ชุดกิจกรรม เรื่อง สารละลาย

ชดุ กจิ กรรมการเรียนรู้

หนว่ ยการเรยี นรู้ เรอื่ ง สารละลาย

รายวิชาวทิ ยาศาสตร์ ว 22101 ชนั้ มัธยมศึกษาปที ่ี 2

นางสาวจริ าภรณ์ ดชั ถุยาวตั ร

ตาแหนง่ ครู
โรงเรียนศีขรภูมิพสิ ยั
สานักงานเขตพื้นท่ีการศึกษามัธยมศึกษา เขต 33
สานกั งานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพ้ืนฐาน กระทรวงศกึ ษาธกิ าร

คานา

ชุดกิจกรรม เรื่อง สารละลาย กลุ่มสาระการเรียนรูว้ ทิ ยาศาสตร์และเทคโนโลยี ชั้นมัธยมศึกษาปีท่ี 2
โรงเรียนศีขรภูมิพิสัย จัดทาขนึ้ เพ่ือใช้เป็นส่ือในการจัดกจิ กรรมการเรยี นรู้ รายวิชาวทิ ยาศาสตร์ ช้ันมัธยมศกึ ษา
ปีที่ 2 ในชุดกิจกรรมท่ีสร้างขึ้นนี้ ได้จัดกิจกรรมการเรียนรู้เรียงลาดับตามเน้ือหาและกิจกรรมการเรียนรู้ให้
สอดคล้องกัน เน้นการพัฒนากระบวนการคิดวิเคราะห์ และพัฒนาความมีจิตวิทยาศาสตร์ โดยการศึกษา
เนื้อหาในชุดกิจกรรม นามาสร้างองค์ความรู้และวิเคราะห์หาคาตอบอย่างหลากหลายจากแบบทดสอบที่
ส่งเสริมกระบวนการคิดวิเคราะห์ก่อนเรียน-หลังเรียน และกิจกรรมที่ส่งเสริมกระบวนการคิดวิเคราะห์ในชุด
กจิ กรรมนี้

ผูจ้ ดั ทาหวงั เป็นอยา่ งยิ่งว่าชุดกิจกรรมการเรียนรู้ หน่วยการเรียนรู้ เร่อื ง สารละลาย จะเป็นประโยชน์
แกน่ กั เรยี นและครใุ นการพัฒนาการจัดการเรยี นรู้วิทยาศาสตรต์ อ่ ไป

จิราภรณ์ ดชั ถุยาวัตร

สารบญั หนา้

คานา 1
สารบญั 1
คาชแี้ จง 2
มาตรฐานตัวชว้ี ดั 12
จดุ ประสงคก์ ารเรียนรู้ 13
ใบความรู้ เรื่อง สารละลาย 14
กิจกรรมท่ี 1.1 เร่อื ง สารละลาย 15
กจิ กรรมที่ 1.2 เร่อื ง รอ้ ยละโดยมวล 16
กจิ กรรมที่ 1.3 เรอ่ื ง ร้อยละโดยปรมิ าตร
กจิ กรรมท่ี 1.4 เรือ่ ง ร้อยละโดยมวลต่อปริมาตร
แบบทดสอบหลงั เรียน

คาช้ีแจง
ในการใชช้ ุดกจิ กรรม

ชดุ กจิ กรรมน้ี สรา้ งขึน้ เพอ่ื ให้นักเรียนได้ศกึ ษาเรยี นรดู้ ้วยตนเอง ในการศึกษาเรียนรู้น้ี นักเรียนควร
ปฏิบัตติ ามคาแนะนาตอ่ ไปนี้

1. อ่านทาความเขา้ ใจจุดประสงคก์ ารเรียนรูก้ ่อนลงมือศกึ ษาขอ้ มลู ตามชุดกิจกรรม
2. ศกึ ษาเรียนรูเ้ น้ือเร่ืองไปตามลาดบั
3. บทเรยี นน้ีจะเสนอเนอื้ หาเปน็ หน่วยการเรียน มกี ิจกรรมทสี่ ง่ เสรมิ กระบวนการคิดวิเคราะหใ์ ห้
นักเรียนได้ฝึกคิดวิเคราะหโ์ ดยใชข้ ้อมูลจากชุดกิจกรรมเป็นพื้นฐานในการหาคาตอบ
4. เมอื่ ศึกษาดว้ ยตนเองจนครบทกุ ชุดกจิ กรรมแล้ว ให้นกั เรียนทาแบบทดสอบหลงั เรยี น
5. ถ้านักเรยี นสงสยั หรอื ไมเ่ ขา้ ใจในเนือ้ หาใหท้ บทวนใหม่ ถ้ายังไม่เขา้ ใจให้สอบถามจากผูส้ อน

มาตรฐาน/ตัวชี้วดั

มาตรฐาน ว 2.1 เข้าใจสมบัติของสสาร องคป์ ระกอบของสสาร ความสัมพนั ธร์ ะหวา่ งสมบัติ
ของสสารกับโครงสรา้ งและแรงยดึ เหน่ยี วระหวา่ งอนุภาค หลกั และธรรมชาตขิ องการเปลี่ยนแปลงสถานะของ
สสาร การเกิดสารละลาย และการเกดิ ปฏิกิรยิ าเคมี

ตัวชว้ี ัด
ม.2/4 ออกแบบการทดลองและทดลองในการอธิบายผลของชนิดตวั ละลาย ชนดิ
ตวั ทาละลาย อณุ หภมู ิท่มี ีต่อสภาพละลายได้ของสาร รวมทั้งอธบิ ายผลของความดนั ท่มี ีต่อสภาพละลายไดข้ อง
สาร โดยใช้สารสนเทศ

