журнал номер 2022-112

№ 1 (16) АВГУСТ 2022

0+ @tuva_khuresh_official

АРЗЫЛАҢ МӨГЕ
МОНГУШ СЫЛДЫС

«ЗОЛОТАЯ БОРЦОВКА» Тургузукчу: Монгуш А.О.
Лориса Ооржакта Тираж 999 кезек. +ртээ дугуржулга езугаар.

e-mail: [email protected]
Сетк\\лд\ё редакциязыныё ч=пшээрели чокта м­ атериалдарны чара

хоолгалаары хоруглуг.
Авторнуё туружу р­ едакцияныы-биле д\\шпейн барып болур.
Парлаттынган материалдар дээш авторлар боттары харыысалгалыг болур.
Дизайн-верстка: Ондар Шой-Маадыр С., e-mail: [email protected]

Фото-чурук: Фото студия "Красный Соль", Иван Листков.



НААДЫМ 2019, ШАГАА 2021, МАЙ 9 2022

БАЯН-ДУГАЙНЫҢ МӨГЕ ОГЛУ

Тыва хүреживистиң эң-не улуг үш рей-
тингизинге хамааржыр хүрештеривиске
Наадым, Шагаа база Улуг Тиилелгениң
хүнү, Май 9 хүрештери чүүл ёзугаар кирип
турар. Мөге бүрүзү бо хүрештерге шүглүр,
үжүүрлежирин соругдап, шыңгыы белет-
келди эртип, хүрежип чоруурунуң алыс
сорулгазы, эчис-күзели мында. Үстүнде
адаанывыс хүрештерниң кайы бирээзин-
ге шүглүп үнер болзуңза, шыырактарны
шыыраа, күштүглерниң күштүү деп ба-
дыткалды алыр ужурлуг-даа. Үстүнде үш
хүрешке шүүлген ындыг мөгелерниң са-
нынче улуг-биче Күчүтенивис, чаанна-
рывыс, санныг арзылаңнар хамааржыр.
Оларның бирээзи болур Арзылаң мөгевис
Сылдыс Монгушту бо үндүрүлгевиске он-
залап демдеглээрин оралдажыылы, эр-
гим номчукчу!

Чаа, шыяанам, бо-ла болгай, Азия
төвүнүң делгем девискээрин эжелей чурт-
таан, алызындан чечен-мерген, шыдал-
күжү сыстып турар,делегейни дээскиндир,
оранны одуртур ат-сураа диңмирээн тыва
деп кезек чоннуң чыл санында, чайның
адаа адакталып, күстүң айы дүжүп турар
үеде, чеди харлыг чаштан чеден харлыг
кырганга чедир четтикпейн манап кели-
ри, кужурзураан сеткилиниң хыын хан-
дырып бээр, чайны чай дивейн, кышты
кыш дивейн, чылды өттүр белеткенип
келген турза узун, тутса дыңзыг буга дег
көрүштүг, буура дег түрлүг мөгелерниң
арат чонунуң мурнунга алдар-ат күүседип
алыр дың-на чаңгыс-ла тыва хүреш мар-
гылдаазын Наадым деп адаар чүвең ир-
гин оо! Ол-ла улуг хүрешке тос кожуун-
2 дан чыглып келген токулчак хүрең кончуг

ХҮРЕШТЕРНИҢ ТИИЛЕКЧИЗИ

МОНГУШ СЫЛДЫС

мөгелерни доозазын октап, шүглүп үнген мөгеге
«Тыва Республиканың Арзылаң мөгези» деп улуг ал-
дар сиңген атты төре-чазаа демги шүгген мөгезинге
тутсур тускай чаңчылдыг-даа чүвең иргин оо!

