Kunstzone - Leer film spreken: aan de slag met filmeducatie

kunstzone

NO. 01 JANUARI 2021

SPECIALE UITGAVE VOOR KUNST EN CULTUUR IN HET ONDERWIJS LEER MEER
FILM SPREKEN ZIEN

AAN DE SLAG MET FILMEDUCATIE

I N H O U D KZ01//2021 08 10

THEMA

LEER FILM SPREKEN

03 Voorwoord 24 Grenzeloze filmervaringen met Beeldreportage De kracht van animatie
04 Dit is filmeducatie sounddesign Mees Peijnenburg: een Munya in mij, of hoe een
08 Beeldreportage: opmerkelijk regisseur animatiefilm je hart kan veroveren
Mees Peijnenburg 26 Buitenblik: Merel van Ommen
10 De kracht van animatie 27 Veelzijdigheid van videoclips 14
12 Weerwerk: Annabel Couzijn 30 Cinedans verbeeldt…
14 Documentaire als V ertel je verhaal met dans
en film
profielwerkstuk 32 Kunstopdracht 06
Verbreding van filmeducatie 33 De Stagiair(e): Rens Scholten
17 Archief van verbeelding 34 Beweging in beeld
Ontdekken, verzamelen, Onderzoek naar de

opslaan als verankering van filmeducatie
18 Centerfold: Teddy Cherim & in het onderwijs
Lisa Konno 35 Colofon
20 Toegang tot de

verbeeldingswereld
We hebben de keuze om van

elkaar te leren

04

Documentaire als profielwerkstuk
Steeds meer leerlingen kiezen voor een documentaire als
profielwerkstuk

24 32

Grenzeloze filmervaringen met Kunstopdracht
sounddesign Met pixilation maak je het
Wat is sounddesign en op welke onmogelijke mogelijk
manier draagt het bij aan de
Dit is filmeducatie kijkervaring?
Filmeducatie is de taal van film vloeiend leren spreken

2 / KUNSTZONE

Voorwoord

D´EJ`A VU

ILLUSTRATIE: RAYMOND TEITSMA

MARJO VAN HOORN Je kunt het de ironie van de Enkel bepaalde woorden en vervullen, belooft ze (Kamerbrief
geschiedenis noemen, het beeld formuleringen verraden het 02-07-2018). Ze merkt daarbij
Hoofdredacteur Kunstzone dat uit deze vier citaten oprijst. verschil in leeftijd. op dat er al veel goed werk
Twee uit het in 1961 verschenen wordt verricht, onder andere
rapport Kunstzinnige vorming van 'Ondanks de stappen die in door Eye/Netwerk Filmeducatie,
de jeugd, geschreven door de het onderwijs zijn gezet, is dat in samenwerking met het
commissie- Vroom, in opdracht filmeducatie ... nog te weinig tijdschrift Kunstzone dit e-zine
van minister Cals (Onderwijs, structureel ingebed in het uitbracht.
Kunsten en Wetenschappen). En onderwijscurriculum,' schrijft
twee uit Zicht op zo veel meer, de Raad in zijn advies, en voegt 'Het belangrijkste bij de film-
het Sectoradvies Audiovisueel daaraan toe dat - om dat voor vertoning is, dat het kind in de
van de Raad voor Cultuur uit elkaar te krijgen - een actieve gelegenheid wordt gesteld ken-
2018, in opdracht van minister rol van de minister noodzakelijk nis te nemen van goede uitingen
Van Engelshoven (OCW). is. Van Engelshoven zal die der filmkunst ... Daarnaast is het
nodig, dat aan de leerlingen een
'Sedert de tweede wereldoorlog zekere kennis wordt bijgebracht
wint de gedachte geleidelijk van de geschiedenis, de tech-
veld, dat de "filmopvoeding" niek, de verschillende procedés,
een essentieel onderdeel de beeldopvolging, de ritmiek,
is van de culturele vorming enz. van de film. Ook de zelf-
van het kind. De film is werkzaamheid, het in groeps-
immers een der belangrijkste verband maken van eenvoudige
communicatiemiddelen scenario's, draaiboeken en films
geworden... ' kan een middel zijn tot het leren
'Mede vanwege het grote verstaan van de filmtaal'.
aandeel aan tijd dat bewegend Dit schrijft de commissie-Vroom
beeld opslokt, is filmeducatie in 1961.
van belang. …Vanwege het
grote bereik vormt film sterker In zowel Kunstzone 01
dan vele andere kunstvormen (December 2020) als dit
een gemeenschappelijk e-zine leest u hoe dat zestig
referentiekader.' jaar later door bevlogen
onderwijs- en filmprofessionals
'Het kind zal moeten leren de vorm wordt gegeven. Durf,
filmtaal te verstaan en door doorzettingsvermogen en
het verhaal heen te kijken. verbeeldingskracht kan hen
Ook zal het vermogen moeten daarbij zeker niet worden
worden aangekweekt om een ontzegd.
kritische keuze te maken. Men
zal daarbij het kind een zodanig Marjo
onderscheidingsvermogen Hoofdredacteur Kunstzone
moeten bijbrengen, dat het
wordt gewapend tegen de
smaak- en geestbedervende
wanproducten...' 'Filmeducatie
maakt van burgers beter
geschoolde kijkers en
gebruikers die het aangeboden
product beter op waarde kunnen
schatten... investeren in educatie
van kinderen leidt tot meer,
kritischer maar vooral ook
kwalitatiever mediagebruik in
de toekomst.'

KUNSTZONE / 3

Still uit Sevilla (2012), van regisseur Bram Schouw DIT IS
F I L M E D U C AT I E

Film onderzoeken vanuit je beleving, dat is waar het bij
filmeducatie om gaat. Verdiep je je in de intentie van

de filmmaker, de filmische vormgeving én doe je ervaring
op met het maken van film, dan krijgt een film nog meer

betekenis voor je. Het draagt allemaal bij aan meer
begrip van de kracht van film als verhalenverteller.

4 / KUNSTZONE

KUNSTZONE / 5

AUTEUR: TAMARA KLOPPER "FILM LEVERT EEN RIJKDOM AAN INZICHTEN OP
OVER KUNST EN CULTUUR, DE MAATSCHAPPIJ, DE
GESCHIEDENIS EN DE LEERLINGEN ZELF"

Een kleine waarschuwing voor wie De man die meeneemt, raakt in alles aan filmeducatie: hij bekijkt
achter de horizon keek van regisseur Martijn aandachtig de filmbeelden, brengt onder woorden
Blekendaal nog niet heeft gezien. Dit artikel start wat hij ziet en wat hem daarin fascineert. Hij bekijkt
namelijk met een spoiler die niet het einde van deze ze nog eens en nog eens, onderzoekt of hij echt ziet
jeugddocumentaire weggeeft, maar het begin. wat hij ziet. Wat wilde Bas Jan Ader vertellen met
zijn filmpjes? Wat roepen de filmpjes bij hem op, wat
De camera glijdt over een blauwe zee, totdat we de maakt dat hij er tegelijkertijd vrolijk en verdrietig van
horizon zien. Rustige muziek klinkt, dan verschijnt wordt?
het woord EINDE in beeld. 'Ja, zo zou het kunnen
eindigen, zoals het altijd eindigt,' zegt de stem van Filmeducatie is bewust kijken naar film, het
Blekendaal. 'Maar dit is een ander verhaal. Waar verwoorden van de gevoelens en gedachten die de
eindigt het? Als de vijand is verslagen? Als de held film bij je oproept en de unieke filmische elementen
heeft gewonnen? Als ze elkaar hebben gevonden? En onderzoeken die een filmmaker inzet om ervoor te
ze leefden nog lang en gelukkig. Maar wanneer is een zorgen dat je niets anders wilt dan dóórkijken. In
film echt afgelopen? Na het laatste beeld? Het laatste de ideale filmles maken leerlingen zelf een film of
woord? Ze zeggen weleens: als de cirkelrond is. Maar filmfragment. Want door je in de positie van de maker
dan ben je toch juist weer bij het begin? En daarom te plaatsen, zelf beslissingen te nemen, begrijp je
ontmoeten we de held van het verhaal.' hoe je de kijker kunt meenemen in je verhaal en hoe
krachtig filmtaal kan zijn.
MYSTERIE EN PARADOX
Dit proces van betekenisvol leren vormt de basis
Na deze intrigerende introductie neemt de van de nieuwe leerlijn film, Doorlopende leerlijn
regisseur ons mee op een ontdekkingstocht naar de film 2020, voor leerlingen van 4 tot en met 18
Nederlandse kunstenaar Bas Jan Ader, die meer dan jaar die het Netwerk Filmeducatie in september
veertig jaar geleden in een klein zeilbootje vertrok om 2020 lanceerde. De vijf vaardigheden - beleven,
vanuit de V.S. de Atlantische Oceaan over te steken. verwoorden, onderzoeken, reflecteren en creëren-
Maanden na zijn vertrek werd zijn bootje voor de kust zijn gekoppeld aan de kerndoelen en eindtermen van
van Ierland gevonden, zonder Bas Jan. de verschillende onderwijsniveaus. In het primair
Met zijn avontuurlijke montage van beelden die onderwijs sluit de leerlijn aan bij het leergebied
springen in tijd, plaats en personages, laat Blekendaal kunstzinnige oriëntatie en in de bovenbouw van
zien dat de spoorloos verdwenen kunstenaar iets het voortgezet onderwijs bij de exameneisen van de
groters heeft achtergelaten dan alleen een mysterie. vakken KUA en CKV.
Het lesmateriaal voor op het digibord, aangeboden
In allerlei opzichten is deze jeugddocumentaire net via het platform LessonUp, bevat links naar films en
even anders. Het hoofdpersonage is nu eens niet een deze kunnen dus direct gekeken worden in de klas. De
kind dat met een probleem worstelt, zoals scheidende leerlingen beleven film, een magisch medium dat ze
ouders of gepest worden. Nee, Blekendaal wilde in een fantasierijk verhaal laat 'verdwijnen', of juist
iets anders. 'In een jeugddocumentaire moet iets meeneemt naar het leven op straat. Daarna praten
speels zitten, het moet prikkelend zijn, spannend,' ze - aan hand van vragen op het digibord - over wat
zegt hij. 'Daarom dacht ik aan de filmpjes van Bas ze hebben gezien. Ze ontdekken zo hoe film een
Jan Ader.' Het zijn filmpjes waar Blekendaal uren emotionele binnenwereld zichtbaar maakt, dat een
naar kan kijken, vertelt hij. 'Ader gaat avontuurlijke verhaal over identiteit, liefde of bevrijding universeel
ondernemingen aan, tegelijkertijd heeft zijn werk iets is en dat hun kijk op de culturele gewoonten en
zwaarmoedigs. Zo er is een filmpje waarin de tranen levenswijzen van anderen kan verschillen met die van
over zijn gezicht lopen en maakte hij een installatie hun medeleerlingen.
waarin hij verdrietig afscheid neemt van vrienden.
Er zit melancholie in, weemoed. Die paradox van ANDERE PERSPECTIEVEN
frivoliteit en melancholiek vind ik heel spannend.'
De leerdoelen van de leerlijn zijn erop gericht om
NIEUWE LEERLIJN FILM leerlingen tot zelfbewuste, relativerende en kritische
burgers maken. Met een sterk gevoel voor, en inzicht
De vertelvorm in De man die achter de horizon keek in, de complexiteit van film als kunstvorm en als
zit vol verrassende wendingen en de documentaire communicatiemiddel. Want film is niet alleen een
leent zich dan ook uitstekend voor een les magische ervaring die voor iedereen weer anders is,
filmeducatie. Het proces waarin Blekendaal de kijker