จุดประสงค์การเรยี นรู้

1. อธบิ ายองค์ประกอบของสารละลายได้
2. ระบตุ วั ทาละลายและตวั ละลายในสารละลายได้
3. แยกองค์ประกอบของสารละลายได้
4. ใชเ้ คร่ืองมอื และอุปกรณท์ างวทิ ยาศาสตรไ์ ดอ้ ย่างถูกต้อง
5. สนใจใฝร่ ใู้ นการศกึ ษา

ใบความรทู้ ี่ 1
เรอ่ื ง สารละลาย

สารละลาย (solution) หมายถงึ สารที่ประกอบด้วยอนภุ าคของสารบรสิ ทุ ธิ์ (ธาตหุ รอื สารประกอบ)
ต้งั แต่ 2 ชนิดข้นึ ไป ละลายเป็นเนอื้ เดยี วกนั แบ่งเป็น 2 ส่วน คอื ตวั ทาลาย และตัวถกู ทาลาย โดยตัวถูก
ละลายจะมีสัดส่วนจากัดในระดับใดระดับหนงึ่ หากมีสดั สว่ นมากเกนิ พอจะเกิดการตกผลึกกลายเป็นของแขง็
ท้งั นี้ สารละลายจะมอี ัตราสว่ นการรวมตัวของตวั ทาลาย และตัวถกู ทาลายที่ไมค่ งที่ ทาให้สารละลายมจี ดุ เดอื ด
และจุดหลอมเหลวไมค่ งท่ตี ามมา

องคป์ ระกอบของสารละลาย
1. ตัวทาละลาย (Solvent) คือ สารทีใ่ หอ้ นภุ าคของสารอ่นื สามารถแทรกกระจายตัวอยไู่ ด้ และเปน็

สารท่ีมีปริมาตรมากกว่าตัวถูกละลาย ซึ่งเป็นได้ท้ังของแข็ง ของเหลว และก๊าซ แต่ท่ีพบ และถูกใช้ประโยชน์
มากจะเป็นของเหลว โดยเฉพาะนา้ สาหรับทาละลาย และของแขง็ จากการทาโลหะผสม

โดยท่วั ไป ตัวทาละลายทป่ี ระยุกต์ใช้ในทางอตุ สาหกรรมหรอื นามาใช้ประโยชน์ จะต้องไมท่ าปฏิกิริยา
กับตัวถูกละลายเปน็ สาคัญ เพราะหากตัวทาปฏกิ ิริยากับตวั ถูกละลายจะทาให้ตัวถูกละลายเปล่ียนเป็นสารอ่นื
หรือเส่ือมสภาพไป ไม่เกิดประโยชน์จากตัวถูกละลายในสารละลาย แต่อาจมีประโยชน์จากสารอื่นที่เกิดจาก
การทาปฏกิ ริ ยิ า นอกจากนัน้ ตวั ทาละลายควรเปน็ สารที่แยกสกัดออกจากตัวถูกละลายไดง้ ่าย โดยเฉพาะตัวทา
ละลายสาหรบั การสกดั สารออกจากพชื หรอื วัสดุ เชน่ การสกัดสารสาคัญจากสมนุ ไพร

2. ตวั ถูกละลาย (Solute) เปน็ ไดท้ ั้งของแข็ง ของเหลว และกา๊ ซ ที่ละลายกระจายตวั อยไู่ ด้ท้ังในสาร
ทง้ั 3 ชนดิ แต่ตัวถูกละลายมขี นาดอนภุ าคเล็กกว่า 10-7 เซนติเมตร หรอื เล็กกว่า 0.001 ไมครอน จึงสามารถ
กระจายตัวแทรกอยูก่ ับตวั ทาละลายเป็นเน้อื เดียวกันอยา่ งสมบูรณ์ ท้ังน้ี สารละลายไม่สามารถแยกออกจากตัว
ทาละลายด้วยวิธีตกตะกอน และการกรองกรอง แต่สามารถแยกออกจากตวั ทาละลายได้ในวิธตี า่ งๆ ได้แก่ การ
กลน่ั โครมาโทกราฟี และการใหค้ วามร้อนหรือการตกผลึก เปน็ ต้น เช่น นา้ หวานที่ไดจ้ ากการละลายน้าตาล
ทรายในน้า เมือ่ นาน้าหวานมาให้ความรอ้ นจนตัวทาละลาย คอื นา้ ระเหยจนหมดจะคงเหลอื ผลึกของนา้ ตาล

ทราย ซึ่งการตกผลกึ จะเริ่มเมอื่ สารละลายนา้ ตาลทรายมีความเข้มขน้ ถึงจดุ วิกฤตทีจ่ ะละลายในน้าได้ เพราะ
ความเข้มขน้ ของนา้ ตาลทรายจะเพ่มิ ข้ึน ขณะท่ีน้ามปี รมิ าณน้อยลงจากการระเหยอย่างต่อเนอ่ื ง

ชนดิ ของสารละลาย
1. แบ่งตามสถานะสารละลาย
– สารละลายสถานะของแข็ง เช่น ทองเหลือง ที่ไดจ้ ากการละลายสังกะสีในทองแดง (ทองแดง +

สังกะส)ี ซ่งึ จะใชท้ องแดงมากว่ารอ้ ยละ 50 ขน้ึ ไป
– สารละลายสถานะของเหลว เชน่ น้าเกลือ ท่ีได้จากนาเกลือ (NaCl) มาละลายน้า เปน็ ตน้
– สารละลายสถานะกา๊ ซ เชน่ อากาศ และก๊าซต่าง ๆ
2. แบง่ ตามสถานะตัวทาละลาย และสถานะตวั ถูกละลาย

