1
2ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2024-2028 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ “ХӨДӨӨГИЙН СЭРГЭЛТ-ШИНЭ ДУНДГОВЬ”ХӨТӨЛБӨРИЙН 2025 ОНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Монгол Улсын Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хуульд заасан төлөвлөлтийн зарчим шаардлагыг баримтлан, бодлогын баримт бичиг боловсруулах цаглаврын дагуу “Алсын хараа-2050”, “Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр”, “Аймгийг 2021-2025 онд хөгжүүлэх 5 жилийн үндсэн чиглэл” зэрэгтэй уялдуулан аймгийн Засаг даргын 2024-2028 оны “Хөдөөгийн сэргэлт-Шинэ Дундговь” үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг 5 бодлого 26 чиглэлийн хүрээнд нийт 165 үйл ажиллагааг боловсруулан аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2025 оны 01 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 01 дугаартай тогтоолоор батлуулан хэрэгжилтийг ханган ирсэн гарааны жил байлаа. Бүсчилсэн хөгжил-Дундговийн сэргэлтийн бодлого, хүний хөгжлийн бодлого, эдийн засгийн бодлого, хүний эрхийг дээдэлсэн засаглалын бодлого, байгаль орчны бодлого зэрэг 5 бодлогын 26 чиглэлийн хүрээнд нийт 165 үйл ажиллагааг төлөвлөсөн бөгөөд энэхүү хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх үүднээс хүүхэд залуусын боловсролыг дээшлүүлэх “Оюунлаг Дундговь” дэд хөтөлбөр, хүн амын дундаж наслалтыг нэмэгдүүлж, амьдралын чанарыг сайжруулах “Эрүүл Дундговь” дэд хөтөлбөр, төрийн үйлчилгээг иргэдэд шуурхай хүргэх,цаг хугацааг хэмнэх “Цахим Дундговь дэд хөтөлбөр, хөрөнгө оруулалтыг өсөн нэмэгдүүлж, иргэд бизнес эрхлэгчдийг дэмжих “Нээлттэй Дундговь” дэд хөтөлбөр, малчин өрхийн амьжиргааны түвшинг өсөн нэмэгдүүлж, малаас олох үр шимийг малчиндаа үлдээх “Малчин мал аж ахуйг дэмжих” дэд хөтөлбөр, говийн үзэсгэлэнт газраа дэлхийд таниулах, дотоод болон гадаадын аялагчдын тоог нэмэгдүүлэх “Аялал жуулчлалыг дэмжих” дэд хөтөлбөр, говьд шинээр ирж ажиллах болон нутагтаа ажиллаж, амьдарч байгаа боловсон хүчний ажиллаж, амьдрах нөхцөлийг сайжруулах “Хүний нөөцийг дэмжих” дэд хөтөлбөр гээд нутагтаа эн тэргүүнд хэрэгтэй гэж үзсэн хөтөлбөрүүдээ батлуулан хэрэгжүүлж ирсэн нь тодорхой үр дүнгээ өгч байна.СамданнямМӨНХЧУЛУУНДундговь аймгийн Засаг даргаАймгийн Онцгой комиссын даргаХүүхэд хамгааллын салбар зөвлөлийн даргаГэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг зохицуулах зөвлөлийн даргаАймгийн батлан хамгаалах газрын даргаХүүхдийн төлөө зөвлөлийн тэргүүнХөдөлмөр эрхлэлтийн салбар зөвлөлийн даргаСамданнямын МӨНХЧУЛУУНДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН
3НЭГ. “БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖИЛ-ДУНДГОВИЙН СЭРГЭЛТИЙН БОДЛОГО”-ын хүрээнд1.1.Эдийн засаг Эдийн засгийн өрсөлдөх чадвар өссөн, инженерийн дэд бүтцийн шугам сүлжээнийхүчин чадал сайжирч, тасралтгүй найдвартай байдал хангагдсан, авто замын сүлжээнэмэгдэж, чанар хүртээмж сайжирсан, иргэд амьдрахад таатай аймаг болох зорилтынхүрээнд 2025 оныг “Иргэдийн амьдрах орчныг сайжруулах жил” болгон зарлажажиллалаа.ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Томоохон бүтээн байгуулалтаас дурдвал: “Хөгжлийн4-нзам”-ынхэсэгчилсэнерөнхий төлөвлөгөө боловсруулахзөвлөх үйлчилгээний гүйцэтгэгчийгсонгон шалгаруулах тендерт “Өсөнүржих констракшн” ХХК шалгарч, 650.0сая төгрөгийн гэрээ байгуулан ерөнхийтөлөвлөгөөний боловсруулалтын ажлыггүйцэтгэж байна. Уг ерөнхий төлөвлөгөөндхудалдаа үйлчилгээний төв цогцолбор,тээвэр логистикийн төв, орон сууц,олон нийтийн үйлчилгээний барилгабайгууламж болон дулаан хангамж, усхангамж, ариутгах татуургын шугамсүлжээ, цэвэрлэх байгууламж зэрэг дэдбүтцийн хангамжийг бүрэн төлөвлөсөнбөгөөд гүйцэтгэгч байгууллагаасаймгийн удирдлагууд болон мэргэжлийнбайгууллагуудад төлөвлөлтийн эхнийшатны танилцуулгыг хийж саналзөвлөмж авч боловсруулалтын ажлыгүргэлжлүүлж байна.Хөгжлийн 4 замын хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөө Сайнцагаан сумын “Говийн - Ирээдүй” болон “Хүмүүнлэг” сургууль, Төрийн нэг цэгийнүйлчилгээний төв, Хүнс, хөдөө аж ахуйн газрын шинэ барилга, Баянжаргалан сум соёлынордны шинэ барилгууд тус тус ашиглалтад орлоо. Усан бассейн бүхий спорт цогцолбор,Дэлгэрхангай, Дэлгэрцогт, Өндөршил, Цагаандэлгэр сумдын соёлын төв, Говь-Угтаал, Лууссумдын спорт заалны шинэ барилга, Эрдэнэдалай суманд цэцэрлэг тус тус баригдаж байна. “Говийн - Ирээдүй” сургууль “Эрдэнэдалай ” цэцэрлэгХАА Газрын барилга Баянжаргалан сумын Соёлын ордон нээлтээ хийсэн
4ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Дундговь аймагт 2025 онд улсынтөсвийн хөрөнгө оруулалтаар тухайн ондсанхүүжих 87.2 тэрбум төгрөгийн 15 төсөл,арга хэмжээ, аймгийн төсвийн хөрөнгөоруулалтаар 33.6 тэрбум төгрөгийн 88 төсөл,арга хэмжээ батлагдаж нийт 120.8 тэрбумтөгрөгийн санхүүжилттэй хөрөнгө оруулалт,бүтээн байгуулалтын ажил хийгдэж байна. Орон нутгийн 2.1 тэрбум төгрөгийнхөрөнгө оруулалтаар гудамж, зам, талбайн1068 ширхэг гэрэлтүүлэг буюу нийт 42.7 кмзамын гэрэлтүүлгийн ажлыг хэрэгжүүлж,мөн орон нутгийн 850.0 сая төгрөгийнхөрөнгө оруулалтаар Шүүхийн замыг төв замтай холбон ашиглалтад орууллаа. Энержи ресурс” ХХК-д хүсэлтхүргүүлснээр Дундговь-Ус ОНӨААТҮГ-т10 мянган тонн, Аймгийн төвийн айлөрхүүдийн хэрэглээнд 10 мянган тоннугаасан нүүрсний дэмжлэг үзүүлэх ажил2025 оны 11 сарын 01-ний өдрөөс эхлэнолгосон бөгөөд Сайнцагаан сумын айл, өрхтус бүрт 2 тонн хүртэл, бусад сумдын айлөрхүүдэд 3500 тонн нүүрсийг хуваарилантээврийн зардлаар тооцон үнэгүй олгохажлыг зохион байгууллаа.
5Хуучин зуухДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 1.2. Дэд бүтэц Энэ жилийн хувьд иргэдийн аятухтай амьдрах орчныг сайжруулах, шугамсүлжээний өргөтгөл шинэчлэлийг хийсэн ньиргэдийн хүсэн хүлээсэн ажлын нэг болсонюм. Энэ хүрээнд (17А, 17Б байрыг гаднадулааны төв шугамд холбох-360м) ГИЦСийн дотуур байрны зүүн талын уурын зуухны224-р худгаас татварын худаг хүртэл-128.4м,АЗДТГ-ын хойд талаас 394-р худаг хүртэлб-100мм шинэ дулааны шугам-137.2 м,Төв халуун усны барилгаас 48-р худаг хүртэлD-150мм дулаан хос шугамыг D-250mmболгон өргөтгөх шугам-380м,Хүмүүнлэг сургуулийн арын худгаасДундговь аймгийн УЦУОШТ хүртэлх гаднадулааны төв шугам-296м,3-р цэцэрлэгээс 13-р байр гадна дулаанытөв шугам-113м,ХОГ ШАТААХ ЗУУХНЫ ГАДНА ДУЛААН ХАНГАМЖ- d-300мм -1500м Нийт 3 кмшугамын өргөтгөл, шинэчлэлийн ажилхийгдээд байна. Хог хаягдлын менежментийгсайжруулах, дулааны эрчим хүчийгнэмэгдүүлэх зорилгоор “Хог хаягдал шатааж, дулааны эрчим хүч боловсруулах” 9.8 МВт-ын хүчин чадалтай үйлдвэрбайгуулах ажлыг орон нутгийн хөрөнгөоруулалтаар хэрэгжүүлж байгаа бол“Мандалговь” цэцэрлэгт хүрээлэнгийн бүтээн байгуулалтын ажил үргэлжилж байна. Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн ажилнь амралт зугаалгын бүс, соёлын бүсгэсэн хоёр хэсэгтэй бөгөөд орон нутгийнхөрөнгө оруулалтаар хийгдэж байна. “Хог хаягдал шатааж, дулааны эрчим хүч боловсруулах” үйлдвэрийн барилга баригдаж байна“Баян говь” зуухны шинэчлэлГовийн ирээдүй сургуулийн зүүн “2-р зуух” зуухны шинэчлэл“Мандалговь” цэцэрлэгт хүрээлэнгийн бүтээн байгуулалтын ажил үргэлжилж байна.Шинэ зуух
6ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 1.3. Тээвэр, авто зам Ул а а н б а а т а р -Ма н д а л го в ь -Даланзадгад чиглэлийн улсын чанартайхатуу хучилттай авто замын 38.2 км замын ихзасварын ажил 3 байршилд улсын төсвийн39.2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаархэрэгжиж дууссан. Улсын төсвийн 18,0 тэрбум төгрөгийнхөрөнгө оруулалтаар Чойр-МандалговьАрвайхээр чиглэлийн хэвтээ тэнхлэгийн 2түвшний уулзвар болон 8,8 км урттай хатуухучилттай авто зам хийхээр төлөвлөж ажилүргэлжилж байна. Улаанбаатар-Мандалговь хооронднийтийн тээврийн үйлчилгээг бий болгожиргэдээ ая тухтай зорчих боломжийг бийболголоо. Сайнцагаан сумын Наран, Тэвш багдээр 4G үүрэн холбооны сүлжээний цамхагбаригдаж ашиглалтад орсон. Үйзэн багийн цамхаг, сайтын байрныажил хийгдэж дуусаад нарны эх үүсвэрийнажил хийгдэж байна. Уг ажлыг “Мобикомкорпорац” ХХК хийж гүйцэтгэж байна.Луус сумын Суврага, Буянт Дэлгэрхангай,Гурвансайхан сумын Дэрсэнэ-ус, СайханОвоо сумын Төгрөг, Хулд сумын Шувуутай,Өндөршил сумын Цог багуудад сүлжээнийөргөтгөлийн ажил хийгдэж байна. Энэ онднийт 7 сумын 10 баг интернэт сүлжээндороод байна.Сүлжээний цамхагЗам засварын явцУлаанбаатар – Мандалговь чиглэлд өдөр бүр 15:00 цагт явж байна.
7ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 1.4. Эрчим хүч Шинэ суурьшлын бүсийн цахилгаанхангамжийн 0.4кВ-ын шугам, дэд станцынбарилга угсралтын ажил /Сайнцагаан сум,Айраг баг/-ыг “Хасвишн” ХХК 193.0 сая төгрөгөөр гүйцэтгэж, 2025 оны 3 дугаарсард ашиглалтад орууллаа. Сайнцагаан сумын Мандалхорооллын шинэ суурьшлын бүс буюу Говьхорооллын гадна цахилгаан хангамжийнажлыг “Чандмань хонгор” ХХК 253.7 саятөгрөгийн гэрээ байгуулан гүйцэтгэжээ. Эрчим хүчний яам, Дэлхийн банкныОлон Улсын санхүүгийн корпорацтайхэлцэл хийж Монгол Улсад өрсөлдөөнтсонгон шалгаруулалт хийж Сайнцагаансумын Далай багт 100 МВт орчим салхинцахилгаан станцын төслийг хэрэгжүүлэхээртохиролцсон. Үүний дагуу хэмжилтийнцамхаг төхөөрөмжийг суурилуулсан. Сайнцагаан сумын 2025 оны газар зохионбайгуулалтын төлөвлөгөөнд 200 МВтын нарны цахилгаан станц, 100 МВт-ынцэнэг хураагуурын төслийг хэрэгжүүлэхэдшаардлагатай нар, салхины эрчим хүчнийзориулалтаар2 байршилд 353.38 га газрыг тусгасан ба1 байршлын 103.37 га газрыг эзэмшүүлсэн. Мөн Мандалговийн 2000 МВт-ыннар салхины эрчим хүчний паркийн төслийгхэрэгжүүлэхэд шаардлагатай нар салхиныэрчим хүчний зориулалтаар 2 байршилд786.16 га газрыг тусгасан ба 1 байршлын709.37 га газрыг эзэмшүүлсэн. Орон нутгийн төсвийн 498.1 саятөгрөгийн санхүүжилтээр аймгийн төвийн35/6 кВ дэд станцын 10.3мВт суурилагдсанхүчин чадлыг 16.3мВт болгож нэмэгдүүлэхтоногтөхөөрөмжнийлүүлэхажилхийгдлээ. Тус ажлын хүрээнд 10000 кВА хүчинчадалтай трансформатор нийлүүлэгдэжашиглалтад орсон.Цахилгаан эрчим хүчний чадлын дутагдалүүсэхээргүй болоод байна.
8ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 2.1. Засаглалын шинэчлэл Иргэдийн оролцоог хангасан, авилгаас ангид, ил тод, үр нөлөөтэй, цахимжсан, хариуцлагатай, мэргэшсэн тогтвортой хүний эрхийг дээдэлсэн засаглалыг төлөвшүүлэх хүрээнд “Хүний нөөцийг дэмжих дэд” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, төрийн албан хаагчдын эрх, аюулгүй байдлыг хамгаалсан, тэгш боломжийг хангах зорилгоор 2025 онд нийтдээ 1555 төрийн албан хаагчдад дэмжлэг үзүүлсэн нь иргэдэд чанартай төрийн үйлчилгээ үзүүлэх суурь нөхцөлийг бүрдүүлсэн юм.“Асуудал шийдэл” иргэдтэй уулзах уулзалтыг 15 суманд зохион байгуулж 2000 гаруй иргэн оролцож, 140 гаруй иргэн давхардсан тоогоор 200 орчим санал хүсэлтээ илэрхийлсэн бол газар зохион байгуулалт, улсын бүртгэл, татвар, хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээг 9013 иргэнд газар дээр нь авснаас гадна нарийн мэргэжлийн эмч нарын үзлэг шинжилгээнд хамрууллааЭрүүл мэндийн дэмжлэгт 27 албан хаагчийг 40.0 сая төгрөг ХОЁР. “ХҮНИЙ ЭРХИЙГ ДЭЭДЭЛСЭН ЗАСАГЛАЛЫН СЭРГЭЛТИЙН БОДЛОГОЧадавхжуулах сургалтад 1417 албан хаагчдад 76.7 сая төгрөг-Эмч, эмнэлгийн 48 албан хаагчдад 96.3 сая төгрөг-Сургалтын төлбөрийн дэмжлэгт гадаад, дотоодод сургалтад хамрагдсан 42 албан хаагчдад 139.4 сая төгрөг-Орон сууцны дэмжлэгт 21 албан хаагчдад 188.0 сая төгрөг нийт 540.4 сая төгрөгийг зарцуулсан -Орон нутгийн 750.0 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар Хулд, Дэрэн сумдын төрийн албан хаагчийн байрны их засварын ажлыг гүйцэтгэлээ. Дундговь аймгийн хэмжээнд 145 байгууллага ил тод байдлын тайлан илгээхээс 109 байгууллага тайлангаа илгээж хуулийн хэрэгжилтийг хангаж ажилласан. Аймгийн ЗДТГ-ын ил тод байдлын хэрэгжилт 1-р улиралд 81 хувийн үнэлгээтэй байсан бол эхний хагас жилийн байдлаар Төрийн цахим үйлчилгээний зохицуулах газраас 98,7 хувиар үнэлэгдэн тэргүүлж олон нийтэд хүргэх мэдээллийн хүртээмжийг нэмэгдүүллээ. Төрийн байгууллагуудын ажлын уялдаа холбоог сайжруулах, нэгдсэн нэг ойлголтоор хангах, ажлын хариуцлагыг дээшлүүлэх хүрээнд аймгийн Засаг даргын шуурхай хуралдааныг 14 хоног тутам зохион байгуулж, энэ онд 17 удаагийн хурлаар 218 үүрэг даалгавар өгөгдөж, биелэлтийн хувь 68,1 хувьтай байна.
9ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Гадаад харилцааны үйл ажиллагааг “Нэг цонх”-ны зарчмаар хэрэгжүүлэх бодлогын дагуу “Хөдөөгийн сэргэлт-Шинэ Дундговь” хөтөлбөрийн хүрээнд орон нутгийн хөгжлийг тэгш, байгальд ээлтэй, инновацад тулгуурласан байдлаар шинэ шатанд гаргах зорилго тавин ажиллаж үр дүнд хүрч байна. Энэ хүрээнд: НҮБ-ын суурин төлөөлөгч Яап ван Хейрдэн манай аймагт ажиллаж, цөлжилт, шар шороон шуурганы эсрэг “Mining Oasis” төсөл болон нийгэм, эдийн засгийн салбарт хамтран ажиллах талаар санал солилцон “Залуу малчдын чуулга уулзалт” зохион байгуулж, залуус цөлжилт, газрын доройтлыг бууруулах сайн туршлага, шийдэл хэлэлцсэн. НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн төлөөлөгч Эваристе Коуасси-Комлан аймагт ажиллаж, 2025 оны хамтын ажиллагааны төлөвлөгөөг шинэчлэн 2026-2027 онд хүүхдийн эрхийг хамгаалахын төлөө амлалтад Засаг дарга гарын үсэг зурлаа. НҮБ-ын IFAD, UNIDO байгууллагуудтай хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн чиглэлээр хамтран ажиллаж байна. БНХАУ-аас Монгол улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Шэнь Миньжуань аймагт ажиллаж, боловсрол, эрүүл мэнд, хөдөө аж ахуй, сэргээгдэх эрчим хүч, аялал жуулчлал зэрэг салбарт хамтрах боломжийг хэлэлцэв. Аньхуй мужийн Хөфэй хотын “Дэлхийн үйлдвэрлэлийн чуулга уулзалт”-д оролцож, хамтын ажиллагааны санамж бичиг байгуулсан.
10ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Замын-Үүд дэх Ерөнхий консулын газартайхамтын ажиллагаа идэвхтэй өрнөж байна. Энэхүрээнд дараах ажлууд хийгдсэн байна. Үүнд: БНХАУ-д 2 удаагийн туршлага судлахайлчлалд 18 хүүхэд, 2 багшийг хамруулсан бол 5эмчийг 14 хоногийн богино хугацааны сургалтадхамрууллаа. Замын-Үүдэд суугаа Ерөнхий консулыннэрэмжитХятаддууныуралдаанд5хүүхэдоролцож,дэд байр – 1, тусгай байр – 1 тус тус эзэлсэн байна. “Ногоон Дундговь” төслийн дэмжлэг 100,000юань, 50 хүүхдийн тэтгэлэг 50,000 юань, Хулд сумынЕБСургуульд 5,000 юанийн тоног төхөөрөмжийголгожээ. Хоршоологчид, малчид сүү, газар тариалангийн технологийн туршлага судалсанбол ӨМӨЗО-ны Шилийн гол аймгийн Ажил мэргэжлийн дээд сургуульд аймгийн ИТХын төлөөлөгч П.Түвшингээр ахлуулсан 20 малчин 7 хоногийн богино хугацааны мах маханбүтээгдэхүүн, сүү сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулах зэрэг онол практик хосолсон сургалтадхамрагдлаа. “Монгол-Хятадын V экспо”-д 15 аж ахуйн нэгж оролцож, гадаад зах зээлднэвтрэх, хамтын ажиллагааны гэрээнийурьдчилсан тохиролцоо хийгдэж туршлагасолилцсон арга хэмжээнд оролцож бараабүтээгдэхүүнээ борлуулсан байна. Мал зүйчид “Хонины нөхөнүржихүйн дэвшилтэт технологи”-ийн чиглэлээр мэргэшил дээшлүүлэхсургалтад хамрууллаа.
11ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Япон улсын олон улсын хамтынажиллагааны байгууллага Жайкатайхамтран зах зээлд чиглэсэн хөдөө аж ахуйгдэмжих “MON-SHEP төслийг Дундговьаймагт 2025-2028 онд хэрэгжүүлэх талааруулзалтыг зохион байгууллаа. Монгол–Оросын найрамдлын 65жилийн ойн хүрээнд боловсрол, аялалжуулчлал, орос хэл, соёлын хамтынажиллагааг өргөжүүлэх асуудлаар уулзалтхийж, “Та Орос улс, орос хэлийг хэр мэддэгвэ?” говийн бүсийн уралдааныг амжилттайзохион байгууллаа. Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Баткенмужтай газар тариалан, жимс жимсгэнэ,мал ажахуй, хөдөө ажахуйн бүтээгдэхүүнийболовсруулалтын чиглэлээр хамтынажиллагаа эхлүүлээд байна. БНСУ-ын Гёнги аймгийн 52 эмч, 22орчуулагч оролцсон “Эрүүл мэндийн сайнүйлсийн аян”-аар 3000 гаруй хүнийг үзлэгтхамруулж, 200 гаруй сая воны эм, хэрэгслээрхангажээ. Канадын “Каталист Плас”байгууллагатайхамтрантөрийналбыгёсзүйтэй, иргэдэд хүртээмжтэй болгох зорилготой“Мерит-2” төслийн хүрээнд 5 жилийн хамтынажиллагааны санамж бичиг байгуулсан бөгөөдтөлөвлөгөөний дагуу ажлууд хийгдэж эхлээдбайна.Ийнхүү гадаад харилцааны хувьд энэ жил олонажлуудын эхлэл тавигдлаа.
12ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Аялал жуулчлалын салбарт технологийн дэвшил болох Google street view, 360 Google хаягжилтыг нэвтрүүлэх ажлыг 225,000,000₮ төгрөгөөр гүйцэтгүүллээ. Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологийн салбарын хүний нөөцийг хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх чиглэлээр Аймгийн Засаг даргын дэргэдэх мэдээллийн технологийн “ХУРДАН” клубийн 15 сурагчийг БНСУ-ын Инчон хотын “Солонгос Энержи Мэргэшсэн Ахлах Сургууль”-д мэдээллийн технологийн чиглэлээр богино хугацааны сургалтад хамруулсан зэрэг ажлууд хийгджээ. “Цахим Дундговь” дэд хөтөлбөрийн хүрээнд 2.1 сая төгрөгийн үнэ бүхий VR технологийг авч музейн үзмэрийг интерактив, виртуалтур байдалд оруулах зураг авалтын ажил 90 хувь хийгдэж үзмэрүүдийг онлайнаар иргэдэд үзүүлэх боломжийг бүрдүүллээ. Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамнаас ирүүлсэн 11 “ХУРДАН” киоск төхөөрөмжийг Адаацаг, Баянжаргалан, Говь-Угтаал, Гурвансайхан, Өндөршил, Цагаандэлгэр, Луус, Дэлгэрцогт, Өлзийт, Сайхан-Овоо, Дэлгэрхангай сумдад хүлээлгэн өгч, хэвийн үйл ажиллагааг ханган ажилласан. Харин Хулд, Эрдэнэдалай, Дэрэн сумдууд өөрийн хөрөнгөөр “ХУРДАН”, киоск төхөөрөмжийг авч хэвийн үйл ажиллагааг ханган ажилласан. Ингэснээр Дундговь аймгийн 15 сум бүгд “ХУРДАН” киоск төхөөрөмжтэй болж иргэд төр, хувийн хэвшлийн 60 гаруй байгууллагын 600 гаруй лавлагаа, тодорхойлолтыг операторын оролцоогүйгээр, цаг алдалгүй, түргэн шуурхай авах нөхцөл бүрдэж байгаа юм. Дундговь аймгийн төрийн албан хаагчдад зориулан “Монгол Улсын Их Сургууль (МУИС)” болон “Тинк Про” ХХК-ийн хамтарсан “DATA ANALYSI - ПРАКТИК” сургалтыг 30төрийн албан хаагчдыг хамруулан зохион байгууллаа. 2.2. Цахим шилжилт Өндөр хурдны шилэн кабелийн дамжуулах хот хоорондын сүлжээний зангилаа 15 сумсуурин газрыг хамарсан 915,68 км шилэн кабелийн сүлжээг хамгаалах зурвасыг мэдээллийн санд оруулсан.
13ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 2.3. Гэмт хэрэгтэй тэмцэх “Теле камерын хяналтын дэд төв төвийн бүтэц орон тоо, ажиллах журмыг баталж, байрны засварыг 824,575,600 төгрөгийн төсөвт өртгөөр хийж гүйцэтгэн ажилд орууллаа. Мандалговь хотын төвийг камержуулах 1,8 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртгөөр нийтийн эзэмшлийн зам талбайд чиглэлийн 124, хөдөлгөөнт 42, дүрс таних 20 нийт 186 камер байршуулаад байна. “Ногоон бүс-4” төслийн хүрээнд MNS6423:2019 стандартад нийцүүлэн аймгийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн болон хувийн хэвшлийн гадна талын 592 хяналтын камер, 12 суманд 128 хяналтын камерыг “Теле камерын хяналтын дэд төв”-д холбохоор ажиллаж байна. Аймгийн төвд 2,1 тэрбум төгрөгийн өртөг бүхий 1068 ширхэг, 42.7 км талбайд гэрэлтүүлэг нэмэгдүүлэх, сумдын орон нутгийн хөгжлийн сангийн хөрөнгөөр 10 суманд 1,1 тэрбум төгрөгийн камер, гэрэлтүүлгийн ажлыг хийн гүйцэтгэж ашиглалтад ороход бэлэн болж байна. Гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх, иргэдийн эрх зүйн мэдлэгийг дээшлүүлэх зорилгоор давхардсан тоогоор 25 төрлийн ажил, арга хэмжээнд 52 байгууллага, 5 төрийн бус байгууллагатай хамтран ажилласан. Гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр 65 зурагт постер болон урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр зохион байгуулсан мэдээлэл, 53 төрлийн видео, рийл бэлтгэж цахим хуудсанд 105 мэдээ, мэдээлэл байршуулан 10884 удаа түгээж, давхардсан тоогоор 676247 иргэнд хүргэн ажилласан. Аймгийн Засаг даргын эрхлэх асуудлын хүрээний хуулийн байгууллагуудын алба хаагчдын ажиллах орчин нөхцөлийг сайжруулах, хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр 279,6 сая төгрөгийн санхүүжилтийг шийдвэрлэсэн байна.“Теле камерын хяналтын дэд төв”-ийн байрКамерын хяналтын дэд төвийн хяналтын хэсэг
14ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 2.4 Гамшгаас хамгаалах Гамшгийн эрсдэлийг олон нийтийноролцоотой бууруулах үндэснийхөтөлбөрийн хэрэгжилтийг хангах хүрээнд“Шалгаад үзье, шалтгааныг бууруулъя”, ,“Аюулгүй амьдрах мэдлэг, Аюулгүй шинэлье”,“Гамшгийн аюулыг зарлан мэдээлэх журам”-ын хүрээнд нээлтэй хаалганы өдөрлөг зэрэгарга хэмжээг зохион байгуулж иргэд, олоннийтийн гамшгаас урьдчилан сэргийлэхмэдлэгийг дээшлүүлэхэд анхаарч ирлээ. Мөн гамшгаас хамгаалах ангиллынсургалтын төлөвлөгөөний хүрээнд 177удаагийн 502 цагийн сургалт зохионбайгуулж сургалтад давхардсан тоогоор12644 иргэн, сурагчид хамрагдаж нийт хүнамын 16,3 хувьд хүрсэн байна Монгол Улсын Засгийн газрынтогтоолын дагуу гамшгийн аюулын тухайзарлан мэдээллийн дохиогоор ажиллах бүхнийтийн дадлага сургуульд 15 сумын 118аж ахуйн нэгж, байгууллагын 14570 иргэноролцож, 156 цугларах талбайд хамруулсан.Иргэдэд газар хөдлөлтийн аюулыгтаниулах,болзошгүйэрсдэлийнүедөөрийгөөболон бусдыг хамгаалах мэдлэг олгохзорилгоор 73 аж ахуйн нэгж байгууллагын1335 хүнд сургалт зохион байгуулсан.15 сумдад гал унтраах сайн дурынбүлгийн алба хаагчдыг чадавхжуулахсургалт, дадлагыг зохион байгуулжалба, мэргэжлийн ангийн 486 ажилтан,алба хаагчдыг сургалтад хамруулждадлагажууллаа. Аймгийн гамшгаас хамгаалах 12албадын бэлэн байдлын үзлэгийг 2025 оны03 дугаар сарын 27-ны өдөр аймгийн төвталбайд зохион байгуулж албадын дарганарт гамшигтай тэмцэх бэлтгэл, бэлэнбайдлыг дээшлүүлэх үүрэг чиглэлийг өгсөн. Гамшгаас хамгаалах бэлэн байдлынүзлэгт гамшгаас хамгаалах 12 албадын 192хүн, 72 техник хэрэгсэлтэйгээр хамрагдсанбайна. Гамшгаас хамгаалах командштабын сургууль, бэлэн байдлын үзлэгийгАдаацаг, Баянжаргалан, Говь-Угтаал, Дэрэн,Дэлгэрцогт, Дэлгэрхангай, Өндөршил,Өлзийт, Сайхан-Овоо, Сайнцагаан,Цагаандэлгэр, нийт 11 сумдад, Гамшгаасхамгаалах иж бүрэн сургуулийг Эрдэнэдалайсуманд зохион байгуулж үзлэгт нийт 12сумын 990 хүн, 180 техник хэрэгсэл, 1125багаж хэрэгсэлтэйгээр оролцож сумдынгамшигтай тэмцэх чадавхыг дээшлүүллээ. 15 сумын Засаг даргын Тамгын газрындарга, багийн Засаг дарга, толгойн сэргийлэхмалчидтай холбогдож харьяа иргэд, малчдадУс, цаг уур, орчны шинжилгээний төвөөсирүүлсэн цаг агаарын төлөв мэдээ, 9 удаагийнсэрэмжлүүлгийг давхардсан тоогоор 63,982иргэнд “Багц мессеж” үйлчилгээг ашигланхүргэж байгаа бүртгэлийг хийн Microsoftteams группт байрлуулан дамжуулж ирлээ. 2024 онд гамшгийн хор хөнөөлийнулмаас нийт 645.5 сая төгрөгийн хохиролучирсан бол 2025 оны 11 дүгээр сарын 01-ний өдрийн байдлаар 128.4 сая төгрөгийнхохиролучирсанньөмнөхонтойхарьцуулахад80.1 хувиар буурсан үзүүлэлттэй байна.Зарлан мэдээллийн дохиогоор ажиллах дадлага сургууль зохион байгууллаа
15ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 2.5. Батлан хамгаалах Батлан хамгаалах чиглэлээр гарсанхууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг ороннутагт хангахад анхаарч дайчилгааныбэлтгэл нөөц, орон нутгийн томилгоотбүрэлдэхүүний тодотголыг хийн “Хээрийндадлага” сургалтыг зохион байгууллаа. Их жанжин Д.Сүхбаатарынмэндэлсний 132 жил, чөлөөлөх дайныялалтын 80 жилийн ойг тэмдэглэнөнгөрүүлэх ажлыг зохион байгуулж энэхүрээндиргэдолоннийт, хүүхэдбагачуудадэх оронч үзэл санааг төлөвшүүлэх, түгээндэлгэрүүлэхэд анхааран ажиллаа. Ялангуяа Их ялалтын 80 жилийн ойнхүрээнд тус аймгийн Дэрэн сумын харьяатахмад дайчин Н.Пүрэвжалба Сайхан-Овоо сумын харьяат ахмаддайчин, Монгол Улсын гавьяат малчинС.Цэгмэд, нарт тус бүр 10,0 сая төгрөгийндэмжлэгийг үзүүллээ. Зэвсэгт хүчний анги, салбарыгдайчилгааны бэлтгэл нөөцийнбүрэлдэхүүн, техникээр нөхөн хангахтомилгоог төлөвлөгөөний дагуу тодотгож,дайчилгааны бэлтгэл нөөцийн I зэргийнбэлтгэл үүрэгтний бүрэлдэхүүнийсургалтыг Сайнцагаан сумын Засаг даргынТамгын газар, Зэвсэгт хүчний 278 дугаарбайгууламжтай хамтран 1 удаа зохионбайгуулсан. Дайчилгааны бэлэн байдлыннөөцийн хангалт 100 хувьд хүрсэн.Чөлөөлөх дайны ялалтын 80 жилийн ойн баярын арга хэмжээг зохион байгууллаа I , II ээлжийн цэрэг татлагаар цэргийналбанд татагдаж бэлтгэлээр халагдсандайчдыг аймгийн удирдлага, ард иргэд, аргэрийн төлөөлөл төв талбайд хүлээн авчхүндэтгэл үзүүллээ. Зэвсэгт хүчин болонДотоодын цэрэг, Хилийн цэргийн ангисалбарт хугацаат цэргийн алба хааж байгаа15 дайчдын ар гэрийнхэнтэй уулзаж,аймгийн Засаг даргын талархлын илгээлт,хүнсний багцыг гардуулсан. 2025 оны I ээлжээр Дотоодынцэргийн ангид татагдан алба хааж байгаадайчдын Тангаргийн баярын арга хэмжээндаймгийн удирдлага, ар гэрийн төлөөллийгоролцууллаа. Тус ангид алба хааж байгаабайлдагчдыг Дундговь аймгийн баярнаадмын үйл ажиллагаанд оролцуулсанзэрэг ажлуудыг зохион байгууллаа.
16ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Эрүүл, аюулгүй орчинд тэгш хүртээмжтэйгээр сурч хөгжих, таатай нөхцөлийгбүрдүүлж, идэвхтэй амьдралын хэв маягтай, зөв дадал хэвшилтэй, өв соёлоо эрхэмлэндээдэлсэн, ажилтай орлоготой, эрдэм боловсролтой иргэнийг хөгжүүлэх хүрээнд:3.1. Боловсрол Дундговь аймгийн 15 сумын 19ерөнхий боловсролын сургуульд 9209сурагч 545 багш, 23 цэцэрлэгт 3094 хүүхэд,үндсэн багш 129, Политехникийн коллежид17 чиглэлийн 563 суралцагч 37 багштайнийт боловсролын салбарт ажилтан, албанхаагчид 1623 ажиллаж байна. Ерөнхий боловсролын сургуулийнээлжийн коэффициент 1.2, бүлэг дүүргэлт26, цэцэрлэгийн бүлэг дүүргэлт 29-тэйхичээллэж байна. “Оюунлаг-Дундговь” дэд хөтөлбөрийг390,0 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар23 цэцэрлэг, 19 сургуулийн нэн тэргүүндорчин нөхцөлийг сайжруулах, тоногтөхөөрөмжөөр хангах ажлыг шийдвэрлэнамжилттай хэрэгжүүлж байна. Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаарСайнцагаан сумын Говийн ирээдүйсургуулийн 960 хүүхдийн хүчин чадалтайхичээлийн байр, Хүмүүнлэг сургуулийн 640хүүхдийн хичээлийн байр, Эрдэнэдалайсумын 2-р цэцэрлэгийн барилга, ГовьУгтаал сумын сургуулийн дотуур байр зэрэгбаригдаж ашиглалтад орлоо.ГУРАВ. “ХҮНИЙ ХӨГЖЛИЙН СЭРГЭЛТИЙН БОДЛОГО”-ЫН ХҮРЭЭНД1,4 тэрбум 455,6 сая 415,0 сая 414,9 сая 152,8 сая 263,9 сая278,5 сая182,9 сая Хулд сумын ЕБС-ийн их засвар2025 ОНЫ ЕБС, СӨБ-Д ОРОН НУТГИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ИХ ЗАСВАРБаянжаргалан сумын ЕБС-ийндотуур байрны засварДэрэн сумын ЕБС-ийн багшнарын байрны засварДэрэн сумын ЕБС-ийн гал тогоо,дотуур байрны дээврийн засварСайнцагаан сумын 7-рцэцэрлэгийн гадна их засварЭрдэнэдалай сумын ЕБС-ийндээврийн их засварСайнцагаан сумын 5-рцэцэрлэгийн их засварМандал сургуулийн гаднатохижилт, авто зогсоолын ажлуудХулд сумын ЕБССайнцагаан сумын 7-р цэцэрлэг
17ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Элсэлтийн шалгалтад 459 суралцагчийг 10 судлагдахуунаар бэлтгэн шавь нар нь 525 дундаж оноотой шалгагдаж математик, нийгмийн ухаан, газарзүй, физикийн хичээлүүдээр улсад тэргүүлж, амжилт гаргасан багш нарыг багаар нь урамшуулах журам хэрэгжиж 99 багшид 128 сая төгрөгийн, мөн амжилт үзүүлсэн 21 сурагчийг 17,5 сая төгрөгөөр тус тус шагнаж урамшууллаа. Монгол Улсын Гавьяат багш С.Чимэдийн нэрэмжит Англи хэлний бүсийн олимпиадад Говьсүмбэр, Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь аймгийн 630 гаруй багш, сурагчид оролцжээ мөн Ё.Максим багшийн нэрэмжит Орос хэлний говийн бүсийн олимпиадад зохион байгууллаа. Монгол Улсын гавьяат багш Н.Өлзийн нэрэмжит математикийн 23 дахь удаагийн олимпиадад Улаанбаатар хот болон Өмнөговь, Өвөрхангай, Дундговь аймгийн нийт 21 сургуулийн 38 багш бага, дунд гэсэн ангиллаар, 530 хүүхэд 7-12-р ангийн төрөлд оролцжээ. Анги нийтийн олимпиадыг 2 үе шаттай амжилттай зохион байгуулж давхардсан тоогоор 8658 суралцагчид оролцсон бөгөөд амжилттай оролцсон багш, сурагчдад 23,4 сая төгрөгийн урамшууллыг олгожээ. Улсын олимпиадын 3-ын даваанд нийт 37 багш суралцагчдыг судлагдахуун хариуцсан арга зүйч нар удирдлага зохион байгуулалтаар ханган бэлтгэсний үр дүнд 3 суралцагч улсад 1-2 байрт, 4 багш 2-3-р байрт шалгарч сүүлийн жилүүдэд улсад байр эзлээгүй байгалийн ухаан, англи хэлний багш нар улсад 3-р байрт шалгарсан амжилтыг үзүүлсэн нь олимпиадыг эрт зохион байгуулж, багш, суралцагчдын бэлтгэлийг сайн хангасны үр дүн гэж үзэж байна.Анги нийтийн олимпиадыг 2 үе шаттай амжилттай зохион байгуулж давхардсан тоогоор8658 суралцагчид оролцсон. Орос хэлний бүсийн олимпиад, Монгол Улсын гавьяат багш С.Чимэдийн нэрэмжит Англи хэлний бүсийн олимпиад Монгол Улсын гавьяат багш Н.Өлзийн нэрэмжит математикийн 23 дахь удаагийн олимпиад: Сургалтын чанарыг сайжруулах, суралцагчдад чанартай боловсрол эзэмшүүлэхэд анхаарч нийт 913,3 сая төгрөгийг зарцуулан Эрдмийн далай сургуульд иж бүрэн цахим сургалтын SMART танхим, 19 сургуульд физикийн хичээлийн цогц багаж , “Байгалийн ухаан”, “Математик”, “Англи хэл” төсөл, 7 сургуульд байгалийн ухааны хичээлийн кабинетыг байгууллаа.
18ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН “Интеграцид суурилсан багшлахуй ба суралцахуй” сэдвээр үндэсний хэмжээнд зарлагдсан багш нарын эрдэм шинжилгээний хуралд ерөнхий боловсролын 19 сургууль, 22 цэцэрлэгийн 43 илтгэлээс аймагтаа шалгарсан Сайнцагаан сумын Мандал сургууль, Сайнцагаан сумын 4 дүгээр цэцэрлэгийн илтгэлүүд улсад 21 аймаг, 9 дүүргээс сургууль 3-р байр, цэцэрлэг тусгай байранд тус тус шалгарсан амжилтыг гаргасан байна. Үндэсний бичиг үсгийн баярыг сургуулиудтай хамтран 6 чиглэлээр зохион байгуулж, амжилттай оролцсон төрийн албан хаагч, багш, сурагчдыг шагнан урамшуулж, 9.1 сая төгрөгийг зарцууллаа. “Хосолсон сургалтын арга зүй” түгээн дэлгэрүүлэх улсын арга хэмжээнд Гурвансайхан сумын нийгмийн ухааны багш О.Цэрэндолгорын ахалсан баг улсад тэргүүлж, 8 сая төгрөгийн урамшуулал хүртэн бэлтгэсэн контентоо олон нийтэд сурталчлан таниуллаа. 2025–2026 оны хичээлийн жилд олон улсын хөтөлбөрт суурилсан сургалтын хэрэгцээг тодорхойлон, төрөлжсөн сургалтыг дэмжин ажиллав. Нийт хоёр сургуульд энэхүү арга хэмжээ хэрэгжиж байна. Дундговь аймгийн “Цэгц Билиг” сургууль 6, 7, 10 дугаар ангиудад олон улсад магадлан итгэмжлэгдсэн Internati onal Insti -tute of Educati on (UPTION)–ийн English Plus Curriculum and Syllabus (Oxford) хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлж, сурагчдын англи хэлний мэдлэг, чадварыг олон улсын түвшинд дээшлүүлэх, англи хэлний заах арга зүйг төрөлжсөн байдлаар хөгжүүлэхэд чиглэсэн сургалт явуулж байна. Мөн Мандал сургуульд 4-7 дугаар ангиудад Oxford Thinkers хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, сурагчдын бүтээлч сэтгэлгээ, шүүмжлэлт бодох чадварыг хөгжүүлэх, төрөлжсөн сургалтыг дэмжин ажиллаж байна.
19ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 3.2. Эрүүл мэнд Аймгийн хэмжээнд хүн амын дундзонхилон тохиолддог артерийн даралтихсэлт, чихрийн шижин, хөх, умайн хүзүүнийхорт хавдрыг эрт илрүүлэх зорилгоор сум,өрхийн эрүүл мэндийн эмч, мэргэжилтнүүдөдөр тутмын үзлэг, нэгдсэн эмнэлгийннарийн эмч мэргэжлийн эмч нарын багийнүзлэгийг бүх сумдад аймгийн Засаг даргынсанхүүгийн дэмжлэг 30,1 сая төгрөгийнтөсөвтэйгөөр зохион байгууллаа. Хавдрын хими эмчилгээндшаардлагатай тоног төхөөрөмжөөрхангахадороннутгийнхөрөнгөоруулалтаар46,8 сая төгрөгийн санхүүжилт үзүүлэнхими эмчилгээний тусламж үйлчилгээгорон нутагтаа авах боломж бүрдэхийнзэрэгцээ Улаанбаатар хот руу явжүйлчлүүлэх иргэдийн урсгалыг бууруулж,цаг хугацаа болон санхүүг хэмнэх давууталтай ажил болсон юм. “Эрүүл Дундговь” дэд хөтөлбөрийнхүрээнд аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийнсувилахуйн албаны эмнэлзүй өрөөнд19.779.00 сая төгрөгийн өртөг бүхийгардан үйлдлийн муляж, ширээ сандал,ухаалаг дэлгэц, принтер, яаралтайтусламжийн цүнх, бусад гардан үйлдлийнхэрэглэгдэхүүн зэрэг нэн шаардлагатайтоног төхөөрөмжөөр хангалаа. Ингэснээр сувилагч, эмнэлгийнтусгай мэргэжилтнүүдийн сувилахуйнтусламж үйлчилгээний гардан үйлдэл,онолын мэдлэгээ бататгах, ур чадварыгнэмэгдүүлэх, ажиллах орчин нөхцөлийгсайжруулсан ажил боллоо. Артерийн гипертензийн эрт илрүүлэгүзлэгт хамрагдвал зохих 20410 иргэнээс14277 буюу (70.0%) -Чихрийн шижин хэв шинж 2 эртилрүүлэг үзлэгт хамрагдвал зохих 15993иргэнээс 12423 буюу (77.7%) -Хөхний хорт хавдрын эрт илрүүлэгүзлэгт хамрагдвал зохих 7291 хүнээс4631 буюу (63.5%) -Умайн хүзүүний хорт хавдрынилрүүлэг үзлэг 2303 хүн хамрагдахаас1743 буюу (75.7%) тус тус хамрагдсан байна. -Аймгийн хэмжээнд зонхилонтохиолдох халдварт бус өвчний эрт илрүүлэгүзлэгийн хамрагдалт 71.7 хувьтай байна.Аймгийн хэмжээнд 11 сарын байдлаарнийт давхардсан тоогоор 169’562 үзлэгхийгдсэнээс урьдчилан сэргийлэх үзлэгт38325 иргэн хамрагдаж, урьдчилансэргийлэх үзлэгийн хувь 22.6 хувь байна.Гёнги аймгийн эмч нар Дундговь аймгийн хоёр хүүхдэд бүрэн дэмжлэгтэй эмчилгээ үзүүллээ
20ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН “Хүний нөөцийг дэмжих”, “Эрүүл Дундговь”, “Оюунлаг Дундговь” дэдхөтөлбөрүүдийн хүрээнд гадаад сургалтад 4 эмчид 12,1 сая төгрөгийн, анхан шатны эрүүлмэндийн байгууллагад 2-оос дээш жил тогтвор суурьшилтай ажилласан 16 эмчид тус бүр3,0 сая төгрөг нийт 48,0 сая төгрөгийн, 35-аас дээш жил ажилласан 15 сувилагч, эмнэлгийнтусгай мэргэжилтэн тус бүрд 3,0 сая төгрөг нийт 45,0 сая төгрөгийн, үндсэн мэргэшлээрсуралцаж байгаа нийт 9 эмчид тус бүр 5,0 сая төгрөг нийт 45,0 сая төгрөгийн, эрүүлмэндийн дэмжлэг шаардлагатай 3 эмнэлгийн мэргэжилтэнд тус бүр 5,0 сая төгрөг нийт15,0 сая төгрөгийн эмчилгээний дэмжлэгийг тус тус үзүүлсэн байна. Мөн сувилагч, эмнэлгийн тусгаймэргэжилтнүүдийн эрдэм шинжилгээнийбага хурал, ажил мэргэжлийн уралдаандоролцсон нийт 12 сувилагч, эмнэлгийнтусгай мэргэжилтэнд нийт 10.2 саятөгрөгөөр шагнаж урамшууллаа. БНСУ-ын Гёнги аймгийн эмч нарынүзлэгийг зохион байгуулж нийт 1605хүнд давхардсан тоогоор 2941 тусламж,үйлчилгээ үзүүлсэн байна. Сүрьеэ, бэлгийн замаар дамжиххалдварын эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнийбагийг ажиллуулан Баянжаргалан, Дэрэн,Луус, Өндөршил, Өлзийт, Цагаандэлгэрсумдад 203 хүнд, бэлгийн замаар дамжиххалдварын илрүүлэг шинжилгээнд 14суманд 634 хүнийг тус тус хамруулсан. Орон нутгаас эрүүл мэндийн салбартажиллаж байгаа нийт 68 албан хаагчид 175.4 сая төгрөгийн дэмжлэг туслалцаа үзүүлжнийгмийн асуудлыг шийдвэрлээд байна. 15 суманд 8 чиглэлээр нарийнмэргэжлийн эмч нарын багийг ажиллуулж,нийт 4001 иргэн үзлэгт хамрагдлаа. Монгол улсын Ерөнхийлөгчийнтамгын газар болон шүдний эрүүлмэнд боловсрол олгох Үндэсний сантайхамтарсан хүүхдийн шүдний нарийнмэргэжлийн эмч нарын үзлэгт 340 хүүхэд,эмнэлэг эрүүл мэндийн төвийн үзлэгт 1701хүүхдийг тус тус урьдчилан сэргийлэхүзлэгт хамрууллаа. Нийт үзлэгт 2326 хүүхэдхамрагдсанаас 1768 хүүхдэд өвчлөлилэрч эмчилгээнд хамруулснаархүүхдийн шүдний эрүүлжилтийн хувь 47,0 байна.
21ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 3.3. Биеийн тамир, спорт Бүсчилсэн хөгжил хамтынажиллагааны хүрээнд орон нутагтааГовийн бүсийн Үндэсний шагайн харваа,“Мандалын хурд-2025” хурдан мориныуралдаан, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэхбайгууллагуудын 5 төрөлт тэмцээн,Жюү Жицүгийн говийн бүсийн анхдугаартэмцээнийг тус тус зохион байгууллаа. Дорноговь аймагт зохионбайгуулагдсан бүсийн “Иргэдийн спортын их наадам”, Баянхонгор аймагт зохионбайгуулагдсан “Бүх ард түмний 16 дугаар спортын наадам”, “Монголын хүүхдийн спортын VIII наадамд” орон нутгийнтамирчдыг дэмжин амжилттай оролцуулсан. Эрүүл амьдралын хэв маягтай,зөв дадал хэвшилтэй, идэвхтэй дасгалхөдөлгөөнөөр хичээллэдэг иргэдийн тоогнэмэгдүүлэх зорилгоор Олон улс, Улс, бүс,аймгийн аварга шалгаруулах 46 төрлийнспортын уралдаан, тэмцээн, наадам зохионбайгуулах болон оролцоход орон нутгийнтөсвөөс 434,6 сая төгрөгийн дэмжлэгийгүзүүлсэн байна. ”Хөдөөгийн сэргэлт-Шинэ Дундговь” хөтөлбөрийн хүрээнд 21 жилийн дарааИдэрчүүдийн Улсын аварга шалгаруулах волейболын тэмцээнийг орон нутагтаа зохионбайгуулсан нь олны талархал хүлээсэн арга хэмжээ боллоо Аймгийн өсвөр үеийн аваргашалгаруулах волейбол, сагсан бөмбөг 5х5,сагсан бөмбөг 3х3, бадминтон, жудо бөх,шатар, 100 буудалт даам, ширээний теннис,хөнгөн атлетик, таеквондо, жюү жицү бөх,үндэсний бөх, үндэсний шагайн харваатөрлөөр нийт21тэмцээн,насанд хүрэгчдийнаймгийн аварга шалгаруулах Дартс, Шатар,Даам, Сагсан бөмбөг, Волейбол, Үндэснийбөх, сур харваа, шагайн харваа, Ширээнийтеннис, Хөл бөмбөг, Хонхот бөмбөг төрлөөр21 тэмцээнийг зохион байгууллаа.2025 онд нийт аймгийн аварга шалгаруулах42 тэмцээн, улсын аваргын тэмцээн, бүсийнболон нэрэмжит тэмцээнүүдийг тус тусзохион байгууллаа. Үндэсний спортыг хөгжүүлэхзорилгоор 2025 оны гуравдугаар улирлынбайдлаар үндэсний бөх, сур, шагайнхарвааны нийт 14 тэмцээнийг орон нутагтзохион байгууллаа. Тус арга хэмжээний үр дүнд үндэснийспорт сонирхогч, хичээллэгчдийн тоо 580болж нэмэгдсэн. 2025 онд зохион байгуулагдсан тив,дэлхий, олон улс, улсын аварга шалгаруулахспортын уралдаан, тэмцээн, наадамдамжилттай оролцож, эхний гурван байрандшалгарсан 64 тамирчин 9 дасгалжуулагчид27,8 сая төгрөгийн урамшуулал олгосонбайна.
22ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 3.4. Соёл урлаг 2025 онд “Уяхан замбуу тивийн наран”олон улсын наадмыг зохион байгуулахбэлтгэл ажлын хүрээнд Морин хуур, Уртындуу төрлөөр шавь сургалт явуулсан.Шавь сургалтын бэлтгэл ажлыг хангахүүднээс сумдын соёлын төвүүд болонмэргэжлийн урлагийн 2 байгууллагын уртындууны сургалтад 142 хүүхэд, насанд хүрэгч50, морин хуурын сургалтад 104 хүүхэд, 8насанд хүрэгч, нийт 304 иргэн хамрагдажбайна. Эрдэнэдалай сумын улсынхамгаалалтад байгаа барилга архитектурындурсгал Үнстийн хийд, Дамбадаржаалинхийдийн цогчин дуганы нөхцөл байдлынэрсдэлийн анхан шатны баримтжуулалтхийсэн. Гурвансайхан сумын улсынхамгаалалтад байгаа Ярх ууланд судалгаахийсэн багийн зөвшөөрлийг шалгажбаримтыг Соёл, спорт, аялал жуулчлал,залуучуудын яамны салбар хяналтшалгалтын газарт хүргүүлсэн. Дэлгэрхангай сумын аймгийнхамгаалалтад байгаа Хүрэн хайрхны бичгийндурсгал эрсдэлд өртсөнийг Цагдаагийнгазрын экологийн алба илрүүлэн шалгажбайна. Хулд, Өлзийт, Эрдэнэдалай сумынсоёлын төвийн орон нутаг судлах музейнхамгаалалтыг сайжруулж 6 камерыг нэмжбайршуулснаар нийт 26 камертай боллоо. Аймгийн музейн болон 14 сумдынорон нутаг судлах музейн улсын тооллогынявц 2075 дэсийн 3067 үзмэрийг тоолж 43.75хувьтай байна. МУГЖ Ж.Дунжмаагийн нэрэмжит“Энх мэндийн баяр” улсын уралдаан,О.Нацагдоржийн нэрэмжит хүүхдийн “Гарзургийн уралдаан”, МУГЖ Ц.Цэнд-Аюушийннэрэмжит “Бага-тайз”, Ардын ерөөлч,магтаалч С.Үржинхандын115жилдзориуланүзэсгэлэн гаргаж дуу хуур, өв соёлын өлгийнутгийнхаа алдартнуудыг алдаршуулсан.Эрдэнэдалай сум Дамбадаржаалин хийдМУГЖ Ж.Дунжмаагийн нэрэмжит “Энх мэндийн баяр” улсын уралдаанМУГЖ Ц.Цэнд-Аюушийн нэрэмжит “Бага-тайз-2025” наадам“Халх жонон” бүжгийн уралдаан
23Нүүдэлчин Олон Улсын фиствальд амжилттай оролцож 4-р байр эзэллээ.Говийн бүсийн Соёл урлаг, аялал жуулчлал,залуучуудын салбарын уулзалтыг орон нутагтаа зохион байгууллаа.ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Соёл, урлаг, аялал жуулчлалынсалбарт 17 үйл ажиллагаа зохионбайгуулахад орон нутгийн төсвөөс 618,4 сая төгрөгийг шийдвэрлэсэн. Мөн тухайн салбарын уранбүтээлчдэд 88,9 сая төгрөгийн дэмжлэгүзүүлэн ажилласан байна. Орон нутагт соёлын аялалжуулчлалыг хөгжүүлэх үүднээс Мэргэжлийн аялал жуулчлалын холбоотойхамтран ажиллах санамж бичгийгбайгууллаа. Адаацаг сумын Сүм хөх бүрдбайгалийн түүх соёлын үзэсгэлэнт газрыгтүшиглэн “Адууны өв соёлын баяр” аргахэмжээ мөн аялал жуулчлалын салбартүйл ажиллагаа эрхлэгчдийг чадавхжуулахсургалтыг зохион байгууллаа. Аялал жуулчлалын чиглэлээр 7 үйлажиллагаанд 62,7 сая төгрөгийн дэмжлэгүзүүлжээ.Нүүдэлчин Олон Улсын фестивальМэргэжлийн аялал жуулчлалын холбоотой хамтран ажиллах санамж бичгийг байгууллаа. “Адууны өв соёлын баяр” арга хэмжээ
24ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН “Намрын өнгө” үзэсгэлэн худалдаандХөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангийнхөтөлбөрт хамрагдсан 72 иргэнийгоролцуулж, хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжихсангаас 30.7 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүнийсав, баглаа боодлыг өнгө үзэмжит чанарыншаардлага хангахуйц байдлаар шинээршийдэж, 20.5 сая төгрөгийн борлуулалттайажилласан байна.3.5. Хөдөлмөр эрхлэлт Иргэдийн амьдрах орчныгсайжруулах, нийгмийн хамгааллынчанарыг дээшлүүлэх, зорилтот бүлгийниргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих,тогтвортой орлого, ая тухтай амьдрахорчныг бүрдүүлэхэд чиглэсэн бодлого,арга хэмжээг үе шаттайгаар хэрэгжүүлжбайна. Аймгийн хэмжээнд Улсынболон орон нутгийн төсвийн нийт 1,4тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт,санхүүжилтийг зарцуулж, 71 байнгынажлын байр шинээр бий болгож, 368иргэнийг ажлын байранд зуучлан,38 малчин, 25 иргэн, 18 хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэн, 25 ахмадын зөвлөхүйлчилгээний төслүүдийг дэмжинхэрэгжүүллээ. Нийгмийн халамжийн үйлчилгээндзориулан 65.0 сая төгрөгийнсанхүүжилтээр олон нийтийн оролцоондтүшиглэсэн халамжийн үйлчилгээнийхүрээнд иргэдийг дэмжих тоногтөхөөрөмжийг хүлээлгэн өгсөн. Энэхүү үйлчилгээнд Сайнцагаан,Эрдэнэдалай, Луус, Сайхан-Овоо,Адаацаг,Дэрэн, Дэлгэрцогт сумдын хөгжихболомжтой нийт 50 өрх хамрагдаж,эдгээрээс 22 бүлэг төсөл ирүүлснээсүнэлгээний комиссын шийдвэрээр 20төсөл шалгарч, тоног төхөөрөмжөө хүлээнавсан юм.Мөн зорилтот бүлгийн 9 өрхөд иж бүрэнгэр, 4 иргэнд санхүүгийн дэмжлэг, оронгэрээ алдсан 2 өрхөд буцалтгүй тусламж,эрүүл мэндийн дэмжлэг шаардлагатай 4иргэнд тусламж үзүүллээ. Эдгээр ажлууд нь иргэдийнамьдралын чанарыг дээшлүүлэх, аймгийнэдийн засгийн идэвхийг нэмэгдүүлэх,хөдөлмөр эрхлэлтийн тогтвортой байдлыгхангах чиглэлээр бодит ахиц гаргасан чухалүр дүнтэй үйл ажиллагаа болсон гэж үзэжбайна.
25ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 3.6. Ахмад настан Ахмаднастандүзүүлэхэрүүлмэндийнтусламж үйлчилгээний хүртээмж, чанарыгдээшлүүлэх, эрүүл идэвхтэй насжилтыгдэмжих, чөлөөт цагийг зөв боловсонөнгөрүүлэх, нийгмийн идэвх, оролцоогнэмэгдүүлэхэд анхаарлаа хандуулж ирлээ. 9 сумын Ахмадын хороо, Сайнцагаансумын 5 багийн ахмадын зөвлөлийнсанаачилгаар “Ахмадын оролцоо – хамтынажиллагаа” арга хэмжээг зохион байгуулсанбайна. Ахмадын эрүүл мэндийг дэмжих,өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр69 удаагийн сургалт зохион байгуулж,3250 ахмад хамрагджээ. Аймгийн Ахмадын хороо 8 төрлийнсэргээн засах аппарат, тоног төхөөрөмжбэлтгэн, мэргэжлийн эмч, сувилагчийнхамт ажиллуулж, 121 ахмад настанд үнэтөлбөргүй сэргээн засах эмчилгээнийүйлчилгээ үзүүллээ. Ахмадын чөлөөт цагийг зөвболовсон өнгөрүүлэх, тэдний идэвхоролцоог нэмэгдүүлэх зорилгоорурлагийн бага наадмыг 2025 оны 5 дугаарсард Мандалговь хотод зохион байгуулж14 сумын 167 ахмад оролцон урлагийн 8төрлөөр авьяасаа сорин өрсөлдлөө. Аймгийн ИТХ-ын 2024 оны 12дугаар сарын хуралдаанаар ахмадынурамшууллын төсвийг батлуулж, 2025оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн 15 сумынахмадын хорооны дарга нарт сар бүрурамшуул олгож байна. Ахмадын зөвлөх үйлчилгээний төсөлд29 ахмад настан хамрагдсан бөгөөд ахмадынхөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөрийнхүрээнд 26 төсөл шалгарч, нийт 250.0 сая төгрөгийн санхүүжилт олгогдлоо. Сайнцагаан сумын Арвижих багийнахмадын өргөөг 97.8 сая төгрөгийн хөрөнгөоруулалтаар байгуулж ахмад настны чөлөөтцагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх, эрүүлнасжилтыг дэмжих орчныг бүрдүүллээ.Аймгийн ахмадын урлагийн есдүгээр бага наадамд 167 ахмад авьяастан оролцжээ
26ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 3.7. Хүүхэд гэр бүл Хүүхдийн хөгжил, хамгаалал, урьдчилан сэргийлэхажлын хүрээнд 17 төрлийн нөлөөллийн үйл ажиллагаазохион байгуулж 8056 хүүхэд буюу аймгийн нийт хүүхдийн55%-д хүрч ажилласан. Дээрх үйл ажиллагааг зохионбайгуулсны үр дүнд Хүүхдийн тусламжийн 108 утсандирүүлсэн хүүхдийн эсрэг хүчирхийллийн дуудлага мэдээлэл2024 онтой харьцуулахад 53 дуудлага буюу 0.7 хувиарбуурсан үзүүлэлттэй байна. Гэр бүлийн хүчирхийллийг бууруулах чиглэлээрээ22 төрлийн сургалт, нөлөөллийн үйл ажиллагаагзохион байгуулж, нийт 7043 хүн хамрагдлаа. Гэр бүлийнхүчирхийллийн 158 дуудлага мэдээллээс гэмт хэргийншинжтэй 49, зөрчлийн шинжтэй 109 дуудлага бүртгэгдсэнбайна. Энэ нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад өссөнбайна. Хүүхдийн байгууллага, хөдөлгөөнүүсэж хөгжсөний 100 жил, Дундговьаймгийн хүүхдийн байгууллага үүсэжхөгжсөний 83 жилийн ойд зориулан ОНТ160,629,000, УТ-119,524,118 төгрөгийг тустус зарцуулсан байна. “Тэгш эрх-Тэгш оролцоо” аймгийнхүүхдийн 14-р чуулганыг зохион байгуулж15 сумын 300 хүүхдийг оролцуулж6 салбар хуралдааныг хуралдууланхүүхдүүдэд тулгамдаж буй асуудлын талаархэлэлцүүлгийг зохион байгуулан ОНТ-30.0 сая төгрөг, УТ-18.0 сая төгрөгийг тус тусзарцуулжээ. Орон нутгийн төсвийн 4,489,000 төгрөгөөр Булган аймгийн Янзага хүүхдийнзусланд хүүхдийн зөвлөлийн 9 хүүхдийгчадавхжуулах сургалтад, 18.292.000 төгрөгөөр Олон Улсын ХүүхдийнНайрамдал цогцолборын тусгай ээлжинд20 хүүхдийг хөгжлийн хөтөлбөрт, 10дугаар ээлжийн хөгжлийн хөтөлбөрт 94хүүхдийг тус тус хамрууллаа. Хүүхдийг эрсдэлээс урьдчилансэргийлэх, хамгаалах чиглэлээр хүүхэдхамгааллын олон талт суурь судалгаагХүүхэд, гэр бүлийн хөгжлийн төлөө “Галтшувуу” төрийн бус байгууллагаар 100 хувьгүйцэтгүүлээд байна. Хүүхдийн хөгжил, хамгааллынөнөөгийн нөхцөл байдал, тэдний хэрэгцээшаардлагыг үнэлэх, төрөөс боловсруулжбайгаабодлого,шийдвэрийнхэрэгжилтийгхангахад хүүхдийн хөгжил, хамгааллынанхаарах асуудлууд болон цаашид авчхэрэгжүүлэх бодлого үйл ажиллагаагтодорхойлох зорилготойгоор 4 зорилтыг дэвшүүлэн суурь судалгааг хийсэн.
27ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 3.8. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд,иргэдийн хөгжлийг дэмжих, эрүүлмэндийн тусламж үйлчилгээний чанархүртээмжийг сайжруулах, нийгмийноролцоог нэмэгдүүлэх, хүртээмжтэй орчныгбүрдүүлэх чиглэлээрээ анхаарлыг хандуулжирлээ. Гэр бүлийн хүчирхийллийг бууруулахчиглэлэлээр 22 төрлийн сургалт,нөлөөллийн үйл ажиллагааг зохионбайгуулж, нийт 7043 хүн хамрагдлаа.Гэр бүлийн хүчирхийллийн 158 дуудлагамэдээллээс гэмт хэргийн шинжтэй49, зөрчлийн шинжтэй 109 дуудлагабүртгэгдсэн байна. Энэ нь өмнөх оны мөнүетэй харьцуулахад өссөн байна. Говийн бүсийн хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэдийн цогц арга хэмжээг ГБХНХЯамтайхамтран зохион байгуулж энэ хүрээнд “AbilityExpo”, “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийгхангах орон тооны бус салбар зөвлөлийн2024 оны үйл ажиллагааны сонсгол”-ыгхийж НҮБ-ын зөвлөмжийн хэрэгжилт,анхаарах асуудлуудыг хэлэлцэн, цаашдынүйл ажиллагааны чиглэлийг тодорхойллоо. Улаанбаатар хотод зохионбайгуулагдсан “Бяцхан тамирчин”хөтөлбөрт 2–10 насны 7 хүүхдэд, аймгийнХараагүйчүүдийн холбоотой хамтран“Хонхот бөмбөг” спортын тэмцээнийгзохион байгуулж, шалгарсан тамирчдыгулсын чанартай тэмцээнд оролцуулахад тустус дэмжлэг үзүүлэв. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнийхөгжлийн төвд орон нутгийн 13,7 саятөгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар хөгжлийнбэрхшээлтэй хүүхдийн булчин суллах усанэмчилгээний тоног төхөөрөмж ОНХС-ааршийдвэрлэснээр эмчилгээ, үйлчилгээнийнэр төрлийг олшрууллаа. “Хөгжлийн ялгаатай хүүхэдтэй хэрхэнажиллах”сэдэвтсургалтыгаймгийн15сумынСӨБ-ын болон 1-р ангийн багш нарт зохионбайгуулж хөгжлийн ялгаатай хүүхдэд хичээлтөлөвлөх, дэмжлэг үзүүлэхэд санхүүгийндэмжлэг үзүүллээ. Шинээр баригдсан Сайнцагаансумын ЗДТГ, усан бассейн бүхий спортцогцолбор, мөн ШШГГазар хөгжлийнбэрхшээлтэй хүнд зориулсан налуу зам,зориулалтын өрөө шинээр тохижуулсанбол Төрийн үйлчилгээний нэг цэгийн төв,Мандал сургууль, Политехник коллеж зэрэгбайгууллагын автомашины зогсоолынтэмдэг, тэмдэглэгээг хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэдэд зориулан шинэчлэлээ.
28ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 3.9. Залуучууд Залуучуудын оролцоог нэмэгдүүлэх зорилгоор төрийн болон хувийн хэвшил, ажахуйн нэгжид 14, сумдад 13 нийт 27 залуучуудын хөгжлийн зөвлөл байгуулагдсан. Говийн бүсийн соёл, спорт аялал жуулчлал залуучуудын салбарын Залуучуудынхөгжлийн хэлэлцүүлгийг CCАЖЗ яамтай хамтран зохион байгууллаа. Тус арга хэмжээнд52 залуучуудын зөвлөл оролцсон. Салбар бүрийн залуучуудынуялдаа холбоог сайжруулах, залуучуудыгчадавхжуулах, ур чадварыг дээшлүүлэх,бүтээлч оролцоо, идэвх санаачилга,манлайлал, хувь хүний хөгжлийг дэмжин,сургагч багш бэлтгэх зорилготойгоор“Эртэч Монгол” хөтөлбөрийн хэрэгжүүлэгчбайгууллагатай хамтран хүний хөгжлийн“Эерэг харилцаа хандлага” сэдэвтсургалтыг зохион байгуулсан. Орон нутагт 36 сургагч багшийгбэлтгэн хүний нөөцийн чадавхыгнэмэгдүүлэн орон нутгийн төсвөөс 19сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлэн хамтранажиллалаа.“Элсний наадам II”2025 зохион байгуулагдлааЭерэг харилцаа, хандлага сэдэвт сургалт зохион байгууллаа Залуучуудын чиглэлээр үйлажиллагаа явуулдаг сагсан бөмбөг,үндэсний сур, Үндэсний шагайн харваа,бадминтон, шатар, волейбол, таеквондо,Үндэсний бөх зэрэг 8 спортын холбооны 14үйл ажиллагааг дэмжин ажиллалаа.Арга хэмжээнд 2074 залуучууд хамрагдсанбайна.
29ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 4.1. Төсөв санхүү, татвар Хөрөнгө оруулалтын орчныгсайжруулан, төр, хувийн хэвшлийнтүншлэлийг бэхжүүлж, нэг хүнд ногдохдотоодыннийтбүтээгдэхүүнийгнэмэгдүүлэххүрээнд орон нутгийн төсөвт 11 сарынбайдлаар орон нутгийн төсөвт төвлөрүүлсэнтатварын орлого 46,356.8 сая төгрөгт хүрчөмнөх оны мөн үеэс 19,481.8 сая төгрөгөөрнэмэгдсэн байна.ДӨРӨВ. “ЭДИЙН ЗАСГИЙН СЭРГЭЛТИЙН БОДЛОГО”-ЫН ХҮРЭЭНД Санхүүгийн тайлагналтын олонулсын стандартыг мөрдөх шаардлагатай 81аж ахуйн нэгж, байгууллагын санхүүгийнтайланг аудитын гэрээний мэдээлэл,санхүүгийн программ ашигласан байдлыгхаргалзан хянан баталгаажууллаа. Шилэн дансны тухай хуулийн дагууорон нутгийн өмчит төсвийн байгууллага,ОНӨҮГ-ын 2025 оны 3 дугаар улирлынхэрэгжилтийг тооцоход 134 байгууллагатогтоосон хугацаанд байршуулах нийт18090 мэдээллээс 98.1 хувь буюу 17749мэдээллийг хугацаанд нь, 1.6 хувь буюу341 мэдээллийг хугацаа хожимдуулж,0.3 хувь буюу 50 мэдээллийг цахимсүлжээнд байршуулж мэдээлээгүй байна.Нийт мэдээлэх мэдээний гүйцэтгэл 99.7хувьтай байна.
30ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 4.2. Хүнс, хөдөө аж ахуй Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар“Дундговь аймгийн бэлчээрт инженерийнхийцтэй 2 худаг Адаацаг сумын ӨвөрУрт багийн “Хаяагийн дэрс”, Дэрэн сумынДолоод багийн “Тарлангийн хөх хошуу”зэрэг газруудад гаргасан. Дундговь аймгийн аварга шалгаруулахадуучин тэмцээн зохион байгууллаа. Тустэмцээнд сум бүрээс шалгарсан шилдэг 48адуучин оролцож, уурга, ташуур шүүрэх,морьтой шургуулж уургалах, явган шургуулжуургалах, эмнэг булгиулах зэрэг 4 төрлөөр урчадвараа сорин өрсөлдлөө. Мах, махан бүтээгдэхүүн хадгалахзориулалтын, стандартын шаардлагахангасан агуулахтай нийт 21 иргэн, ААНэгжүйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээрээс 1810 тонны багтаамжтайгүн хөлдөөх агуулах 12, 400 тонныбагтаамжтай хөргүүр агуулах 9 ш байна.Нийт агуулахын багтаамж 2210 тонн-дбуюу 205 тн-оор нэмэгдсэн байна. 15 сумын 12 байгууллага, 7 хоршоо,105 иргэн нийт 55 га-д төмс, хүнсний ногоогтариалсан байна. Үүнээс: төмс 26 га-д, хүнсний ногоо29 га-д тус тус тариалсан бол 19 нэртөрлийн таримлыг тарьж, шинээр шанцай,цэцэгт байцай, эрдэнэ-шиш, шар тарвасынсортыг нэвтрүүлсэн байна.Хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарын онол, практикийн бага хурлыг зохион байгууллааТөмс, хүнсний ногооны бүтээгдэхүүнхадгалах зориулалттай, стандартыншаардлага хангасан зоорь нь аймгийнхэмжээнд 7 сумын 11 иргэн, 9 ААН , 2хоршооны төмс, хүнсний ногооны зоорины нийт 22 ш буюу 356 тн-ны багтаамжтайбайна. Өмнөх оноос 46 тн-оор нэмэгдсэнүзүүлэлтэй байна. ХААИС-тай хамтран Адаацаг,Эрдэнэдалай сумын Ширгүүнэ говийнхонинд биологи, аж ахуйн судалгааны ажилхийлээ.Их онь компанийн туслах аж ахуй болох ногооны талбайтай танилцах үеэр
31ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН “Намрын өнгө” үзэсгэлэн худалдаандноос ноолуур, арьс ширэн эдлэл, хүнс,хүнсний бүтээгдэхүүн, шинэ техник,технологи, инновац, гар урлал, бэлэгдурсгал, үндэсний өв уламжлалыг хадгалсанбүтээгдэхүүн болон нийт 7 номинациарүзэсгэлэн худалдааг зохион байгуулж, 12шилдгүүдийг шалгаруулж урамшууллаа. Хонины цэцэг өвчин Гурвансайхан,Дэлгэрхангай Хулд, Эрдэнэдалай сумдын2025 оны 03 сарын 14-ны өдрөөс 04 дүгээрсарын 16-ны хооронд 6 голомтын 7 өрхийн88 мал өвчилснөөс 59 малын шинж тэмдэгарилж, 6 малыг устгаж, 23 мал хорогдсон. Нийт мал сүргийн 0.002% гоцхалдварт өвчнөөр өвчилсөн мал эзэлжбайна. Гоц халдварт өвчнөөс урьдчилансэргийлэх дархлаажуулалтад улсын төсвөөс769.9 сая төгрөг зарцуулсан. Аймгийн Засаг даргын 7 дугаар сарын21-ний өдрийн А/598 дугаар захирамжийндагуу Малын шимэгчлэх өвчнөөс эмчлэнсэргийлэх мал угаалгын ажлыг 15 сумандзохион байгуулан ажиллаж байна. 09 сарын өдрийн байдлаар үхэр 1363, Хонь 797238, Ямаа 701399 нийт 1500000 толгой малхамруулсан. Адууны нийлүүлгийн өвчин, цусныпаразит, шар хөх ширх, хачиг, хамуу, баасныөндөг, авгалдай илрүүлэх шинжилгээгаймгийн мал эмнэлгийн лабораторид 1110дээжинд хийгдсэн байна.“Намрын өнгө-2025” үзэсгэлэн худалдааны шилдгүүд Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймагтгарсан түймэрт өртсөн малчдад туслах “Нэгөрх- Нэг хонь” хандивын аяныг санаачланхандиваар цугласан 3500 гаруй хонь, ямааг малэмнэлгийн үзлэг оношилгоо, угаалгад бүрэнхамруулж зориулалтын машинаар тээвэрлэн тусаймгуудад хүргэх ажлыг хийж гүйцэтгэсэн.
32ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 4.3. Жижиг,дунд үйлдвэрлэл Аймгийн ИТХ-ын 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн 11 дүгээр тогтоолооророн нутгийн төсөвт жижиг,дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих санд 400 сая. төгрөг тусганЖДҮСанд төвлөрүүлэн улсын төсвөөс 2.4 тэр бум төгрөг төсөвлөн, 2025 онд нийт 21ААН-д 2.8 тэр бум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгох шийдвэр гаргуулан 2.0 тэрбумтөгрөгийн санхүүжилтийг олгоод байна. “Алтан гар” Монголын Үсчин, гоозасалчдын мэргэжлийн холбооны дэргэдэх“Хос шагай оргил” ТББ-тай хамтран аймгийнүсчин гоо засалчдад мэргэжил ахиулахсургалтыг зохион байгуулсан. Сургалтад50 үсчин, гоо засалч амжилттай хамрагдажмэргэжлийн ур чадвараа ахиулсан байна. Оёдлын салбарт үйл ажиллагааявуулж буй “ЭА-Манлай” ХХК нь “Magicbridge” ХХК-тай гэрээ байгуулан 34 хосзуны ажлын хувцас, “Урам Кидс” ХХК ньаймгийн Засаг даргын шинээр мэндэлсэнхүүхдийн гарын бэлгийн багцад хүүхдийнбаривч 500 ш нийлүүлсэн. Мөн саван үйлдвэрлэгч 7 иргэнийгүйлдвэрлэл явуулах байраар дэмжсэнээрүйл ажиллагаагаа хамтран явуулж зочидбуудлын үйлчилгээнд бүтээгдэхүүнээнийлүүлэхээр үйлдвэрлэл явагдаж байна.Энэ онд 3 ААН-ийг холбон зуучилжбүтээгдэхүүн борлуулалтыг дэмжинхамтран ажилласан. Дорноговь аймагт зохионбайгуулагдсан Засгийн газрын өргөтгөсөнхуралдаан буюу Говийн бүсийн аргахэмжээний үзэсгэлэн худалдаанд 20үйлдвэрлэгч иргэн, аж ахуйн нэгж оролцож12.6 сая төгрөгийн борлуулалтынорлоготой ажилласан. Мөн “Дэлхийн жижиг, дундүйлдвэрийн өдөр-2025”, “Олон улсынхоршооллын өдөр”-ийг тохиолдууланУлаанбаатар хотноо “Сүхбаатар”-ынталбайд 2025 оны 6 дугаар сарын 12-15-ны өдрүүдэд ЖДҮГ-аас зохион байгуулсанүзэсгэлэнд 3 ААНэгж, 2 иргэн оролцлоо.( Улс бүсийн хэмжээний 2 удаагийнүзэсгэлэн худалдаанд нийт 17 иргэн ААНэгж оролцсон байна.) Намрын өнгө-2025 үзэсгэлэнхудалдаа 9 сарын 12-13-ны өдрүүдэдзохион байгуулагдсан. 15 сумын 275иргэн аж ахуйн нэгж оролцож 270.8 сая төгрөгийн борлуулалтын орлоготойажилласан байна. 8 сарын 22-24-ний өдрүүдэд“Нүүдэлчин Монгол” фестивальд 11 иргэн, ААНэгж оролцож 35.0 сая.төгрөгийн борлуулалтын орлоготойажилласан байна. 8 сарын 21-31 өдрүүдэд Хөх хотодболсон Монгол Хятадын хамтарсанэкспод 15 иргэн, ААНэгж оролцож 23.1 сая төгрөгийн борлуулалтын орлоготойажилласан байна.
33ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 4.4. Аялал жуулчлал “Аялал жуулчлалыг дэмжих“ дэд хөтөлбөрийг аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2025 оны 01 дүгээр сарын 24-ны өдрийн 11 дүгээр тогтоолоор 3 зорилт бүхий 17 үйл ажиллагаатай батлуулсан. 2025 онд хэрэгжүүлэх төлөвлөгөөг 3 зорилтын хүрээнд 7 арга хэмжээг хэрэгжүүлэн, 92.5 хувьтай хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. “Бага газрын чулууны аялал жуулчлал”-ын бүсийн ТЭЗҮ, зураг төсөв /Дундговь, Дэлгэрцогт сум/ боловсруулах ажлыг “Стийл проект” ХХК боловсруулалтын ажлын явц 90 хувьтай.4.5. Хариуцлагатай уул уурхай Аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ээлжит наймдугаар хуралдаанаар “Аймгийн нутаг дэвсгэрт уул уурхайн ашигт малтмал тээвэрлэх замын үндсэн чиглэлийг батлах” асуудлыг хэлэлцэн 2025 оны 09 дугаар сарын 24-ний өдрийн 56 дугаар тогтоолоор батлуулсны дагуу аймгийн Засаг даргын А/791 дүгээр захирамжаар 27 аж ахуйн нэгжийн дэд чиглэлийг баталлаа. Аймгийн нутаг дэвсгэрт уул уурхайн ашиглалтын 131 тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч байгаагаас үйл ажиллагаа явуулж буй 30 аж ахуй нэгжтэй 2.4 тэрбум төгрөгийн хамтран ажиллах гэрээг байгуулсан. Аялал жуулчлалын холбооноос “Ай ти эм” 2025 үзэсгэлэнд аймгийн аялал жуулчлалын салбарт үйлчилгээ эрхлэгч 12 аж ахуйн нэгж өөрсдийн үйл ажиллагаа, бараа бүтээгдэхүүнээ сурталчлан оролцож, шилдэг тохижилттой аймгийн нэгээр шалгарсан. Үзэсгэлэнгийн хэвлэл тохижилтын зардалд орон нутгаас 4,9 сая төгрөгийн дэмжлэгийг үзүүлсэн. Тус аймагт энэ онд гадаадын 39809, дотоодын 20096 жуулчид ирж аялсан дүн мэдээтэй байна. Үүнээс Орон нутгийн хөгжлийн санд 1.7 тэрбум төгрөг төвлөрөөд байна. Аймгийн Засаг даргын А/617 дугаартай захирамжаар байгуулагдсан хяналт шалгалтын ажлын хэсэг Засаг даргын орлогчоор ахлуулан төлөвлөгөөт бус хяналт шалгалтыг Ашигт малтмалын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч Аж Ахуйн Нэгжүүдэд хийж гүйцэтгэсэн. Төлөвлөгөөт болон төлөвлөгөөт бус хянал, шалгалтаар нийт 83,000,000 төгрөгийн шийтгэл ноогдуулж, 79,259,614 төгрөг нөхөн төлбөрийн акт тогтоож ажилласан байна.
34ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН 5.1 Экосистемийн тэнцвэрт байдал Хүрээлэн буй орчны бохирдол, доройтлыг бууруулах, уур амьсгалын өөрчлөлтийгсааруулах, дасан зохицох чадамж бүхий ногоон хөгжлийг цогцлоох хүрээнд: “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөн, “Ногоон Дундговь” төслийн хүрээнд бүх нийтээрмод, сөөг тарих, арчлан ургуулах ажлыг зохион байгуулж, аймгийн хэмжээнд 200,850 мод,сөөгийг тарьж ургуулсан. Нийт улсын төсвийн 109,5 сая төгрөг, орон нутгийн төсвөөс 200.0 сая төгрөг тус тус зарцуулсан байна.ТАВ. “БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ СЭРГЭЛТИЙН БОДЛОГО”-ЫН ХҮРЭЭНД Хулд суманд салхины хамгаалалтад2 га, Дэрэн суманд чацарганын талбай 2 га,Салхитын уурхайд 5 га, Луус сум наадмынталбайд 1 га, Адаацаг сумын салхиныхамгаалалтад 0,8 га, Эрдэнэдалай сум 13га, Сайнцагаан сумын “Аривжих төгөл”-ийг3 га-аар өргөтгөж, ногоон байгууламжийнхэмжээг 26,8 га талбайгаар нэмэгдүүлж,2024, 2025 онд байгуулсан ойн зурвасынталбайн хэмжээ 104.8 га-д хүрсэн. Байгаль орчны төлөвлөгөөт болонурьдчилан сэргийлэх хяналт шалгалтыг8 удирдамжийн дагуу 56 ААН, 40иргэнийг хамруулж 151 заалттай 71 албаншаардлага, ашигт малтмал тээвэрлэлтийнзамын нөхцөл байдал, ашигт малтмалтээвэрлэлтийн замыг сайжруулах талаар2 дүгнэлт гаргаж 19 гомдол мэдээлэлбүртгүүлж 14 гомдлыг хялбаршуулсанжурмаар, 5 гомдолд зөрчлийн хэрэг нээжнийт 22,600,000 төгрөгийн торгууль,21,736,362 төгрөгийн хохирол нөхөнтөлбөр ногдуулж ажилласан.Хулд сумын шинээр тариалагдаж буй төгөл“Эрдэнэс алт ресурс“ ХХК-ны үйл ажиллагаатай танилцав Уул уурхай болон бусад үйлажиллагааны улмаас эвдэрсэн газрыннөхөн сэргээлт Баянжаргалан, Өлзийт,Гурвансайхан суманд нийт 5 аж ахуйн нэгжтехникийн нөхөн сэргээлт 12 га талбайд,Гурвансайхан суманд 1 аж ахуйн нэгжбиологийн нөхөн сэргээлт 1 га газарт хувийнхэвшлийн хөрөнгөөр нөхөн сэргээж хувийнхэвшлийн 564,0 сая төгрөг зарцуулсан байна. Сум суурин газрын ундны уснычанарыг сайжруулах, хүн амыг шаардлагахангасан ундны усны эх үүсвэрээр хангахзорилгоор Сайхан-овоо сумын 2 эх үүсвэртцэвэршүүлэх төхөөрөмж суурилуулав.
35ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН 2025 ОНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ХЭРЭГЖИЛТИЙН ТАЙЛАН Дэрэн сумын “Хонго” булаг, Адаацагсумын Сүм хөх бүрдийн рашааныг хашижхамгаалах ажил хийгдэж, нийт хашсанбулгийн тоо 67-д хүрэв. Баянжаргалансумын /Энгэр ус/ уул уурхайн шүүрлийнусыг ашиглан зэрлэг амьтдад зориулсан хөвцөөрөм байгуулж, нийт хөв цөөрмийн тоо 8болсон байна. Амьтны нөөцийг зохистой ашиглах,хамгаалах чиглэлээр тусгай зориулалтаар17 бодгаль, соёлын зориулалтаар шонхоршувуу барих 32 бодгалийг барьж, ороннутгийн төсөвт ан амьтны нөөц ашигласнытөлбөрийн 914.9 сая төгрөгийн орлоготөвлөрөв. Амьтныг хамгаалах чиглэлээр 120боодол өвс, 14 тонн хужир, мараа, 5 тн мөс, 3удаа цөөрөмд 20 тн ус хийж зэрлэг амьтдадбиотехникийн арга хэмжээ 21 удаа авсанзэрэг ажлуудыг хийж гүйцэтгэсэн байна. Цэвэршүүлэх байгууламжаасДундговь Ус ОНӨААТГ-66 тн, зам анги-21тн , Мандалын гэгээ ХТГ ААТҮГ-910 тн, ГанИлч ХХК 1160 тн нийт 2157тн саарал усыгмод усалгаа болон үнс усалгаанд ашигласанбайна.Адаацаг сумын Сүм хөх бүрд 2025 оны намарДундговь аймгийн идэвхтэн байгаль хамгаалагчдыг чадавхжуулах сургалт боллоо
36АЖЛЫН ТАЙЛАНТАЙ ТАНИЛЦСАН ТАНД БАЯРЛАЛАА