชใ้ นโรคหนองใน
- ดอก ลดไขมนั ในเลือด ลดอุณหภมู ิในร่างกาย แกก้ ระหายน้า

3. กระชาย

กระชาย มีชื่ออ่ืนๆ เช่น วา่ นพระอาทิตย์ (กรุงเทพฯ) ละแอน (ภาคเหนือ)
กะแอน ขิงทราย (แมฮ่ ่องสอน) จี๊ปูชีพู (เง้ียว-แม่ฮ่องสอน) เป๊ าะสี่ (กะเหรี่ยง-แมฮ่ ่องสอน)

สรรพคณุ :

- เหง้า เป็นยาแกโ้ รคปากเปื่ อย ปากเป็นแผล ปากแหง้ ขบั ระดูขาว ขบั ปัสสาวะ รักษาโรคบิด
แกป้ วดมวนทอ้ ง
- ราก (นมกระชาย) มีรสเผด็ ร้อน ขม มีสรรพคุณคลา้ ยโสม แกก้ ามตายดา้ น บารุงความรู้สึกทางเพศ
ทาใหก้ ระชุ่มกระชวย โดยใชน้ มกระชายตาและหวั ดองสุรา

จากการทดลอง พบวา่ ใชส้ ารสกดั แอลกอฮอลแ์ ละคลอโรฟอร์มมีฤทธ์ิตา้ นเช้ือรา
ท่ีทาใหเ้ กิดโรคผิวหนงั และแผลในปากไดด้ ีพอสมควร

4. กระถิน

กระถิน มีชื่ออื่นๆ เช่น กระถ่ิน (ภาคกลาง) บุหงาอินโดนีเซีย (กรุงเทพฯ) กระถินหอม
ดอกคาใต้ คาใตม้ อนคา (ภาคเหนือ) มอนคา (เง้ียว-แม่ฮ่องสอน) ถิน (ภาคใต)้ บหุ งาเซียม (มลาย-ู
ภาคใต)้ บหุ งาละสะมะนา (มลาย-ู ปัตตานี) เกากรึนอง (กะเหรี่ยง-กาญจนบุรี)

สรรพคณุ :

- ราก มีรสเฝื่อนฝาด กินเป็นยาอายวุ ฒั นะ ทาแกพ้ ิษแมลงสัตวก์ ดั ต่อย ตม้ น้าอม
แกป้ วดฟัน แกอ้ กั เสบ

- ยาง เขา้ ยาแกไ้ อ บรรเทาอาการระคายคอ
- ใบอ่อน ตาพอกแกแ้ ผลเร้ือรัง
- ดอก ชงดื่ม แกอ้ าหารไม่ย่อย ดองเหลา้ ด่ืม แกป้ วดทอ้ ง

5. กล้วยนา้ ว้า

กลว้ ยน้าวา้ มีชื่อเรียกอื่นๆ เช่น กลว้ ยมะลิออ่ ง รูปถ่ายน้ี โดย ไมท่ ราบผเู้ ขยี น ลิขสิทธ์ิของ CC BY-SA-NC
(จนั ทบุรี) กลว้ ยใต้ (เชียงใหม,่ เชียงราย) กลว้ ยออ่ ง (ชยั ภูมิ)
กลว้ ยตานีอ่อง (อุบลราชธานี)

สรรพคณุ :

- ผลดิบ ใชร้ ักษาอาการทอ้ งเสียและบิด
- ผลสุก เป็นยาระบายออ่ น ๆ
- หัวปลี เป็นยาแกร้ ้อนใน กระหายน้า โรคโลหิตจาง บารุง
น้านม แกโ้ รคเก่ียวกบั ลาไส้ ลดน้าตาลในเส้นเลือด

6. กะเพรา

กะเพรา มีชื่อเรียกอ่ืน ๆ เช่น กะเพราขน กะเพราขาว กะเพรา (ภาค
กลาง) กอมกอ้ กอมกอ้ ดง (เชียงใหม่) อีตู่ไทย (ภาคอีสาน)

