ประวัติศาสตร์ ม.2 _หน่วย3_พัฒนาการของอาณาจักรธนบุรี

หน่วยการเรียนรทู้ ี่ ๑ หนว่ ยการเรียนรู้ท่ี ๒ หน่วยการเรยี นรู้ที่ ๓ ประวตั ศิ าสตร์
ชั้นมธั ยมศกึ ษาปที ่ี ๒

กลุ่มสาระการเรยี นรสู้ งั คมศกึ ษา ศาสนา และวัฒนธรรม

หนว่ ยการเรยี นรู้ท่ี ๔ หน่วยการเรยี นร้ทู ่ี ๕ หน่วยการเรยี นรูท้ ี่ ๖

๑_หลกั สูตรวชิ าประวตั ิศาสตร์
๒_แผนการจดั การเรียนรู้
๓_PowerPoint_ประกอบการสอน
๔_Clip
๕_ใบงาน_เฉลย
๖_ขอ้ สอบประจาหนว่ ย_เฉลย
๗_การวดั และประเมนิ ผล
๘_เสรมิ สาระ
๙_ส่ือเสรมิ การเรยี นรู้

บรษิ ัท อักษรเจริญทศั น์ อจท. จากดั : 142 ถนนตะนาว เขตพระนคร กรุงเทพฯ 10200
Aksorn CharoenTat ACT.Co.,Ltd : 142 Tanao Rd. Pranakorn Bangkok 10200 Thailand
โทรศัพท์ : 02 622 2999 โทรสาร : 02 622 1311-8 [email protected] / www.aksorn.com

๓หนว่ ยการเรียนรู้ที่

พฒั นาการของอาณาจักรธนบรุ ี

จดุ ประสงคก์ ารเรยี นรู้
๑. วเิ คราะห์พัฒนาการของอาณาจกั รธนบรุ ใี นดา้ นตา่ งๆได้
๒. ระบภุ ูมปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทยสมัยธนบรุ ี และอทิ ธิพลของภมู ิปัญญาดังกลา่ วต่อการพฒั นาชาติไทยในยคุ ต่อมาได้

การสถาปนาอาณาจกั รธนบรุ ี

แผนทีแ่ สดงอาณาเขตกรุงธนบุรใี นสมัยสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราช

คลองบางกอกน้อย คลองบางลาพู

คลองบางกอกน้อย ชุมชนลาว
ชุมชนมลายู
วดั สลัก
วดั อมรินทราราม วดั ระฆงั ชุมชนจนี เรอื นพระยาจกั รี
ชุมชนเวยี ดนาม
คลองมอญ วัดโพธ์ิ
ทอ่ี ย่อู าศัยของขุนนาง

คลองนครบาล

วดั ท้ายตลาด

วัดแจ้ง พระราชวังพระเจา้ กรงุ ธนบุรี

เหตุผลของการเลอื กต้งั กรงุ ธนบรุ เี ปน็ ราชธานี
๑ กาลังไพรพ่ ลของพระยาตาก (สนิ ) ไมม่ ากพอจะรกั ษากรุงศรีอยุธยา
๒ กรุงธนบุรตี ้ังอย่ไู มห่ า่ งไกลจากกรุงศรอี ยธุ ยา
๓ กรุงศรอี ยุธยาทรุดโทรมจนยากจะฟ้ืนฟขู ึ้นใหม่

