นาฏยศัพท์

นางสาวกาญจนา คำเทศ ตำแหน&ง ครู วิทยฐานะ ชำนาญการพิเศษ โรงเรียนอู&ทองศึกษาลัย สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาสุพรรณบุรี สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ชั้นมัธยมศึกษาป.ที่1

เรื่องนาฏยศัพท/เบื้องต3น หนังสืออ(านเพิ่มเติม ชุดนาฏศิลป8สร:างสรรค< กลุ$มสาระการเรียนรู/ศิลปะ(นาฏศิลป5) ชั้นมัธยมศึกษาป>ที่ 1 นางสาวกาญจนา คำเทศ ตำแหน2ง ครู วิทยฐานะ ชำนาญการพิเศษ โรงเรียนอู2ทองศึกษาลัย สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาสุพรรณบุรี สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ

คำนำ หนังสืออ(านเพิ่มเติม ชุดนาฏศิลป8สร:างสรรค< เรื่องนาฏยศัพท<เบื้องต:น กลุ(มสาระการ เรียนรู:ศิลปะ(นาฏศิลป8) ชั้นมัธยมศึกษาปJที่ 1 ได:จัดทำขึ้นเพื่อพัฒนามาตรฐานการเรียนรู: และ พัฒนาผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของผู:เรียน โดยมีเนื้อหาที่สอดคล:องกับมาตรฐานการเรียนรู: ตัวชี้วัด และสาระการเรียนรู:ตรงตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐานพุทธศักราช 2551 กลุ(มสาระการเรียนรู:ศิลปะ(นาฏศิลป8) ชั้นมัธยมศึกษาปJที่ 1 สาระที่ 3 นาฏศิลป8 มาตรฐาน ศ 3.1 เข:าใจและแสดงออกทางนาฏศิลป8อย(างสร:างสรรค< วิเคราะห< วิพากษ<วิจารณ<คุณค(านาฏศิลป8 ถ(ายทอดความรู:สึก ความคิดอย(างอิสระ ชื่นชม และประยุกต<ใช:ใน ชีวิตประจำวัน มาตรฐาน ศ 3.2 เข:าใจความสัมพันธ<ระหว(างนาฏศิลป8ประวัติศาสตร<และวัฒนธรรมเห็น คุณค(าของนาฏศิลป8ที่เป`นมรดกทางวัฒนธรรม ภูมิปbญญาท:องถิ่น ภูมิปbญญาไทยและสากล ผู:จัดทำขอกราบขอบพระคุณผู:อำนวยการโรงเรียนอู(ทองศึกษาลัย คณะครู ตลอดจน ผู:เชี่ยวชาญ และผู:ที่เกี่ยวข:องทุกๆ ท(านที่ได:ให:ความอนุเคราะห<สนับสนุน ให:ข:อเสนอแนะใน การปรับปรุงแก:ไข ทำให:หนังสืออ(านเพิ่มเติม ชุดนาฏศิลป8สร:างสรรค<นี้มีความครบถ:วนสมบูรณ< และเหมาะสำหรับให:ความรู:กับผู:เรียน ครูอาจารย< หรือบุคคลทั่วไป ที่มีความสนใจศึกษาทางด:าน นาฏศิลป8ไทย นางสาวกาญจนา คำเทศ ตำแหน(ง ครู วิทยฐานะ ชำนาญการพิเศษ โรงเรียนอู(ทองศึกษาลัย

