Сами АБДУК.АХХОР
ЭРКАКЛАРНИ АСРАНГ
(Хажвий шеърлар, масаллар ва ^икоялар)
Уэбекистон КП Марказий Комитетининг нашриёти
Тошкент — 1982 йил.
Муаплиф цакида
Куринишдан ёшга ухшаса-да цажвчи-ёзувчи
Семи Абдуцаццор олтмишга тулди. У умрининг цирк;
йилдан ошигини бадиий ижодга багишлади. Аввап
масаллари билан китобхонга танилган Сами Абду-
цаедор, кейин х,икоя ва киссалари билан наср мухлис-
ларини севинтирди. Унинг сценарийси асосида яра-
тилган республика сатирик киножурнали «Наштар»
кадрларидан томошабинлар хурсанд.
Сами Абдуцах^ор ашаддий сайё* *ам. У талайги-
на мамлакатларда булиб, уз таассуротларини цогозга
туширган.
БОЛТА БИЛАН КЕТМОН
Кеч кириб даладан к;айтганди Кетмон,
Кенг цовлида Болта ёрарди тунка.
Улар саломлашиб, Сарой киришгач,
Иккиси дардлашди, цилишди упка:
— Биласанми, ошна, — суз котди Болта,—
Улардай чарчадим, билллайман тиним,
Гарчанд булса х,амки жоним темирдан,
Д ам олай дейман-да, тугрими, иним?
Каллайи сах,арлаб ишим бошланар:
Талай утин ёриб, кесаман дарахт.
Бир нафас х,орди^ йуц, курийди тинкам,
Бетиним ишлагач буламан карахт...
— Менда нам ах,вол шу! — С уз пушди Кетмон,
Кун тигида ишлаш тушган бошимга.
Битмайди бирон иш далада менсиз,
Узим х,ам х,айронман уз бардошимга!..
)^али жуд а тугри айтдинг, Болтабой,
Ж оним иэ темирдан булган чоцда х,ам.
Ю м уш еб ташларкан, улиб булдик-ку,
Биэ х,ам энди жиндак олайлик-да дам...
Саройда колишди зеки инки дуст,
Кетмон чопилмади, мана ёз келди.
>^еч ким утин ёрмас, Болтабой бекор,
Бетутун, беминнат уйга газ келди...
Ш у куйи ётдилар саройдан жилмай,
Болта билан Кетмон — билмадим цанча?
Ойлар утди. Бирок;, х,еч ким тегмади,
Улар ётди уэоц шу ётганича...
Бир куни карашса — занглаб кетибди,
Таниб булмас эди улар юзини!
Одам *ам тушади шу х;олга албат,
Мех,натга урмаса агар узини!..
Б5РИ ИНИДА,..
О ч Бури цишлоцдан са^ар паллада,
Бир 1^уйни инига келди умариб.
Буринисо куриб лол колди, ха-да,
Уриша кетди у снгин шимариб:
— Нима булди сенга? Кузинг цаёцда?
Улаксадан булак йуцмиди олсанг?!
Ш у ям цуй буптими, турмас оё^да,
М уш укдан хароб-а келтирган улжанг!..
— Куп койинма, ахир...— юпатди Бури,—
Мен киргаи ф срмада шуидай х,амма куй!
Каровсиэ цолганми... цурибти шури,
Энди у фермага бормайман, ке цуй!..
Буринисо кулди: — Эй, пандапаци.
Нимаям цилардинг фермага бориб?
М удир цурасида унта бурдок;и,
Ана ушалардан кел-да умариб!..
ЧИВИН БИЛАН ПАШША
Чивин билан Пашша калин дуст эди,
Танишганди икков кузда — аёзда.
Чивин излар уни, цайга йуцолди?
Узоц куришмади улар бу ёзда...
Чивин шунча яшаб куп курди жуда,
Итпашша, Йулпашша, Хирапашшани.
Лекин, ^аммасидан афзал эди у,
Ш у туфайли излар фа^ат ушани!..
Бир кун учиб келди — кандайин чувонч,
Лекин, узгарибди турки, хислати.
Ф ан га дахлдормиш, билсангиз энди —
Пашша эмас эмиш, цаттоки, оти!..
Бошида оч цалпон;, кУлтиКДа китоб,
Кулда семиз папка, кузда кузойнак.
Чивинга бон;ади менсимай мутла*,
Гуё ^ечким йуцдай уэидан булак!..
Лол колган Чивинбой суради аста:
— Каёкдайдинг, мунча кетдинг куринмай?!
— Иш куп. Бирга эдим олимлар билан,
Улар ошхонасида яшадим чицмай!..
ЮГЩА БИЛАН КАЛИН
Бир кутубхонада тунда учрашди,
Икки Китоб цизгин ах,вол сурашди.
(Бири Ю п^а эди, титилган хупам,
Иккинчи Калин — каттакон туплам).
— Кани айт, Тупламжон а^волинг цалай
Хамон ётибсанми жойингдан жилмай?!
— Х,а-да1 Сенга ухшаб билмайми тиним?
Кулма-кул юрмоцни севмайди жиним!
Рацмим келар сенга, тинмайсан бирам,
Куримсиз, бебуё^, са^ифанг цам кам...
Бир ёстикча келар менинг савлатим,
Куриб тамош о цип, «Жавох,ир»— отим!
М уцовам устида не*"03 муцовам,
Шундай экан айтгин, цанчадир ба^ом?
— Бир сум !— деди Юпца лабини буриб.
— И-я?! — деди Цалин *айратга тулиб, —
Ахир, муцовамнинг уэи-ку бир сум?!
— Ш у экан-да бацонг м улжаллаб курсам!..
САФСАТАБОЗ ХУРОЗ
(Сергей Михалковдан)
Уй^усизлик тегиб жонига Хуроз,
Туриб олар кунда каллайиса^ар.
Цичцирар, ч ичн1иРар тухтамай бир оэ,
Кушни цаётига соларди зацар.
Кун буйи чуш тортиб чарчаган От х,ам.
Энди мизгиганда кетар уйгониб.
Уй^усираб гиншир кучун суб^идам,
Эчки, Сигир оёкда чицар тулгониб....
«Хой, туринг ялцовлар! Уйгон дангаса!—
Кичцирар хуроз.— Х °й , бу цандай нарса?!
Турларинг, ку-ку-ку-! Ку-ку-ку1
Ахир вацт пешиндан ошиб кетди-ку?!
Бетайин 6ан,ирикдан хириллаб овоз,
Хаммани оёчча турризар Хуроз.
Каттаю-кичикка утказиб сузин,
«Цандай ишбилармон»— курсатиб узин;
Кейинчи, кун буйи кетар куринмай,
Кичитци ут тагида ухлайди тинмай...
(Хатто, товуцларга сезмас зарурат,
У энди ярарди шурвага факат!)
***
Учрайди шундайлар орамизда х;ам:
Худди шу Хуроздай тушмас минбардан.
Буюрар, цичкирар, сурар улардан,
Узи цулин-кулга урмайди бир дам!..
7
САРАТОННИНГ САРИК КУНИДА
Саратон ёндирган энг иссиц кунда,
Чучцага ran отди чурада Эчки:
«Иссикда х;арсиллзб ётгунча бунда,
Ташцарига чициб м аэза чилсанг-чи1
Ажойиб кулмак бор, ёнбошла, ётвол!»
Э, х,озир бу ч/пмак булмоцда увол,
М аэза чилиб ётардим аллацачоноц,
Бирок,
Унда ётибди бир кайфи тароц!
(Хар дам олиш нуни келар эртарок).
Сунг пивохонадан у чициб,
Ётади кулмакка бошини тициб!..»
***
Бу кичик циссадан цисса нима денгТ
Баъзилар Чучцага узин цилар тенг!..
ЭТИКДУЗ
(А. С. Пушкиндан)
Бир куни Этикдуз сувратга цараб,
Пойабзалдан топди кичик бир нуксон.
Муйцалам-ла Рассом туэатди шу он.
Этикдуз-чи, кулин белига тираб,
Хамон берарди танбец:
«Эх;,
Ю зи н солибсиз цийшиц,
Бу сийна айтинг-чи, намунча очик;?,.»
Тоцати тоц булиб деди Анеллес:
«Этикдан юморин куя цоласизЬ>
Мен бунда бир дустни тутяпман кузда,
Билмадим, соз билур у не соцани?
Цатъий мушох;ида юритар суэда,
Гарчанд билмас узи х,еч бир вакони.