6 / KUNSTZONE

of een expressiemiddel van een maker. Net als bij won. Het lesmateriaal bij deze korte coming-of-age- &
andere kunstvormen gaat film over zoveel meer: film story (twaalf minuten) draait om hoe de vorm de
is een construct in beeld en geluid én film is cultuur inhoud van een film versterkt; met veel aandacht VAN START GAAN MET
en erfgoed. Het toont wat mensen bezighoudt en is voor cameravoering, muziek en flashbacks. Sevilla FILMEDUCATIE
daarmee een spiegel van de maatschappij waarin begint als de perfecte roadtrip in warm zonlicht dat De website van het Netwerk
we leven. Ons culturele bewustzijn wordt voor een je bijna voelt op je huid. We maken kennis met de Filmeducatie staat bomvol
deel gevormd door film; film geeft een beeld van jeugdige bravoure van de 22-jarige Boris die zijn gratis lesmateriaal en een
het verleden en vormt zowel ons individuele als ons vriendin Kaat en jongere broer Ivar meeneemt, op agenda met workshops,
collectieve geheugen weg naar Sevilla. Boris stelt voor om samen van een bijscholing voor leraren en een
aquaduct te springen, de drie twintigers kijken - naast seminar voor lerarenopleiders.
De jonge filmmaker Jim Taihuttu biedt met zijn elkaar - de diepte in. Boris springt als eerste. Kaat en Via deze website vind je ook
nieuwe film De Oost (2020) een ander perspectief Ivar zien machteloos toe hoe hij verongelukt. informatie over de filmhubs
op de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog. De in heel Nederland. Filmhubs
Oost vult daarmee de films over Indonesië aan Sevilla sluit aan bij de belevingswereld van leerlingen denken met leraren en
die door Nederlandse regisseurs zijn gemaakt, en als een filmmaker die leerlingen dan ook nog scholen mee over educatieve
zoals de verfilming van Oeroeg, het boek van meeneemt in zijn verhaal over hoe hij de film maakte, schoolprojecten voor in de
Hella Haasse door Hans Hylkema (1993) of Max kunnen leerlingen zelf op onderzoek uit. De les bevat klas of bioscoop, en adviseren
Havelaar of de koffieveiling der Nederlandsche behalve een link naar de film en een filmpje waarin over hoe de leerlijn film
Handelsmaatschappij (Fons Rademakers, 1976). de maker vertelt, ook een opdracht waarbij leerlingen op scholen kan worden
Vanaf het begin van het maakproces van De Oost met hun mobiele telefoon in groepjes ervaring toegepast. Filmhubs adviseren
dachten maatschappijleerdocenten, filmprofessionals opdoen met cameravoering. Ze ontdekken dat een ook over filmvertoningen
en kunst- en filmeducatiestudenten mee over het enkel filmshot een schat aan informatie kan bevatten met workshops en/ of een
lesmateriaal. Er waren meet ups met docenten, en dat film ons iets vertelt in een unieke taal, die van ontmoeting met de makers in
gesprekken met studenten kunst- en filmeducatie beeld en geluid. filmtheaters in jouw regio. Een
en een impactproducer dacht mee over hoe de film voorbeeld van een filmtheater
bij specifiek publiek gebracht kon worden. Het Met het digitale lesmateriaal ontdekken leerlingen dat workshops aanbiedt is
resulteerde in het onderwijsprogramma De Wereld hoe de filmmaker de pijn van Kaat en Ivar 'voelbaar' Filmhuis Den Haag.
van de Oost, waarin het vertellen van de koloniale maakte in beeld en geluid. Ze komen ook te weten
geschiedenis met een multiperspectieve benadering wat de intentie van de regisseur was. Te perfect is Wil je op school aan de
centraal staat. saai, volgens Bram Schouw. Zijn ‘rommelige’ shots slag met film maken, met
zijn soms onscherp en hij filmde bij natuurlijk licht ondersteuning?
Andere filmmakers tonen een wereld van dichtbij die om ‘het echt romantische moment’ te vangen. Je kunt terecht bij:
toch voor velen 'ongekend' is. Edson da Conceicao Bekijk ‘t
draaide zijn fictiefilm Porfotto (2019) in Spangen en FILM LEREN SPREKEN Cinekid
Rotterdam West. Deze film over de drie Rotterdamse Cultuurreporters
vrienden Em, Moreno en Kyon die een lokale Filmeducatie is erop gericht om leerlingen in het Digital Playground
witwaspraktijk overvallen, is ‘uit de hand’ gefilmd primair en voortgezet onderwijs de taal van film Eye Filmmuseum
en zonder opsmuk, waardoor je als kijker het gevoel ‘vloeiend te laten spreken’. Dit is van belang, want De frisse blik
hebt dat het echt is wat je ziet. De hoofdpersonages film is van invloed op hoe we naar onszelf en de Hollywood in de Klas
zijn criminelen, maar vooral mensen, die proberen wereld kijken. Jongeren groeien op in een tijd waarin Kinderrechten Film Festival
te overleven in een harde maatschappij. Het is een film er altijd en overal is. Met de tablet op schoot en (KRFF)
film die ons, zegt de regisseur, een kijkje achter de smartphone in de hand zit film hen - letterlijk - dicht
voordeur geeft. Bij Porfotto is Deleted Scenes op de huid. Film is bovendien een geweldig middel De films die in dit artikel
ontwikkeld, een filmworkshop met gastles van de voor leerlingen om een eigen verhaal te vertellen en worden genoemd zijn door
makers. Leerlingen leren dat een scène schrappen kan te delen. de leden van het Netwerk
bijdragen aan het verhaal. Ze filmen zelf een ‘deleted Op scholen - op enkele uitzonderingen na - is er Filmeducatie op scholen en
scene’ die in de film had kunnen zitten. weinig aandacht voor de kracht en pracht van in theaterzalen uitgebreid
film. Vanuit de gedachte dat onze samenleving bij getest. Met dank aan Digital
'VOELBAAR' MAKEN creatieve makers en kritische kijkers gebaat is, wil het Playground, Eye Filmmuseum,
Netwerk Filmeducatie daar verandering in brengen. P IDFA, IFFR en De Wereld van
Een mooi voorbeeld van een film die zich goed laat de Oost.
onderzoeken als het gaat om filmische vormgeving Tamara Klopper werkt als schrijvend redacteur voor
is Sevilla, waarmee Bram Schouw een Gouden Kalf het Netwerk Filmeducatie en als onderzoeker voor
(2012) en verschillende internationale filmprijzen musea.

KUNSTZONE / 7

1

OPMERKELIJK 3 4
REGISSEUR

Mees Peijnenburg (1989) studeerde
in 2013 af aan de Nederlandse
Filmacademie. Hij werd twee keer
genomineerd voor een Crystal Bear
op het Internationaal Filmfestival
te Berlijn voor zijn korte films A
Hole in my Heart en Even Cowboys
Get to Cry, en won een Gouden
Kalf voor Beste Televisiedrama
met Geen koningen in ons bloed
(2015). Hij ontving in 2016 de
prestigieuze Dutch Directors' Guild
Award voor A Hole in my Heart,
jaarlijks uitgereikt voor de meest
opmerkelijke regieprestatie van
het jaar. Peijnenburg debuteerde
als speelfilmregisseur op het IFFR
2020 met het indringende Paradise
Drifters. NFF maakte lesmateriaal
bij de film.

1 t/m 3: Heartbreak Thunder (2020)
4: Paradise Drifters (2020)

8 / KUNSTZONE

B E E L D R E P O R TA G E
2

KUNSTZONE / 9

Munya in mij, Mascha Halberstad (regie), 2013, Viking Film (producent)

D E K RAC H T VAN
A N I M AT I E

10 / KUNSTZONE

ntmoet Munya, het hartverwarmende hoofdpersonage in de AUTEUR: TAMARA KLOPPER
animatiefilm Munya in mij. Het is bijzonder hoe je als kijker meeleeft

Omet de pop Munya. Hoe bereiken de makers dat?
Munya in mij gaat over de tienjarige Turkse Munya juiste stem. ‘Je smelt ook voor Munya vanwege die
die gepest wordt omdat ze mollig is. Dagelijks doet ze kwetsbare stem.’ &
boodschappen bij kruidenier Erdem voor haar veel-
eisende moeder, waarbij ze onderweg haar pesters VIRTUOZE WERKWIJZE MUNYA IN MIJ OP SCHOLEN
probeert te ontwijken. Als Munya op een dag hierdoor De makers van Munya in mij
bij een andere supermarkt boodschappen moet doen, Als een animatiefilm wordt gemaakt geeft Halberstad wonnen in 2014 de juryprijs
reageert haar moeder boos. Verdrietig gaat Munya als regisseur een animator aanwijzingen over wat ze Cinekid Gouden Kinderkast.
naar haar slaapkamer. Haar verdriet verdwijnt als met de poppen wil overbrengen. Elmer Kaan is een In 2020 ontwikkelde het
rapper Nina, Munya’s lievelingszangeres, uit een van de twee animatoren die Munya tot leven wekten. Netwerk Filmeducatie samen
poster aan de muur stapt. Nina zingt Munya bemoe- Met een pincet, magneten, aluminiumdraad en met Kaboom Animatie
digend toe en door de energieke muziek vindt Munya kneedgom. Kaan werkt het liefst met zo min mogelijk Festival nieuw lesmateriaal
innerlijke kracht. Laat je niet op je kop zitten, je bent gereedschap: ‘Ik probeer zoveel mogelijk met mijn bij de animatiefilm, met een
sterker dan je denkt, is de boodschap van de makers. vingers te doen.’ Hij animeert met de virtuositeit maakopdracht met behulp
van een schilder, zonder er te veel over na te denken, van de app Stop Motion
MINIATUURWERELD ‘om er de meeste spirit in te krijgen.’ Spontaniteit en Studio. De les bij Munya in mij
snelheid, daar draait het om. ‘Als je vastlegt dat je bevat een link naar de film,
Er is veel om naar te kijken en om van te genieten in bij beeld vijftien de wenkbrauwen naar beneden wilt om direct te kunnen kijken.
Munya in mij. Het huisje van Munya en haar moeder hebben, gaat een stukje ziel verloren.’ Op Schooltv wordt deze les
met een bank, tv, tafelkleedjes en Munya’s parkiet uitgelicht (Film in de Klas),
Missy. Kruidenierswinkel Erdem vol miniatuurpot- Gezichtsuitdrukkingen brengen gevoelens over. Maar waardoor de film opnieuw
ten en -blikken. Alles komt uit het brein van regis- het zijn ook de lichaamsbewegingen die emoties in de aandacht staat en op
seur Mascha Halberstad. Terwijl ze pop Munya aan teweegbrengen, of eigenlijk: juist de bewegingen. ‘Je scholen kan worden vertoond.
het kleien was, ontstonden veel nieuwe ideeën. Zelf ziet direct of iemand dreigend of blij op je afkomt, Voor gratis filmeducatie-
zegt Halberstad daarover: ‘Ik denk met mijn handen.’ nog zonder dat je de gezichtsuitdrukking ziet.’ Het lessen- altijd met link naar de
Halberstad is samen met producent Marleen Slot gaat bij animatie niet zozeer om bewegingen zo film- kijk je op Kijk-goed, de
eigenaar van animatiestudio Holy Motion Studio in realistisch mogelijk na te bootsen, maar om het filmdatabase van het Netwerk
Arnhem. Samen met animatoren, propbouwers en gevoel dat bepaalde bewegingen geven te verbeelden. Filmeducatie.
andere teamleden, leggen Halberstad en Slot op deze ‘De kwispelbeweging van het staartje van een hond
plek hun hart en ziel in animatiefilms. Munya in mij pas ik toe op een arm om een personage enthousiast De Animatiebus
is een stop-motion animatiefilm. Bij deze vorm van te laten zwaaien.’ Maar ook met belichting, camera- Cinekid
animatie worden voorwerpen - kleifiguren in dit instellingen, compositie én timing (de snelheid Digital Playground
geval - gefilmd als enkele beelden. Deze beelden waarmee de gebeurtenissen elkaar opvolgen), Eye Filmmuseum
worden achter elkaar getoond, wat de illusie van roepen makers gevoelens op. ‘Met dat samenspel Kaboom
beweging geeft. van technieken en toepassingen ‘vertel’ je wat de en Skills Dojo
stemmingen van de personages zijn.’ bieden workshops animatie,
WARME STOP-MOTION net als veel filmtheaters.
SYMPATHIEKE OUTCAST Nu in Forum Groningen: de
Wat maakt dat je als kijker zo meeleeft met Munya, animatieworkshop bij de
zo 'in' haar wereld raakt? Slot: ‘Je hebt het gevoel Makers van animatiefilms beschikken over een groot tentoonstelling The Art of
dat je alles wat je ziet, kunt aanraken. Dit maakt dat palet aan technieken en toepassingen om hun verhaal Aardman.
kinderen, en ook volwassenen, helemaal in de film op een fantasierijke, verrassende en uitdagende Volg de filmhub in jouw regio
mee kunnen gaan. Het is die ogenschijnlijke tast- manier te vertellen. Aneta Ozorek, artistiek directeur voor meer workshops.
baarheid en de authenticiteit die uitgaat van stop- van het Kaboom Animatie Festival zegt daarover: ‘De
motion.’ De makers animeerden zo analoog mogelijk. verbeeldingen in animatiefilms zijn vaak metaforisch Tamara Klopper werkt als
Het handwerk van een stop-motionfilm met poppen of symbolisch, maar voor kinderen goed te begrijpen. schrijvend redacteur voor het
oogt warmer dan computergegenereerde animatie. Daarbij benutten makers deze vrije vorm van expres- Netwerk Filmeducatie en als
Slot: ‘We poetsen niks weg, het hoeft niet perfect. Dat sie om te accenturen dat we - hoe je er ook uitziet en onderzoeker voor musea.
haartje dat niet helemaal goed is geplakt, mag er zijn.’ wie we ook zijn – vaak dezelfde gevoelens hebben.
Binnen de artistieke animatiefilms is een grote cate-
De makers weten op een treffende manier de emoties gorie over outcast en personages in underdog-posities
van het personage Munya over te brengen. Je gaat waar je iets voor gaat voelen.’ Diversiteit? Animatie
zelfs veel voor de pop voelen: als Munya huilt, dan viert het, met personages in zwart, wit, rood, groen en
huil je een beetje mee. Hoe kan het dat je hart breekt blauw. ‘Andere factoren dan huidskleur of uiterlijke
als ze wordt gepest? Het zit ‘m in Munya’s ogen, de kenmerken als gewicht of postuur maken ze sympa-
manier van lopen, maar ook in het stemgeluid. De thiek en roepen een sterk gevoel van affectie op. Dat
makers hebben lang gezocht naar een meisje met de is de kracht van animatie.’ P