ลาดับ ตวั ทาละลาย ตวั ถกู ละลาย สารละลาย ตัวอย่าง

1 กา๊ ซ ก๊าซ ก๊าซ อากาศ หรอื ก๊าซผสมต่างๆ

2 กา๊ ซ ของเหลว กา๊ ซ ไอนา้ ในอากาศ

3 กา๊ ซ ของแขง็ ก๊าซ ลกู เหมน็ ระเหยในอากาศ

4 ของเหลว กา๊ ซ ของเหลว ก๊าซละลายในน้า เชน่ น้าโซดา

5 ของเหลว ของเหลว ของเหลว สุราท่มี แี อลกอฮอลใ์ นน้า
6 ของเหลว ของแข็ง ของเหลว นา้ ตาลทรายในน้า หรอื นา้ เชือ่ ม

7 ของแขง็ ก๊าซ ของแขง็ กา๊ ซไฮโดรเจนในโลหะแพลตนิ มั

8 ของแขง็ ของเหลว ของแข็ง ปรอทในเงิน (เงนิ อะมัลกมั )

9 ของแข็ง ของแข็ง ของแขง็ นาก (ทองคาละลายในทองแดง)

3. ใชก้ ารอิ่มตวั ของสารละลาย
– สารละลายอิ่มตวั (Saturated Solution ) หมายถงึ สารละลายท่ีมตี ัวถกู ละลาย ละลายอยู่อย่าง
เข้มข้นจนไม่สามารถละลายได้ต่อไปอกี ในอุณหภูมปิ กติ แตห่ ากเพมิ่ อุณหภูมใิ ห้สูงขน้ึ จะสามารถละลายได้
เพ่ิมข้ึน และจะไม่ละลายได้อีกเม่ือถงึ ระดบั อณุ หภูมหิ นงึ่ ๆ และสารละลายบางชนดิ เมื่อปล่อยให้เย็นตวั ลง ตัว
ถูกละลายบางส่วนจะตกผลึกตกลงดา้ นลา่ ง ท้ังน้ี สารละลายแต่ละชนดิ จะมจี ุดอ่ิมตัวของการละลายท่แี ตกตา่ ง
กนั
– สารละลายไมอ่ ิม่ ตัว (Unsaturated Solution) หมายถึง สารละลายท่มี ีตวั ถกู ละลาย ละลายอยู่
อยา่ งเจอื จางหรอื สามารถละลายไดต้ ่อไปอกี แมอ้ ยู่ในอณุ หภมู ิปกติ

การแยกแยะตัวทาละลาย และตวั ถูกละลายในสารละลาย
สารละลาย เมื่อมองผ่านสารละลายจะพบวา่ สารกลายเปน็ เนือ้ เดยี วกนั อยา่ งสมบรู ณ์ ทาให้แยกแยะได้

ยากวา่ สารใดเป็นตวั ทาละลายหรอื ถกู ละลาย แต่มวี ธิ แี ยกแยะ ดังน้ี
1. ตัวทาละลาย และตัวถกู ละลายมีสถานะเดียวกัน กรณนี ้ี จะใชห้ ลักการแยกแยะ คอื สารใดทมี่ ี

ปรมิ าณมากท่ีสดุ จะเปน็ ตวั ทาละลาย สว่ นสารทีม่ ีปรมิ าณน้อยกวา่ จะเปน็ ตัวถูกละลาย เช่น
– สารละลายแอลกอฮอล์สาหรับฆ่าเช้อื โรค ประกอบดว้ ยเอทานอล (C2H5OH) 70% ถือเปน็ ตวั ทา

ละลาย และนา้ 30% ถอื เปน็ ตวั ถูกละลาย
– ฟวิ ส์ไฟฟา้ ประกอบด้วยบสิ มัส (Bi) ประมาณ 50 % ถือเปน็ ตวั ทาละลาย ส่วนตะกัว่ (Pb) ประมาณ

25% และดีบุก (Sn) ประมาณ 25% ถือเป็นตวั ถูกละลายท้ังคู่
2. ตัวทาละลาย และตวั ถูกละลายมีสถานะตา่ งกัน กรณนี ้ี ใช้หลกั การแยกแยะ คือ สารละลายมี

สถานะใด ตวั ทาละลายจะมสี ถานะนน้ั เช่นกนั เชน่ น้าเชอ่ื ม (น้า + นา้ ตาลทราย) มีสถานะเปน็ ของเหลว
ดังนนั้ ตวั ทะละลายยอ่ มมีสถานะเปน็ ของเหลวเช่นกัน คือ น้า สว่ นตวั ถูกละลาย คอื น้าตาลทราย

คุณสมบัตขิ องสารละลาย
1. การละลาย การละลายของของแข็งในของเหลวสามารถสงั เกตการณเ์ ปลยี่ นแปลงได้ด้วยสายตา

อาทิ การละลายด่างทับทมิ ในนา้ เมือ่ กอ้ นดา่ งทับทิมเร่ิมละลายจะมองเห็นสารสีม่วงแผ่กระจายออกเรื่อย พร้อม
กบั ปรมิ าตรของก้อนดา่ งทบั ทมิ จะนอ้ ยลงจนละลายหมด

2. เกดิ ปฏิกิรยิ าดูดหรือคายความร้อน เมื่อตัวถกู ละลายเริม่ ละลาย อาจเกดิ ปฏิกิริยาดูดความร้อนข้นึ
เพราะอุณหภมู ใิ นระบบตา่ กว่าส่งิ แวดล้อมภายนอก เช่น การละลายเกลอื แกงท่ีเกิดปฏิกริ ยิ าดูดความร้อน
สังเกตได้จากใช้มอื สมั ผัสภาชนะจะรสู้ ึกเย็นลง หรอื อาจเกดิ เกิดปฏิกริ ยิ าคายความรอ้ น เพราะอุณหภมู ิในระบบ
สูงกวา่ สง่ิ แวดลอ้ มภายนอก เชน่ การละลายผงซักฟอก ซง่ึ เมือจบั ผงวักฟอกละลายน้าหรอื จบั ภาชนะจะรสู้ ึก
รอ้ นข้ึน