ปจั จัยที่มผี ลต่อความเจรญิ รุ่งเรอื งของอาณาจักรธนบรุ ี

ความเขม้ แขง็ ทางด้านการทหาร นโยบายฟ้ืนฟเู ศรษฐกิจ นโยบายฟน้ื ฟูพระพุทธศาสนา

• อนั เป็นผลมาจากการรวมชุมนุมตา่ งๆ • เชน่ การแก้ปญั หาขาดแคลนขา้ วสาร • โดยสมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราช
เข้ามาอยใู่ นอาณาจักร นอกจากน้ยี งั มี การสง่ เสรมิ การทานา เพาะปลกู ทรงฟนื้ ฟคู ณะสงฆ์ทเ่ี ส่อื มโทรมลงไปมาก
แม่ทพั ที่มีความสามารถหลายคน เช่น ทาใหเ้ ศรษฐกจิ ของธนบรุ ที ต่ี กตา่ ใน เมอ่ื คราวสงครามเสียกรุงศรีอยธุ ยาให้
สมเด็จเจ้าพระยามหากษตั รยิ ศ์ กึ ระยะแรก การสถาปนาสามารถฟื้นตวั กลบั มาเจรญิ รุ่งเรอื งดังเดมิ
เจ้าพระยาสรุ สีห์ เปน็ ตน้ ไดอ้ ย่างรวดเรว็

พัฒนาการทางประวัตศิ าสตรข์ องอาณาจกั รธนบรุ ี

พัฒนาการด้านการเมืองการปกครอง

• ภายหลังพระยาตาก (สนิ ) กอบกู้เอกราช ไดส้ ถาปนากรุงธนบรุ ีเป็นราชธานี พร้อมกับกระทาพิธีบรมราชาภเิ ษกขึน้ เปน็
พระมหากษัตรยิ ์ หวั เมืองต่างๆ ท่ีรอดพน้ จากการรกุ รานของพมา่ ก็พยายามตั้งตวั เปน็ ใหญ่ จนกระทง่ั มีชมุ นุมต่างๆ ที่ต้งั ตัวเปน็ ใหญ่
ซ่ึงตอ่ มาสมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชทรงปราบปรามชุมนุมตา่ งๆ ลงได้ในท่ีสุด มีทั้งหมด ๖ ชุมนุม ไดแ้ ก่

ชมุ นุมเจ้าพระฝาง

ชมุ นมุ พระยาตาก (สนิ )

ชุมนมุ เจา้ นครศรธี รรมราช

ชมุ นุมพระยาพิษณโุ ลก

ชุมนมุ เจา้ พิมาย

ชมุ นุมสกุ ีพ้ ระนายกอง

รูปแบบการปกครองสมัยธนบุรี

การบรหิ ารราชการแผ่นดนิ สว่ นกลาง

ยงั คงยึดแบบอยา่ งสมยั อยธุ ยาตอนปลาย

สมุหพระกลาโหม ดแู ลงานฝ่ายทหารท่วั ไป

สมุหนายก ดูแลงานฝ่ายทหารท่ัวไปดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือท้งั ฝา่ ยทหารและพลเรอื น ดแู ลจตสุ ดมภ์
โดยเสนาบดกี รมคลังรบั ผดิ ชอบกรมคลังและหวั เมืองชายทะเลตะวนั ออก และหวั เมอื ง
ฝา่ ยใต้ ท้งั ฝา่ ยทหารและพลเรอื น

การบรหิ ารราชการแผน่ ดินสว่ นหัวเมอื ง

ยงั คงยดึ แบบอย่างสมยั อยธุ ยาตอนปลาย

หัวเมอื งชัน้ ใน หวั เมอื งชั้นนอก หวั เมืองชัน้ ใน
• มผี ูร้ ัง้ เมอื งและคณะกรมการเมืองรับนโยบาย และคาส่งั จากเสนาบดจี ากส่วนกลาง
ราชธานี • จัดเป็นเมอื งจตั วา

หัวเมืองประเทศราช หัวเมืองช้ันนอก (เมอื งพระยามหานคร)
• มีเจา้ เมืองปกครองพรอ้ มทงั้ คณะกรมการเมือง
• มจี ตสุ ดมภเ์ หมอื นราชธานี มเี มืองใหญน่ อ้ ยขนึ้ ตรงอีกตอ่ หนึ่ง
• หวั เมอื งเหล่านแ้ี บง่ เปน็ หวั เมอื งเอก โท ตรี