Эртенгиниң эртезинде-даа эвес, бурунгунуң мур-
нунда-даа эвес, чоокта чаа-ла, довурак олуттуг Ха-
ван чылының Наадым-2019 тыва хүреш маргыл-
даазын чарын Тыва Республиканың найысылалы
Кызыл хоорайның Национал парыгының «Хүреш»
стадионунуң көктүг ногаан шөлүнге топтаары-би-
лек, тос кожуун доозазындан чаактыгга чаргызын
алзып көрбээн чечен-мерген, чарынныгның алдын-
га дүжүп көрбээн тура-соруктуг, хан кучугур кызыл
шырайларлыг, түмен кижиниң түрүзүн баскан от
дег хып турар чидиг карактарлыг, шилиндек 218
мөге ол-ла ногаан шөлүвүске эзир дег де-
виг-самын самнап көргүскен-даа чүвең
иргин оо! Оларның аразында ады-су-
раа оранны одурту, делегейни дескин-
дир алгаан, Наадым хүрештериниң
тиилелгезин он чеди катап кым-
га-даа бербээн, дың чаңгыс-ла
Далай күчүтенивис Аяс Се-
мис-оолович Монгуш база
моорлап бараалгап келгеш,
ат-сывын адап сурап, би-
жидип, алдан кижи ашчып
туруп, сезен кижи сестип
туруп даараан, сезен буур
кежи содак-шудаан аптара
дег алгыг делгем хөрээнде
ыгый-дыгый кедип алган
чоргаар девип чоруп-даа
турган чүвең иргин оо!
Ооң соондан үш чаан ат-
тыг мөгелеривис, оларның
соон дарый арзылаңнар,
начыннарывыс, кожуун

@mongush_syldys123

чергелиг чааннар, начыннарывыс, ар- луп, шүглүп үнгеш, арат-чонунуң ку-
тындан аныяк шыырак мөгелеривис рай алганыының чалгынынга алдын
база оларның аразында барыксанчыг- сарыг сырыглыг, ак-көк өңнүг Күрүне
келиксенчиг Баян-Дугайның буян син- тугун долгандыр девигилээрге, чер-
ген эдээн орта бодарап, шапкын агым- дээр сириңейнип турган-дыр оо! Чер-
ныг Чадаана хемге эштип доруккан, чурту, чонунуң хүндүткелиниң демдээ
Чөөн-Хемчик кожууннуң идегелиниң кылдыр өргүп шаңнаан амгы шагның
одун кыпсып, чоннуң сонуургалын со- аргымак-чүгүрүү болган кара джип
рунзалай чаалай берген Начын мөге автомашиназының дынын дыңзыг
Монгуш Сылдыс содагланыпкан түрлүү тудуп, чымчаа кончуг чавыдактап-
кончуг, хей-аъды бедик, кежик-чолу каш, оюн оя, чигин чире чурттап чо-
чайынналып, «Дөгээ-Баарының» аял- руп турда, Баян-Дугай эдээн эжелей
газынга үдедип алган, эзирниң самын чурттаан Арзылаң мөгениң аал-ора-
экер-эрес мөгелер-биле бир деңге ээ- нынга айның чаазы, хүннүң экизи
рем дег чаттылган хөлбең ногаан шык- күстүң башкы айының чаазында аал-
ка чажып октаан сайлар дег тарай де- дап чедип, аргактыгның аксындан,
вип, көргүзүп бараалгаткан-даа чүвең көргектигниң хөрээнден далай дег
иргин оо! шимезин чыгдырып, таңды дег эъдин
дүлдүрүп, быжыртып, дашка салбайн
Адын-сывын алгап адаан ол мөгевис сөңүн сөңнедип, бижек салбайн эъ-
ол чылдың Наадым-2019 хүрежинге дин кезип оргаш, эргим номчукчу Си-
тос кожууннуң доозазындан чыылган лерге сонуургадыры-биле Наадым
мөгелерниң доозазы-биле тутчуп, тура хүрештеринге хөй удаа шаңналдыг
сегиржип, күштүглерниң күштүү бо-