KUNSTZONE / 11

WEERWERK TOONT
KUNSTZINNIGE
UITINGEN VAN
LEERLINGEN OF
STUDENTEN

'Veruca Salt, het verwende meisje
uit Charlie And The Chocolate Factory
van Roald Dahl, staat in de spotlight
in deze korte animatiefilm die
Annabel Couzijn uit Amsterdam
maakte. Tijdens Veruca's afdaling
naar de bodem van de stortkoker,
vormgegeven met duistere scènes
en lugubere details zoals pratende
afgehakte vissenkoppen, wordt de
kijker de vraag gesteld of Veruca's
gedrag haarzelf of haar ouders
te verwijten is. De animatie wordt
begeleid door een Vincent Price-
achtige voice-over van Roald Dahls
gedicht Veruca Salt, The Little Brute
en is geïnspireerd door Tim Burton's
animatiefilm Vincent uit 1982.
Dit is wat je met film als vak in het vo
kunt bereiken. Annabel Couzijn deed
in 2020 examen in het vak film op het
4e Gymnasium in Amsterdam, met
als docent Malu Sanders, Filmleraar
van het Jaar 2019.

12 / KUNSTZONE

WEERWERK WEERWERK

KUNSTZONE / 13

AUTEUR: ESTHER SCHAAREMAN

D O C U M E N TA I R E
ALS

PROFIELWERKSTUK

VERBREDING VAN FILMEDUCATIE

Op een toenemend aantal scholen kan je een profielwerkstuk als
documentaire uitvoeren – een passende vorm in onze beeldcultuur.
Maar hoe pak je dat aan als begeleidende docent, hoe beoordeel je
zo’n eindproduct en bovenal: wat is daarvan de meerwaarde?

Stills uit de documentaire ‘Dus dan hoeven we niets meer te schrijven?’ De engagement - op het spoor gezet van Documaken.nl,
School is Kut van Marilyn Bartling hoopvolle vraag van mijn examenleerlingen uit vwo een website die leerlingen stimuleert documentaires
en Mila Swinkels. 6, die enthousiast het plan hebben opgevat om van te maken voor hun PWS.
hun profielwerkstuk (PWS) een documentaire te
14 / KUNSTZONE maken in plaats van ‘m te schrijven, moet ik snel De initiatiefnemers van Documaken.nl leerden elkaar
ontkrachten. Er moet namelijk veel geschreven kennen op het NFFS, het Nationaal Filmfestival
worden: een filmplan, interviewvragen, een logboek, voor Scholieren, dat jaarlijks in Lelystad plaatsvindt.
maar geen verslag als eindwerkstuk. Ik heb hen voor Voor Jasper Vreken, film- en maatschappijleerdocent
hun PWS - over popmuziek als uiting van politiek op het Montessori Lyceum Amsterdam en motor

achter Documaken.nl, is een documentaire als PWS- kom je op een goed idee’ tot ‘hoe monteer ik mijn
vorm volkomen logisch: ‘Film is een krachtig en documentaire’. De website besteedt aandacht aan
herkenbaar medium om actuele verhalen te vertellen interviewtechnieken, het belang van een shotlist,
op een eigentijdse manier. En de meeste leerlingen beeldcompositie, de rol van geluid en muziek en
hebben de benodigde technische middelen tot hun cameraregie. Ook zijn er handige documenten als
beschikking: met een camera, mobiele telefoon en planningen, draaiboeken en storyboards te vinden.
laptop kom je een heel eind.’ Je kan het stappenplan volgen, maar ook informatie
terugzoeken als je vastloopt. Sanders: ‘Op de site
‘Leerlingen kijken series op Netflix, ze bekijken staan interviews met film- en documentairemakers,
en maken filmpjes op social media’, zegt ook Malu waarin ze uitleggen hoe ze problemen die ze
Sanders, in 2019 Filmleraar van het Jaar en docent tegenkomen oplossen.’ Hageman en Vreken lichten
film en kunst (algemeen) op het 4e Gymnasium, ‘maar toe: ‘De docent van het PWS-vak dat leerlingen
wij maken ze bewust van technische en inhoudelijke kiezen begeleidt het onderzoek. Dat onderzoek blijft
mogelijkheden. Je kan examen doen in het vak film hetzelfde: leerlingen die een documentaire maken
en we hebben een doorlopende leerlijn vanaf de moeten ook hoofd- en deelvragen formuleren,
brugklas: leerlingen leren hoe een animatie in elkaar alleen de vorm is anders. De site begeleidt het
zit, welk effect verschillende shotwisselingen hebben, filmtechnische deel, met do’s en don’ts voor
wat reclame van je wil. Dat is op lang niet alle scholen leerlingen én docenten. Zo kunnen ze samen werken
vanzelfsprekend.’ aan een eindproduct dat zowel inhoudelijk als
filmtechnisch interessant is en geen opeenvolging
Op veel scholen is er aandacht voor filmeducatie, van ‘talking heads’.’
bijvoorbeeld als (illustratie)materiaal bij de moderne
vreemde talen of als onderdeel van een van de BEOORDELEN MET (OF ZONDER)
kunstvakken. Op scholengemeenschap de Rietlanden, VERSTAND VAN DOCUMENTAIRES
waar Vera Hageman kunstdocent is, kan je voor kunst
(beeldende vormgeving) een film maken in plaats Het aantal leerlingen dat kiest voor de PWS-
van een object of schilderij – en haar school is geen documentaire groeit op alle acht deelnemende
uitzondering. Dat is dan vaak een fictiefilm of in ieder scholen. Niet alleen vanuit de maatschappijvakken
geval de uitkomst van een artistiek proces. Maar neemt de belangstelling toe, maar ook vanuit de
geen documentaire. Hageman: ‘Wij zien de PWS- bètavakken. Hoe zorg je er dan voor dat vakdocenten
documentaire als middel om filmeducatie breder te het eindproduct filmtechnisch kunnen begeleiden
trekken, door leerlingen de mogelijkheid te bieden én beoordelen? Documaken.nl biedt een uitgebreid
om een serieus en doortimmerd product te maken, beoordelingsmodel voor vier onderdelen: het
binnen de volle breedte van alle schoolvakken.’ schriftelijk gedeelte (alle voorbereidingen), de
documentaire zelf, de presentatie en het proces
VOORBEELDEN EN STAPPENPLANNEN – waarvan de laatste twee standaard onderdeel
uitmaken van een PWS-beoordeling. Docenten die
Op Documaken.nl staan, naast voorbeelden van minder gewend zijn processen te begeleiden en
eerdere PWS-documentaires (bijvoorbeeld over te beoordelen, bijvoorbeeld bètadocenten, vinden
geluk en de 'overname’ van Amsterdam door AirBnB) het lastig om documentairgerelateerde aspecten te
de stappen die je als leerling kan volgen. Van ‘hoe beoordelen, erkennen Hageman en Sanders: ‘Vooral

KUNSTZONE / 15

“EEN TRADITIONEEL PWS KAN JE HELEMAAL BINNEN
SCHRIJVEN, OP SCHOOL OF THUIS ACHTER JE LAPTOP. EEN
DOCUMENTAIRE DWINGT JE OM EROPUIT TE GAAN”

de beoordeling van het filmtechnische deel vinden onderzoeker over onderwijsvernieuwing en voelden
docenten soms moeilijk. Voor de begeleiding van hun eigen docenten aan de tand – die verrassend
één PWS-documentaire ga je geen hele bijscholing kritisch waren op het schoolsysteem waar ze deel
filmeducatie doen. We hebben daarom een apart van uitmaken. Er gaat een enorme hoeveelheid
hoofdstuk over vormgeving op de site gezet. Onze serieuze research schuil achter de vlotte montage,
assistentie en de blik van een geschoolde kijker is in de slim gekozen quotes en de geestige vondsten in
veel gevallen nog wel nodig. Dat is voor ons ook nog de documentaire – die getuigt van een behoorlijk
steeds een puzzel, want eigenlijk willen we dat de site doortimmerd filmplan en een strakke regie en waar
zonder onze bemoeienis te gebruiken is.’ bovenal het plezier van af spat.

& MEERWAARDE: DE WERELD IN ‘Bovendien doet het er toe dat je als kijker weet
dat de documentaire gemaakt is door een
OVER DOCUMAKEN.NL De eindproducten van Documaken.nl verdwijnen niet leerling’, zegt Vreken. Leerlingen die zich
Documaken.nl is drie in een la, maar worden op het gelijknamige festival afvroegen wat het voor je sociale leven
jaar geleden opgericht getoond in een bioscoop. Daarna worden ze gedeeld betekent om transgender te zijn, interviewden
door de filmdocenten van binnen de scholengemeenschap en ze zijn (na ervaringsdeskundigen voor de camera over gender
scholengemeenschap de toestemming van de makers) te zien op YouTube. ‘Dat en seksualiteit. ‘Dat heeft een andere impact
Rietlanden uit Lelystad is heel waardevol voor de leerlingen, hun ouders, de dan wanneer een volwassene dat zou doen. Het
en van drie Amsterdamse school en de samenleving,’ vindt Vreken, ‘omdat vraagt nogal wat voorbereiding, empathie en
scholen: het 4e Gymnasium, ze zo een groter podium krijgen dan alleen binnen lef, van alle betrokken partijen.’ Het vertonen
het Hervormd Lyceum Zuid eigen kring.’ van deze documentaire op school draagt veel bij
en het Montessori Lyceum Sanders: ‘Een traditioneel PWS kan je helemaal aan genderacceptatie, omdat het een peer-to-
Amsterdam (MLA) met door binnen schrijven, op school of thuis achter je laptop. peerboodschap is – en daardoor overtuigender dan
Bekijk ‘t, een kunsteducatieve Een documentaire dwingt je om eropuit te gaan.’ een voorlichtingsprogramma van een instantie.
instelling gespecialiseerd in Leerlingen móeten de wereld in, mensen ontmoeten,
film- en media-educatie. contacten leggen, stelt Hageman: ‘Ze leren echt om Een leerling die het hele PWS-proces heeft doorlopen
te gaan met de werkelijkheid. Als je zelf praat met je concludeert treffend: ‘Het is echt heel veel werk,
Dankzij de toekenning van twee bronnen, en je legt dat vast, moet je goed beslagen meer dan gewoon schrijven. Maar je kan veel meer
opeenvolgende LOF-aanvragen ten ijs komen. En je facts checken.’ kwijt in korte tijd omdat je kan laten zien hoe iets is.
wordt er nog steeds gewerkt En je komt achter meer échte dingen, die ik niet in
aan verbetering van de website Alle drie de docenten constateren dat leerlingen een boek had kunnen lezen.’
en uitbreiding van het netwerk die een PWS-documentaire maken onderwerpen
van deelnemende scholen. kiezen waarin ze geïnteresseerd zijn en toegang toe Mijn examenleerlingen zijn, met het stappenplan
Belangstellende scholen hebben; onderwerpen uit hun belevingswereld en van Documaken.nl als steuntje in de rug, alvast een
kunnen contact opnemen met directe omgeving. De makers van School is kut, singer-songwriter op het spoor en het eerste mailtje
[email protected]. winnaar van de juryprijs 2020, onderzochten naar de programmeur van het lokale poppodium is
hoe lesstof relevanter en interessanter kan worden verzonden. De volgende stap is een uitgeschreven
gemaakt: ze deden literatuuronderzoek naar filmplan. P
vakoverstijgend projectonderwijs, interviewden een