หวั เมืองประเทศราช
• ตอ้ งส่งเคร่อื งราชบรรณาการต้นไมเ้ งนิ ต้นไมท้ องมาถวายพระมหากษตั รยิ ์ ทกี่ รงุ ธนบุรี
• เมืองสาคัญ เชน่ กมั พชู า หลวงพระบาง เวยี งจันทน์ จาปาศกั ดิ์

พัฒนาการด้านเศรษฐกิจ การทาสงครามปราบชุมนมุ การใช้จ่ายทรพั ย์สิน
สาเหตสุ าคญั ของปัญหาเศรษฐกจิ และรบกบั พม่า ในด้านตา่ งๆ จานวนมาก

การกวาดตอ้ นและเสบียงอาหารของพมา่ การปราบปรามโจรผ้รู ้าย
การส่งเสริมให้พ่อคา้
นโยบายแก้ไขปญั หาเศรษฐกิจ การใหข้ ้าราชการทานาปีละ ๒ ครง้ั เขา้ มาค้าขายมากขึ้น
การจบั หนูมาส่งกรมพระนครบาล
การซ้อื ข้าวมาแจกใหแ้ ก่ราษฎร

การประมลู ผูกขาด
เก็บค่าภาคหลวง

พฒั นาการดา้ นสงั คม

องค์ประกอบของโครงสรา้ งทางสงั คมสมยั ธนบรุ ี

พระมหากษัตรยิ ์ พระบรมวงศานวุ งศ์

ทรงเป็นพระประมขุ ของราชอาณาจักร มพี ระราชอานาจ พระญาติใหญ่น้อยของพระมหากษตั รยิ ์ เรยี กวา่ เจา้ นาย
สงู สดุ มสี ถานะเปน็ สมมตเิ ทพและธรรมราชาเช่นเดยี วกบั มศี ักดินาแตกตา่ งกันออกไป
สมยั อยุธยา
ขุนนาง
พระภกิ ษสุ งฆ์
บุคคลทรี่ บั ราชการแผ่นดิน มีทัง้ ศกั ดินา ยศ ราชทนิ นาม
เป็นบคุ คลทส่ี บื ทอดพระพุทธศาสนา ไดร้ ับ การยกยอ่ ง และตาแหน่ง
และศรทั ธาจากบุคคลทกุ ชนช้ัน
ไพร่

ราษฎรทตี่ อ้ งถูกเกณฑแ์ รงงานให้กบั ราชการทงั้ ในยามปกติ
และยามสงคราม ต้องสังกัดมลู นาย

ทาส

ชนช้นั ตา่ ทส่ี ุดในสงั คม ไม่มกี รรมสิทธ์ใิ นแรงงานและชีวิต
ตนเอง ต้องตกเป็นของนายจนกวา่ จะได้ไถ่ตัว

พัฒนาการดา้ นความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งประเทศ

ความสมั พันธก์ บั ล้านนา

• เป็นการเผชิญหนา้ ทางทหารและการขยายอานาจ
• พ.ศ. ๒๓๑๓-๒๓๑๔ สมเด็จพระเจา้ ตากสนิ มหาราช ทรงสง่ กองทพั ไปตีเมอื งเชียงใหม่ แต่ไม่สาเรจ็
• พ.ศ. ๒๓๑๗ สมเด็จพระเจ้าตากสนิ มหาราช ทรงสง่ กองทัพไปตีเชยี งใหม่ครัง้ ที่ ๒ ได้สาเรจ็ และทรงให้เจา้ นายล้านนาเปน็

ผ้ปู กครองล้านนากันเอง
• พ.ศ. ๒๓๑๙ พมา่ ยกทัพมาตีเชียงใหม่ เจ้าพระยาสรุ สหี ไ์ ด้คุมทพั หัวเมอื งเหนือ ยกไปตเี ชยี งใหมค่ นื ได้สาเรจ็