О лам *ацда фикр юритмай тезда,
Канийди этикка берса ба*,они1..
МАДАНИЯТ ЖОНКУЯРИ
Бирдан телефонам чолди жиринглаб,
Кимдир деди шодон х,иринглаб: 3И4,
— М е\монхонадаман. Цирчинчи хона.
(Цушиб чуйди яна):
Янгилик бор, тез кел, айтаман.
Бугун ишим битса, эрта цайтаман!
— Менга чара, кимсан? Танигандайман...
— Исроил!
— Эй, чайил!
Качон келдинг, ах;волинг чалай?
Кайта, узинг келгин, ran бор бир талай!..
— Йук, йуч, боролмайман. Х,озир вачтим
Тезда узинг етиб кел Розик;!
Узимча уйладим:— «Ха, жуда чизич»—
Кушдай учиб бордим у ерга дар^ол,
Курдим галати а^воп:
Д ераза тегида турган огайним,
З у р х,ааасла билан билмайин тиним,
Ушлаб дераэанинг чуш пардасини,
Артарди шошилмай ботинкасини!..
Куришмадим. Лол чолиб деди;
— Мана келдим.
— Хуш, узинг келгандинг нега?
Кочди орзин таноби деяркан менга:
— Тасдичца келганман... Янгилик шудир,
Маданий булимга этишди м у дир/
***
Тасдичда эсланглар рах,бар урточлар
Таши ботинкадай бор ялтироцлар!..
10
МЕХМОМЛАР
ВА НУЦСОНЛАР
Баъэи мусобача-
дош районларда
узаро теншириш
бригадаларининг
тажриба алмашув,
ишдаги нучсонлар-
ни очиш, ишчан
цамкорлик урнига
б и р -б и р л а р и га ЧУ-
руч мецмон булиб
кетиш х,оллари
тез-тез учраб ту-
ради.
Колхоэда яшайди ота ва онам,
«Бир куриб келай» деб бордим чишлочча.
Таърифи таралган чиш лоч ж уда цам,
Ерида — мул бойлик, сойида — лачча...
Кишлочча етмаёк лол ч°лдим шу он,
Тегмасди барчанинг чули-чулига.
Кучалар супурилиб, оцланар шийпон,
Кимнидир кутишар мушточ йулига!
Енг шимарган Раис берар йул-йурич:
«Кани, чачкон булинг, вачтингиз зич-ку1
Азалдан ме^монни кутишмао чуруч--»
Ф ермага завхозни ю гуртирди у.
Раис билан бирга райком дан вакил,
Колхоз оркестри чичди кутмочча.
Ёшу чари чолмай айтилган шекил,
Хадемай мех;монлар келди кишлочча.
М е^монлар беш киши — цушни райондан,
Узаро текшируа бригада — номи.
Гуллару алвонлар келди каёндан,
Янгради оркестр, табрик каломи!..
Орадан сал утмай азиз ме^монлар,
Дала айланишди, куришди ферма.
Куэдан кечирилгач дала шийпонлар,
Колхоз богчасига йул олди х,амма.
Бошланди кун огмай бунда зиёфат,
Куйлар суйилгану бедана кабоб!
Нозу неъмат сара — дейсиз циёмат,
Тортилди турли хил коньягу шароб!..
Кулай, фурсат топиб Раисдан сурдим:
— М унча цашам, Раис, мунча ошдингиз?!
Раис д ед и :— Ука, борганда курдим ,
Х,оэир сиз бу савол билан ш ош дингиз!
Биз турт одам бордик — шундай бригада,
Икки куйни суйиб ташлашди улар!
Роса м е хм о н б ул д ик. Б оплаш ди. Х^а-да,
Биз хам уч бор ортиц суйдик-да куйлар!..
...Зиёфат авжида, я нграр табрик суз,
Концерт берди колхоз хаваскорлари.
Латифалар айтиб кулдирса завхоз,
А в ж га чицди к;ишлон; бастакорлари...
Оён;лаб зиёфат, «чарчаб» мецмонлар,
Кетиш тараддудин кура бошлашди.
«Эски удум, совра биздан чопонлар...»—
Дея елкаларга би р-би р ташлашди...
Кучаларга тарин чик;ди одам лар,
О ркестр гум бури янгради яна.
(Афсуски, далада иш цизрин дамлар),
У зок кузатиш ди тинмай тантана!..
#* *
Узимча уйладим кузатгач мехмон,
Тажриба алмашиш булурм и шундай?
12
На танцид булди, на очилди нуцсон,
Бормикан фойдаси ташриф нинг бундай?!
«Ким узарга мех,мон цилиш»ни ташлаб
Яхшимасми ишчан б'/лса учрашув?
Тажриба алмашинг ташаббус бошлаб,
Кимга ке р а к КУРУЧ Дабдаба, шоа-шув?!
ФАНДА ЯНГИЛИК..,
Киш логига келди шах,ардан Мутал,
ё зги каникулни утказмок булиб.
Яхшилаб дам олиш — мулжали бу гал,
Келган шундай план, режага тулиб...
Эртаси фермада курди кизик ^ 0л:
Якка ш ох ю р а р д и с и ги р у новвос...
Х,а, *а , худ д и ш унд ай — барча корам ол,
Битта-яримтадан шохи бор,, холос!
Баъзи букаларнинг шохи йук мутлак,
Ажаб, нега бундай? Фанда янгилик?!
Балки, се*рлидир бунда сув, утлок,
Бир муъжиза борми, дустлар, айтгулик?!
Кимни курса Мутал тутар сурокка:
— Кандай б о раяпти янги илм ий иш?
З у р б е р га н м и д и н ги з кух,на уродка,
Сифатли утганми ут-хашак уриш?
Мутал суриштирди сабабин узок,
Ким илмий рацбару, ким тажрибакор?
Кандай кашф этилди бу сигир-бузок,
Бу янги нав зотда не тилсимот бор?!
Ф ерма м удири-чи:— Кечиринг,— деди,—
Х,еч кандай илм ий иш кил га н им из йук.
Циш буйи ем-хашак етмаган эди,
М олларимиз корни булмай колди тук-
Ем-хашак талашиб шохлари синди,
Ерга кук ут чикиб жанжали тинди!..
ОНА БИЛАН УГИЛ
Бор менинг М ирхолиц деган танишим,
Баъзида куриш иб цоламиз икков.
Сузини маъцуллаш — буларди ишим,
Ичимда уйлардим — вацтга эгов...
Хар учрашганида ran бошдан-оёк,
Оналар хасида буларди нуцул.
Бошца мавзуларга гал келмайиноц,
Оналар таърифин бош паб кетар ул,,.
Царанг, куни кеча учраш дик яна,
Уйига бошлади куярда куймай.
«Антицо ran бор-да1»— деди кувона,
Эргаш дим. Рад этмоц булди ноцулай!
Уйида хотини ва икки м ургак,
Яхши яшар экан, рузгори хам бут.
Турда турар Она суврати, демак,
М ирхолич сузида бор экан субут...
Хавас цилса арзир — О на х,апида,
Йигибти бир жавон анвойи китоб.
Эртагу достонлар,, талай ацида,
Сувратларда Она — мисоли офтоб!
«Антицо гап» учун вацт бердик анча,
Чиндан килган экан улкан эзгу иш:
Оналар хакида кушик; бор цанча —
Барин магнитофонга ёзиб цуйганмиш...
Бир чеккадан цуйди — дилрабо куйлар,
Хаммаси, хаммаси Оналар шаъни...
Кушин;лар м азм уни к;албга цуйилар:
«Она билан обод хаёт гулшани!»
15
Цушик орасида бердим мен савол:
— О нанг цаётмилар?
— Х,аётлар, бардам!
— Качон курувдинг сунги бор?
Деди лол:
— Утган йил кузда-ёв... — ж им цолди бир дам.
***
Киссадан ^исса шу — Бундай Мирхолик,
Бир шах,арда яшаб, курмаса йиллаб.
Сатцаий Она кетсин, нафратга лойиК|
Она мактовига кандай очар лаб?|
2— 3262 17
ЭРКАКЛАРНИ АСРАНГ!..
Яцинда уцувдим «Литгазета»да,
«Эркакларни асранг!» дебти муаллиф.
О чиги н и айтсам Н ам анганда, х,а,
Амалга ош м оцда бу цизиц таклиф...
Хозирги иш циэгин, долзарб паллада,
Наманган ю ртида биз булдик мех;мон.
Цимирлаган жон бор, бари далада,
Барака ypyfHH усти р а р дех,к;он...