สรรพคุณ :

- ใช้ทง้ั ต้น เป็นยาขบั ลม แกป้ วดทอ้ ง และคล่นื ไส้อาเจียน

- รากและต้น มีรสเผด็ ร้อน แกพ้ ษิ ตาซาง แกไ้ ขส้ ันนิบาต แก้
ทอ้ งข้ึน ทอ้ งอืด ทอ้ งเฟ้อ บารุงธาตุ

- ใบ มีรสเผด็ ร้อน บารุงไฟธาตุ แกป้ วดทอ้ ง ขบั ผายลม ทาให้
เรอ แกจ้ ุกเสียด แกค้ ลื่นไสอ้ าเจียน น้าค้นั จากใบกินขบั เหง่ือ แกไ้ ข้ ขบั
เสมหะ ทาผิวหนงั แกก้ ลากเกล้ือน ใบสดหรือแหง้ ชงกบั น้าร้อน ด่ืมบารุง
ธาตุ ขบั ลมในเด็กออ่ น

- เมลด็ มีรสเผด็ กินบารุงเน้ือหนงั ใหช้ ุ่มช้ืน

7. ขมนิ้ ชัน

ขมิน้ ชนั มีชื่ออื่นๆ เช่น ขมิ้น (ภาคกลาง, ภาคใต)้ ขมิ้นแกง ขมิน้ หยวก ขมิ้นหวั
(เชียงใหม)่ ข้หี มิ้น (ภาคใต)้

สรรพคณุ :

- เหง้าสด เป็นยารักษาโรคเหงือกบวมเป็นหนอง รักษาแผลสด แกโ้ รคกระเพาะ แกไ้ ข้
คลงั่ เพอ้ แกไ้ ขเ้ ร้ือรัง ผอมเหลือง แกโ้ รคผิวหนงั แกท้ อ้ งร่วง แกบ้ ิด พอกแผล แกเ้ คลด็ ขดั ยอก
ขบั ผายลม คุมธาตุ หยอดตา แกต้ าบวม ตาแดง ทาแกแ้ ผลถลอก แกโ้ รคผิวหนงั ผนื่ คนั แก้
ทอ้ งอืดเฟ้อ รักษาแผลในกระเพาะอาหาร

- เหง้าแห้ง บดเป็นผงเคยี่ วกบั น้ามนั พืช ทาน้ามนั ใส่แผลสด ผสมน้า ทาผวิ แกเ้ มด็ ผดผ่นื คนั
สารสกดั จากเหงา้ แหง้ ป้องกนั ออกซิเดชนั่ ชะลอความแก่ของผิวหนงั ทาครีมทาผวิ

8. ข่า

ข่า มีช่ือเรียกอื่นๆ เช่น กฎกุ โรหินี (ภาคกลาง) ข่าตาแดง ขา่ หยวก ข่าหลวง
(ภาคเหนือ) เสะเออเคย สะเอเชย (กะเหร่ียง-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคณุ :

- เหง้าแก่สดหรือแห้ง มีรสเผด็
ร้อน ขม แกอ้ าการทอ้ งอืด ทอ้ งเฟ้อ และปวดทอ้ ง
ใชร้ ักษาโรคผิวหนงั (เกล้ือน) แกโ้ รคบิด แกป้ วด
เจ็บเสียดทอ้ ง แกท้ อ้ งอืดเฟ้อ แกไ้ ฟลวก น้าร้อน
ลวก แกล้ มพิษ และโรคลมป่ วง แกส้ นั นิบาตหนา้
เพลิง ตากบั น้ามะขามเปี ยกและเกลือใหส้ ตรีกิน
หลงั คลอดเพ่อื ขบั น้าคาวปลา