НААДЫМ 2019

черлерже кирген, 2019 чылда Наадым - Чаа, бир-ле дугаарында Улуг Тиилелгениң
хүрежинге шүүлген, 2021 чылдың хүнү – чаңчыл болган Май 9 байырлалынга
Шагаа хүрежинге шүүлген, Улуг тураскааткан төөгүлүг тыва хүреш маргылда-
тиилелгениң хүнү май 9 хүрештеринге азынга база катап бодуңарның күштүүңерни,
ийи катап үжүүрлешкен, 2022 чылдың арга-мегеңерниң бедиин бадыткап шүглүп
Улугтиилелгениң хүнүмай 9 хүрежинге үнгениңер-биле изиг байырывыс чедирерин
шүүлген Тыва Республиканың Арзылаң чөпшээреп көрүңер!
мөгези Монгуш Сылдыска салган каш
айтырыгларымга харыы алыр аас-ке- - Чылыг сеткил долган байыр чедирииш-
жиктиг болдум! Шыяанам! киниңерни хүлээп ап, улуу-биле өөрүп чет-
тирдим. Тыва хүрештиң сайзыралынга
бодунуң улуг үлүг-хуузун киирип, бир-ле дуга-
ар тыва мөгелеривистиң амыдыралын, солун
төөгүлерин, спортчу чедиишкиннерин чону-
вуска таныштырып чоруур сеткүүлдүң ажыл-
дакчыларынга чогаадыкчы чедиишкиннерни,
моон-даа соңгаар бистиң хүреживисти чыры-
дып бижиирин күзевишаан, ал-бодуңар каң ка-
дык, аал-ораныңар тайбың чаагай турзун деп
чаагай йөрээлди күзээр кижи-дир мен.

- Улуг хүрештерде чедиишкинниг хүрежип
чоруур болгай силер, мөгелерниң белеткелин
канчаар үнелеп көөр-дүр силер?

- Хүрештиң аарыкчылары, чонувус-даа көрүп
билип турар, мөгелерниң белеткели чылдан-
чылче кончуг күштелип, шыыракталып чоруп
орар. Ылаңгыя аныяк мөгелер белеткелин кон-

чуг шын чорудуп, белеткел үезин таарымчалыг
тургузуп алганындан маргылдаа үезинде чаңгыс
салыгны ажып алыры безин шыңгыы, берге апар-
ган. Ол мөге шыырак, дөө мөгениң белеткели кош-
как дээн чижектиг сөс шуут чугаалап шыдавас-тыр
мен.Наадым хүрежи мөге бүрүзүнге эң-не харыы-
салгалыг, сөөлгү салыгларда ат чедер хүреш бол-
ганда, чаңгыс базым безин мөгениң салым-чолун
шиитпирлээр апаар, үзүктел чок белеткелдиң үре-
шимезин, хартыга дег капшагайын деңзигүүрлээр
хүреш-тир. Ындыг төлээде, мөге бүрүзүнүң белет-
кели эң-не бедик деңнелде турар ужурлуг.

- Спортчу белеткелдиң үезинде Наадым
хүрештеринде черле шүүр сен деп хей-аът кии-
рип турган улус турду бе?

- Ийе. Мен дээш аарып чоруур эш-өөрүм ара-
зында ынчаар эки күзелди оштап, тура-сорук кии-
рип турган улус база бар. Олар кымнарыл дээрге,
Шолбан Күжүгет, Артыш Кыргыс дээш адаар бол-
за хөй. Оон аңгыда, интернет четкизинге аарык-
чыларым-даа «Сылдыс, бо наадымда черле шүүр
сен» деп бижип турдулар.

- Школачы чылдарыңардан эгелээш санаар
болза, 16-гы Наадым хүрежинге шүүлген-дир си-
лер, бүзүрел черле турган боор аа?

- Ийе, тыва хүрешти хүрежип эгелээн мөге
бүрүзүнүң алыс күзели-ле ол деп бодаар мен.
Хостуг хүреш мөгези болза, Олимпиадага тиилэ-
эн болзумза деп күзээр болза, тыва хүреш мөгези
Наадымда шүглүп үнген болзумза деп бодаар.
Кандыг-даа спортчу кижиниң мурунга салыр со-
рулгазы – тиилелге! Мен хүрежип эгелээш, оода
начын ат чедир хүрежип көрген болзумза деп
бодап чораан мен. Наадымда шүглүр дугайында
улуг күзел таптыг-ла 4-5 чыл бурунгаар оттуп кел-
ген чүве.

-Наадым хүрежинде Начын мөге атты күүседип
алганыңар хүрешти сактыр-дыр силер бе?