3. เปน็ สารเน้ือเดียวกนั สารละลายทกุ ชนิดไม่แยกชัน้ เนอ้ื สารรวมเปน็ เนอ้ื หรือสเี ดยี วกันไดอ้ ย่าง
สมบูรณ์ มอี งคป์ ระกอบ และคณุ สมบัติภายในเหมือนกัน

4. จดุ เดือด และจุดหลอมเหลวไม่คงที่ สารละลายจะมีอตั ราส่วนการรวมตวั ของตัวทาลาย และตวั
ถูกทาลายที่ไมค่ งที่

5. ไม่เกดิ ปรากฏการณ์ทนิ ดอลล์ สารละลายมีขนาดโมเลกุลทเี่ ลก็ กวา่ อนุภาคคอลลอยดม์ าก และ
อนุภาครวมเปน็ เนือ้ เดยี วกนั ไดอ้ ยา่ งสมบรู ณ์ ไม่แยกเป็นชั้นหรอื แขวนลอย เมื่อลาแสงวงิ่ ผ่านจึงไม่เกดิ การ
สะท้อนของลาแสงเขา้ สู่ตาเรา

6. การตกผลึก สารละลายอิ่มตัวในสภาวะถกู เพิ่มอณุ หภมู ิ เมอ่ื อุณหภูมิเย็นลงจนถึงอุณหภูมิปกติ ตัว
ถูกละลายบางสว่ นจะไม่สามารถคงสภาพการเปน็ สารละลายได้ จนเกิดการตกผลึกเปน็ ของแข็งลงสู่ด้านลา่ ง

ความเขม้ ข้นของสารละลาย
ความเขม้ ขน้ ของสารละลาย หมายถงึ สดั สว่ นของตัวถูกละลายที่ละลายอยู่ในสารละลาย แบ่งไดเ้ ป็น
1. รอ้ ยละโดยมวลตอ่ มวล (w/w) ร้อยละโดยมวลตอ่ มวล หรือ นา้ หนักต่อนา้ หนัก หมายถึง สัดส่วน

เปน็ รอ้ ยละของมวลตวั ถูกละลายต่อมวลสารละลาย เชน่ สารละลายเกลือแกง ความเขม้ ข้น 10% w/w
หมายความว่า ในสารละลายเกลอื แกงท้งั หมด 1,000 กรัม จะมตี วั ทาละลาย (น้า) 900 กรมั และมีเกลอื แกง
ละลายอยู่ 100 กรมั

% w/w = นา้ หนักตัวถูกละลาย x 100
********นา้ หนกั สารละลาย

2. รอ้ ยละโดยมวลต่อปริมาตร (w/v) รอ้ ยละโดยมวลต่อปริมาตร หรอื ร้อยละโดยนา้ หนักต่อ
ปริมาตร หมายถึง สัดสว่ นเปน็ ร้อยละของมวลตวั ถกู ละลายต่อปริมาตรสารละลาย เชน่ สารละลายเกลือแกง
ความเขม้ ข้น 10% w/v หมายความว่า ในสารละลายเกลือแกงทั้งหมด 1,000 ลกู บาศก์เซนติเมตร จะมตี ัวทา
ละลาย (น้า) 900 ลกู บาศก์เซนตเิ มตร และมเี กลือแกง ละลายอยู่ 100 กรมั

% w/v = น้าหนักตวั ถูกละลาย x 100
********ปริมาตรสารละลาย

3. รอ้ ยละโดยปรมิ าตรตอ่ ปริมาตร (v/v) ร้อยละโดยปรมิ าตรต่อปริมาตร หมายถึง สัดส่วนเป็นร้อย
ละของปริมาตรตวั ถกู ละลายตอ่ ปริมาตรสารละลาย เชน่ สารละลายเกลือแกง ความเข้มขน้ 10% v/v
หมายความว่า ในสารละลายเกลือแกงทัง้ หมด 1,000 ลูกบาศกเ์ ซนติเมตร จะมีตัวทาละลาย (น้า) 900
ลกู บาศก์เซนติเมตร และมีเกลือแกง ละลายอยู่ 100 ลูกบาศก์เซนติเมตร

% v/v = ปรมิ าตรตัวถูกละลาย x 100
*******ปริมาตรสารละลาย

ปัจจยั ทีม่ ีผลต่อการละลายของสาร
1. ชนิดของสาร ชนิดของสารมีผลตอ่ การละลายสารทม่ี ีโมเลกุลใหญ่จะละลายได้ช้ากว่าสารท่มี ี

โมเลกลุ เลก็
2. อณุ หภมู ิ อุณหภมู มิ ผี ลโดยตรงตอ่ การละลายของสาร โดยสารสว่ นมาก เมื่ออณุ หภูมเิ พิ่มขนึ้ การ

ละลายยอ่ มเพ่มิ ขึ้น แต่จะคงทที่ ี่ระดบั อุณหภูมิหนง่ึ ๆ ซึ่งแตกตา่ งกนั ในแต่ละสาร แต่สารบางชนิดอาจละลายได้
นอ้ ยลงเมอื่ อณุ หภูมิเพมิ่ ข้นึ โดยเฉพาะการละลายกา๊ ซในตัวกลางต่างๆ

3. ความดนั ความดันมีผลตอ่ การละลายของสารในทางอ้อม กล่าวคอื ความดนั มผี ลโดยตรงตอ่
อณุ หภูมิ คอื ความดนั เพ่ิมขึ้นจะทาให้อณุ หภูมิเพ่มิ ขนึ้ หากความดนั ลดลง อุณหภูมิจะลดลงเชน่ กัน และความ
ดันมีผลต่อการละลายได้โดยตรงเช่นกัน กลา่ วคอื เมื่อความดันเพิ่มข้นึ การละลายของสารในตัวทาละลายจะ
เพม่ิ ข้ึน เชน่ การอัดกา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซดล์ งในน้า (นา้ โซดา) หากอัดดว้ ยความดันสูงจะทาให้ก๊าซละลายลง
ในน้าได้ดี พร้อมกับปิดขวดทันทเี พือ่ รักษาความดันใหค้ งท่ี แต่เม่ือความดันลดลง เชน่ เมอื่ เปดิ ฝาขวดโซดา
กา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซด์จะระเหยออกมาไดง้ ่าย