ความหมายของนาฏยศัพท0 ความหมายของคำว&า “นาฏยศัพทL” นาฏยศัพท*หมายถึง ศัพท*ที่ใช4เฉพาะในทางนาฏศิลป;ไทยเพื่อใช4เรียกทAารำตAางๆ ให4ถูกต4อง และสามารถสื่อความหมายกันได4ทุกฝMายในการแสดงนาฏศิลป;เชAน ระบำ รำ ฟPอน โขน ละคร นาฏยศัพท*ที่ใช4เกี่ยวกับนาฏศิลป;ไทยนั้นมีมาก ถ4าแยกตามลักษณะของการใช4จะแบAงออกเปWน 3 หมวด คือ 1. นามศัพทL หมายถึง ศัพท*ที่เรียกทAารำ หรือชื่อทAาที่บอกการกระทำของผู4รำ ได4แกA วง จีบ สบัดมือ คลายมือ กรายมือ ฉายมือ กระทบ กระดก ยกเท4า ก4าวเท4า ประเท4า ตบเท4า กระทุ4งเท4า จรดเท4า ซอยเท4า ขยับเท4า สะดุดเท4า รวบเท4า ยัก ตัว ตีไหลA กลAอมไหลA 2. กริยาศัพทLหมายถึง ศัพท*ที่ใช4เรียกอาการปฏิบัติ ซึ่งแบAงเปWน 2.1ศัพทLเสริม หมายถึง ศัพท*ที่เรียกเพื่อปรับปรุงทAารำให4ถูกต4องสวยงาม เชAน ลดวง กันวง สAงมือ เป^ดคาง กดคาง หักข4อ กดไหลAถีบเขAา หลบเขAา หลบ ศอกเขยAงเขAา ทรงตัว ตึงศอก ตึงไหลA ตึงเอว เป^ดส4น ชักส4น กดเกลียวข4าง 2.2 ศัพทLเสื่อม หมายถึง ศัพท*ที่ใช4เรียกทAวงทีของการรำของผู4รำที่ไมAถูกต4องตาม มาตรฐาน เชAน วงล4า วงหัก วงล4น วงคว่ำ วงเหยียด คอดื่น คางไกA เกร็ง คอ ฟาดคอ หอบไหลA ทรุดตัว ขยAมตัว รำแอ4 รำเลื้อย รำล้ำจังหวะ รำหนAวงจังหวะ 3. หมวดนาฏศัพทLเบ็ดเตล็ด เชAน ตัวพระ ตัวนาง นางตลาด นางกษัตริย*นายโรง ตัวตลก หรือ ตัวจำอวด

ส2วนต2างๆของร2างกายที่เกี่ยวข:องกับนาฏยศัพท0 ส&วนศีรษะ เอียง ลักคอ คอดื่ม กดคาง เป^ดคาง เกร็งคอ ฟาดคอ คางไกA ส&วนมือ จีบหงาย จีบคว่ำ จีบปรกหน4า จีบปรกข4าง จีบสAงหลัง จีบสั้น จีบยาว ม4วนมือ กรายมือ ฉายมือ ปาดมือ สบัดมือ ส&วนลำตัว กดไหลA กลAอมไหลA ตีไหลA ตึงไหลA โย4ตัว ยักตัว ทรงตัว ตึงเอว กดเกลียวข4าง กระทบ ส&วนขาและเทPา จรดเท4า แตะเท4า ซอยเท4า ขยั่นเท4า สะดุดเท4า ฉายเท4า รวมเท4า ประเท4า เป^ดส4น ก4าวหน4า ก4าวข4าง ก4าวไขว4 วางเท4า ชักส4น ตบเท4า ยกหน4า กระทบส4น กระทุ4งเท4า กระดกเท4า กระดกเสี้ยว หลบเขAา ถีบเขAา กระทบเขAา

นาฏยศัพท0เบื้องต:น นาฏยศัพท*เบื้องต4นที่นำมากลAาวนี้เปWนเพียงตัวอยAางสAวนหนึ่ง ซึ่งจะเปWน พื้นฐานในการเรียนนาฏศิลป;ไทย ที่ผู4เรียนจะต4องมีความรู4ความเข4าใจ เพื่อที่จะปฏิบัติได4 ถูกต4องตามแบบแผนนาฏศิลป;ไทย และสามารถนำไปฝaกปฏิบัติได4ด4วยตนเอง จะขอ กลAาวพอสังเขป ดังนี้ 1. จีบ การจีบ หมายถึง อาการของมือที่ใช4นิ้วหัวแมAมือมาจรดกับข4อที่หนึ่ง ของ นิ้วชี้ นิ้วที่เหลือกรีดออกให4ตึง หักข4อมือเข4าหาลำแขน นิ้วทั้งสองที่กรีดออกนั้นมีลักษณะ คล4ายรูปพัด 1.1จีบหงาย คือ การหงายฝMามือที่จีบขึ้นข4างบน ปลายนิ้วชี้ขึ้น ข4างบน หักข4อมือ เข4าหาลำแขน 1.2จีบคว่ำ คือ การจีบคว่ำท4องแขนหรือใช4ข4อมือให4ปลายนิ้วชี้ ลงข4างลAาง จีบหงาย จีบคว่ำ