- Ийе, ол чылгы наадым мээң спорт-
чу амыдыралымның төөгүзүнде база чырык
сактыышкынны, өөрүшкүнү шаңнаан. 2009
чылдың Наадым байыры Сүт-Хөл кожуунга бол-
ган чүве. Он алды мөге артканда, Күчүтен мөгевис
Аяс Монгушка таваржы бергеш, Күчүтен акым-
ны даяндыргаш, начын атты күүсеткен мен. Ооң
мурнунда белеткел үезинде акым Опанас Се-

6 мис-оол, Седен-Очур Кара-Сал сугларга бо на-

адымда 8 мөге аразынче черле кирер хевир- 7
лиг мен ийин деп база турдум. Олар шынап бе,
маргыжып аар бис бе? деп турган улус. Күчүтен
мөгеге 16-га таварышкаш, 8-че кирбейн баарым
ол-дур аа деп, чөгенген үелер тургулаан. Начын ат
күүседип алган Наадым хүрежи сагыжымга бир-
ле онза, күзел-соруумну чүглендирип, дараазын-
да хүрештерге улам тура-сорукту оттуруп берген.
Ынчан назы-харым чаа-ла 21, деңзим 73 кил тур-
ган, элээн тоттур чемненип алырымга 74 кил.

- Силерниң акыңар Опанас Семис-оолдуң ки-
ирген үлүг-хуузу улуг-ла боор аа?

- Ийе, мээң акым Опанас мени тыва хүрештиң
улуг оруунче чедип киирип, езулуг мөге кылдыр
өөреткен кижи. Кара чажымдан тура-ла, хүреш
деп чүл, спорт деп чүл дээрзин меңээ тайыл-
бырлап, ол-бо хүрештерже эдертип, бо мөгениң
хүрежи мындыг, бо мөгениң кылыр ынак аргазы
мындыг, дөө мөге күрүне чергелиг, мындыг аттыг
деп тыва хүрештиң хамык чажыт баажызын ай-
тып, мээң карактарым ажыткан. Ынчангаш, акым-
ны тренерим, башкым кылдыр ханы хүндүткел-
биле санап, аңаа чоргаарланып чоруур мен.

- Силерниң төрел-аймааңарда мөге кижи чо-
раан бе?

- Ийе, мээң кырган-ачам, авамның ачазы мөге
кижи, хүрештерге бо-ла содак-шудаан кедип-
кен орар деп дыңнаан мен. Ачамның талазын-
дан ап көөр болза, мөгелер база бар. Оларның
бирээзи Арзылаң мөге Монгуш Маадыр Каваае-
вич, чоок төрел акым-дыр. Төрел-аймак ызыгуу-
румда мөгелер черле турган.

- Тыва хүрешке бир-ле дугаар өөрүшкүлүг тии-
лелге-биле доозулган хүрежиңерни сактып көөр
силер бе?

- Таптыг-ла 5-6 харлыг турган боор мен, июнь
1 – уруглар хүнүнде суурумга бичии чаш оолдар
аразынга хүрешке шүүлгеш, улаштыр хөмүр-даш
уургайының ажылдакчыларының ажы-төлүнүң
аразынга шүүлгеш, бичии танк, машина ойнаа-
рактар-биле шаңнаткаш, сеткилимден амырап
өөрүп турганымны дыка тода сактыр-ла-дыр мен.

- Улуг Наадым, Шагаа база Улуг Тиилелгениң
май 9 хүрештеринге шүүлген соонда, ооң мур-
нунда наадым хүрештерге кандыг частырыглар
турганын сайгарып турдуңар бе?

- Ооң мурнунда болган наадымнар хүрежинге
база багай эвес белеткелдиг хүрежип турган мен.
Багай белеткелдиг хүрежип турган мен деп база
шыдавас-тыр мен. Белеткелге чүү-даа тургустунуп
келир, наадым даарта боор деп турда, суг думаа-
лап аарый бээр-даа азы эртир белеткенипкеш
дыш ап четтикпейн баар таварылгалар турган.
Ынчангаш, шын белеткелди чорудары база улуг
тускай эртем деп санап чоруур мен. Бо шүүлген
наадымда тиилекчи бооп үнүп келири-биле спорт-
чу белеткел, дыштаныр үе, хүн чурумун шын тургу-
зуп, үре-түңнелдиг белеткелди чоруткан-дыр мен
деп санаар кижи-дир мен.