วิธีการแยกสารละลาย
1. การกลนั่
การกล่นั เปน็ วิธีการแยกตัวทาละลาย และตวั ถกู ละลายออกจากสารละลายท่ีมีสถานะเปน็

ของเหลว โดยอาศัยหลักการทวี่ ่า ตวั ทาละลาย และตวั ถกู ละลายในสารละลายของเหลวจะมจี ุดเดือดแตกต่าง
กนั เช่นนา้ มันหอมระเหยที่รวมเป็นสารละลายจากการสกดั สมนุ ไพร เม่ือนามากลน่ั น้ามนั หอมระเหยจะ
ระเหยออกมาเปน็ ไอ ก่อนสมั ผสั กบั ความเยน็ กลั่นตวั ไดน้ า้ มันหอมรเหยออกมา

2. การระเหย และการตกผลึก
การระเหย และการตกผลึก มหี ลักการคล้ายกับการกลั่น คอื สารในสารละลายมีจุดเดือด

ต่างกัน แต่การตกผลึกจะใช้วธิ ีให้ความรอ้ นจนตัวทาละลายระเหยออกจนหมดหรอื เหลือนอ้ ยที่สุด ให้คงเหลือ

เฉพาะตัวถูกละลายหรือให้ตวั ถกู ละลายมีความเข้มข้นสูงเกินพอท่ีจะตกผลึกเปน็ ของแขง็ เช่น การระเหยน้า
ออกจากนา้ เกลอื จนสารละลายเกลอื เข้มข้นจนถงึ จนอิ่มตวั ของเกลอื แล้วเกดิ การตกผลกึ เกลืออยู่ดา้ นล่าง แต่
หากให้ความร้อนตอ่ จนนา้ ระเหยออกจนหมด ก็จะคงเหลอื ผลกึ เกลอื เพียงอย่างเดยี ว

3. การสกดั ด้วยตัวทาละลาย
การสกัดด้วยตัวทาละลาย เป็นวิธที นี่ ิยมใชแ้ ยกของแข็งหรอื ของเหลวออกมาจากสารอ่ืนให้

ละลายในตัวทาละลาย เชน่ การสกัดสารสหี รอื นา้ มันหอมระเหยในสมนุ ไพรด้วยการต้มน้าหรือละลายด้วย
แอลกอฮอล์ โดยตวั ทาละลายตอ้ งมีคณุ สมบตั ิ ดงั นี้

– สามารถละลายสารท่ตี อ้ งการสกัดไดด้ ี
– ไมล่ ะลายสารอ่นื หรือละลายสารอื่นทีไ่ ม่ตอ้ งการสกัด
– ไมท่ าปฏกิ ริ ิยากบั สารที่ต้องการสกัด
– สามารถแยกออกจากสารที่สกัดไดง้ ่าย
– ไม่เป็นพษิ และมีราคาถกู
การสกดั ด้วยตัวทาละลายอาจใชค้ วามร้อนเขา้ ชว่ ยในการทาละลาย เมือ่ ละลายสารสกดั ไดแ้ ล้วจึงนา
สารละลายมาเข้าสู่กระบวนการแยกสารให้บริสุทธิต์ ่อ วิธที ี่นิยมมาก คือ การกล่นั ไดแ้ ก่ การกลน่ั ด้วยไอนา้
หรอื การกลั่นลาดบั สว่ น
4. โครมาโทกราฟี
โครมาโทกราฟี เปน็ เทคนคิ พเิ ศษท่สี ามารถแยกตัวถกู ละลายทีม่ หี ลายชนิดออกจากกันได้ ซ่งึ
เหมาะสาหรับแยกสารผสมทม่ี ีความเขม้ ขน้ นอ้ ยใหเ้ ป็นสารบริสุทธ์ิ
ระบบโครมาโทกราฟี ประกอบดว้ ยตัวดูดซบั ทาหน้าทใ่ี นการแยกสารออกจากสารละลายเปน็
หลกั ตัวดูดซบั ที่นิยมใช้ ได้แก่ กระดาษโครมาโทกราฟี ซิลกิ าเจล และอลมู ินา
การทางานของโครมาโทกราฟี คือ เรม่ิ แรก สารตัวทาละลายจะถกู ดดู ซบั ก่อน จากนัน้ สาร
ตัวถูกละลายจะถูกดูดซับตามมา โดยตวั ถูกละลายจะผ่านตวั ดูดซบั ในความเร็วทีแ่ ตกตา่ งกัน สารท่ีดูดซบั ได้เร็ว
จะเคลือ่ นท่ีผา่ นตวั ดูดซบั ได้เร็ว และดดู ซบั ไดห้ มดกอ่ น สว่ นสารท่ดี ดู ซับไดช้ ้า จะเคล่ือนทช่ี ้า และถูกดูดซบั ได้
หมดช้ากว่า ซึง่ จะเกิดการแบง่ เป็นช้นั ๆของแตล่ ะสารบนตวั ดูดซับ ระบบโครมาโทกราฟี ไดแ้ ก่
– โครมาโทกราฟีแบบคอลมั น์ ประกอบด้วยตัวดดู ซับ เชน่ อะลมู ินา หรือ ซลิ ิกาเจล บรรจอุ ยู่ใน
คอลัมน์แกว้
– โครมาโทกราฟีแบบกระดาษ ประกอบด้วยกระดาษโครมาโทกราฟีหรือกระดาษกรองเปน็ หลัก
– โครมาโทกราฟีแบบธินเลเยอร์ ประกอบด้วยกระจกที่ฉาบดว้ ยอะลูมนิ าหรอื ซิลิกาเจล สารที่ฉาบน้ี
ทาหน้าทเี่ ปน็ ตัวดดู ซับคลา้ ยกระดาษกรอง
ขอ้ จากดั ของระบบโครมาโทกราฟี คอื ตัวถูกละลายท่ีเคล่อื นท่ีผ่านตวั ดูดซับได้เทา่ กนั หรือใกล้เคยี งกัน
จะทาใหแ้ ยกสารแต่ละชนดิ ออกจากกันไมไ่ ดห้ รือแยกได้ แตไ่ ม่บรสิ ุทธ์ิ