Лекин, далаларга цайронмиз боциб,
Лоладек ёйилган хотин-у халаж.
Бири — универсалда, бири гул тациб,
У^арии; оларди кулоч ва кулоч...
Хув ана, сулув киз м е^рини бериб,
М ургак гузаларни парвариш этар.
Ш у гузадан ейди ризцини териб,
Ш у гузадан д онги оламга кетар...
Ёш -кари аёллар иш лар х,амжих,ат,
Нуёш бошларида гулгун бир рум ол!..
Э ркаклар далада куринм ас фацат,
Ш у нарсадан, дустлар, х;айронмиз ва лол.
Эркакларни излаб бордик бозорга,
Наманган б о зо р и гав ж ум ва обод .
Дуч келдик растада Абдуназарга,
(Имомназар угли). Куриш дик биз шод..
Янгицургон деган райондан экан,
«Узбекистон» номли колхоз аъзоси.
Иш кизгин паллада очибди «дукон»,
Цулида тинмасдан уйнар тарози...
Ш у район, Навоий номли колхоздан,
Механизатор келиб сотмоцда сабзи.
Дадахон Давлатов — суранг узидан:
Бозорнинг пайтими, цани чин лабзи?!
Яна шу районнинг Ильич колхози, деган!..
Мах,муджон Рофуров табелчи экан!
Бозорда янграйди цайкирган сузи:
— Кеп цолинг, б о р м и , х;ой, картош ка
Тракторчи экан, Турацуррондан,
Исми — Абдурацим Рофуров эрур.
У буларми колхоз «Узбекистон»да?
Качон курманг, гурунч растада турур...
Мана цатор-цатор «чорбозорчиплар,
Далада ишламай шацар кезади.
Наманган, уйчилик бу колхозчилар,
М охнат интизомин нега бузади?!
***
Токай ардоцланар бундай эркаклар,
Дала безасин-да темир билаклар!..
«УЙДА БУЛИНГ!»
Кутмаганда бирдан... Ха, дустлар, шундай,
Бош ланар цар нарса «бирдан» х;аётда.
Ш у д ен г, те л е ви зо р чолДи иш ламай,
Кизик эшиттириш бор-ку гоятда!..
Телефон пул келди: сим цоцдим дарцол,
— Алло, уста керак телевизорчи!
— Хуп, уйингиз кайда?— эшитдим савол,—
Бир неча суроцца жавоб беринг-чи!..
Уттиз уч саволга айлагач жавоб,
Дейиш ди:— Эртага уйда булинг Сиз!
Устамиз боради! (Болциди офтоб!..)
Бир цадам жилмайин уйда кутасиз!
— Кечирасиз, ахир, иш нуни эрта!
— Бизда цам!
— Келолмасми уста дам олиш куни?
— Йук, Дам олар у цам| А йтдим м инг марта,
Ундан олтигача кутасиз уни|
Нима цам циласан, керакли тош-да,
Ишдан сураб келиб, устани кутдим.
Кун буйи жилмадим, керак бардош-да,
Эшик пойлаб, дустлар, роса куз тутдим.
Кийин экан булсанг ишга урганган,
Узингни цуйгани тополмайсан жой...
Беиш утирмок;лик хуп азоб экан,
Ш у кун ун мартача ичгандирм ан чой...
Кун буйи устадан булмади дарак,
Эртаси шошилиб килдим кунгироц.
«— Иш куп, уйда булинг! Бугун боражак!..»
Эртаси *ам уста келмади мутла*!
20
Цисцаси, бир *афта булиб оаора,
Ойнаи жа^онни тузатиб олдик.
Аммо, кутмаганда, шу кун, не чора,
Ж умракдан сув оциб, ташвишда цолдик.
Яхшики телефон бор: сим кокдим дарцол,
— ЖЭКми? Тез келинглар! Уйни сув босди!
— Хуп, цайда уйингиз?— эшитдим савол,
Ж авоб килмай туриб, трубка осди...
Не киларни билмай кутиб тушгача,
Ж он цолатда яна цилдим цунгиро^.
— «Уйда булинг! Уста борар кечгача!..»
Ж а во б ол м а га н д им бундам х,ам тун гр о ц !
Бу сафар икки кун булиб овора,
Водопроводни тузатиб олдик.
Лекин, кутмаганда, шу кун, не чора
Электр ёнмайин ташвишда цолдик.
Бунга х,ам у ч -тур т кун м ен «Уйда булдим »,
О хи р и чарацлаб ё н д и -ку чирок.1
21
Афсус, ш у кун яна цайгуга тулдим:
Телефоним ишламас, чалмас кунгирок!
Х,еч цаёцца сим цоциб, бо гл ан и б булмас,
Яёв иш битириш осонми, бирок;!
Биламан, туэатиш барин чут эмас,
Телефон туэатиш булар огиррок;!-.
23
еозор вл оэор
(бир шофёр тилидам]
Ишга мен беш минут кечикиб келдим,
Ш у важдан Бошлицдан таъзирим едим.
Ярим соат мулроц уриш ди роса,
Танбе* бериб шундай килди хулоса:
— «Иш вацтин угирлаш !» — дейдилар бу ran
На^от кунда керак туриш им тергаб?
Прогул чилганга бизда йуч шафкат,
С удга бериш керак аслида... фацат...
Бир оз юмшаб д еди:— Борасан уйга,
Х отиним ш у б угун б о р м о ^ч и туй га.
Аввал бозор тушиб оласан гушт-ёг,
М уруч, кишмиш яна кукпиёз беш бог.
Ш улариинг барини уйга элт дарров,
Кайтишда кирасан бокчага бирров...
Угилча х,олидан хабар оласан,
Бола — ширин, ахир, Сен \а м отасан!
Бил-чи, цандай уйнаб, кандай ер овцат,
Унда узок чолиб кетмагин фацат.
Ш у ишларни тезда битказиб келгин,
Вацт эик, пар м инут ганим ат — би лгин!
Сен нега цакчайиб турибсан *амон,
Оёцни чулга ол — ю гур ги н чацц°н1...
Ю гурганча нетдим цилгани бозор,
Беш минут кечикиб егандим озор...
***
Энди айтинг дустлар бормикан мантиц
Беш м инутга Бошлиц ур иш са цаттик,?
Иш куни банд этса узга иш билан,
Уз иш ингдан булак, м инг ю муш билан?!
ФАЦАТ ОРИЗДА...
Кок тушда телефон жиринглаб цолди,
Викор билан Раис трубка олди.
— Лаббай, эш итаман! Э, салом, сизми?
Ишлар яхши, ра^мат, жойида. Бизми —
Районда илгормиз, гуза мавжида,
Далага кучганмиз, терим авжида!
Хар бир теримчимиз машина мисол,
Тонналар жам б у л а р — йигилса мискол...
Дала шийпонлари — келинчак уйи,
Колхозчи аримас — ундан кун буйи,
Барча техникани куйибмиз шайлаб,
Тайёргарлик куриб, тинмадик ойлаб.
Иссик овкат бизда булмайди канда,
Боцча цам му^айё — керак экан-да!
Иш килиб, тиним йук, х,амма саф арбар,
Хозирданок илгор теримчилар бор!
— Булар яхши. Ра*мат. Энди айтсангиз,
Калай бораяпти, дефоляциянгиз?!
— Хм..— Раис кизарди, тутилди тили...
(Худди шундай булган бултурги йили!)
— Хали бош л а м а д ик...— зур га д ед и у.
— Машина терими кечикади-ку?!
Бу савол янгради — отилган бир ук...
— Илож канча... Пахта очилгани йук!
Раис-чи, кимтинар, болага ухшар,
Туриши гуёки дами чицкан шар...
***
Аэалдан огизда х;осил ундирар,
Хар йили факат у гапни дундирар.
Сурасанг; — Хуш калай дефолиация,
Ж авоби ш у :— И-Я?!
25
БАЛИК ОВИДА
Бир дам олиш куни уч-туртта урток,
Балик овга чикди йул ю риб узок-
Ов бошланиб утди бир неча соат,
Х,еч ким га х,еч нима илинмас нах,от...
Фацат шодон кулар биргина Холик,
Кармокка илинган бир неча балик.
— Нега илинмайди биронта бизга?
— Бунинг сири бор-да, айтайми сизга?
Карм ок чет элники, чет эл карм оги,
(Хавога санчилди Холик барм оги!)
— Хуп, шу важдан дейлик, у илинибди,
Хорижий эканин цайдан билибди?