16 / KUNSTZONE

AUTEUR: RENSKE GASPER

ARCHIEF VAN VERBEELDING

ONTDEKKEN, VERZAMELEN, OPSLAAN ALS

Altaar: Dean Bowen. Still uit de film van Bouba Dola Samen met Openbare film zijn speciaal gemaakt voor het project.
Basisschool Het Altaar gaat over wie je bent, wat maakt dat
Landje en Het Nieuwe In de eerste fase van het project lieten je bent wie je bent en welke verhalen je
Instituut (HNI) leerlingen zich inspireren door het gedicht bepalen. Welke verhalen ken je en welke
startte International Altaar van performer en stadsdichter verhalen ben je?
Film Festival (2019/2020) van Rotterdam, Dean Bowen.
Rotterdam (IFFR) in Een belangrijk thema in het werk van Bowen 'Jij bent een verhaal. Een verzameling van
juni 2020 met Archief is identiteit. Bowen draagt het gedicht voor alles om je heen.
van verbeelding, een in een film van filmmaker en beeldend De dingen die je mooi vindt en de dingen die
driejarig project kunstenaar Bouba Dola. Het gedicht en de je weet.
over verhalen, Je bent een beetje van de wereld en een
identiteit en bewaren beetje onbekend.
voor leerlingen uit Je bent gemaakt van stukjes wereld die
groep 3, 4 en 5. vertellen wie jij bent.
Mediakunst en erfgoed Je bent de geuren die je lekker vindt en je
staan centraal. lievelingsding.'
(Uit: Altaar)
De leerlingen uit groep 3,4 en 5 van Het
Landje stellen tijdens het project een De reflecties van de leerlingen op de film
persoonlijk archief samen, in de vorm van en het gedicht - tijdens een filosofisch
een portfolio. Ze gaan onder andere naar gesprek - vormden de aanzet voor hun eigen
tentoonstellingen, zien films en werken 'archief van verbeelding'. Ze maakten elk een
aan (hun) verhalen. Ze denken na over moodboard op de uitgeprinte versie (A3) van
dat wat ze willen koesteren, hoe ze dat het gedicht en bouwden vervolgens samen
kunnen vastleggen en voor wie. Het gaat verder aan een ‘altaar van verhalen’.
om curatorschap, selectie en de bestaande
werkelijkheid bevragen, net als in de OVERDRAAGBAARHEID
werkpraktijk van IFFR en HNI.
De gedeelde expertise van school,
ALTAAR VAN VERHALEN instellingen en leerlingen vormen een
leergemeenschap die verrijking biedt van het
Het begon allemaal met G/D THYSELF: curriculum. Het geeft bovendien verdieping
Spirit Strategy On Raising Free Black aan de vakken wereldoriëntatie en beeldende
Children, een installatie die het collectief vorming. Voor de komende periode wordt
The Ummah Chroma maakte voor HNI en die de huidige lessenreeks doorontwikkeld en
in première ging tijdens IFFR 2020. Rituelen, overdraagbaar gemaakt. P
zelfexpressie, met een migratieachtergrond
opgroeien in een grootstedelijke context Renske Gasper is hoofd Educatie IFFR.
vormen de thema's van het werk. Op hun
beurt vormden die thema’s weer de basis van
het project Archief van verbeelding. MEER WETEN?
Het project Archief van verbeelding is mede gefinancierd door het Fonds voor Cultuurparticipatie
uit de regeling Mediakunst en Erfgoededucatie.
• IFFR
• Het Nieuwe Instituut
• GDTHYSELF
• Artist in Residence Breitner Academie gebaseerd op GDTHYSELF

IFFER IS OP ZOEK NAAR 1 - 2 SCHOLEN DIE ALS PILOTSCHOOL WILLEN DEELNEMEN.
LEERKRACHTEN DIE INTERESSE HEBBEN KUNNEN CONTACT OPNEMEN MET RENSKE
GASPER: [email protected] OF [email protected]

KUNSTZONE / 17

Een schijnbaar kleine handeling zoals het schenken van je oude
T-shirt is het begin van een proces met grote gevolgen. Filmmaker
TEDDY CHERIM en modeontwerper LISA KONNO verdiepten zich
voor hun documentaire Goodwill Dumping (2019) in de enorme
industrie achter gedoneerde tweedehandskleding. 'We tonen
alleen wat er gebeurt: van de kledingcontainerbakken gaan we
down the rabbit hole en zie je de wereld die erachter zit. Aan het
einde van de film ben je weer bij die bak in de regen in Nederland;
iedere keer als je achteloos iets weggooit dan gaat het deze molen
in. We hopen dat deze film bewustwording creëert: dat het beter is
om niet alles nieuw en goedkoop te kopen.’

DOCU
ZIEN
Fotografie: Levi Wilbrink (filmlocatie Goodwill Dumping, 2019, regisseur Terry Cherim, producent Cake Film)
18 / KUNSTZONE

KUNSTZONE / 19

Still American Sniper: Clint Eastwood, 2014

Still Come my friend: ISIS video, 2011

TOEGANG TOT DE
VERBEELDINGSWERELD

WE HEBBEN DE KEUZE
OM VAN ELKAAR TE LEREN

20 / KUNSTZONE

n 2017 onderzocht de Stichting Instituut Voor Maatschappelijke Verbeelding AUTEUR: SIGRID BURG
(IVMV) voor de politie de rol van verbeelding bij radicalisering. Sigrid Burg
voerde met twintig jongeren een persoonlijk gesprek en keek met hen
Hollywoodtrailers en ISIS-beelden. Ondanks achtergrondverschillen vormde

Iradicale Hollywoodfictie een common ground om verbeelding te delen.

Het is 2000. Ik ben net 18 en reis alleen door een resulteerde in een onderzoeksrapport, een film met
bijna cinematografisch landschap. Dagen, weken, kernpunten (10 min., NL en Eng) en de publicatie
snel ik per trein door de Verenigde Staten, van Afketsende of gedeelde verbeeldingswerelden?
ruige berglandschappen naar eindeloze dorre Kijkervaringen van moslimjongeren en
grasvlaktes en overvolle steden. Overal tekens van politiestudenten met ISIS-video’s en Hollywoodfictie
herkenning, ook al ben ik hier nooit geweest. Ik ken (De Mare, Burg, Keyser, Van den Brink, 2019).
de verlaten caravan met de uitgehongerde blaffende
hond aan een ketting. De man die onafgebroken Centrale onderzoeksvraag was of beide groepen
in de Bijbel leest en meermaals teksten uitkraamt jongeren verschillen wat betreft kijkervaring en
over de Duivel. Amish die de trein met één familie verbeeldingswereld, respectievelijk in hoeverre
vullen. Mijn filmische ervaring is compleet wanneer zich een zekere overlap in hun ‘maatschappelijke
de trein New York binnenrijdt. Thuis raak ik verbeelding’ voordoet. Het is immers denkbaar
gefascineerd door de vraag wat nu een afspiegeling - gegeven de moderne, geglobaliseerde en
is van wat. Welke rol speelt verbeelding? Hoe gefragmenteerde wereld - dat socio-culturele
verhouden fictie en werkelijkheid zich daarin tot verschillen ook doorwerken in de films, video’s en tv-
elkaar? Het leidde tot mijn studie en docentschap series die jongeren kijken en in hoe zij die moreel en
Film- en Televisiewetenschap (UvA) en later tot emotioneel waarderen. Daarom gaven we ons project
filmonderzoeker, JUXTA-adviseur voor de politie en aanvankelijk de titel Afketsende verbeeldingswerelden
medewerker bij de Stichting IVMV. – beeldvorming over en weer mee. Opmerkelijk
onderzoeksresultaat was dat kijkervaringen en
In 2017 legde Nicole Bogers, landelijk gevoelens van beide jongerengroepen juist veel
programmadirecteur Contraterrorisme, Extremisme gelijkenis vertonen.
en Radicalisering (CTER) haar zorgen aan het
IVMV voor. Ze wilde inzicht in omvang en aard BETEKENIS VAN FICTIE
van (radicale) beelden die jongeren tot zich
nemen vanwege het automatische verband dat Audiovisuele fictie voor breed publiek, zoals speelfilm
wordt gelegd tussen Islam, gewelddadige ISIS- en tv-series, vatten we op als cultuurproducten die
video’s en radicale jihad. Kern voor Bogers was het een krachtige verbeeldingswereld oproepen. We
bewustzijn van politiemensen voor de adolescente onderscheiden daarbij een sociaalwetenschappelijke
verbeeldingswereld bevorderen. van onze geesteswetenschappelijke benadering: wij
vatten film op als een moderne mythologie waarin
PILOTONDERZOEK gedeelde, existentiële ervaringen eindeloos worden
herverteld en waarvan de overtuigingskracht ligt
In een kwalitatief, vergelijkend pilotonderzoek naar in de imaginaire werelden die worden opgeroepen.
die verbeeldingswereld spraken we met twintig Zolang de fictieve wereld intern consistent is en als
jongeren (18-25 jaar), opgegroeid in Nederland, plausibel wordt geaccepteerd, wordt het ongeloof
waarvan tien met een moslimachtergrond en tien (‘het is maar fictie’) opgeschort (‘willing suspension
politiestudenten. Onder verbeelding verstaan we een of disbelief’).
vermogen om je iets voor te stellen buiten jezelf, je
in anderen in te leven, je plekken en gebeurtenissen Om onze beschaving te laten voortbestaan is
voor te stellen waar je nooit bent geweest en die het noodzakelijk telkens opnieuw waarden te
je niet zelf hebt meegemaakt. In onze optiek is bevragen en fictie is daarbij van grote betekenis.
deze ook altijd ‘maatschappelijk’ (handelend over De verbeeldingswereld van de (existentiële)
vragen, waarden en ervaringen die er in het leven toe Hollywoodfictie toont vaak basale waarden, variërend
doen). De studie bestond uit een filmanalyse naar van individuele moed en gewetensvol handelen
overeenkomsten en verschillen tussen de imaginaire tot motieven omtrent rechtsstaat en democratie.
werelden die ISIS-video’s en Hollywoodfictie ‘Hollywood’, als eigentijdse verhalenmachine,
oproepen en uit half-gestructureerde interviews over heeft tal van genres, wisselende contexten en vele
de kijkervaringen van beide jongerengroepen. Dat varianten voortgebracht. Bij het oplossen van