1.3 จีบปรกหนPา คือ การตั้งลำแขนอยูAด4านหน4า จีบเข4าหาลำตัว ให4ปลายนิ้วอยูAระดับหน4าผาก ตัวพระ ตัวนาง

1.4 จีบปรกขPาง คือ การตั้งลำแขนอยูAด4านข4างขนานกับลำตัว ปลายนิ้วจีบอยูAระดับศีรษะ ตัวพระ ตัวนาง

1.5 จีบส&งหลัง คือ การจีบโดยสAงลำแขนไปข4างหลัง มือที่จีบหงายขึ้น ตัวนาง ตัวพระ

2. ล&อแกPว ลAอแก4ว คือ อาการของนิ้วที่ใช4หัวแมAมือกดลงที่นิ้วกลาง นิ้วที่เหลือ กรีดออกให4ตึง หักข4อมือเข4าหาลำแขน

3. การตั้งวง การตั้งวง คือ การยกลำแขนให4สAวนโค4งคล4ายครึ่งวงกลม ตั้งข4อมือ ฝMามือแบ เหยียดตรงทั้งสี่นิ้ว นิ้วหัวแมAมืองอเข4าหาฝMามือเล็กน4อย หักข4อมือเข4าหาลำแขน มีดังนี้คือ 3.1 วงบน หรือ วงสูง คือ การยกแขนข4างใดข4างหนึ่งตั้งวง ตัวพระ ให4ปลายนิ้วสูงอยูAระดับแงAศีรษะ กันวงออกไป ตัวนาง ให4ปลายนิ้วสูงระดับหางคิ้ว ตัวพระ ตัวนาง

3.2 วงกลาง คือ การยกมือขึ้นตั้งวงปลายนิ้วสูงระดับไหลA หรือ ต่ำกวAาไหลAเล็กน4อย ตัวพระ ตัวนาง

3.3 วงล&าง คือ การยกมือขึ้นตั้งวงสูงอยูAระดับเอว หรือชายพก ตัวพระ ตัวนาง

3.4 วงหนPา คือ การยกมือขึ้นตั้งวงทอดลำแขนให4โค4งอยูAด4านหน4าปลายนิ้ว อยูAระดับปาก ตัวพระ ตัวนาง

4. ประเทPา ประเท4า หมายถึง อาการตAอเนื่องจากจรดเท4า โดยยกจมูกเท4าขึ้น ใช4ส4นเท4าวางกับพื้น ตัวนาง ตัวพระ

5. ยกเทPา ยกเท4า หมายถึง กิริยาของเท4าที่ยกขึ้นไว4ข4างหน4าสืบเนื่องมาจากการประเท4า การยกเท4าต4องเชิดปลายนิ้วเท4าให4ตึง และหักข4อเท4าเข4าหาลำขา ตัวพระต4องกันเขAา ออกไปข4าง ๆ ชักส4นเท4า และกระดกปลายนิ้วเท4าขึ้น ตัวนาง ตัวพระ

6. กระทุPงเทPา กระทุ4งเท4า หมายถึง อาการของเท4าที่วางไว4ข4างหลังด4วยจมูกเท4า ใช4สAวนของจมูกเท4าที่วางอยูAกับพื้นกระแทกพื้นเบา ๆ แล4วยกขึ้น ตัวพระ ตัวนาง