Ёки узинг каби, айтгин-чи Холик,
Мактанчокми цамма сен тутган балик?!
26
ХОДИМЛАРНИНГ ТАШВИШИ...
Идорага келдию Мулла Бокибой,
)^еч ким билан гаплашмас, гуё соковдай.
Цовогидан кор ёгар, дили цам хуфтон,
Тиш окин курсатмас, ута хафакон.
)^амкасаба дустлари таажжубдан лол,
Хар кунгидек ишлолмай кувнок, бемалол,
Бокибойдан сураш ди:— Нега бундайсан?
Бужудинг *ам аянчли, кора тундайсан?!
Савол колди жавобсиз, Бокибой тажанг,
Ш ундай утди иш куни зур-баъзур, аранг...
Ж иринглади бирдан унинг телефони,
Олиб трубкани Боки шу они,—
Яшнаб кетди, уэгарди: ковогин очди,
Ш у ла^зада огзининг таноби кочди...
Телсфонда бир айтиб, ун кулар узи,
Ш акар ип эшолмас, бол д енг *ар сузи!
Идора ходимлари утирар *айрон:
Боки хурсанд, илжаяр, гапирар бийрон.
Цаёкдан кун чикди — бунга не сабаб?
Эшитди-да ж ононин бу багри кабоб!...
***
Ишхонада ходимлар чекмасин ташвиш,
К ерак гох,о, ж о н кизлар, сим ко ки б тур иш !..
27
БИР МАЖЛИСДА
Мажлис давом этар анчадан буен,
Баъзилар улгурган булишиб цуён.
Одам хаккам-дуккам, эалнинг ярми буш,
Нотиц нутч сузлар, цизиц манзара,
На тор тиш увла р б о р , на м унозара...
— Кофе улаш инг!— дер мажлис Раиси.
— Хаммагами? Н едир бунинг боиси?
— Ш у н д а к;олганлар х,ам ухлаб ц °л м а йд и,
Мажлис чузилса-да *еч ким толмайди!..
ОТА ВА УГИЛ
Киэиц воцеанинг булдим гувоци,
Х,аётда у ч р ар ка н ш ундай хол гох,и:
Афанди кучганди шацри-азимга,
К^шлоцда угли бор — куриш лозим-да|
Йил утди. Согиниб кишлоцча борди.
Углин ахтарди...
Тракторчи экан колхозда угил,
Тогни талцон цилар, девцомат. норгул...
Узоц куриш дилар сураб цол-ах,вол,
Тракторни куриб Ота цолди лол:
Бир карич келади устида ифлос,
Куриб ётар биров туфлаб кетган нос...
Каноти цийшайган, синиц гайкалар,
Сувдаги кемами?— Тегсанг чайцалар...
Боглаб цуйилибди болт урнига сим.
Аф анди суради :— Бу цандай тилсим?
Сендан соз парвариш циламан тинмай —
Эшагим яшнайди очилган гулдай...
Эй, саткаий одам кст, трактор минмай!..
ЭР-ХОТИНЛАР ОРАСИДА
(Ммнкатюралар)
КИМ НИМАНИ ХАЛ КИЛАДИ1
— Отпускангиз чачон? — Суради хотин,
— Хужайин билади!— Ж авоб берди Эр.
— Kjaepra борамиз? — Хотин олди тин..
— Буни сиз биласиз, Хоним!— Эри дер.
— Куп пул керак, уни к;айдан топасиз?!
— Фацат ш у нарсани х,ал этамиз Биз!..
ТУШНИНГ ТАЪБИРИ
— Адаси,— деб колди Хотин,— тушимда...
— Булди, булди, — деди Эр хам дархол, —
Туш таъбирин топиш м енинг ишим-да.
Хуп, цанча пул керак, очиц айта цол!
ЭНГ ЯХШИ COBFA
Совга ташвишини цилиб Хотини,
Эрга д е р :— Не совга айлай садаганг?
Эр тунилган кун-да, айтди ботиниб:
— Бугун сукут c a rç /ia — шу яхши совганг!..
ЭНДИ ОВКАТ ЕСАК ХАМ БУЛАР...
— Хотинжон, айт энди, кунглинг тулгандир,
Дачанг бор, машинанг, олдинг мебель хам!
Орэу-хавасингни бари булгандир,
Бугун пиширсанг-чи, иссиц бир таом!..
30
КАТРАЛАР
Давлат мулки синса — бочади аранг,
Уйда чинни синди — жанжални чаранг!
* **
Ф урсатни бой берди, чул бормай ишга,
С ун г цамма айбни агд арди чиш га!
***
Уэгани танчидга устаси фаранг,
Узин танцид чилсанг1 кутарар аранг...
***
«Цуйхона чурамиз!»— яна суз олди,
А ф сус, б у ваъда х,ам ёмтирд а чолди.
• *»
Касод молин роса махтар ошириб,
Яхшиси, келса-чи, сотар яшириб!..
¥ •i'
Ота-угил уйда бирга туришар,
Уртада арач б о р — ах,ён куриш ар...
***
Ишдан-ишга кучар, Читтак — чунимсиз,
Ш у важдан доимо иши унумсиэ!
***
Беш цафта овора бу кекса киши,
Бир-бирига йуллар, битмайди иши...
Бир туда шилчим бор — куча кезади,
Тонггача одамлар тинчин бузади.
31
**
Уйида тош уйнар, циласиз хавас,
Далада бу Полвон — терозбон, холос!..
«— Ёрдам га ч и ^а м и з!» — ке р и ш д и кукр а к,
Ярим йулга етмай уриш ди жуф так!
Ёшликдан пайпаслаб, талтайтиришди,
Пулга ургатиш ди, расво цилишди...
Энди турцин куриб узлари хайрон:
«Бундай ёмон куйга у туш ди цачон?»
— Ишга чип!— десангиз «бемор» у хар дам,
Бозорда олдига й /к тушар одам...
Когоз тулцинида сузар мансабдор,
Билгани — телефон, курсатма, чарор...
Билиб куй, КУРУИ гап ёцмас чуло^ца,
Гап эмас, ем керак чую -улоцца!
Ёзувга царасанг — тартиб жоймда,
Амалда бузилар мавжуд цоида:
Ш у ёзув остида ичилар арац,
Бушаган шишалар келтирар фойда...
Ф урсат зиц, цолмасин десант армонинг,
Кукка булут чицди — кутар хирмонинг!
32
Макканинг *ар дони,
Чорванимг жони...
*
— Туёк бут булса, бас!— деди-да Чупон,
Кузи элгиб, куйни уйга бойлади.
Ф ермага ревизор келиб колган он,
Ёглик палов билан огзин мойлади...
Ш ухлик деб царашди куп оэорига,
Энди у айланди чин безорига!
% ф%
Кучада одобли — маданий киши,
Х,авасинг келтирар цилган хар иши.
Уйида унутар одобнинг отин,
Э нг о ги р иш ни х,ам килади хотин!
Кранчини курикда узок пойлашди,
У келиб пивочи булиб жойлашди...
Аслида ишёкмас; ичиши арак, 33
Кулида хужжати:— икки юзи ок!
*
Кучада улфатга килиб берар ош,
Уйида ёстнкдан кутармайди бош!
***
Уни сехргар деб уйларсиз балки,
Йук, йук, к ил ган иши равш ан ва аниц:
Каттакон бир тошни куйса тарозга,
Тош ни босиб кетар би р каРич балик!
Ф ♦ Н4
— Иш дан к о ч м а й м а н !— Дер,— Б еринг м енга иш1
Иш им булсин фацат рах,барлик н,илиш|
3—3262
***
Савлатдан от хуркар Полвон Хужанинг,
Колхозда ю м уш и — боциш жужанинг...
***
Бир соат ухлайди, бир соат ейди,
«Иш куним шундай-да, соатбайЬ — дейди!
***
Чуэа берсанг пишик ип хам узилади,
Иш вацтида цилинмаса бузилади!
***
Алимсокдан цолган фильмлар билан,
Прокат киш локда тулдирар план!..
***
— М о л х о н а КУРЯПМИЗ!— Раис керилар,
Уч йил утди, хамон гишти терилар...
#* *
Бу тантик надрнинг олчи ошиги,
Танкиду ж а эо д а н саклар Бо ш лири....
** *
И рригатор касбин эгаллаб бу киз,
Умрини сув сотиб утказар, эсиз!..
***
Сотиб олгандаёк брак ботинкам,
Ремонтга ю гуриб куриди тинкам!..
***
Далада юрганда гап-сузи цоп-цоп,
«Пахта тер1»— деганда ош хонадан топ!