แหล่งอ้างองิ : www.siamchemi.com

กิจกรรมท่ี 1.1
เรือ่ ง สารละลาย

คาช้ีแจง : จงตอบคาถามต่อไปน้ีให้ถูกต้อง

1. สารละลายหมายถงึ อะไร

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

2. จงอธบิ ายเกณฑ์พิจารณาตวั ทาละลาย และตัวละลายในสารละลาย

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

3. จงตอบคาถามในตารางตอ่ ไปนใี้ ห้ถกู ต้อง

สารละลาย ตัวทาละลาย ตัวละลาย สถานะของสารละลาย

น้าเชื่อม .............................................. .............................................. ..............................................

นาก .............................................. .............................................. ..............................................

อากาศ .............................................. .............................................. ..............................................
แอลกอฮอล์
ลา้ งแผล .............................................. .............................................. ..............................................

ทองเหลอื ง .............................................. .............................................. ..............................................
เหล็กกล้า
ไรส้ นิม .............................................. .............................................. ..............................................

นา้ สม้ สายชู .............................................. .............................................. ..............................................

นา้ เกลือ .............................................. .............................................. ..............................................

กจิ กรรมท่ี 1.2
ร้อยละโดยมวล

คาช้ีแจง : จงตอบคาถามต่อไปน้ีให้ถูกต้อง

1. ละลายโซเดียมคลอไรด์ 15 กรัม ในนา้ 250 กรมั สารละลายโซเดียมคลอไรด์ทไ่ี ดจ้ ะมีความเข้มขน้ เทา่ ใด

..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
2. หากต้องการเตรียมสารละลายคอปเปอร์ (II) ซัลเฟตความเข้มข้นร้อยละ 7.5 โดยมวล จานวน 350 กรัม

จะตอ้ งผสมคอปเปอร์ (II) ซัลเฟตกับน้าอย่างละกกี่ รัม

..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
3. หากตอ้ งการสารละลายโซเดียมไฮดรอกไซด์ความเข้มขน้ ร้อยละ 12.5 จานวน 750 กรัม จะสามารถเตรียม

ได้อยา่ งไร

..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................

กิจกรรมท่ี 1.3
ร้อยละโดยปรมิ าตร

คาชี้แจง : จงตอบคาถามต่อไปน้ีให้ถูกต้อง
1. ผสมกรดแอซีติก 25 ลูกบาศก์เซนติเมตร ในน้า 450 ลูกบาศก์เซนติเมตร จะได้สารละลายกรดแอซีติกมี

ความเขม้ ข้นร้อยละโดยปรมิ าตรเท่าใด และมีปริมาตรเท่าใด
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
2. หากต้องการเตรียมสารละลายเอทิลแอลกอฮอล์ความเข้มข้นร้อยละ 12.5 โดยปริมาตร จานวน 550

ลูกบาศกเ์ ซนติเมตร จะต้องใช้เอทิลแอลกอฮอล์และนา้ อยา่ งละกี่ลกู บาศก์เซนติเมตร
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
3. หากต้องการเตรียมสารละลายกรดแอซีติกความเข้มข้นร้อยละ 7.5 โดยปริมาตร จานวน 650 ลูกบาศก์

เซนติเมตร จะมีวธิ ีเตรียมอย่างไร
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................

กิจกรรมที่ 1.4
รอ้ ยละโดยมวลตอ่ ปริมาตร

คาชี้แจง : จงตอบคาถามต่อไปน้ีให้ถูกต้อง
1. ละลายโพแทสเซียมไฮดรอกไซด์ 15 กรัมในน้า จนได้สารละลาย 450 ลูกบาศก์เซนติเมตร จงหาความ

เข้มข้นของสารละลายโพแทสเซียมไฮดรอกไซด์
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
2. หากต้องการเตรยี มสารละลายโซเดียมคลอไรด์ความเข้มขน้ ร้อยละ 17.5 โดยมวลตอ่ ปรมิ าตร จานวน 650

ลกู บาศก์เซนติเมตร จะตอ้ งใช้โซเดียมคลอไรด์กี่กรมั
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
3. หากต้องการเตรียมสารละลายคอปเปอร์ (II) ซัลเฟตความเข้มข้นร้อยละ 8 โดยมวลต่อปริมาตร จานวน

350 ลกู บาศกเ์ ซนติเมตร สามารถเตรียมไดอ้ ยา่ งไร
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................................