7. กระดกเทPา กระดกเท4า หมายถึง อาการเท4าที่ยกขึ้นข4างหลัง ตAอเนื่องจากการกระทุ4งเท4า การกระดกเท4าต4องยืนยAอเขAาข4างหนึ่ง แล4วถีบเขAาที่กระดกไปข4างหลังมาก ๆ กระดก ลำขาสAวนลAางให4นAองชิดกับท4องขาสAวนบน หักข4อเท4าลง ให4ปลายเท4าชี้ลงลAาง ตัวพระกันเขAาออกข4าง ๆ ตัวนาง ตัวพระ

8. กPาวหนPา ก4าวหน4า หมายถึง กิริยาของเท4าที่ก4าวไขว4ไปข4างหน4าเฉียงปลายเท4าออก เล็กน4อย เท4าหลังเป^ดส4นเท4า ยAอเขAาทั้งสองข4างลง น้ำหนักตัวอยูAบนเท4า ที่ก4าวมาข4างหน4า ตัวพระกันเขAาออกพองาม ตัวนาง ตัวพระ

9. กPาวขPาง ก4าวข4าง หมายถึง กิริยาของเท4าข4างใดข4างหนึ่งที่ก4าวออกไป ทางด4านข4างลำตัว ตัวนางหลบเขAาเป^ดส4นเท4าหลัง เอียงตัวข4างเท4าที่อยูAหลัง ตัวพระกันเขAาออกพองาม เป^ด ส4นเท4าหลังเล็กน4อย น้ำหนักตัวอยูAที่เท4าหน4า ตัวนาง ตัวพระ

บรรณานุกรม กรมฝaกหัดครู. (2529). ภูมิป^ญญาไทย. กรุงเทพฯ : คุรุสภา. กรมวิชาการ. (2534). คู&มือหลักสูตรประถมศึกษา พุทธศักราช 2521 (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2533). กรุงเทพฯ :โรงพิมพ*คุรุสภาลาดพร4าว. _______. (2535). คู&มือการจัดกิจกรรมตามระเบียบกระทรวงศึกษาธิการ หลักสูตรมัธยมศึกษาตอนตPนและตอนปลาย (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2535).(พิมพ*ครั้งที่ 2).กรุงเทพฯ : กรมวิชาการ. _______. (2539 ก). คู&มือการสรPางเครื่องมือวัดภาคปฏิบัติ กลุ&มสรPางเสริมลักษณะ นิสัย วิชาดนตรี-นาฏศิลปe. กรุงเทพฯ : คุรุสภาลาดพร4าว. _______. (2539 ข). คู&มือการสรPางเครื่องมือวัดภาคปฏิบัติ.กรุงเทพฯ : คุรุสภา ลาดพร4าว. _______. 2542). การประเมินผลจากสภาพจริง. กรุงเทพ : คุรุสภาลาดพร4าว. _______. (2544). หลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2544. กรุงเทพฯ : องค*การรับสAงสินค4าและพัสดุภัณฑ* (ร.ส.พ.). กรมศิลปากร. (2523). นิทรรศการและการแสดงศิลปวัฒนธรรมในสังกัดกรม ศิลปากร.กรุงเทพฯ : รุAงศิลป;การพิมพ*. . (2542). ศิลปะการแสดงของไทย. กรุงเทพฯ : ม.ป.พ. จงดี เยือกเย็น. (2547). บทบาทของผูPบริหารสถานศึกษาในการนำภูมิป^ญญา ทPองถิ่นมาใชPในการจัดการศึกษาตามทัศนคติของครูผูPสอน สังกัดสำนักงานเขต พื้นที่ระยอง. วิทยานิพนธ* ค.บ, (การบริหารการศึกษา). จันทบุรี : บัณฑิตวิทยาลัย สถาบันราชภัฏรำไพพรรณี. จินตนา ใบกาซูยี. (2538).การเขียนสื่อการเรียนการสอน.กรุงเทพฯ : สุวีริยาสาสน*. ฉวีวรรณ คูหาภินันท*. (2542). หนังสือสำหรับเด็ก. กรุงเทพฯ. ฉัตรชัย ศุกระกาญจน*. (2523). การสรPางหนังสือสําหรับเด็ก. นครศรีธรรมราช : สาขาวิชา บรรณารักษศาสตร*วิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช. ฉันทนา เอี่ยมสกุล. (2545).นาฏลีลาอาเซียน.กรุงเทพฯ : ภาควิชาสาขาการละคร