***
«— С е н и н г сорлирингга ичиб мен куп гал,
Узим с о р л и р и м д я н аж ралдим тугал...
34
***
Совун; сувга урмас чулин арзанда,
Эсиз диплом унга, эсиз фарзанд-а?1
И« * *
Ота елкасида. Д е р :— «Отам Яшасин1..»
Ёш б ош д ан билм айди мех,нат нашъасин!
***
У^иш, иш, цисобда улардай нуноц,
Пул санашда эса у абж ир мутлоц!
***
Ма^сулот сиф ати— *ар ишининг тожи,
Бракка йул цуйгач — фойдасиэ важи...
¡¥ * *
Тухумдан чицибоц жар солди Mypfa«,
— М енга энди амал, зур ойлик керак1
***
Савдо цилганида кетади жушиб,
М олига купол гап сотади к;уши5|.,
***
«Хар ишига узим, дер, меъёр, тарози!»
Ш у важдан узидан узидир рози...
***
Сабэавогни гамла кутмай йул-йуриц,
Кишда д астурхонинг цолмайди цурук;!
***
Уйда шердир, тумшуц осмонда цар дам,
Ишхонада ёввош, мусича одам...
***
Иш урнига, куринг, ушшогу-ялла,
Оцибат иш чала, гуза х,ам чала...
35
Арачхурни курсанг турмагин чараб:
Оила, одамни у чилар хароб!
Ф авчул од д а б и р х,ол ю з бе р а р ш у кун,
Кишлоч магазини чолса беарац.
Билим м анбалари— китоб йуч булся,
Савдо ходимлари кайгурмас, бироч!
«Х,аром улди!» — акт бор, бош лаш ди ишни,
С унг булиб олишди танаю тушни...
Паррандага зур бер, бу соца муцим,
Етти м уъ ж изанинг б и ри ди р тухум!..
А гроном дипломи хайф дир унга,
Ресторанда улар кунларни тунга!
Яхши йил б а ^ о р у ч иш иДан маълум,
Кишининг кимлиги ишидан маълум.
ОТПУСКАГА ЧИЦМАЙДИГАН ОДАМ...
Идорада бир айтиб, ун кулиб х,аммани огэим га царатиб, ла-
тифа айтиб утирган эдим, бирдан бош лигим из чан;иртириб колди.
Кайф им 40F, эртадан отпускага чицаман. Реж аларим улкан, о тп ус-
кага чицаману КамАЗда ишлаётган укам олдига ж унаб кетаман.
Буюк Волга буйлаб сайр чиламан. Унинг яшил сох,илларида балиц
овлайман. Маэа килиб, яйрайман...
Ха, ш ирин хаёлларимни хонамиз эшиги кесакисига суяниб
турган секретарь циз бузди. У мени урнимдан туриб унинг ол
дига тушиб бошлин; х,уэурига бориш им ни кутарди. Кизич, хужайин
нимага чациртирдийкин? «У ёкдан бирон нима ола кел!» демок;-
чими? У зим цам билам ан. У нга )^еч н им анинг ке р а ги йуч. Хамма
нарсаси ошиб-тошиб ётибди! Уйини музей дейсиз! Хужайиннинг
сдам га рчи лиги зур, балки у мен билан хайрлаш моцчидир? Ёки...
ёки бирон совуц ran чициб цолдими?!
Оёгимни зурга судраб босиб, хужайин кабинетига кириб бор-
дим. Кабулхонада навбат кутиб утирган уч-турт одам менга
«ачиниб цараган»дай булди. Ю рагим оркамга тортиб кетди. Ху
жайин ута ташвишли овозда ким биландир телефонда гаплашар-
ди. Кули билан ёнбошда турган, к ирмизи чарм к опланган крес-
лони таклиф этди. Узим *ам худди шу таклифни кутиб тургандай
креслога чукдим. Хужайин нималар деяпти цулогимга кирмайди...
Бошим мисоли арининг уяси — нимага чацирдийкин?!
Ни^оят хужайин трубкани ж ойига цуйди. Ута афсусли назарда
м енга царади. ь Ир дацица тикилиб тур д и -д а , кейин кабинети д е -
воридаги сувратни биринчи марта кураётгандай унга цараб деди:
— Кечирасиз, ука,— унинг овозида узр о*анги янграб турар-
ди.— С изнинг отпускангизни сал кейинроц кучириш га тугри кела-
ди... Хозиргина уз кулогингиз билан зшитдингиз, эртага сиз Бош
бошцармага ж унаб кетиш ингиз керак. Квартал план, *исобот, янги
цуллаётган ихтирочилик таклиф им из— наммасини узингиз олиб
бориб, Бош бошцармага топш ириб келасиз...
— М ен... отпускам...— знди ran бошлаган эдим. Бошлиц су-
зимни булди:
— Биламан, тугри. Идорада тасдин;лаб, д еворга осиб куйган
37
«отпускалар графиги» бор. Ушанга мувоф ик эртадан сиз отпуска-
га чикиб кетиш ингиз керак. А м м о начора? Келинг, уша граф ик
бузилмасин — сизнинг урнингизга ёрдамчингиз отпускага чикиб
кета колсин!
У дарх;ол кунгирок тугмасини босиб секретарь кизни чакирди.
Орадан сал утмай уринбосарим Бошлик кабинетига шошилиб
кириб келди. Аввал бошлик билан сермулозимат куришди, кейин,
гарчанд биз эрталаб кую к куриш ган булсак-да, х;озир яна менга
кулини учини бериб, сунг хужайин огзига тикилди.
— ^ о ш и м ака, кечирасиз, зарур бир ю м уш чикиб к°лди...—
Бошлик хийла хижолат тортиб ran бошлади.— Биласизми, идора
манфаати шуни такозо этяпти... Булим бош лигингиз...— у мен то-
мон угирилди.— Эртадан отпускага чикиб кетиши керак эди.
— Тугри, тугри, биламиз,— шошилиб Бошлик сузини илиб
кетди Х ош им ака— А гар, б уй р ук булса...— у мен том он уги р и л
ди.— У кишини зур тантана билан кузатиб куйишимиз мумкин.
Цачон уюш тирайлик кузатувни?— Хош им ака шундай деб бутун
киёфаси билан савол аломатига айланди.
— Гап ш унда-да! Булим м уд иринги з Бош бош карм ага ком ан-
дировкага кетадиган булиб колди. Ш у важдан отпускага у эмас,
сиз чикадиган булдингиз! Энди, *алиги отпускалар графиги бу
зилмасин, деймиз-да1
Бошлик яна )^ошим ака томон угирилди:
— Сиз нозир месткомга бориб учранг, санаторийга путёвка
х,ам б о р ш екилли...
— Отпускага? — Х,ошим ака каддини ростлаб, ундов алома
тига айланди.— Йук, мен отпускага чиколмайман.
— Нега? )^озир булмаса, кейин чикасиз-ку?
— К ейин х,ам чикм айм ан.
График буйича, узингиз качон отпускага чикишингиз керак?
— М ен отпускачилар руйхатида йукман.
Бош лик х,айрат билан олдин Х ош им акага кейин менга кара-
ди. М ен нима дейишимни билмай лол турардим.
— Отпуска керак эмас м енга!— Х|ошим ака шундай деб, ка-
бинетдан чикиб кетди.
— У киши купдан сизда... бизда... ишлайдими?— орага чук-
кан узок сукутни бузди таажжуб ичида Бошлик.
— Йук, ун ойдан сал ошди.
— Хуп, майли, отпуска гра ф иги бузила колсин, нима нам к и_
лардик. Командировкаларингизни тугрилайверинг.
Кунглим хижил булиб уйга келдим. Хотиним ким биландир
кую к гаплашиб утирар, бизнинг булажак Волга буйи сафаримиэ
тайёрлигини кайта-кайта уктирарди.
38
— Хеч цандай Волга буйи, неч кандай сафар йуц!— бевакт
агдарилган дарахтдай диванга цуладим. Буни куриб хотиним билан
менмон булиб келган жияним Рафицнинг капалаги учиб кетди.
Иккаласи дарнол тепамга келишди.
— Вой улмасам, дадаси, сизга нима булди? Тинчликми?
— Тинчлик цаёцда...— пунгилладим мен ж и я н билан кур и ш га н
булиб.— Битта лацма асабни бузди...
— Ия, дадаси, бу нима деганингиз?! У лакма ким экан?
— Ким буларди, )^ошим ака-да! Янглишмасам Бодомзорда
турарди.