- หน่อ มีรสเผด็ ร้อน หวาน แกล้ ม
แน่นหนา้ อก บารุงไฟธาตุ

9. ขิง

ขงิ มีชื่อเรียกอื่นๆ เช่น ขิงแกลง ขิงแดง (จนั ทบุรี) ขิงเผือก (เชียงใหม)่ สะเอ
(กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคณุ :

- ราก มีรสหวาน เผด็ ร้อน ขม แกล้ ม บารุง
เสียง แกพ้ รรดึก แกค้ อมีเสมหะ เจริญอาหาร

- เหง้า มีรสเผด็ ร้อน ใชเ้ หงา้ แก่ทบุ หรือบด
เป็นผง ชงน้าดื่มแกค้ ลื่นไสอ้ าเจียน แกจ้ ุกเสียดแน่น
เฟ้อ

- เหง้าสด ตาค้นั น้าผสมน้ามะนาว
และเกลือเลก็ นอ้ ย จิบแกไ้ อ ขบั เสมหะ ขบั ลม แกท้ อ้ งอืด จุกเสียดแน่นเฟ้อ คลื่นไส้อาเจียน แก้
หอบไอ ขบั เสมหะ แกบ้ ิด และเจริญธาตุ

- ต้น มีรสเผด็ ร้อน ขบั ลมในลาไส้ แกท้ อ้ งร่วง จุกเสียด
- ใบ มีรสเผด็ ร้อน แกฟ้ กช้า แกน้ ิ่ว แกข้ ดั ปัสสาวะ แกโ้ รคตา ฆา่ พยาธิ

10. แคบ้าน

แคบา้ นมีชื่อเรียกอ่ืนๆวา่ แคแคบา้ นดอกแดงแคขาว(ภาคกลาง) แคแดง(เชียงใหม)่

สรรพคณุ :

- ราก น้าค้นั จาก
รากผสมกบั น้าผ้งึ เป็นยาขบั เสมหะ

- เปลือกต้น มีรส
ฝาด ใชร้ ักษาทอ้ งเดิน แกบ้ ิด มูก
เลือด คมุ ธาตุ ถา้ กินมากทาให้
อาเจียน ใชเ้ ป็นยาฝาดสมานท้งั
ภายนอกและภายใน ชะลา้ ง
บาดแผล

- ใบ มีรสจืดมนั แกไ้ ขเ้ ปลี่ยนฤดู ไขห้ วดั ถอนพษิ ไข้ ดบั พษิ และถอนพษิ อื่นๆ
- ยอดอ่อน ใชร้ ักษาไขห้ วั ลม
- ดอก มีรสหวานเยน็ แกไ้ ขเ้ ปล่ียนฤดู

11. ชุมเห็ดเทศ

ชุมเห็ดเทศ มีชื่ออ่ืนเรียกวา่ ข้ีคาก ลบั มืนหลวง หมากกะสิงเทศ (ภาคเหนือ)
ชุมเห็ดใหญ่ ตะสีพอ (กะเหร่ียง-แมฮ่ ่องสอน)

สรรพคณุ :

- ฝัก มีรสเอียน แกพ้ ยาธิ เป็นยา
ระบายขบั พยาธิตวั ตืด พยาธิไส้เดือน
- ใบ เป็นยาถ่าย รักษาข้กี ลากและโรค
ผวิ หนงั อ่ืนๆ
- ใบและดอกทายาตม้ รับประทาน ขบั
เสมหะในรายท่ีหลอดลมอกั เสบ และแกห้ ืด
- เมล็ด มีกลิ่นเหมน็ รสเอียนเลก็ นอ้ ย ใช้
ขบั พยาธิ แกต้ าซาง แกท้ อ้ งข้นึ

แกน้ อนไม่หลบั

12. ตะไคร้

ตะไคร้ มีชื่อเรียกอ่ืนๆ เช่น จะไคร้ (ภาคเหนือ) ไคร (ภาคใต)้ ห่อวอตะไป่
(กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน) คาหอม (เง้ียว-แม่ฮ่องสอน) หวั สิงโต (เขมร-ปราจีนบุรี)