แบบทดสอบหลงั เรียน เรอื่ ง สารละลาย

คาช้แี จง 1. ขอ้ สอบมีท้ังหมด 20 ข้อ 20 คะแนน
2. ให้นักเรียนเลือกคาตอบท่ีถกู ท่สี ุดเพยี งคาตอบเดียว

1. ข้อใดกล่าวถูกตอ้ งเกี่ยวกับการระเหยแหง้

ก. ใช้สาหรบั แยกสารละลายทกุ ชนิด

ข. สารท่ีเหลือจากการระเหยแห้งเป็นของแขง็

ค. สารท่มี จี ุดเดอื ดสูงจะระเหยกอ่ นสารอืน่

ง. ถกู ทกุ ขอ้

2. การนาของแขง็ ไปละลายในของเหลวจนไดส้ ารละลายอ่ิมตวั ที่อณุ หภูมสิ ูง จากนัน้ ลดอุณหภูมลิ ง ตวั ละลาย

ทเ่ี ป็นของแขง็ จะแยกตัวออกจากสารละลาย การแยกสารวิธีน้ตี รงกับขอ้ ใด

ก. การระเหยแหง้ ข. การตกผลึก

ค. การตกตะกอน ง. การกลัน่

3. ในการทดลองแยกหมกึ ชนิดหนึ่งดว้ ยวธิ โี ครมาโทกราฟี พบวา่ มีสีปรากฏบนกระดาษ 3 สที ่ีระยะต่างกนั ดัง

รปู ข้อใดสรปุ ถูกตอ้ ง

สารสีน้าเงิน
สารสีเขียว
สารสีแดง
หยดหมึก

ก. หยดหมกึ เป็นหมึกสนี า้ เงนิ
ข. สารสีน้าเงินเปน็ องคป์ ระกอบท่มี ปี รมิ าณมากที่สดุ ในหยดหมึก
ค. หยดหมึกนีป้ ระกอบดว้ ยสารอย่างนอ้ ย 3 ชนิด
ง. สารสแี ดงละลายในตัวทาละลายได้ดีท่ีสุด
4. สารละลายชนิดหนึ่งประกอบดว้ ยสาร a, b และ c ผสมกนั อยู่ เมื่อนามากลนั่ ลาดับส่วนพบวา่ สาร c แยก
ออกมาก่อน ตามด้วยสาร a และสาร b ตามลาดับ ขอ้ ใดมโี อกาสเป็นจุดเดอื ดของสาร a, b และ c
ตามลาดับ
ก. 95c 108c และ 70c ข. 108c 95c และ 70c
ค. 70c 95c และ 108c ง. 95c 70c และ 108c

5. สารในข้อใดไม่สามารถแยกสารด้วยวิธีระเหยแห้ง

ก. น้าทะเล ข. สารละลายโซเดยี มคลอไรด์

ค. สารละลายโพแทสเซียมเปอร์แมงกาเนต ง. สารละลายเอทิลแอลกอฮอลล์

6. บอยต้องการสกดั แยกน้ามนั หอมระเหยจากมะกรดู บอยควรเลอื กใช้วธิ กี ารใด

ก. การกล่ันลาดับส่วน ข. การระเหยแห้ง

ค. การกลั่นลาดับส่วน ง. การสกัดด้วยไอน้า

7. การตกผลึกเหมาะสาหรบั การแยกสารในขอ้ ใด

ก. สารละลายอิ่มตวั ข. สารละลายทม่ี ีตัวทาละลายเป็นน้า

ค. สารละลายท่ีประกอบด้วยตวั ละลายหลายชนิด ง. สารละลายท่มี ตี วั ทาละลายเปน็ ของแขง็

8. การทาน้าจดื จากน้าทะเล สามารถทาได้โดยใช้วิธีการใด

ก. การกรอง ข. การตกผลึก

ค. การกล่นั ง. การระเหยแหง้

9. สารผสมในข้อใดไม่เหมาะกับการแยกองคป์ ระกอบโดยใช้วธิ ีการกล่ันแบบธรรมดา

ก. นา้ มันดบิ ข. น้าทะเล

ค. น้าเกลอื ง. นา้ เชอ่ื ม

10. ปจั จุบันมกี ารใชน้ า้ มันท่สี กดั ไดจ้ ากเมลด็ ดอกทานตะวันกันอย่างแพร่หลาย กรรมวธิ ีในการทาน้ามันจาก

เมลด็ ดอกทานตะวนั สามารถใช้น้าเปน็ ตัวทาละลายไดห้ รือไม่ เพราะเหตุใด

ก. ได้ เพราะนา้ มจี ดุ เดือดตา่ กวา่ นา้ มนั ข. ได้ เพราะน้าและนา้ มนั เปน็ ของเหลวเหมือนกัน

ค. ไม่ได้ เพราะนา้ มนั ไมล่ ะลายน้า ง. ไมไ่ ด้ เพราะเมลด็ ดอกทานตะวนั ไม่ละลายนา้

11. เม่อื นาของเหลวเน้ือเดยี วชนิดหน่งึ มาระเหยแห้งโดยใช้ความรอ้ น ปรากฏวา่ ไม่มีสารใดเหลอื ก้นภาชนะ ข้อ

ใดสรุปได้ถูกต้อง

ก. ของเหลวชนิดน้ีเป็นสารละลาย ข. ของเหลวชนิดนเ้ี ปน็ สารบรสิ ุทธ์ิ

ค. ของเหลวชนิดนีเ้ ปน็ ของผสม ง. ไม่สามารถสรุปได้

12. ตุ้มตอ้ งการทดลองการกล่ันแบบธรรมดาโดยจดั อปุ กรณด์ งั รูป

ขอ้ ใดกล่าวถงึ ขน้ั ตอนการทดลองไม่ถูกตอ้ ง

ก. ใส่สารละลายท่ตี อ้ งการแยกสารลงใน A

ข. ตอ่ ทอ่ ใส่น้าร้อนเข้าไปในหลอดควบแนน่ ท่ี B

ค. ตอ่ ท่อให้นา้ ไหลออกจากหลอดควบแน่นที่ C

ง. ของเหลวทมี่ ีจดุ เดอื ดตา่ กวา่ จะถกู ควบแน่นและไหลลงใน D

13. หากตอ้ งการเปรยี บเทยี บความสามารถในการละลายของสาร a และสาร b ในของเหลว c จะตอ้ งทา