ความสัมพนั ธ์กบั พมา่

• สว่ นใหญ่จะเปน็ การเผชิญหนา้ ทางทหาร
• สมยั ธนบุรี พมา่ พยายามโจมตไี ทยต่อโดยมีการทาสงครามตอ่ กันถงึ ๑๐ ครง้ั ครง้ั สาคัญเชน่

ศกึ คา่ ยโพธ์ิสามตน้ พ.ศ. ๒๓๑๐
ศึกเชียงใหม่ (คร้งั ท่ี ๒) พ.ศ. ๒๓๑๗
ศึกบางแก้ว เมอื งราชบุรี พ.ศ. ๒๓๑๗
ศึกอะแซหวุ่นกี้ พ.ศ. ๒๓๑๘ - ๒๓๑๙

ความสัมพนั ธก์ ับลา้ นชา้ ง

• เป็นการใหค้ วามช่วยเหลอื เกอ้ื กูลและการขยายอานาจ
• พ.ศ. ๒๓๑๙ เจ้าเมืองนางรองเปน็ กบฏหันไปสวามิภักดต์ิ ่อจาปาศักด์ิ สมเด็จพระเจ้าตากสนิ มหาราชจึงโปรดใหย้ กทัพไปปราบ

เจ้าเมืองนางรอง และตจี าปาศักดิ์ ทาใหล้ าวตอนใตข้ ้ึนกบั ไทย
• พ.ศ. ๒๓๒๑ เจา้ นครเวียงจนั ทน์ส่งกองทพั มาจบั พระวอ เสนาบดเี มอื งเวียงจนั ทน์ทข่ี อสวามิภกั ดิ์ต่อไทย โดยหนมี าอยู่ท่ีดอน

มดแดง จนพระวอเสียชีวิต สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศกึ ได้เป็นแมท่ ัพไปตีเวียงจันทนไ์ ด้สาเรจ็ พรอ้ มท้ังไดอ้ ญั เชิญองค์
พระแก้วมรกตกับพระบางมายงั กรงุ ธนบุรี

ความสัมพนั ธ์กบั เขมร

• เปน็ การให้ความช่วยเหลอื และการขยายอานาจ
• พ.ศ. ๒๓๑๒ เขมรไมย่ อมสวามภิ กั ดิต์ ่อไทย ไทยจงึ ยกทพั ไปตีไดเ้ มอื งเสียมราฐและพระตะบอง
• พ.ศ.๒๓๑๓ เขมรยกทัพโจมตเี มืองตราด จันทบุรี แต่ถกู ไทยตแี ตกพ่ายไป ตอ่ มาไทยยกทัพไปตีเขมรอกี จนไดต้ ีอกี หลายเมอื ง

และแตง่ ตงั้ ให้สมเดจ็ พระรามราชาครองเขมรและขึ้นตรงตอ่ ธนบรุ ี
• พ.ศ. ๒๓๒๓ เกดิ กบฏขน้ึ ในเขมร สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชจงึ โปรดให้เจ้าพระยามหากษตั รยิ ศ์ กึ เป็นแมท่ พั ไปตีเขมร

แต่ทางกรงุ ธนบรุ ีเกิดจลาจล จึงต้องยกทัพกลับ

ความสมั พันธ์กับหัวเมืองมลายู

• สมเด็จพระเจา้ ตากสนิ มหาราชทรงไม่มีเวลาพอที่จะไปปราบหัวเมืองมลายูใหม้ าอ่อนน้อมได้ มีเพยี งคดิ อบุ ายใหเ้ จ้าพระยา
นครศรธี รรมราชไปขอยมื เงินเมอื งไทรบุรีและเมอื งปตั ตานี สาหรับซื้อเครื่องอาวธุ ยทุ โธปกรณ์ เมืองละ ๑,๐๐๐ ชั่ง เพอ่ื หย่ัง
ท่าทขี องเมืองมลายทู ง้ั ๒ เมือง แต่ทัง้ เมืองไทรบุรีและเมอื งปตั ตานีก็ไม่ยอมใหย้ มื สมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราชก็มไิ ด้ทรง
ยกทัพ ไปตีหัวเมืองมลายูแต่อย่างใด