สรรพคณุ :

- เหง้า มีรสหอมปร่า แกก้ ระษยั แกเ้ บื่ออาหาร บารุงไฟธาตุ ขบั ลมในลาไส้ แก้
ขดั ปัสสาวะ แกน้ ิ่ว ดบั กล่ินคาว เจริญอาหาร

- ใบ มีรสหอมปร่า แกไ้ ข้ ลดความดนั โลหิต
- ทั้งต้น มีรสหอมปร่า แกป้ วดทอ้ ง หืด ขบั ปัสสาวะ ขบั เหง่ือ และบารุงธาตุ

13. ตาลงึ

ตาลึง มีช่ือเรียกอ่ืนๆ เช่น ผกั แคบ(ภาคเหนือ) แคเดา๊ ะ(กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคณุ :

- ราก มีรสเยน็ แกต้ าข้นึ ฝ้า ดบั พิษท้งั ปวง แกไ้ ข้ แกอ้ าเจียน ตม้ น้ากินเป็นยาระบาย
- หัว มีรสเยน็ ดบั พิษท้งั ปวง
- ใบ มีรสเยน็ ปรุงเป็นยาดบั พษิ ร้อน เช่น ยาเขยี ว ใบสดตาใหล้ ะเอียด

14. ทบั ทิม

ทบั ทิม มีชื่อเรียกอ่ืนๆวา่ มะเกา๊ ะ(ภาคเหนือ) พิลา(หนองคาย) พิลาขาว มะก่องแกว้
(น่าน) หมากจงั (เง้ียว-แม่ฮ่องสอน) เขียะลิ้ว(จีน)

สรรพคณุ :

- เปลือกผลแก่ ตาก
แหง้ รักษาอาการทอ้ งร่วง ฝนกบั
น้าขน้ ๆ กินวนั ละ 1-2 คร้ัง กิน
มากเป็นอนั ตรายได้ หรือฝนกบั
น้าทาแกน้ ้ากดั เทา้

- ราก ใชฆ้ ่าพยาธิ
ตวั ตืด

- นา้ ทบั ทิม (จากเน้ือหุม้
เมลด็ ) ใชล้ ดความดนั โลหิต ใชร้ ่วมกบั บวั บก ลดภาวะโรคเหงือก

15. สะระแหน่
สรรพคณุ :

- ท้ังต้นสด กินเป็นยาขบั ลม ขย้ที าขมบั แกป้ วดหวั แกป้ วดทอ้ ง จุกเสียด แน่นเฟ้อ ดมแก้
ลม ทาแกฟ้ กช้า บวม

16. บวั บก

บวั บก มีชื่อเรียกอื่น ๆ วา่ ผกั หนอก (ภาคเหนือ) ผกั แวน่ (ภาคใต)้

สรรพคณุ :

- ทง้ั ต้น มีรสหอมเยน็ แกช้ ้าใน แกอ้ ่อนเพลีย ขบั ปัสสาวะ รักษาบาดแผล แก้
ร้อนในกระหายน้า แกโ้ รคปวดศีรษะขา้ งเดียว (ไมเกรน) แกโ้ รคเร้ือน แกก้ ามโรค แกต้ บั
อกั เสบ บารุงหวั ใจ บารุงกาลงั

- ใบ มีรสขม เป็นยาดบั ร้อน ลดอาการอกั เสบบวม แกป้ วดทอ้ ง แกบ้ ิด แกด้ ีซ่าน
ใบตม้ กบั น้าซาวขา้ วกินแกน้ ิ่วในทางเดินปัสสาวะ ตาพอกหรือตม้ น้ากินแกฝ้ ี หนอง แกห้ ดั
ตม้ กบั หมเู น้ือแดงกินแกไ้ อกรน

- เมล็ด มีรสขมเยน็ แกบ้ ิด แกไ้ ข้ แกป้ วดศีรษะ

ขอบคณุ คะ่ ทีต่ ดิ ตาม

Thank you