- Үш улуг хүрештерге шүүлген соонда, хүреш
дугайында бодалдар база хүрежир күзел канчап
баар боор-дур?

- Спортчу амыдырал, ооң чедиишкиннери
дээрге, кончуг кыска үе негеттинер. Кара чажым-
дан тура хүрежип өскен болгаш, кадыкшылым эки
чоруур болза, ам-даа хүрежир мен. Бодумнуң че-
дип алган арга-билиглеримни, дуржулгамны аныяк
өскеннер-биле үлежир мен.

- Артык деңзи мөге кижиге херек бе? Силерниң
бодалыңар кандыгыл?

-Тыва хүреш деңзи барымдаалавас болганда,70
килдиг кижи-биле 130-даа кил деңзилиг кижи
хүрежи бээр. Аргалыг-ла болза, мага-боду улуг
болгаш деңзизи аар кижи шуут артык деңзи чок
кылдыр белеткенип алыр болза, ынчан хүрежирге
чиик, кайгамчык деп бодаар мен. Чогум анаа-ла
артык деңзи база мөге кижиге херекчок деп бо-
даар мен.

- Хүреш үезинде болган бир-ле солун таварыл-
гадан сактып көөр силер бе?

- (Элээн бодангаш) 2014 чылда болган 100
чылдаан хүрешке кады хостуг хүрештен эгелеп
хүрежип келгеним эжим Бүрбүчүк Буянга тавар-
жы бердим. Хончуга доза тепкеш, октаптарымга,
кижиң доңгайып алгаш чыдып берген, дадайым,
канчап кемдээшкин аптар кижи боор дээш, баргаш
тыртыптарымга, октадыпкаш, аңаа хараадаанын-
дан туруп чадап чыткан кижи болган.

- Наадым хүрежинге сөөлгү 4 мөге аразынга
келгеш, Күчүтенге таваржы берген болгай силер.
Ол ужуражылганы тодаргайы-биле билип ап бо-
лур ирги бе?

- Ийе, ооң мурнунда наадымның белеткел хүреш
үезинде таваржы бергеш, ойнай-сылдай мени эр-
тирер сен бе, акым, дээримге, Аяс Семис-оолович
каттыргаш, сеңээ таваржы бээр болзумза, ажыр-
бас, дуңмам, сени эртириптер мен дээн кижи. Шак
ол наадымга, 4 мөге арткан соонда таваржы бээ-
ривиске, сеңээ аксы-сөзүм берген болгай мен, эки
хүрежир сен, дуңмам! – деп хей-аът киир чагааш,
мени эртириптерге, дыка-ла өөрүнчүг болган.

- Бодуңарның сагып чоруур кандыг-бир тускай
чаңчылдар, езулалдар бар ирги бе?

- Арзылаң мөге Маадыр Кавааевичиниң меңээ
чагып чорааны ёзугаар маргылдаага хүрежип
үнерде, чаа, ооң мурнунда кедип турбаан хеп кет-
пес, содак-шудак-даа, идик-даа бир эвес чаңгыс-
даа кеттинмээн болза, кетпезин сагып чоруур мен.

- Хүрешке шүүлген соонда, баштайгы сагыш-
сеткилиңер кандыг болду?

- Түңнел хүрешче үнер үеде кижи бодунуң са-
гыш-сеткилин оожургадып, бодун хей-аът киирип
белеткеп алыр болгай. Мен бодум хуумда сен
шыдаар сен деп, бодумнуң сагыш-сеткилимни
көдүрүп, ыяк белеткенип алгаш үндүм. Кажан удур-
ланыкчымны тиилеп алгаш, бодумнуң өөрүшкүмнү
чонумдан чажырып шыдаваан мен. Хүреш соонда,
интернет четкилеринден, өске бижидилгелерден
ол наадым хүрежин кончуг кичээнгейлиг көрдүм,
түңнел хүреш соонда, хөрээмни соктап, девип
халып турганымны ол үеде эскербээн мен. Ол
өөрүшкүнү чүгле наадымда шүүп турган мөге кижи
шын билир боор.

-Бодуңарның наадым хүрежинге шүглүп
үнгениңерге кандыг демдек салыр-дыр силер?