— Х,ошим ака?— сузга аралаш ди боятдан б е р и б и зн и н г туш у-
ниб булмайдиган савол-жавобимизга жимгина цулоц солиб утир-
ган ж и я н и м Рафин;. — Б о д о м зо р д а туради, дейсизми? Бу, налиги
бизнинг маълум ва машнур )^ошим ака Эргашев булмасин?!
— Сен уни танийсанми? Дарх,ацикат — Х,ошим Эргаш ев!
— Ия, цизицсиэ-а...— ж и я н и м истензоли кул д и .— Кандай
нимай уни, ахир у цуш ним-ку!..
— Кушним? Ха-я, сен нам Б одом зорда турасан!..
Бугун булган бутун гапни бир бошдан никоя циларканман,
ж ияним аввал илжайди, кулимсиради, кейин цан-кан ота бошлади:
— )^ошим ака отпускага чициб, санаторий ёки дам олиш уйи-
га борадиган анойи одамми?! Куз олдингизга келтиринг: Борди-ю ,
у отпускага чик;иб, дам олгани кетса, хуш, унда цуш нилар эш иги
тагига ахлатни ким тукади?! ё булмаса, мактабдан келиб, новлида
жимгина гаплашиб утирган болаларга «ной, бир ерга тупланма,
ф утбол уй н ама, дера за ла р н и синд ирасан!» д еб ким тур т то м о н га
цувиб цолади? )^а, у отпускага чициб кетса, уясида ётган цуш ни
итига узи тош отиб, кейин «кучугинг дам олгани цуймаяпти, кеча-
сию -кундузи вовиллагани вовиллаган» деб эгаси олдига бузчининг
мокисидек чатнайди?!
Хар нарсани бацона цилнб, ким нар куни уйм а-уй ю ради,
шикоят устига шикоят ёзиб, нали ЖЭКка, нали райисполкомга чат-
найдиП Ёмоннинг яна бир цилиги бор: Ш анба ёки якшанба кун-
лари чушни аёллардан биронтаси кир ювиб, новлига ёйдими та-
мом! Худди шуни пойлаб тургандай Цошим ака йул-йул пижамаси-
ни кийиб, чулига сал нам й и гир м а йилдан бе р и р у з го р га асчатиб
келаётган шолчасини кутариб чичиб, оппоч кирлар ёнида гаврон
билан астойдил, ж онини ж абборга бериб 404а бошлайди...
Ж ияним бир дачича тухтаб, менга тикилди.
— Биламан, нозир у сизнинг идорангизда ишлайди. Лекин,
сиз билан кариндош эканимни билмайди. Билса яна битта ариза
ёзгани утирарди...
— Ариза?
39
— Х,а, у юмалок; аризалар устаси. М ана Б о д о м зо р га кучиб
борганимга уч йилу турт ой булган булса шу давр ичида унинг
аризасига мувофик мен беш марта ЖЭКка, уч марта район мили
ция булим ига, турт марта ра й иж р о ко м га ва инки марта райком га
чациртирилдим. Хар куни ишдан кайтиб келгач, «Бугун цайси таш-
килот чациртираркин?» деб ю рагим ни х,овучлаб утираман. Баъзан,
бундай чацирув ц° р° з и — таклиф нома келм аганини эш итиб ху р -
санд булиб кетаман. Ам м о, бу хурсандчилик цзчонгача давом эта-
ди? Эртагачами? Эрта яна б и р о н ё^да н чацирув ч ° р° зи келм ас-
микин?!
МАНОЛА
(Интермедия)
Биринчи куриниш
Завод директори нинг кабинети. Катта ю м ш оц креслога ботиб,
Директор утирибди. У столи устидаги телефонлардан бирини бу-
раб, сим цоцди.
Директор — Алло, бу ким? Уртоц Боциевми? Салом! М ен. А гар
малол келмаса, бир минутга м енинг ёним га келиб кетсангиэ...
(Директор трубкани жойига куйиб, сигарета тутатади. Эшик
очилиб, гоят дароз, орик, куриниши нам симёгочга ухшаб
кетадиган Бокиев киради).
Бокиев— Салом, Ш одибек ака! Йуцлаганмидингиз?
Директор — )^а, би р ran чициб цолди. (Т угрисид аги стулга ути-
риш га таклиф этади.) М енга н;аранг, Социбой, Сиз унча-м унча
газеталарга хаба р -п а ба р ёзиб турасиз-а? Ха, баракалла! Гап
мундоц! Мана, газета (у стол устидаги газеталарга ишора ки-
лади). Кэйси бирини олманг макталган заводу фабрикаларни,
колхоз-совхозларни, турли корхоналарни курасиз (уйлаб, сал
тортиниб), шу десангиз, мухбир ёнгинамизда булсаю, биз сира
мацталмасак... (пауза...) Хуш, нима дейсиз?
Бокиев— Xм — мен... Нима деб... налиги.
Д иректор— Эй, нам унча латта чайнайсиз? Ёзув-чизув булса н;У'
лингиздан келади. Бир хабарингизни узим нам уцигандим
шекилли.
Бокиев — Бу энди, налиги ц ехи м и зга ои д гап эди-да!..
Директор — Генерал буламан деб наракат цилмаган солдат наци-
ций солдат эмас, Сиз нам ёзувчи булиш ингиз керак. Манман
деган ёзувчи-адиблар нам ишни деворий газетадан бош -
лаш ади... (Боциевни ю м ш а га н ин и кур иб ). Гап д еган мана б ун -
д ог бупти! Хуш, аввало заводимизни роса мацтайсиз. Буёцни
аяманг! Кейин бир-икки камчиликларни нам айтиб утасиэ. Иш
бор жойда камчилик — нуксон булади-да, дейсиз! Шундайми?!
Б окиев — Ш у н д а й к у -я , лекин, м енга б и р талай иж о б и й ва сал-
бий фактлар керак-да! Уларни цаёкдан оламан?
41
Директор — Уларними? Уларни Сизга биэ берамиз-да1 Цани,
ёэинг! ака! (У чунтагидан ён дафтарини
Боциев— Хуп булади, Ш одибек
чицариб, ёэа бошлайди).
Иккинчи куриниш
Орадан икки нафта утган.
Уша кабинет. Д иректор цулида газета, у ёцдан бу ёцца ю ради.
Директор — Нима цилиб цуйди бу лацма?! А? Пичоцсиз суйди-ку!
Бутун оламга шарманда килдию. (Газетани завода силкитиб)
Бу мацола эмас, ф ельетон-ку! (Жанл билан цунгироц тугмаси-
ни босади. С е кр е та р ь циз кир а д и), Ч ациринг. Ч ациринг уни1
Оёгини ерга тегиэмай олдингизга солиб келинг! (секретарь
ш ош и л иб кетади) Вой тавба-ей, нима цилиб цуйди бу асти?
Боциев — М ум кинм и? (Э ш икни очиб, Д и р е к т о р н и н г важонатини
куриб остонада тухтаб цолади).
Директор — А? Сизми? К и р и н г кира цолинг! Нима циласиз торти-
ниб! Мана... (цулидаги газетани силкитади) ...Ишни дундириб,
цойил цилиб цуйибсиз!..
Боциев цурца-писа ичкари кириб, бир четдаги стулга омонат-
гина утиради). Узингиз уцидингизми?
Боциев — Ха, нм... йуц...
Директор — М енга курсатган мацолангиз бошцача эди-ку?| Ким
уни лайлакна ухшатиб оёц-цанотини кесиб чицди? (Боциев
«билмадим» маъносини билдириб, елка цисади). Билмасангиз,
нозироц редакцияга чопинг. Кимнинг цулига берган булсангиз,
ушандан суранг! Бу мен ёзган мацола эмас, денг1 Раддия бе-
риш ларини талаб цилинг! Тушундингизми? Чопинг! (Боциев
ш ош илиб чициб кетади). Уфф... тоза ш арманда цилдию...
Бош бухгалтер — (Э ш икдан ки р и б ) А сса л о м у алайкум, Ш о д и
б е к ака, салом атликлари... (Кузи газетага туш ад и) Хм... х,м...
цизиц... Нима, бу ф ельетонни шу узим изнинг Социбой ёзиб-
дими?
Директор — Ф ельетон эмас, мацола! Ха, шу узим изнинг Социбой!
Бош бухгалтер — Вой товба-ей, нима бало, б у С оцибой йулбарс
ютганми, цайси ю рак билан ёзибди?! (Телефон жиринглайди).