อยา่ งไรเพ่ือใหไ้ ด้ผลการทดลองที่ถกู ต้อง

ก. ใชข้ องเหลว c ในปริมาณเทา่ กัน และทาการทดลองในอณุ หภูมเิ ดียวกนั

ข. ใช้ของเหลว a และ b ในปริมาณทีเ่ ทา่ กนั ในอุณหภูมทิ แ่ี ตกตา่ งกัน

ค. ใช้ของเหลว a และ b ในปริมาณทีแ่ ตกต่างกัน และใชข้ องเหลว c ในปรมิ าณท่ีเท่ากนั

ง. ใชข้ องเหลวทั้ง 3 ชนิดในปริมาณทีเ่ ท่ากนั ในอุณหภูมิทแ่ี ตกตา่ งกนั

14. ฟิวส์ไฟฟ้าเป็นสารละลายท่ีประกอบไปดว้ ย ดบี กุ ร้อยละ 25 ตะก่วั ร้อยละ 25 และ บสิ มัท ร้อยละ

50 ข้อใดกล่าวไดถ้ ูกต้องทีส่ ดุ

ก. ฟิวสจ์ ะมสี มบัติสว่ นใหญเ่ หมือนบสิ มทั

ข. สามารถแยกสารละลายในฟวิ ส์ไดด้ ว้ ยการระเหยแห้ง

ค. ดบี ุกและตะกว่ั เปน็ ตวั ทาละลาย

ง. บสิ มัทเป็นตวั ทาละลาย

15. ใส่โพแทสเซียมเปอร์แมงกาเนต 15 กรมั ลงในนา้ ไดส้ ารละลายโพแทสเซยี มเปอร์แมงกาเนต 500 กรัม

ความเขม้ ข้นของสารละลายโพแทสเซยี มเปอรแ์ มงกาเนตน้เี ทา่ กบั เท่าไร

ก. รอ้ ยละ 1.5 โดยมวล ข. รอ้ ยละ 2.5 โดยมวล

ค. ร้อยละ 3 โดยมวล ง. รอ้ ยละ 5 โดยมวล

16. หญิงต้องการสารละลายเอทิลแอลกอฮอล์มาใช้ในการทดลอง โดยผสมสารละลายความเข้มขน้ รอ้ ยละ 30

โดยปรมิ าตร จานวน 250 ลูกบาศก์เซนติเมตร จะต้องใช้แอลกอฮอลป์ ริมาณเท่าใด

ก. 70 ลูกบาศกเ์ ซนตเิ มตร ข. 75 ลูกบาศก์เซนตเิ มตร

ค. 120 ลกู บาศก์เซนติเมตร ง. 125 ลูกบาศก์เซนตเิ มตร

17. สารละลายนา้ ตาลกลูโคส 8% โดยมวล มีความหมายตรงกบั ข้อใด

ก. สารละลาย 100 กรมั มีน้าตาลกลโู คสอยู่ 8 กรัม

ข. สารละลาย 100 กรัม มนี า้ ตาลกลโู คสอยู่ 8 ลูกบาศกเ์ ซนติเมตร

ค. สารละลาย 100 ลกู บาศก์เซนตเิ มตร มีน้าตาลกลูโคสอยู่ 8 กรัม

ง. สารละลาย 100 ลกู บาศก์เซนติเมตร มีนา้ ตาลกลโู คสอยู่ 8 ลกู บาศก์เซนตเิ มตร

18. เพราะเหตใุ ดจึงไม่ควรเก็บอาหารหมักดองไวใ้ นภาชนะทีท่ าจากโลหะ
ก. อาหารหมกั ดองมีฤทธิเ์ ป็นกรดสงู จะเกิดการกัดกร่อนโลหะได้
ข. อาหารหมักดองมฤี ทธ์ิเป็นเบสสูง จะทาปฏิกิรยิ ากับโลหะ
ค. โลหะจะทาให้สารละลายในอาหารหมักดองมรี สชาติเปลีย่ นไป
ง. โลหะสามารถนาความร้อนได้ดสี ง่ ผลให้สารละลายในอาหารหมกั ดองเนา่ เสยี ไดง้ า่ ย

19. เพราะเหตุใดเม่อื เทน้ายาลา้ งหอ้ งน้าบนพ้นื กระเบ้อื ง มักจะเกดิ ฟองฟู่
ก. น้ายาล้างหอ้ งน้าทาปฏกิ ิริยากับหินปนู ทพ่ี ื้นห้องนา้
ข. น้ายาล้างห้องนา้ ทาปฏกิ ริ ยิ ากบั คราบไขมันที่พืน้ หอ้ งนา้
ค. น้ายาล้างห้องน้าทาปฏกิ ริ ิยากบั ออกซเิ จนในอากาศ
ง. นา้ ยาล้างห้องน้าทาปฏิกริ ยิ ากบั คาร์บอนไดออกไซดใ์ นอากาศ

20. ปัจจบุ ันในทางการแพทย์นยิ มใชน้ า้ เกลอื ทผี่ า่ นกระบวนการฆา่ เชอ้ื ท่มี คี วามเขม้ ข้นร้อยละ 0.9 ในการลา้ ง
แผล ล้างจมกู หรือเช็ดทาความสะอาดผิวหนงั มากกวา่ การใช้น้าประปาหรอื แอลกอฮล์ ข้อใดเป็นคุณสมบตั ิ
ของน้าเกลอื ชนดิ นี้
ก. เป็นสารละลายอม่ิ ตัว ไม่ทาปฏิกิริยากับสารอื่น
ข. มคี วามเขม้ ข้นใกล้เคยี งกบั ของเหลวในร่างกายทาให้ไม่เกิดการระคายเคอื ง
ค. สามารถฆา่ เช้ือโรคและเช้ือแบคทีเรียไดด้ ี
ง. เป็นกลางทางไฟฟ้า ไม่ทาให้เกิดผลข้างเคยี งในการใช้งาน

ชดุ กิจกรรมการเรียนรู้