KUNSTZONE / 21

"IN DE VERBEELDING ONTSTAAT WEDERZIJDSE
VERBINDING, EEN BRUG DIE VERSCHILLENDE
REALITEITEN OVERSTIJGT"

onvermijdelijke problemen komen Goed en Kwaad, moord en doodslag. Belangrijk onderscheid is dat in
vreugde en verdriet, macht en onmacht tegenover deze video’s de Dood ons recht en kil in het gezicht
elkaar te staan, met alle gemengde gevoelens van kijkt, elke suggestie van mededogen, verlossing of
dien. Voortdurend gaat het over levensvragen zoals catharsis ontbreekt. Zowel de positieve filmpjes
Wat is een mens? of Hoe kan menselijkheid vorm over leven in het kalifaat als de negatieve over het
krijgen? Beslissend is dat deze verhalen gedragen ombrengen van onschuldige ongelovigen missen elke
worden door een (anti)held die deze fundamentele vorm van zelfkritiek. Van twijfel is niets te merken.
vragen op een hoogstpersoonlijke wijze moet Gezichten tonen geen spoor van angst of aarzeling.
beantwoorden. Deze provocerende geweldsvideo’s ondermijnen
onze verbeeldingswerelden en dát – dus niet het
Een belangrijke kwaliteit van een geloofwaardig zogenaamde ‘realisme’ – maakt het moeilijk naar deze
fictieverhaal is dat de kijker bewogen wordt – door beelden te kijken.
shotwisselingen, montage, ritme, kleur, licht en
schaduw, mise-en-scène en door muziek, voordat Een geslaagde Hollywoodfilm weet uiteenlopende
hij het verhaal begrijpt. Door gevoelsmatig mee- kijkers juist deelgenoot te maken van het verhaal en
te-leven met het personage, via handelingen die maakt het de kijker mogelijk zich te verplaatsen in
het verhaal dragen, komt de kijker voor dezelfde het lot van de hoofdpersoon. In dat meeleven leren
morele dilemma’s te staan, wordt de twijfel die zich we kijken naar onszelf, naar anderen of naar het
aandient (via gelaatsuitdrukking, gebaren, stiltes) geheel in termen van Goed en Kwaad, menselijkheid,
geloofwaardig en raakt hij of zij onvermijdelijk eenzaamheid en broederschap, opoffering en
betrokken. Door het gevoelsleven, het hart aan loutering.
te spreken stellen fictiefilms de kijker in staat te
ervaren wat de personages meemaken. Hollywood GESPREKKEN OVER KIJKERVARINGEN
als 'empathie-machine' 'ver-maakt' de kijker; hij
of zij gaat, al is het maar tijdelijk, anders tegen de Fictie helpt bij het toetsen van gevoelens van angst,
wereld aankijken. Onderzoek naar fictie biedt dus een onzekerheid, ambivalente omgang met verdriet
inkijkje in hoe de maatschappelijke verbeelding is of euforie. En bij het vinden van een uitgewogen
georganiseerd. identiteit. In plaats van jongeren te interviewen over
hun opvattingen en te vragen naar argumenten, is
ISIS-VIDEO’S met hen een-op-een gesproken over hun directe
kijkervaringen. Daartoe zijn tijdens het gesprek vijf
Hoe zit dat dan met ISIS-beelden? Commentatoren filmpjes bekeken (samen ca. 25 min.). Naast de (niet
hebben vaak gewezen op de visuele expliciet gewelddadige) ISIS-video Come, My Friend
Hollywoodtechnieken en optische effecten die ISIS (2011) kozen we voor twee Hollywoodtrailers die
inzet, alsof daardoor de verbeeldingswerelden die zij inhoudelijk raken aan terrorisme, radicalisering,
oproepen vergelijkbaar zijn. Maar volgens ons gaat islam en het Westen: American Sniper (2014) en Eye
het in Hollywood nooit om techniek als zodanig, maar in the Sky (2015). Ter vergelijking zagen de jongeren
om de rol die beelden vervullen in hoe het verhaal populaire fictie over spanningen tussen twee andere
wordt verteld. Betekenissen komen pas tot stand in groepen; de Spaanstalige Netflixserie
de montage: door de aaneenschakeling van beelden Narcos (2015-2016) over drugsbaas Pablo Escobar
in combinatie met muziek, geluid en dialoog. Dát is en de Marvel-film The Avengers: Age of Ultron
doorslaggevend voor de kwaliteit en precies op dat (2015). Zo kregen we, via de fictie, inzicht in hun
punt wijken ISIS-video’s af. gevoelswereld, hun morele oordelen en daarmee in
hun verbeeldingswereld.
De enorme impact van de ISIS-onthoofdingsvideo’s
wordt doorgaans verklaard uit de echtheid van wat De fictie bleek een uitstekend startpunt voor
getoond wordt; we weten uit andere bronnen dat intensieve gesprekken over hun verlangens en
het waar gebeurd is. Maar ISIS-video’s zijn van angsten, hun leven en dromen, hun geloof of het
begin tot eind strategisch geregisseerd, gericht op gebrek eraan. Omringd door beelden ontstond
maximaal shockerend effect. Op dat punt verschillen er tijdelijk een ruimte waarin ze van gedachten
ze niet van de westerse cinema die grossiert in konden wisselen, konden spreken over ingewikkelde,

22 / KUNSTZONE

gevoelige onderwerpen. Voor de meesten gold dat aandienen. Op grond daarvan formuleerden we enkele &
ze voor het eerst een dergelijk gesprek met een aanbevelingen voor de politie. We beperken ons hier
volwassene voerden. ‘Ik heb nog nooit zo over mezelf tot twee algemene punten. NIEUWSGIERIG GEWORDEN?
gepraat’, zei de een, terwijl een ander meldde: ‘Ik had In 2007 deed ik samen
niet verwacht dat een paar trailers en foto’s tot zoveel Besef dat beelden een eigen realiteit, dan wel een met Heidi de Mare,
gespreksstof zouden leiden’. integraal onderdeel van de maatschappelijke beeldwetenschapper en
werkelijkheid vormen. directeur van de Stichting
CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Het belang van beeldcultuur wordt in Nederland IVMV onderzoek naar
onderschat. Deels doordat mensen willen weten hoe politieseries en publiceerde
We stelden vast dat in ons pilotonderzoek onze ‘echt’ beelden zijn en of ze een correcte afbeelding Politie in beeld (2008).
aanvankelijke aannames niet werden bevestigd. Er van de realiteit bieden. Deels omdat de verbeelding De missie van het IVMV is
leek geen vanzelfsprekend verband te bestaan tussen als verzinsel, fantasie of louter entertainment wordt o.a. onderzoek doen naar de
socioculturele sfeer en kijkervaringen. Wel liet ons opgevat. Die ingewikkelde discussie over de relatie rol van beeld en verbeelding
onderzoek enkele relevante en zelfs verrassende beeld-realiteit kan beter overgelaten worden aan in de maatschappij. Zie
conclusies toe. beeldwetenschappers. In het gewone leven, zeker van bijvoorbeeld onze artikelen De
dat van jongeren, is het praktischer ervan uit te gaan lakmoesproef van de moderne
Ten eerste is de veel genoemde gelijkenis tussen dat beelden er enorm toe doen. beschaving. Goed en Kwaad in
Hollywood en ISIS-producties hoogst oppervlakkig en virusfilms (2010), Verbeelding
misleidend. Beide beeldwerelden contrasteren op tal Zoek de existentiële vragen die in de fictie aan bod en veiligheid. De film Project x
van punten. Het grootste verschil is dat in Hollywood komen, ontdek hoe jongeren daarover nadenken en en de rellen in Haren (2012) en
een vorm van maatschappelijke reflectie tot stand gebruik de vele beelden als kennisbron en aanleiding om CARNATY of de moeilijkheid van
komt die bij de ISIS-producties ontbreekt. Daarin met hen in gesprek te gaan. vleeskleur (2016).
staan menselijke ervaringen en morele overwegingen Jongeren zijn op zoek naar een eigen identiteit en
voorop. De strijd tussen Goed en Kwaad heeft niet hun plaats in de wereld. Radicale verbeelding helpt
de vorm van het gevecht tegen een goddeloze hen daarbij. Fictie werkt niet alleen op cognitief,
tegenstander. Het is een innerlijke strijd die de maar vooral ook op affectief niveau. Films en series
nodige twijfel kent en die via de film een zichtbare maken gevoelens los, jagen schrik aan, geven
vorm aanneemt. hartkloppingen, brengen tranen of een brok in de
keel. Fictie is niet enkel verstrooiing, maar kan ook
Ten tweede begrijpen jongeren goed hoe fictie werkt. aanzetten tot cruciale gewetensvragen, ook wanneer
Films, tv-series en andere visuele producten hebben er grote verschillen tussen jongeren zijn als het
een belangrijke plaats in hun bestaan. Het zintuiglijke gaat om geloof, rijkdom, geslacht of etniciteit. En
aspect van de fictie (beeld, geluid, zang, sfeer) over Goed en Kwaad, rechtvaardigheid en moed,
waarderen ze zeer. Dat geldt ook voor de morele onszelf en de vreemdeling. Let op hoe jongeren op
kanten van het verhaal. Ze doorleven de strijd tussen social media films en tv-series als bouwstenen voor
Goed en Kwaad intensief en beseffen dat het niet hun eigen verhaal gebruiken. Ga met smartphone-
gaat om een strijd van 'wij tegen zij' in de realiteit. antropologie©ivmv het gesprek aan over hoe ze die
Geweld en geweten, twijfel en moed, egoïsme en beelden gebruiken. Toon oprechte belangstelling
zelfopoffering – dat alles is diep menselijk en via de voor wat hen beweegt en gebruik fictie als nieuwe en
film steken ze daar veel van op. Ze worden daarbij relevante kennisbron. P
niet gehinderd door bepaalde (sociale, culturele,
religieuze) scheidslijnen die in de realiteit vanzelf
spreken.

Maar de kern van onze onderzoeksresultaten is dat de Sigrid Burg is beeldwetenschapper en medewerker
verbeelding als common ground gezien moet worden. van Stichting IVMV. Ze adviseert op het gebied
In de verbeelding ontstaat wederzijdse verbinding, van verbeelding, storytelling en het belang van
een brug die verschillende realiteiten overstijgt. verhalen in persoonlijk leiderschap en duurzame
Een omweg die vaak bewandeld moet worden om te samenwerkingen.
ontdekken dat je waarden met anderen deelt, juist op
het moment dat zich in de werkelijkheid verschillen

KUNSTZONE / 23

Uit: Exodus (2018, pag. 5) van Jasper Rietman

GRENZELOZE
F I L MERVA RINGE N MET

SOUNDDESIGN

AUTEUR: Olger Star en Daan van Haren zijn beiden sounddesigner en filmcomponist.
MARISKA VAN DER VAART Ze volgen de opleiding Docent Muziek op Maat (ArtEZ, Zwolle) omdat
ze hun vak willen combineren met een baan in het onderwijs. Wat is
24 / KUNSTZONE sounddesign en op welke manier kan het bijdragen aan de kijkervaring?
Olger Star wijst me op een app op zijn smartphone. Je volgt daarin mensen die uit een oorlogsgebied
Ik tik erop en zodra ik de oortjes in doe word ik het wegvluchten, naar een, hopelijk, veiliger gebied.
beeld ingezogen. De muziek beweegt mee met elke Olger is de sounddesigner en componist.
scrollbeweging die ik maak en completeert daarmee
de interactie. Ik kijk en luister naar de app Exodus, Sounddesign omvat alle geluidselementen die in
een stripverhaal van illustrator Jasper Rietman (o.a. een film, game of ander multimedia project te horen
de Volkskrant, New York Times en The Guardian) zijn. Geluiden zijn belangrijk voor de zeggingskracht
dat in beweging is gezet; een digital motion comic. en impact van een film, en de sounddesigner zoekt

'WE PROBEREN IN DE
MUZIEK TE VERTELLEN WAT
ER IN HET VERHAAL VAN DE
FILM GEBEURT"

geluid te vangen zijn. Het is een statische strip - er is
een voor- en een achtergrond - en door kleine anima-
ties te loopen lijkt het alsof de hele tekening beweegt.
Met geluid deed ik vervolgens hetzelfde; inzoomen
op een paar geluidjes, zodat je de illusie wekt dat
alles voortdurend beweegt. Het lijkt op sounddesign
voor een game.'