Директор — (трубкани олиб) Эшитаман, алло эшитаман. Ха, мен!
Нима, на, ш ундай булиб цолди, ошнам. Бундай бемаъэа мух-,
бирни цувиб юбормайсанми, дейсизми? Ха, энди танцид, уз-
уэини танцид... келгусининг меваси... (Пауза) Мацоласини узим
кургандим ... Салбий ва иж обий фактларни нам унга узим б е р
ган эдим. Ш унисига найронман-да!„. Бутунлай бошца мацола
А2
босилиб чицибди. Ха, х;а, н о зи р узини р е д а кц ия га ю гу р ти р д и м .
Билиб кел х,аммасини дедим... Ранмат, хуп, хуп, саломат бу-
линг... (Трубкани цуяди) Кунгил сураган булиб гапиряпти...
Бош бухгалтер — М айли энди, хафа булм анг, Балки, радд ия б ериб
цолишар?.. (Чициб кетади) Хозиргина бошбухдан эшитдим.
План булим м у д и р и — (ки р и б )
У зим уциганим йуц... куп чакки иш бупти-д а, кани би р куэ
ю гуртириб чицай... (Уцийди). Уциган сари м инг хил тусга ки-
ради: коши чимирилади. «У*..,» «оббо...», «войбуу...» деган
овозлар чикаради (Бирдан уцишдан тухтаб) Ия, Ш од ибе к ака,
бу Социбой фацат сизу мен биладиган салбий ракамларни
цаёкдан олибди?
Директор — (ж еркиб) Уларни бу касофатга мен берган эдим!
План булим м у д и р и — Сиз?! (Ш а л ви р а б колади) Хонага С оцибой
кириб келади. Х овлиццан, нафаси цисилган. Эшикда пайдо
булиши билан Директор билан План булимининг мудири унга
ташланишади.
Директор
План булим м у д и р и — . Хуш? Нима дейишди?! олиб цолган
Боциев — Редакцияга б о р д и м . М ен д а н мацолани
адабий ходим:»... ютукларингиздан кура камчиликлари куп
экан... Нуксонлар тузатилса иш яхши булади, деб камчилик-
ларни босдик...» деди.
Директор — О б-бо, иш баттар пачава булди. Энди трестдан, ми-
нистрликдан цунгироц кут. Коллегия мажлисида муцокама ци-
лишади, роса пустагимизни к°киш ади. Ахир, редакцияга, тан-
цидий мвцола текширилди, деб жавоб цилиш керакми? Керак!
...Ш у чок телефон жиринглайди. Уччовлари нам цотиб цоли-
шади... Д иректор трубкани олгани цул узатади-ю, шу захоти
хавотир ичида кулини тортиб олади...
Парда
ОХИРГИ САДОКАТ
Бу идорага мен янги келганман. Хамкасбларим билан тез ора-
да танишиб олдим. Хар бирининг уз фазилати, эзгу хислати бор.
экан. Бири наддан зиёд камтарин, бири ута одамохун, яна бири
ишчан. Буларнинг ичида Салим ака деганлари нимаси биландир
бош^алардан ажралиб турарди. Нимаси билан дейсизми? Келинг,
бир бошдан гапириб бера цолай, балки, узингиз нам тушуниб
оларсиз...
Эрталаб одатдагидай ишга боргани уйдан чивдим. Куча
эшигим ёнида Салим ака турарди. М ен узимча: «Бирон иш билан
уйимга келгану, ичкари киргани ийманиб, чицишимни пойлаб
турибди» деб уйлаб, куриш дим. «Салом-алик» булгач, ичкари так-
лиф этдим. Йуц, у ичкари кириш га бутунлай унамади. М ен: «Бу-
ниси цандоц булди? Келишга келсаю ичкари кирмаса?» деб анди-
ша ципиб турган эдим, шу чоц идорам изнинг машинаси эшигим
ёнига келиб, тухтади. М ен дарнол узим ни койидим : «Эй, каллава-
рам, ш у оддий гапга нам ак;линг етм абди-да! Салим ака «Х'/жа-
йин билан ишга машинасида бирга кетаман!» деб келган. Ана ма
шина келди!»
М ен хаёлимга келган шу уйлардан хулоса чикариб, Салим
акани дарнол машинага таклиф этдим. Буни к;арангки, Салим ака
машинага чин;ишга нам кунмади.
— Нима, узингиз нозир ишга кетаяпсизми?— баттар хижолат
булиб сурадим ундан.
— Ха, ишга|
— Булмаса утиринг, мен нам идорага кетяпман-ку! Тайёр
машина!
— Йуц, узр, узлари жунайверсинлар. Мен... налиги...
Салим ака гоят йугон гавдасини ута эпчиллик билан эгиб, мен-
га таъзим килгандай чап цулини кукрагига чуйди-да, орчасига бу-
рилиб кетди.
М ен паришонхаёл, бу жумбок; одамнинг уйимга нимага кеп-
д и ю , нимага на ичкари кирм ай, на м аш инага чичмай о р ц а с и г а б у -
рилиб кетгани сабабини билолмай гарант эдим. Куз олдимда узим-
нинг биринчи ишга келган куним гавдаланди: Хамма билан бу-
44
лимларга кириб танишдим. Гаплашдим. Ленин, шу нуни Салим ака-
ни курм адим .
Эртаси эрталаб кабинетимга ана шу Салим ака кириб келди.
Кеча бетоб булиб идорага келолмагани, мен билан намма чатори
танишолмаганидан афсусланганини айтиб, ёнимга келди, кифтимга
чулларини куйди. Ноилож урнимдан турдим. У мени чучогига
босди, овози узгарди.
— Хужайин, кечирасиз, бизга энди оталич чиласиз, билмага-
нимизни билдириб устоз буласиз, наммамизни йулга соласиз!
М ен роят хижолат чекдим. Отам десам каму, бувам тенги
келадиган одам невараси чатори бир йигитга «отамсиз, устоз йул
га соласиз»... дейиш и ж уд а-ж уд а эриш тую лди « Ш у гаплари рост-
ми, сам им ийм и, ю р а ги д а н чичяптими?» д еб аф тига тики лдим . Х,а,
ростга ухшади. Энг муними, кузларида мулт-мулт ёш чалчиб ту-
рарди...
— Эй Салим ака, бу гапларни чуйинг,— дедим ониста нам хи-
жолатдан, нам унинг чучогидан чичмоччи булиб — бу гапларни
Чуйинг, наммамиз бирга ишлайверамиз...
Бир неча кунгача Салим акани курганда узимдан-узим уялиб
юрдим. Хозир нам машинада унинг тугрисида уйлаб бораркан-
ман, шофёр йигит М анмудбекдан сурадим.
— М анмудбек, сиз бу идорада купдан бери ишлайсизми?
— Ха, бе ш -о л ти йил бул иб ч 0лди. Нима эди?
— ЙуЧ, узим . Ш унчаки...
М ахмуд менинг сузимга ишончирамади шекил, орчасига бир
чараб олдию, яна индамай кетаверди. Биз хийла ж им кетгач
мен яна ran чотдим:
— Сиз... налиги... Салим акани яхши биласизми?
Ш оф ер йигит галати бир илжайди. Унинг бу нолатидан у Са
лим акани яхши биладими ё билмайдими — ажрата олмадим. Ман
м удбек бош ини сарак-сарак чилди, кейин мен том он сал угири-
либ:
— Янги ишга келганингизда сиз билан йиглаб куришдими?—
деб сураб чолди.
— Хм... на...— дея олдим мен.
— «Хужайин, энди бизга оталич чиласиз, билмаганларимизни
билдириб, устоз буласиз, наммамизни йулга соласиз!» деди-
ларми?!
М ен нангу-манг булиб чолдим. Худди ашаддий сирим фош
булиб кетгандай ш оф ер йигитга нима деб жавоб чилишни нам
билмай чолдим. Манмудбек бепарво машинасини «учириб» бо-
раркан, худди узи билан уэи гаплашгандай сузида ониста давом
этди:
45
— Салим ака бизнинг идорамиэда уч-турт бошлицни курди.
У х;ар б и р бош л ич иш га янги тайинлангаида худ д и ана ш ундай
йиглаб куришади, устоз, отам деб танишади. Аллачачонлар пен-
сияга чичиши керак эди. Чамалаб чараса, пенсияда оладигани
ц оэи р б е к о р ути р и б олаётган п ул ин ин г яр м ига х;ам б о р м а с экан...
Ш ун и нг учун бош личларнинг пинжига кириб, «Отанг яхши... онанг
яхши» деб жон сачлаб юрибди...