คณะศิลปกรรมศาสตร*มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร*. ณรงค* ทองปาน.(2526). การสรPางหนังสือสำาหรับเด็ก.กรุงเทพฯ : กรมฝaกหัดครู. ณรุทธ* สุทธจิตต*. (2534) .กิจกรรมดนตรีสำหรับครู. กรุงเทพฯ : โครงการตำราและ เอกสารทาง วิชาการ คณะครุศาสตร* จุฬาลงกรณ*มหาวิทยาลัย. เต็มสิริ บุณยสิงห*. (2514). วิชานาฏศิลปe(การละครเพื่อการศึกษา). กรุงเทพฯ : คุรุสภา. ธีรวัฒน* ชAางสวน.(2538). พรานโนรา.วิทยานิพนธ*ปริญญามหาบัณฑิต ภาควิชานาฏยศิลป;บัณฑิต วิทยาลัย จุฬาลงกรณ*มหาวิทยาลัย. นวรัตน* พลสาร. (2549).การประดิษฐLท&ารำประกอบกิจกรรมการเรียนรูP เรื่องฟlอนเผิ่ง กลุ&มสาระ การเรียนรูPศิลปะ สาระนาฎศิลปe วิชาดนตรี – นาฎศิลปeชั้นประถมศึกษาปoที่ 5การศึกษา ค4นคว4าอิสระ กศ.ม. มหาวิทยาลัยมหาสารคาม บันลือ พฤกษะวัน. (2521).วรรณกรรมกับเด็ก. (พิมพ*ครั้งที่ 4).กรุงเทพฯ:ไทยวัฒนาพานิช. บุญชม ศรีสะอาด. (2535). การวิจัยเบื้องตPน. กรุงเทพฯ : สุวีริยาสาสน*. ประดิษฐ* อินทนิล. (2536). ดนตรีไทย และ นาฎศิลปe.กรุงเทพฯ : สุวีริยาสาสน*. ปรานี วงษ*เทศ. (2525). พื้นบPานพื้นเมือง. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ*เจ4าพระยา. ป^ยามรรัตน* เศรษฐดาวิทย*. (2547).การประดิษฐLท&ารำประกอบการเรียนการสอน สรPางเสริมลักษณะนิสัย กิจกรรมดนตรี – นาฏศิลปe ชุดระบำพุทไธมาศ. การศึกษาค4นคว4าอิสระ กศ.ม.มหาสารคาม : มหาวิทยาลัยมหาสารคาม. เผชิญ กิจระการ. (ป.ป.ป.). การวิจัยและทฤษฎีเทคโนโลยีทางการศึกษา. มหาสารคาม:คณะศึกษาศาสตร*มหาวิทยาลัย. พจน*มาลย* สมรรคบุตร. (2538). แนวการคิดประดิษฐLท&ารำเซิ้ง.กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ* มหาวิทยาลัย. พวงรัตน* ทวีรัตน*.(2538). วิธีการวิจัยทางพฤติกรรมศาสตรLและสังคมศาสตรL. (พิมพ*ครั้ง ที่ 8). กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ*มหาวิทยาลัย. พัชราวรรณ ทับเกตุ.(2549).หลักการแสดงละครนอก.กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ*มหาวิทยาลัย. พิมพวรรณ รวมจิตต*.(2551).ผลการใชPชุดการสอนนาฎศิลปeพื้นเมืองเรื่องฟlอนปูqจา พระพุทธสิงหLแซ&กลุ&มสาระการเรียนรูPศิลปะ สาระนาฎศิลปe ช&วงชั้นที่ 2