of maakt geluiden bij de beelden en zorgt voor SPELEN MET SFEER EN MUZIEK &
de sfeer. Een film heeft verschillende geluiden of
lagen; de dialogen of gesprekken tussen mensen, Daan: 'Bij filmmuziek maak je muziek op maat bij het MEER HOREN VAN DAAN
atmosfeergeluiden (achtergrondgeluiden) en beeld. Soms speel je met de atmosfeer en muziek, je EN OLGER?
zogenaamde spotgeluiden die een beweging of actie zorgt dan dat daartussen een wisselwerking ontstaat. Componist Daan van Haren
onderstrepen. En natuurlijk de muziek. Op die manier wordt de filmscène een eenheid. maakte filmmuziek bij de korte
Onlangs maakte ik de filmmuziek bij de korte film film Stoet (Nena Tijsma, 2020),
DE SOUND BIJ EXODUS Stoet (Nena Tijsma, 2020). Deze gaat over een geproduceerd in het kader
vader die met zijn dochter in een rouwstoet rijdt. Ik van de Gelderland Film Pitch,
Olger: 'Eerst heb ik geprobeerd het verhaal te bespreek met de regisseur altijd eerst de film: hoe kan een initiatief van Go Short,
structureren en te kijken naar wat de sfeer is en welke de muziek aansluiten bij de ideeën van de regisseur hét korte filmfestival van
geluidselementen gewenst zijn. De muziek moet de en bij de personages? Zodra ik daar een duidelijk Nijmegen.
rode draad in het verhaal onderstrepen. Daarnaast beeld van heb, bedenk ik een concept. De motion comic Exodus met
heb ik het verhaal opgedeeld per scène en daar een Ik maak vaak een thema waarop ik kan variëren. Een sounddesigner Olger Star was
atmosfeergeluid bij gecreëerd. melodie kan droevig klinken, maar je kunt die ook zó te zien op het Nederlands Film
Omdat ik iets wilde doen met de destructie van bewerken dat het meer swingt of wat vrolijker klinkt. Festival 2020.
oorlog versus de hoop van vluchtende mensen naar Ik 'spot' de film, dat wil zeggen: ik stel met tijdcodes
een nieuwe wereld, voegde ik twee toonsoorten in die vast waar de muziek komt en verdwijnt. Ik gebruik
clashen. Dat geeft een unheimische sfeer. De disso- samples, maar ook graag echte instrumenten, bijvoor-
nanten aan het begin zijn heftiger dan aan het einde. beeld als ik een solo-instrument wil gebruiken. Dan is
Op die manier probeerde ik om met de muziek te ver- het mooier als het écht ingespeeld wordt. Filmmuziek
tellen wat er in het verhaal gebeurt. De ney, bespeeld heeft veel invloed op het tempo van de film. Daarom
door Marianne Noordink, staat voor het menselijke werk je veel samen. Je kunt creatief werken, meerdere
karakter en symboliseert hoop. De melodieën hebben oplossingen en nieuwe muziek bedenken om het
een eigen toonsoort en daardoor blijft de muziek beeld zo goed mogelijk te ondersteunen.'
in de lucht hangen, alsof deze nooit thuis komt. De
gedachte is dat er altijd hoop blijft. De atmosferen MEER MUZIEKTECHNOLOGIE IN HET
bestaan uit acht geluiden die in en door elkaar gemixt ONDERWIJS
worden. De kunst was vooral om de illusie te wekken
dat deze geluiden de hele tijd in beweging zijn. Dan Streamers als Netflix bieden de mogelijkheid om met
heb je nog de geluidseffecten die iets vertellen over jongeren aan de slag te gaan, denkt Olger. 'Jongeren
objecten en plekken waar je bent. Bijvoorbeeld een zijn veel bezig met films en series en de muziek die
afbrokkelende steen (kleine animaties) die goed in je daarbij hoort is een mooie ingang. Je kunt ze in je
onderwijs bewustmaken van de rol van muziek en
geluid bij beeld.'
Daan: 'Werken met samples lijkt digitaal en
technisch en staat ogenschijnlijk ver af van de
praktijk op de meeste scholen. Dat is echt niet
zo. Samples kun je ook zelf inspelen; dat past bij
schoolprogramma's waarin leerlingen ambachtelijk
werken en instrumentale basisvaardigheden leren.
Scholen werken nu al iets meer met sequencers.
Voor orkestrale muziek zou je ook samples kunnen
gebruiken. Leerlingen kunnen klanken verkennen
en experimenteren met de rollen die instrumenten
kunnen krijgen. Kortom: muziektechnologie zou een
(nog) grotere rol op scholen kunnen spelen.' P

KUNSTZONE / 25

rubriek

WELISWAAR NIET INGEWIJD, TOCH BETROKKEN. KUNSTENAAR/ONDERNEMER/POLITICUS/WETENSCHAPPER/
OUDER: ZE KUNNEN ZINVOLLE VERGELIJKINGEN OF INSPIRERENDE GEZICHTSPUNTEN BIEDEN. KUNSTZONE
HAALT ZE ERBIJ.

AUTEUR: ESTHER SCHAAREMAN / FOTO: DUNCAN DE FEY

BUITENBLIK

‘Imiteert Netflix het leven of imiteert het leven MEREL VAN te maken met die van het personage van het
Netflix?’ Merel van Ommen schreef in 2018 OMMEN begin. Hoe ontwikkelt zich het oordeel van de
haar proefschrift Dramaseries als moreel kijker over White gedurende die seizoenen?
laboratorium over de morele dilemma’s van
hoofdpersonages in populaire televisieseries ‘Dramaseries laten je, net als literatuur,
en wat we daarvan kunnen leren. de wereld beter begrijpen. Maar film en
televisieseries doen meer: bij het bekijken van
‘Populaire televisieseries zijn een spiegel van een scène heb je dezelfde fysieke reacties als
de complexe samenleving: ze laten zien wat wanneer je het echt zou meemaken: bij iets
we goed en fout vinden en als kijker moet je spannends gaat je hartslag omhoog. Recent
daarmee aan de bak: wat vind ík daarvan, onderzoek laat bovendien zien dat moraliteit
wat zou ík doen? Personages hebben zowel zich in eerste instantie niet rationeel, maar
goede als slechte kanten, net als wijzelf. Je emotioneel manifesteert. Bij een moordscène
ziet beweegredenen en consequenties van voel je bijvoorbeeld eerst walging: je maag
handelingen die jouw concepten van goed en velt een oordeel en pas daarna probeert
kwaad voortdurend tegenspreken. Je moet, je hoofd deze gevoelens te duiden. Omdat
om jezelf staande te houden in het verhaal, televisieseries meer zintuigen aanspreken en
continu bij jezelf te rade gaan en dat daagt uit moraliteit ook erg zintuiglijk blijkt te zijn, zijn
tot morele kracht én flexibiliteit.’ ze het ultieme instrument voor de persoonlijke
en morele ontwikkeling van jonge mensen.’
Van Ommen analyseerde vier populaire enorm ontwikkelen.’ Zo begint Breaking Bad
dramaseries: Dexter, The Sopranos, Gossip Girl met de ongeneeslijk zieke scheikundedocent De ‘meerstemmigheid’ van televisieseries, hun
en House M.D. Ze keek daarbij naar de morele (Walter White) die iets strafbaars doet uit dubbelzinnige morele lading, de emotionele
thema’s die zich daarin voordeden, voor welke nobele motieven. Aan het eind van het vijfde reacties en oordelen die ze uitlokken, maakt
problemen de hoofdpersonages zich daarbij seizoen hebben zijn drijfveren weinig meer ze zo geschikt om te bespreken in de klas.
gesteld zagen en hoe zij met deze problemen Van Ommen: ‘Natuurlijk kan je televisieseries
omgingen. Vervolgens nam ze bij verschillende in een kunstles analyseren op beeldtaal of
groepen kijkers diepte-interviews af. ’De plots esthetiek, maar nog interessanter zijn ze
gaan in essentie over hetzelfde dilemma, over als moreel laboratorium, omdat je morele
jezelf zijn versus je aanpassen aan de ander, discussies in en tussen personages samen,
dat met een caleidoscopisch perspectief vanuit in een groep kan bekijken én beleven. Van
verschillende personages met verschillende Ommen gunt het alle leerlingen: Gossip Girls
achtergronden wordt uitgediept. Als je een of GTST in het schoolprogramma om te kunnen
serie volgt, bouw je een langdurige relatie op experimenteren met morele kracht, flexibiliteit
met personages, personages die zich vaak en de balans daarin.

CV MEREL VAN OMMEN (1983)

MEREL VAN OMMEN IS SCHRIJVER, COMMUNICATIEADVISEUR EN ALS FILM-
EN MEDIAWETENSCHAPPER VERBONDEN AAN DE RADBOUD UNIVERSITEIT IN NIJMEGEN.

26 / KUNSTZONE

VEELZIJDIGHEID
VAN VI D EO CLIPS

AUTEUR & BEELD: LENNIE STEENBEEK

Beyoncé vs Pipilotti.

KUNSTZONE / 27

“SOMMIGE VIDEOCLIPS ZIJN WARE PUZZELS
VOOR DE KIJKER: ‘HOE ZIT DIT IN GODSNAAM
IN ELKAAR?!’”

Butthead: ‘Uuuhh this is van videoclips zit hem dan ook in de enorme
kinda irritating huhhuh veelzijdigheid.
hu’
Beavis: ‘Hehe he yeah, I TUSSEN KUNST EN COMMERCIE
bet this is one of those
songs that sucks right Videoclips zijn bij uitstek een product van
now, but then later on massacultuur en onmisbaar in de popmuziek als
it’s gonna rock he he’ promotiemiddel van liedjes en artiesten. De visuele
Butthead: ‘How do you ondersteuning zorgt ervoor dat je een liedje beter
know? Hu hu’ onthoudt dan je zou doen als je het liedje alleen op
Beavis: ‘One of those guys de radio hoort. En clips spelen in op de interesses
has a goatee’ van de belangrijkste doelgroep: jongeren. Het aanbod
Butthead: ‘Uuuuuuh…oh’ energieke videoclips met daarin knappe, schaars
Beavis: ‘He hehe he’ geklede artiesten en figuranten die feesten, lachen
en dansen bij luxueuze zwembaden of in exclusieve
Zomaar een dialoog uit de animatieserie Beavis & nachtclubs is dan ook ontzettend groot. Een
Butthead van Mike Judge die tussen 1993 en 1997 verleidelijk popsterrenbestaan is nou eenmaal een
werd uitgezonden door televisienetwerk MTV (Music onweerstaanbare schijnrealiteit.
Television). De serie gaat over twee lamlendige tieners Videoclips kunnen echter ook op andere manieren
die, zonder enige volwassen supervisie, de hele dag (commercieel) succesvol zijn.
niks anders doen dan grinnikend op de bank hangen,
slechte grappen maken, elkaar uitschelden, slaan en Naast een promotiemiddel is de videoclip een
... videoclips kijken. zelfstandig, esthetisch medium vol experiment,
filmische inventiviteit en een drager van diepe
NON-STOP MUSIC TELEVISION betekenissen en maatschappijkritiek geworden.
Een videoclip geeft artiesten de mogelijkheid om
Videoclips spelen een belangrijke rol in het leven veel meer van zichzelf te laten zien dan dat ze een
van tieners. Iedereen die zoals ik tiener was in de liedje kunnen zingen. Ze kunnen diepgang tonen en
jaren ’80 en ’90 groeide op met MTV. Wanneer ik artisticiteit. Videoclips geven de mogelijkheid invloed
mensen om mij heen vraag waar ze het eerste aan uit te oefenen op hun publiek die veel verder gaat dan
denken als ze terugdenken aan MTV, noemen ze alleen de muziek.
vooral de eindeloosheid van de uitzending. MTV
zond 24 uur per dag en zeven dagen per week Neem Beyoncé. Zij heeft als super-popster
videoclips uit, slechts onderbroken door enkele de financiële middelen die haar de vrijheid
korte muziekgerelateerde programma’s. Of het nou verschaffen om van haar videoclips hoogstaande,
dag of nacht was: er was altijd iets op televisie. Je multimediale kunststukjes te maken. Zij heeft
zou kunnen zeggen dat hier een eerste vorm van de beste (gevestigde en opkomende) filmmakers,
bingen ontstond, je bleef kijken. Videoclips lenen choreografen, artdirectors en beeldend kunstenaars
zich daar dan ook erg goed voor; actuele, korte (en tot haar beschikking en heeft een enorme schare
dus laagdrempelige) films op muziek, eindeloos fans en bewonderaars waardoor zij de vrijheid
gevarieerd in genre, vormgeving en inhoud. Er heeft experimenteel en maatschappijkritisch te
kwam altijd wel iets van je smaak voorbij en in de zijn zonder dat het haar commercieel opbreekt. Het
tussentijd keek je de rest van het aanbod ook. Dat versterkt haar artistieke status. Haar invloed is te
leidde dikwijls tot nieuwe ontdekkingen en de rest vergelijken met die van Madonna enkele decennia
van de tijd kon je vullen à la Beavis en Butthead door geleden. Beyoncé heeft sinds 2013 verschillende
alles te becommentariëren: de muziek, de outfits, ‘visual albums’ uitgebracht; muziekalbums
het uiterlijk van iedereen, danschoreografieën, vergezeld van een film. Het meest geprezen van
acteerprestaties, plots, aankleding en uiteraard deze albums is Lemonade uit 2016, een muzikaal
de filmische technieken. De kracht en impact document over de ontrouw van haar man (Jay-Z) die
ze koppelde aan feminisme en Afro-Amerikaanse