— О лдинги бош личларнинг биронтаси...
М ен Мацмудбекдан «на^от олдинги бошличлардан биронтаси
унга индамаган, шу *олни кура-била туриб таъзирини бермаган?»
деб сурамоцчи эдим. Лекин. саволим охирга етмай, М а^мудбек
зенни тез, ачли paco йигитлардан эмасми, дарх,ол гепни илиб
кетди:
— О л д и н ги бо ш л и чл а р н и н г д ея р л и х;ар би ри у билан тучнаш -
ган, уриш ган, чора курган, натто сиздан олдинги бош лич М и р -
гиёс ака уни кабинетдан найдаб чичарган!
— Сабаб?
— Сабаби, Салим аканинг яна бир ёмон одати бор. Олдинги
бошлични кейин келган бошличча улардай ёмонлайди. Хали сиз-
нинг олдингизга кириб, М и р ж ё с акани ёмонлагани йучми?
— Йук, пали кирганича йуч.
— Булмаса киради, албатта киради!
— Хали сиз, уни кабинетдан *айдаб чичарилганини айтди-
нгизу сабабини...
— Сабаби, С алим ака билибм и, билм айм и, ё атайин чилади~
ми, бировнинг гапини иккинчи одамга *аммасини эмас, ярмини
айтади. Ш ундай чилиб у М иргиёс акани план булими бошлити
билан уриш тириб чуйган эди! дегандай истецзоли
— Товба, бундан нима фойда унга?
М ацмудбек: «Мунча содда одам экан»
кулиб чуйди:
— Бошличнинг кузига яхши куриниш учун План булими му-
дирини ёмонлайди, план булими мудирига «уэининг одами булиб
куриниш учун» бошлични ёмонлайди-да!.. Уртада шундай булиб
чичадики, *амма ёмон, битта Салим семиз яхши одам!.. Гуё у бул-
маса бутун олам аллачачон агдар-тунтар булиб кетадигандай...
М ен шундай хаёл, ралати савол-жавоб, ш оф ер йигитнинг м уло-
цазалари билан машинамиз идорага чандай етиб келганини сезмай
чолдим. Кузим узочдан идора эшиги ёнида чул ковуш тириб тур-
ган Салим акага туш дию ичимда бир нима уэилиб кетгандай
булди...
— Тухтанг, машинани т^хтатинг!— дедим ж он цолатда М ацмуд-
бекни елкасидан туртиб.
46
М ацм удбек торм оз бериб машинани таца-тац тухтатди.
— М енга чаранг, анави идорамиэ эшиги тагида турган Салим
аками? Нима бало учиб келдим и, б у е рга у?1
— Ха, Салим ака! Хали уйдан чиччанингизда куриш иб, ж унат-
ган эди, энди идора эшиги тегида кутиб оляпти! Бундан ажаблан-
манг| Унинг одати шу! Сизга шу билан узининг садочатини кур-
сатяпти!
— Булмаса, м ен х,ам ун га уз садочатим ни курсатам ан,— де«
дим чатъият билан.— Уни мен кабинетимга турли фисчу ф уж ур
гаплар билан кириш ини кутиб утирмай, шу ерданоч, идора эшиги
тагидан думини тугиб юбораман! Ахир узи оталик чилинг, устоэ
булинг, йулга солинг, деб илтимос чилган эди-ку1
Ха, унинг илтимосини бажарадиган фурсат етган эди!..
КУРГУЛИК ЭКАН...
(и н те р м е д и я )
Бошцарманинг узун йулагида бир неча булак чизма цогоэлар
Ба катта портф ель кутарган, а р а нг оёц босиб , кичик ж уссали, м у -
мин цобил киши Эргаш пайдо булади. Унга рупара келган, ёнидан
утган касбдошлари ^амдард киёфада сурашади:
I. Хизматчи — Намотки б у гал *а м шундай?!
Эргаш гамгин бош кимирлатади.
II. Хизматчи — Йуг-е?
Эргаш тушкин, аянчли цул силтайди.
III. Хизматчи — Булиши м ум кин эмас?..
Эргаш огир хурсинади.
Э ргаш рамгин циёф ада ёнига к °го з л а р н и куйиб, б о ш и н и к,ул-
лари билан чангаллаб, огир хаёлларга гарк булиб, диванда ути-
рибди. Хотини, келишган, гузал, сарвкомат аёл ишхонада нима
вон;еа руй б е р ган и х,акида эридан сураяпти.
А ёп — Янги бош лигингизнинг куриниш и канака? Узи баланд буй,
котм аган келган, урта ёш лардам и?.. А?
Эр — Ш унака шекилли... У нинг исми Хасан Хусанович...
Аёв — Хасан Хусанович1 Ия, ахир у дугенам Латофатхоннинг
турмуш уртори-ку1 Кани, лойицангизни, барча когоэларингизни
менга берингчи... Ха, айтгандек, бош карм ангизнинг бошлик
уринбосари *ам пенсияга чикиб кетаяпти, деган эдингизми?
Эр — Ха, ца, нима эди?
Аёл — Узим... (Ф артукни ечиб, к °го з чизмаларни олиб, эшик то-
мон юради) Козонга караб туринг, ош тагига олиб кетмасин!
М ен тезда кайтаман...
Бошкарма бош лигининг кабинетида ходимлар йигилган. Бошкар-
ма бошлиги уларга янги уринбосарни тавсия к илади.
Б ош лик— Хурматли Эргаш Каримовичнинг бой ижобий томонла-
рини пар томонлама таьриф этиш учун х,оэир цожат булмаса
керак, деб уйлайман. Сиз уни узок йиллик физмат юзасидан
яхши биласизлар. Биз бугун унинг лойи^асини тасдиклаш би
лан бирга узини юксак лавоэимга — бошкарма бошлигининг
48
янги уринбосари вазифасига тайинладик. Табриклашинглар
мумкин. Унга янги муваффачиятлар тилаймиз!..
Хизматчилар чарсак чалишади. Эргаш Каримович миннатдор
нули куксида, *ам м ага жилмаяди...
Лобархон — ...Тасаввур этинг Латофатхон, чора денгиз социлида
роса бир ой мазза цилдик. Эргаш акам булсалар сувдан чич-
май нац балич булиб кетдилар, мен эса бирон марта *ам
денгизда чумилмабман-а?..
Латофатхон — А ф сус, куп нарса йучотибсиз-да...
Лобархон — Йук,, аксинча... Куп нарса топдим ... О лдим ... М ана
узингиз куринг... Сунги модадаги сумкача, туфли, манави
зиракнинг узи...
Латофатхон — Вой, вой, чани, чани... К урсатинг-чи... ж уд а аж о-
йиб-у, нозик дид билан ишланган, ноёб нарса экан ...Лобар
хон, намотки шу ул гурни м ен учун *а м бирон жуф тини атаб
олиб келачолмадингиз?! М енам чарздор булиб ч ° лмасман...
Лобархон — Биласизми, цалиги узиям б о р -й уги битта донагина
чолган экан-да! Булмаса, ж он деб олиб келардим!
Латофатхон — ...Йук... С из атайлаб олиб келм агансиз. Бир дава
ем келиб, ку й и б улсин д ега н си з!..
Лобархон — Н им алар д еяпсиэ, уйлаб гапи ряпсизм и узи?1
Латофатхон — Уйламай фа чат ацмоч гапиради...
Лобархон — Биз ацм огу сиз д он о булдингизми?
Дугоналар жанжаллашиб кетишади.
Бошчарма бошлиги кабинетига хизматчилар йигилишган. Бош-
Чарма бош лиги баланд буйли, хушбичим, урта ёш лардаги янги
муовинни тачдим этади.
Бошлич — М е н и н г янги м уо в и н и м билан таниш иб чуйинглар. Бу
киш ининг бой ижобий томонларини *ар томонлама таъриф
этиш учун цозир пожат булмаса керак деб уйлайман. Сиз уни...
Баланд буйли хушбичим киши янги муовин чувончини яширол-
май цаммага бош имоси билан назар ташлайди.
Бошчарманинг узун йулагида бир неча булак чизма чогоз-
лар ва катта портф ель кутарган, аранг оёч босиб, кичик ж уссали,
мумин чобил киши — Эргаш пайдо булади. Унинг ёнидан утган
касбдошлари унга а^амият бермайдилар, четга чараб утиб кети-
шаберади...
Эргаш бош ини сарак-сарак чилиб, эшик томон йуналади...
4— 32 62 49