ชั้นประถมศึกษาปoที่ 6 .ปริญญานิพนธ* กศ.ม.กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยศรีนครินท รวิโรฒ. มนตรีตราโมท. (2518). ดนตรีศึกษา. กรุงเทพฯ : ประสานมิตร. รังษิยา งามวงศ*. (2548).การประดิษฐLท&ารำประกอบการจัดกิจกรรมการเรียนรูP เรื่องฟlอนบัวสวรรคLกลุ&มสาระการเรียนรูPศิลปะ วิชาดนตรี – นาฏศิลปe ชั้นประถมศึกษาปoที่ 6. การศึกษา ค4นคว4าอิสระ กศ.ม. มหาสารคาม : มหาวิทยาลัยมหาสารคาม. ราชบัณฑิตยสถาน. (2546). พจนานกรมฉบับราชบัณฑตยสถาน พ.ศ. 2542. กรุงเทพฯ : นานมีบุคส*พับลิเคชันส*. เรณู โกศินานาท*. (2517) . นาฏดุริยางคสังคีตกับสังคมไทย.กรุงเทพฯ: ไทยวัฒนาพานิช. ล4วน สายยศ และอังคณา สายยศ. (2538). เทคนิคการวิจัยทางการศึกษา. (พิมพ*ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ : สุวีริยาสาสน*. สถาบันคุณภาพวิชาการ (2559). คู&มือครูหนังสือเรียนชั้นประถมศึกษาปoที่ 4. กรุงเทพฯ:บริษัทพัฒนาคุณภาพวิชาการ สมนึก ภัททิยธนี. (2537). การวัดผลการศึกษา. มหาสารคาม : ภาควิชาการ วัดผลและวิจัยการศึกษามหาวิทยลัยศรีนครินทรวิโรฒมหาสารคาม. สมทรง สีตลายัน. (2516). การศึกษาเกี่ยวกับลักษณะหนังสือที่เด็กชอบ. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ*มหาวิทยาลัย. สุนันทา โสรัจจ*. (2516) . โขน ละคร ฟlอนรำ และการละเล&นพื้นเมือง. กรุงเทพฯ : พิฆเณศ. สุมิตร เทพวงษ*. (2541). นาฏศิลปeไทย. พระนครศรีอยุธยา : ภาควิชานาฏยศิลป; คณะมนุษยศาสตร*และสังคมศาสตร* สถาบันราชภัฏพระนครศรีอยุธยา. สุรพล วิรุฬห*รักษ*. (2543). นาฏยศิลปeปริทรรศนL. กรุงเทพฯ : ภาควิชานาฏยศิลป; คณะศิลปกรรมศาสตร*จุฬาลงกรณ*มหาวิทยาลัย. เสรี หวังในธรรม.(2522).“นาฏยาภรณL”ในนาฏศิลปeและดนตรีไทย,หน4า 1-6. กรุงเทพฯ : ศูนย*สังคีตศิลป;.

อมรรัตน* รองเมือง.(2550). การพัฒนาชุดการสอนเรื่องนาฏศิลปeพื้นเมือง ภาคใตPระบำเสPนใยใบยางสาระการเรียนรูPนาฎศิลปe ชั้นประถมศึกษาปoที่ 5 โรงเรียนวัดเจริญร&มเมือง สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาตรัง เขต 2. วิทยานิพนธ* กศ.ม. ชลบุรี : มหาวิทยาลัยบูรพา. อมรา กล่ำเจริญ.(2542) . สุนทรียนาฏศิลปeไทย.พิมพ*ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร*. อรวรรณ ขมวัฒนา.(2521).ดนตรีศึกษาและการละคร.กรุงเทพฯ : บพิธการพิมพ*. อรวรรณ บรรจงศิลป;. (2529). การสอนดนตรีในระดับประถมศึกษา.กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ*มหาวิทยาลัย. อาภรณ* มนตรีศาสตร*. (2540). นาฏศิลปeเพื่อการศึกษาเบื้องตPน .กรุงเทพฯ : คุรุสภา. อุดม หนูทอง (2534). พื้นฐานการศึกษาวรรณคดีไทย. มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สงขลา.