ความสมั พนั ธ์กบั จีน

• ความสมั พันธ์เป็นการคา้ ในระบบบรรณาการ
• ภายหลังสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชข้นึ ครองราชสมบัติแลว้ ทรงสง่ ทูตไปจนี หลายครงั้ ใน พ.ศ. ๒๓๑๔ และ พ.ศ. ๒๓๑๘

แตจ่ ีนไมไ่ ด้ให้การรบั รองฐานะของพระองค์ เพราะเห็นว่าการข้ึนครองราชสมบัตไิ มถ่ กู ต้องและไมช่ อบธรรม แตก่ ็ยอมขาย
กามะถันและกระทะเหลก็ ใหไ้ ทยนามาทาดินปืนและหล่อปืนใหญ่ กระท่งั ใน พ.ศ. ๒๓๒๔ จนี จึงยอมรับรองฐานะ

ความสมั พนั ธ์กับองั กฤษ

• ไทยในสมัยธนบุรี มีความสัมพันธก์ บั อังกฤษ โดยพอ่ คา้ อังกฤษชื่อ รอ้ ยเอกฟรานซิส ไลต์ หรือไทยเรยี กวา่ กปิตนั เหลก็ ได้จดั หา
อาวุธมาให้ไทยใช้ตอ่ สูก้ ับพม่า ภายหลัง ฟรานซิส ไลต์ ไดร้ บั พระราชทานยศเป็นพระยาราชกปติ นั

การเส่ือมอานาจของอาณาจักรธนบุรี

• เกดิ จากเหตกุ ารณ์จลาจลในกรุงธนบุรี หรอื ทเี่ รียกวา่ กบฏพระยาสรรค์ ใน พ.ศ. ๒๓๒๕ โดยมีชาวกรงุ เก่ากลมุ่ หน่งึ คิดกบฏโดย
ทาการปล้นจวนผรู้ กั ษากรงุ เก่า ผ้รู ักษากรุงเกา่ สูไ้ มไ่ ดจ้ งึ หนมี ายงั กรงุ ธนบุรี

• สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช มีรบั ส่ังให้พระยาสรรค์ไปสืบสวนหาตวั ผ้รู า้ ย แต่พระยาสรรค์กลบั ไปเขา้ กบั พวกกบฏและคมุ
กาลังมาตีกรงุ ธนบุรี จนสามารถปลน้ พระราชวงั ได้

• การจลาจลในธนบรุ ีครง้ั น้ัน ทาใหส้ มเด็จเจ้าพระยามหากษัตรยิ ศ์ กึ ตอ้ งยกทัพจากเขมรมาแก้ไขสถานการณ์ในกรุงธนบรุ ี
• สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชไดถ้ ูกสาเรจ็ โทษและสวรรคตเมอ่ื พ.ศ.๒๓๒๕ รวมพระชนมายุได้ ๔๘ พรรษา

ภมู ปิ ัญญาและวัฒนธรรมไทยสมัยธนบรุ ี

ภูมปิ ญั ญาและวฒั นธรรมไทยในการพิจารณาทาเลท่ตี ั้งของราชธานี

• เมืองธนบรุ ีตั้งอย่รู มิ ปากแมน่ า้ เจา้ พระยา และมีป้อมปราการมาต้งั แตส่ มัยอยธุ ยา จงึ ชว่ ยปอ้ งกนั การโจมตีของขา้ ศกึ และตดิ ตอ่
ค้าขายทางทะเลได้สะดวก ภูมิปญั ญาดงั กล่าวมอี ิทธพิ ลตอ่ ปัจจบุ นั เชน่ การเลอื กทาเลสร้างท่าเรอื แหลมฉบัง ฐานทพั เรอื สตั หบี
เป็นตน้

ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมไทยในการปรบั ตัวเพอ่ื แกไ้ ขปัญหาในการดารงชวี ิต

• สมัยธนบรุ ีในระยะแรกๆ ประสบกบั ภาวะสงครามและการขาดแคลนขา้ ว สมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราชจงึ ทรงแก้ไขปญั หา
การดารงชวี ติ หลายประการ เช่น ซอื้ ข้าวสารจากพอ่ ค้าสาเภาจีนมาแจกจ่ายใหแ้ ก่ราษฎร ทรงให้ขา้ ราชการและราษฎรจบั หนู
ทก่ี ัดกินข้าวมาสง่ กรมนครบาล ภูมิปญั ญาดังกล่าวมีอทิ ธพิ ลตอ่ ปัจจบุ นั เช่น การทานาในที่ดอนเพอื่ ขยายพนื้ ทีป่ ลกู ข้าว เป็นต้น
การทานาปีละ ๒-๓ ครัง้ เพ่ือเพ่ิมผลผลติ

ภมู ปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทยในการปลกู ฝงั ศีลธรรมให้กบั สงั คม

• การวาดภาพเกย่ี วกับไตรภูมิหรอื โลกท้งั สาม ได้แก่ สวรรคภ์ มู ิ มนุษยภมู ิ และนรกภมู ิ เรียกวา่ สมดุ ภาพไตรภมู ิ เพอื่ ปลูกฝงั ให้
คนไทย เช่อื ในเร่อื งบาปบุญคุณโทษ ภมู ิปัญญาดังกล่าวมอี ทิ ธิพลตอ่ สงั คมไทยในปจั จุบัน เชน่ มกี ารวาดภาพไตรภมู ิไวต้ ามผนัง
โบสถ์และวหิ ารตามวดั ต่างๆ เพื่อเตือนใจคนใหท้ าแตค่ วามดี ละเว้นความชวั่ เปน็ ต้น

สมดุ ภาพไตรภมู ทิ เี่ ขียนข้ึนในสมัยสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราช

ภมู ปิ ญั ญาและวัฒนธรรมไทยในการปรบั ตัวประสานสัมพนั ธ์กับชาวต่างชาติ

• สังคมไทยสมยั ธนบรุ ีไดม้ ีชาวต่างชาตอิ าศัยอยรู่ ว่ มกับคนไทย เช่น ชาวจีน ชาวมอญ ซึง่ ตา่ งปรับตัวหลอมรวมกนั ไดด้ ้วยดี
ระหวา่ งคนไทยกับชนชาติตา่ งๆ ภูมปิ ญั ญาดังกล่าวมอี ทิ ธิพลต่อปจั จบุ ัน โดยการโอบออ้ มอารขี องคนไทยตอ่ คนต่างชาติพนั ธุ์
ไดเ้ ปน็ วฒั นธรรมอนั ดีงาม ทส่ี บื ทอดมาจนถงึ ปัจจุบัน

ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมไทยในด้านศิลปกรรม

• ผลงานศลิ ปกรรมท่สี าคญั มีน้อย เชน่ การสรา้ งพระราชวงั กรงุ ธนบุรี วงั เจ้านาย วงั เดิม การบูรณปฏิสังขรณ์และสร้างวัดวา
อารามตา่ งๆ เชน่ วัดบางหวา้ ใหญ่ (วัดระฆังโฆษิตาราม) วัดแจง้ (วดั อรุณราชวราราม) วดั บางยีเ่ รือนอก (วัดอนิ ทาราม) รวมถงึ
ภาพเขียนในหนงั สอื สมุดไทยเร่อื งไตรภูมิ ภมู ิปัญญาดงั กลา่ วมีอทิ ธิพลต่อปจั จบุ นั โดยเป็นแหล่งเรียนรูท้ างด้านประวตั ิศาสตร์
และศิลปะของไทย ส่งผลดีต่อการท่องเทย่ี วไทยในปัจจุบัน