28 / KUNSTZONE

geschiedenis en cultuur. Het is een schoolvoorbeeld filmmaker Michel Gondry samen met choreograaf
van een conceptalbum: persoonlijk, geëngageerd, Blanca Li maakte. De clip bestaat volledig uit dans;
gepresenteerd als één inhoudelijk concept en een groepjes dansers in één decor met ieder een eigen
mix van muzikale genres. Die conceptuele eenheid choreografie die samen één machinaal geheel vormt.
wordt extra versterkt door de gelijknamige film waar De choreografie wordt in beeld gebracht door shots
ook de videoclips voor de uitgebrachte singles uit die om de groepjes dansers heen en naar de dansers
zijn gedestilleerd. Er wordt ook, zowel in de muziek toe bewegen, gecombineerd met totaalshots van het
als in de video’s, volop geciteerd en hergebruikt. geheel. Gondry: ‘Ik was er zo klaar mee te zien hoe
Een voorbeeld is de videoclip van het nummer Hold choreografieën onrecht werd aangedaan door snelle
Up (Lemonade, 2016) waarin Beyoncé zelfverzekerd ‘cuts’ en montage, zo oppervlakkig.’
glimlachend met een honkbalknuppel de ruiten van
geparkeerde auto’s inslaat. Dit is een direct citaat Videoclips komen voor in vele vormen, gebruik
uit de video-installatie Ever is Overall uit 1997 van ritmische montage is er daar slechts één van.
van videokunstenaar Pipilotti Rist. Hier zien we Een videoclip kan ook een korte speelfilm zijn,
een jongedame in een blauw zomerjurkje die, met vormgegeven en gemonteerd in de kenmerkende
diezelfde nonchalante zelfverzekerdheid en breed stijl van een bestaand filmgenre, met popartiesten
glimlachend autoruiten laat sneuvelen. Haar wapen in hoofdrollen als ware filmsterren. Of neem de
is een bloem, als symbool van vrouwelijke tederheid zogenaamde ‘one-shot’ of ‘one-take’ videoclip; een
(bij de woede die Beyoncé voelde over de ontrouw hele videoclip opgenomen in één doorlopend shot.
van haar man pastte een honkbalknuppel schijnbaar Dit levert allerlei complexe problemen op en vereist
beter...). Beyoncé hergebruikt dit beeld als lofzang op dus een enorme voorbereiding. Artiesten leggen een
de gekleineerde vrouw die besloten heeft om terug te route af waarin ze, op precies de juiste momenten,
vechten. verschillende handelingen verrichten, terwijl ook de
tekst nog moet worden geplaybackt. Sommige van dit
FILMISCHE MOGELIJKHEDEN soort clips zijn ware puzzels voor de kijker: ‘Hoe zit
dit in godsnaam in elkaar?!’
Filmmakers/videokunstenaars als Pipilotti Rist
zijn op hun beurt weer beïnvloed door videoclips De videoclip is hét voorbeeld van massacultuur,
in hun eigen werk. Invloedrijk is bijvoorbeeld de zoals behandeld wordt in kunst (algemeen). Alle
kenmerkende filmische stijl die uit videoclips invalshoeken en kunstdisciplines kunnen aan de
ontstond. Videoclips zijn vaak opgedeeld in orde komen. Vooral de MTV-fase biedt een ultiem
verschillende shots die op basis van ritme in plaats voorbeeld van postmodernisme, onder andere door
van continuïteit gemonteerd zijn. Het tempo van de eindeloze, hypnotiserende stroom betekenissen
shotwisselingen ligt in videoclips dan ook vaak hoog die leidt tot fragmentering van de aandacht, de
en een heldere verhaallijn is niet per se nodig; het breuk die daardoor ontstaat met een traditionele
draait vaak om energie. Dit geeft filmmakers de kans verhaalstructuur en het veelvuldig citeren van
montages te maken van uiteenlopende (suggestieve) muziek- en filmfragmenten (zie: Denken over kunst
beelden en scènes, al dan niet met de artiest of band van A. A. Van den Braembussche).
en/of uitgebreide danschoreografieën. Invloedrijke muziekzenders specifiek gericht
op videoclips zijn er niet meer. De videoclip
Voor danschoreografieën is overigens een belangrijke is daarentegen springlevend en speelt een
rol weggelegd in videoclips. De montage van een onverminderd grote rol in de leefwereld van jongeren,
danschoreografie is onder invloed van de videoclip alleen nu on demand op het internet. P
een opzichzelfstaande tak van sport geworden (zie
ook het artikel Cinedans verbeeldt... op pagina 46). Butthead: ‘Could you,
Aanstekelijke of kunstige choreografieën kunnen like, shut up?’
de populariteit en dus het commerciële succes van Beavis: ‘Hehe he yeah he
een liedje en artiest flink verhogen. Memorabel op he’
zowel commercieel als artistiek vlak is de videoclip
voor Around the World van Daft Punk (1997) die

KUNSTZONE / 29

Cinedans.

CINEDANS VERBEELDT…

VERTEL JE VERHAAL
MET DANS EN FILM

AUTEUR: LAURA KOOL Er wordt steeds meer en vaker gedanst en film heeft grote invloed op
FOTO: © ZINDZI ZWIETERING deze ontwikkeling. Daar waar jongeren kijken naar dansfilms als Step
Up en populaire dansjes bedenken voor het sociale medium TikTok,
gaat Cinedans nog een stapje verder met educatieprojecten die jonge
mensen uitdagen een eigen artistieke dansfilm te creëren.
Cinedans biedt een uniek platform voor het genre eigenzinnige manier samenkomen.
dansfilm. Tijdens het jaarlijks terugkerende Cinedans Cinedans LAB, de educatie- en
FEST kunnen liefhebbers hun hart ophalen aan talentontwikkelingspoot, biedt gedurende het
vertoningen van nationale en internationale schooljaar workshops en projecten aan, waarin
dansfilms waarin dans en film op een bijzondere en educatiemanager Nienke Rooijakkers - samen met

30 / KUNSTZONE

“LEERLINGEN DENKEN SAMEN NA OVER HOE ZE EEN
VERHAAL VERTELLEN MET HUN LICHAAM EN WELKE
ROL DE CAMERA DAARBIJ SPEELT”

een dansdocent en/of filmmaker - aan de slag gaat ieder jaar zijn zaal beschikbaar voor dit project. ‘Alle DANSFILM
met leerlingen en studenten van basisscholen tot aan kinderen komen dan met hun ouders naar hun eigen MAKEN?
dansvakopleidingen. dansfilm kijken. Het is fantastisch om je eigen film
geprojecteerd te zien op een megagroot scherm.’ KUNSTZONE / 31
KOPROLLEN EN CAMERAPOSITIES
Voor dansmakers in opleiding is film een
De insteek van de workshops en projecten is bij belangrijke oefening in het anders aanpakken
de verschillende doelgroepen anders, maar het van het maakproces. Rooijakkers: ‘Zeker voor
basisprincipe is bij elke doelgroep hetzelfde: het choreografiestudenten is het een interessant proces,
creëren van een eigen dansfilm. Rooijakkers: omdat ze gedwongen worden na te denken over hoe
‘Leerlingen denken samen na over hoe ze dans in het eruit gaat zien voordat er überhaupt iets gebeurt
beeld gaan brengen, hoe ze een verhaal vertellen met op de vloer.’ Deze studenten volgden afgelopen
hun lichaam en welke rol de camera daarbij speelt’. maanden online onderwijs. ‘Dat was even spannend,
Leerlingen beginnen met het ontwikkelen van een maar het bleek juist wonderbaarlijk goed te gaan.
filmconcept, dat ze daarna omzetten in beweging, Het online platform voor het onderwijs werd ook
beeld, sfeer, kleur, muziek. Vervolgens maken ze het platform voor het maakproces. Tijdens het hele
een storyboard. Een belangrijke vraag die tijdens het proces konden wij meekijken en meepraten.’ De
maakproces wordt gesteld is: ‘Wat wil je vertellen?’. studenten, die zich over de hele wereld bevonden,
een aantal in strenge lockdown, creëerden solo’s
Ook krijgen leerlingen de (basis)tools in huiskamers, parken en tuinen ‘met prachtige
aangereikt om dans op film interessant te eindresultaten’.
maken: camerastandpunten en -beweging en
editvaardigheden. ‘Filmmaken is monteren. Het LEREN, INSPIREREN EN
opknippen van de beweging. Juist door de montage MANIPULEREN
behoud je de dynamiek van de dans.’
Een oefening die Rooijakkers daarbij ter illustratie Cinedans FEST toont een grote diversiteit aan
gebruikt: ‘Maak een koprol. Verfilm deze in zeven dansfilms. De films die tijdens de educatieprojecten
shots. Begin bijvoorbeeld vanaf boven, dan een shot ter inspiratie worden vertoond sluiten altijd aan bij
vanaf rechts, links, in close-ups of totaalbeeld.’ Van de belevingswereld van de leerlingen. Zo zijn er urban
de zeven shots maken de leerlingen vijf close-ups. In films, moderne films en soms ook meer abstracte
een close-up kunnen ze namelijk het lichaam niet in films te zien. Leerlingen en studenten maken zo
zijn geheel tonen, dus moeten zij de bewegingsfrase kennis met de enorme variatie aan films binnen
wel opknippen. ‘Leerlingen zien wat de afwisseling het genre. Vooral de abstracte films zorgen in de
van shots doet met de dansdynamiek op beeld. Ze lessen voor interessante discussies. ‘En vaak komen
leren écht kijken naar dans.’ leerlingen zelf met verrassende films die mij ook weer
inspireren’, aldus Rooijakkers.
EINDPRODUCT IN BEELD
Het dansfilmtraject is niet alleen kunsteducatie,
Op de scholen waar Rooijakkers komt hebben de het is ook les in mediawijsheid: leerlingen leren
leerlingen veelal wel ervaring met dans, zoals op hoe bepalend camera en montage zijn voor het
daltonschool De Meer in Amsterdam. Op die school beeld dat je als kijker te zien krijgt. Als je naar een
volgen leerlingen van groep 1 tot en met 6 modules dansvoorstelling op toneel kijkt, zie je een totaalshot
dans, onder andere bij dansdocent Sam Bergsma. waarin je zelf de focus bepaalt. In zekere zin ben je
In groep 7 gaan de leerlingen met Rooijakkers dan zowel camera als editor. Rooijakkers: ‘Door zelf
en Bergsma aan de slag met het dansfilmproject. te filmen en monteren zien en ervaren leerlingen met
Rooijakkers: ‘Deze leeftijdsgroep filmt zelf al veel met eigen ogen hoezeer beeld gemanipuleerd kan worden.
een eigen telefoon, hierdoor sluit dit project goed aan Hierdoor leren ze dat niet alles wat je ziet op beeld
bij de belevingswereld’. In zes weken worden groepjes ook effectief waar is. De camera kan je hele werelden
leerlingen begeleid in het creëren van hun eigen voorschotelen.’ P
dansfilm. Studio/K, een bioscoop in Amsterdam, stelt

RUBRIEK

AUTEUR: ANOESKA HUIGE

In animatie is het onmogelijke mogelijk. Je kunt uit een poster aan de
muur stappen of door de lucht vliegen. Je kunt jezelf superkrachten geven.
Of jezelf laten vallen. Met de techniek pixilation maak je (met je leerlingen)

een bewegend-beeld-onmogelijk-verhaal.

06

Anoeska Huige, De Animatiebus

Pixilation is het ‘animeren’ van echte met zijn film Neighbours (1952) een
mensen. Het is een stop-motiontechniek Oscar voor de burenruzie die hij met
waarbij acteurs een frame-voor-frame pixilation animeerde. Of kijk naar het
onderwerp zijn in een animatiefilm. De absurdistische werk van Jan Švankmajer,
acteurs poseren terwijl een of meer hij was werkelijk een pixilationkampioen.
frames worden opgenomen, waarna de pose
voor de volgende frames steeds iets Laat je leerlingen bedenken welke
verandert. De acteur is een soort levende superkracht echt bij hen past. Is dat
stop-motionpop, die vaak onmogelijke vliegen? Maak dan steeds een foto op
handelingen uitvoert. het juiste moment terwijl de leerling
springt op de gang. Zo kan het lijken
De makkelijkste manier van pixilation alsof de leerling door de gang zweeft.
is als de acteur op de grond ligt en Is supersnel verplaatsen in de ruimte
een voorwerp frame voor frame langs hem en uit het niets verschijnen een
heen beweegt. De camera (of iPad met de superkracht die leerlingen aanspreekt?
stop-motionapp) hangt boven de acteur om Laat ze dan voor en achter elkaar
opnames te maken. oppoppen.

Maar je kunt jezelf en je leerlingen Wil je de superkracht met voorwerpen
ook uitdagen. Kijk voor inspiratie eens uitbeelden? Dan laat je de voorwerpen
naar de allereerste pixilationfilms, en de acteurs een interactie met elkaar
zoals Hôtel électrique (1908), waarin aangaan in de film. En… de helft van film
Julienne Mathieu’s haar zichzelf lijkt is geluid… maak er zelf muziek bij of zet
te borstelen. Norman McLaren won er een toffe voice-over bij… Alles kan!

32 / KUNSTZONE

RUBRIEK

IN DEZE RUBRIEK VERTELT EEN STAGIAIR(E) OVER ZIJN OF HAAR ERVARINGEN.. MET DE EERSTE STAPPEN OP
WEG NAAR DOCENTSCHAP. WAAR ZIJN ZE TROTS OP? WAARDOOR ZIJN ZE GEINSPIREERD?

AUTEUR: MARISKA VAN DER VAART / FOTO: DENNIS ERNST

DE STAGIAIR(E)

Mijn stage is bij Eye, Netwerk Filmeducatie, RENS zag de website er heel anders uit en waren er
bij de website Kijk-goed. Dit is een database S C H O LT E N veel gaten. Ik heb mee mogen beslissen over
voor docenten die film willen gebruiken in de de invulling en plaatsing van veel materiaal.
klas. Ik verzamel lesmateriaal en films dat STUDENT MASTER KUNSTGESCHIEDENIS, Tijdens mijn stage heb ik geleerd dat
bijvoorbeeld door IDFA of door Imagine Film MODERNE EN HEDENDAAGSE KUNST AAN kunstkennis op een andere manier vertaald
Festival is ontwikkeld. Ik zoek bij verschillende UNIVERSITEIT UTRECHT moet worden voor primair en middelbaar
films het lesmateriaal op, bekijk dit en schrijf onderwijs. Je merkt dan pas hoeveel je
daar iets over. Het lijkt een beetje op een eigenlijk weet en dat niet alles relevant is.
kantoorbaan en daar moest ik eerst wel aan Ik denk dat die manier van nadenken een
wennen. Maar het is heel erg gezellig en belangrijke stap is voor educatoren, om zo je
leerzaam. eigen kennis goed over te kunnen dragen naar
anderen die misschien niet zo geïnteresseerd
FILMKENNIS VERTALEN NAAR zijn.
LEERLINGEN
KUNST EEN KANS GEVEN
Ik werk achter de schermen en voer zelf de
lessen niet uit. Maar laatst organiseerden Ik vind kunst en film enorm leuk. Dit was niet
we een bijeenkomst met docenten uit allerlei altijd zo, op het voortgezet onderwijs was ik
verschillende vakgroepen, zoals Nederlands, niet echt geïnteresseerd in cultuur. Ik had wel
maatschappijleer, kunst en CKV. Ik vond dit een goede geschiedenisleraar en die heeft mij
heel interessant, omdat je het perspectief geleerd om anders te kijken naar cultuur en de
van de docent daardoor beter begrijpt. Ik ben rol hiervan in de wereld.
geen docent, weet niets van de didactiek. Nu ik zelf meer weet, vind ik het ook belangrijk
Het verraste me dat de docenten de meer om die kennis te delen. Een docent kan
kunstzinnige films heel geschikt vonden. veel verschil maken in hoe een leerling
Met deze bijeenkomst brachten we onze met kunstkennis omgaat. Een docent kan
expertises, namelijk didactiek en kennis van belangstelling wekken.
films bij elkaar, zodat Kijk-goed een bruikbare Kunst een kans geven, dat vind ik belangrijk.
website wordt. Ik zou willen dat meer scholen geld voor kunst
en cultuur vrijmaken. Open staan voor nieuwe
Ik ben echt trots op de invulling die ik heb vormen van expressie geeft je een andere kijk
kunnen geven aan Kijk-goed. Toen ik begon op de wereld.

OVER VIJF JAAR...

OVER VIJF JAAR HOOP IK AAN HET WERK TE ZIJN IN EEN MUSEUM
IN NEDERLAND. HET LIJKT MIJ ECHT LEUK OM BEZIG TE ZIJN

MET EDUCATIE. MISSCHIEN HEB IK DAN OOK WEL DE EERSTEGRAADS
DOCENTENOPLEIDING AFGEROND. IK ZOU HEEL GRAAG VOOR DE KLAS STAAN.

KUNSTZONE / 33

AUTEUR: EMIEL COPINI

BEWEGING
IN BEELD

Uit: Flow (2019) korte animatiefilm van Adriaan Lokman ONDERZOEK NAAR DE VERANKERING
VAN FILMEDUCATIE IN HET ONDERWIJS

Zes regionale kan worden gegeven in aansluiting op de vervolgens - al onderzoekend - onder meer
filmeducatiehubs werken landelijke initiatieven. De vraag van scholen zicht krijgen op hoe filmeducatie wordt
als partners van het en het aanbod uit de filmsector dienden ingezet, hoe er wordt samengewerkt tussen
Netwerk Filmeducatie aan daartoe in samenhang bekeken te worden het onderwijs en externe partijen, en op de
de missie om hoogwaardige (Kamerbrief 2 juli 2018). plaats van filmeducatie in het curriculum.
film- en beeldeducatie te Naast de (voornamelijk) kwantitatieve
verankeren in het primair MONITOR- EN monitoring zijn er ook methodes die de
en voortgezet onderwijs. EVALUATIEINSTRUMENT hubs meer inzicht geven in hoe verankering
Om grip te krijgen op de werkt op de scholen waar ze intensiever mee
invloed van hun werk, Motivaction International B.V. voerde in werken.
is het nodig zicht te 2019 een kwalitatief onderzoek uit naar
krijgen op waar scholen de wensen en behoeften op het gebied Het ultieme doel is om filmeducatie in
op dit moment staan en van filmeducatie onder docenten in het Nederland in beweging te krijgen door
inzicht te krijgen in hoe po, vo, mbo. Daaruit bleek o.a. dat docenten een landelijk en regionaal perspectief te
die verankering in de weliswaar denken niet zoveel te missen in het verbinden en gezamenlijk een inspirerend
diverse praktijken werkt. aanbod van video-en filmmateriaal, maar het netwerk te vormen. P
voorbereiden van de lessen en de zoektocht
Minister Van Engelshoven nam zich het naar het juiste materiaal tijdrovend te Emiel Copini studeerde af in de richting
Sectoradvies Audiovisueel Zicht op zo veel vinden. Onderzoeks- en adviesbureau filmtheorie vanuit de research master Literary
meer ter harte. Mediawijsheid en filmeducatie Significant APE (2020) deed vervolgens in and Cultural Studies. Zijn proefschrift gaat
moeten een structureel onderdeel worden opdracht van OCW aanbevelingen voor hoe over de ontwikkeling en verankering van
van het curriculum in zowel het primair als de filmeducatiehubs hun opbrengsten kunst- en cultuuronderwijs. Hij werkt als
het voortgezet onderwijs. Filmeducatiehubs kunnen evalueren en monitoren. Het docent (ArtEZ en Willem de Kooning) en
zouden maatwerk in de regio kunnen leveren, belang van een instrument om de verankering als onderzoeker op het terrein van film- en
landelijk gecoördineerd (Raad voor Cultuur, van filmeducatie in beeld te brengen, wordt cultuuronderwijs.
pag. 40). In haar eerste reactie benadrukte daarin onderstreept.
Van Engelshoven dat ze zou onderzoeken hoe DIT ZIJN DE ZES FILMHUBS:
filmeducatie vanaf 2019 regionaal een impuls In de afgelopen periode ontwikkelde Filmhub Noord-Holland (Noord-Holland)
ik een dergelijk instrument. Dat wil Filmhub Midden (Utrecht en Flevoland)
zeggen: de combinatie van deskresearch Filmhub Zuid-Holland (Zuid-Holland)
en diepte-interviews met de projectleiders Filmhub Noord (Groningen, Friesland, Drenthe)
en afstemming met een klankbordgroep Filmhub Oost (Gelderland en Overijssel)
van experts, leidde tot een combinatie Filmhub Zuid (Limburg, Noord-Brabant, Zeeland)
van instrumenten. Via indicatoren van
verankering van filmeducatie zullen we

34 / KUNSTZONE

COLOFON ABONNEMENT KUNSTZONE
Binnenland: € 52,50
KUNSTZONE TIJDSCHRIFT VOOR KUNST EN CULTUUR IN Studentenabonnement: €40,00
HET ONDERWIJS NUMMER 1, JANUARI 2021. Buitenland: plus portokosten.
De abonnementsperiode loopt
KUNSTZONE WORDT UITGEGEVEN DOOR STICHTING KUNSTZONE. voor de duur van een jaar.
Opzegtermijn 1 maand voor
AAN DEZE SPECIALE UITGAVE OVER FILMEDUCATIE WERKTEN MEE: het einde van het abonnement.
Marjo van Hoorn (hoofdredactie/eindredactie), Lennie Steenbeek (themacoördinator Kunstzone 1 Zie ook www.kunstzone.nl/
en beeldredactie), Marie José Kakebeeke (art direction & vormgeving), Marie-José Kommers (eindredactie), abonnementsvoorwaarden/
Esther Schaareman (redactie beeldend), Mariska van der Vaart (redactie muziek), Laura Kool (redactie dans),
Roland Conté (beeldredactie), Anoeska Huige, Renske Gasper, Sigrid Burg, Tamara Klopper en Emiel Copini. ADVERTENTIES EN
SECRETARIAAT KUNSTZONE
Marjo van Hoorn Lennie Steenbeek Marie José Kakebeeke Ineke Kitslaar
Hoofdredactie/ Themacoördinatie Art direction/ Baarzenstraat 19 A
vormgeving 5262 GD Vught
eindredactie 06 10827616
[email protected]
OVER HET NETWERK FILMEDUCATIE
REDACTIEADRES
Als Netwerk Filmeducatie vieren we de kracht van film en verbinden we onze expertise om leerlingen [email protected]
in heel Nederland film te leren spreken. Dat start bij het bewust inzetten van film in het onderwijs,
zodat de filmbelevenis betekenis krijgt. Wie de taal van film beheerst, zet en ziet de wereld en zichzelf WEBSITE
in een rijker perspectief. www.kunstzone.nl

Wij zijn de verbindende factor op het gebied van filmeducatie: een inspirerend landelijk en regionaal VOLG ONS
netwerk van 200 onderwijs- en film professionals. Educatiemedewerkers, programmakers, filmtheaters, www.facebook.com/kunstzone
filmfestivals, filmhubs, beleidsmakers, leraren(opleiders), filmmakers en producenten; ze maken allemaal www.instagram.com/kunstzone.nl
onderdeel uit van het netwerk. Samen werken we aan beleid, kennisdeling,
deskundigheidsbevordering en promotie. ISSN
1570-7989
MEER OVER ONZE NETWERKACTIVITEITEN?
DRUK
Ga naar filmeducatie.nl Veldhuis Media Raalte
www.veldhuismedia.nl
WETEN HOE JE MET FILMEDUCATIE START?
AAN KUNSTZONE WERKEN DE
Zoek contact met een filmeducatie-expert van een filmhub in VOLGENDE VAKVERENIGINGEN MEE:
jouw regio. Het Netwerk Filmeducatie werkt nauw samen
met zes regionale filmhubs die dicht bij de leraar staan. VLS
De regionale filmhubs verbinden leraren, schoolbesturen Vereniging Leraren Schoolmuziek
en culturele bemiddelaars door het aanbieden van
kijktips, lesmaterialen, workshops en nascholing. VONKC
Filmhubs zijn er ook voor vragen over het inpassen Vereniging Onderwijs Kunst en
van de leerlijn binnen het curriculum van scholen. Cultuur (BK&V, CKV, Dans, Film,
Kunst algemeen, Theater)
Vind je filmhub via filmeducatie.nl/filmhubs
SECRETARIAAT VLS EN VONKC
Baarzenstraat 19A
5262 GD Vught
06 10827616
[email protected] / [email protected]

Het VONKC-lidmaatschap is
jaarlijks schriftelijk opzegbaar
voor 1 december (www.vonkc.nl)

Het VLS-lidmaatschap is
jaarlijks schriftelijk opzegbaar
voor 1 oktober (www.vls-cmhf.nl)

VOLG ONSDOEOK VZIAANGER
VAN DEwww.fvov.nl

twitter.com/VLScmhf

BAND DOET
vNeirevteseulivtVNudldeOIizgeEOdueTRitng/aovfOPeovmRNearIDggeENwnooRCrmdEeenn
HIMSELF!zonder schriftelijke toestemming

van de uitgever.

KUNSTZONE / 35

MEER
ZIEN