- Өөреникчи кижи болза онаалгазын частырыг
чок кылып каар болза, канчап дөрт деп демдек
салыр боор. Ол наадым хүрежинге хүрешкенимге
бодумга база-ла 5 деп демдекти салыр-дыр мен.

-Хүрештен аңгыда чүнү кончуг сонуургаар си-
лер?

- Солун кино көрүксээр, көрбээн черлеримге че-
диксээр, чараш черлер кезиксээр, удуп-дыштанык-
саар, эш-өөрлер-биле солун дыштаныксаар дээш
өске улустан ылгалым чок.

- Арзылаң мөгениң коргар чүүлдери бар ирги
бе?

- Дириг амытаннарга хамаарыштыр алыр болза,
күскеден кончуг чиирээр кижи чораан мен. Анаа
амыдыралдан алгаш көөр чүве болза, бодумнуң
чоок ынак улустарым көрбейн баарындан, менден
кезээде ырай бээринден сестир коргар кижи чор-
дум.

- Кымнарга улуг чедиишкиннериңер дээш өөрүп
четтиргениңер илередир силер?

- Мени хүрешке өөреткен кады төрээн акым Опа-
нас Семис-оолга, мени төрээш азырап өстүрген ада-
иемге, баштайгы тренерим Шолбан Ондарга, Кызыл
хоорайга кээримге, хостуг хүрешке тренер башкым
Владимир Хуураковичиге, Маадыр Кавааевичиге,
мени чагып сургап чораан Күчүтен мөге, акым Аяс
Семис-оолович Монгушка, Начын Кунгаага база
мени дээш кезээде аарып чоруур деткикчилеримге,
аарыкчыларымга өөрүп четтиргенимни илередип
каар-дыр мен.

- Силерниң бодалыңар-биле тыва хүрештиң сай-
зыралы бөгүн кандыг деңнелде турарыл?

- Сөөлгү чылдарда хүреш кончуг шалыпкын, бу-
рунгаар сайзыралды ап, чоруп орар деп бодаар мен.
Хүрешти организастап эрттирип турар-даа улустуң
талазындан, мөге салыкчыларының-даа, шииткекчи
судьяларның-даа талазындан бурунгаар хөгжүлде
көскү апарган.

- Тыва хүрешке чүнү немексээр азы казыксаар-
дыр силер?

- Аттардан киирген болза деп бодап чоруур кижи
мен. Сөөлгү сестен эгелээш, салыгны ажарга-ла ат-
тарны немей кииргени эки-дир. 16-дан эгелээш
база кажыкты тудуш дээш тыртарын база уштуп
каапканы эки-дир. Өзүп олурар аныяк мөгелерге
шупту бөрттүг турарын күзээр кижи-дир мен. Ындыг
болурга көрүштүг-даа чараш-даа болур.

- Мөге кижиниң үш кол шынарлары чүү деп бо-
даар силер?

-Бир дугаарында хүреш бетинде эки чараш бе-
леткелди чорудар, ийиде шөлче үнүп келгеш чонун-
га солун чараш хүрежин бараалгадыр, үште шөлге
үнүп келгеш, чон мурнунга бодун шын чараштыр
алдынып билир болур ужурлуг деп бодаар мен.

- Солун чугаавысты доозуп тура, түңнел сөстү
Тыва Республиканың Арзылаң мөгезинге артырды-

10 выс.

- Чаа, хүндүлүг «Хүреш» сеткүүлдүң номчук-
чулары, Наадым байырлалы таварыштыр си-
лерге изиг байырымны чедирип олур мен. 2019
Наадым хүрежинге Арзылаң мөге деп бедик атты
алган өөрүшкүмнү сеткүүлүвүстүң бо үндүрүлгези
таварыштыр силерниң-биле деңге үлежип тура-
рым дээш четтиргенимни илередип тур мен. Оон
аңгыда, тыва хүреживис моон-даа соңгаар улам
сайзырап чоруур болзунам, тыва чонувус кезээде
каң кадык, хей-аъды бедик, кежик-буяны делгереп
чоруур болзунам деп күзээр кижи-дир мен.

Аяс МОНГУШ.

Автордан немелде тайылбыр: 2018 чылдың
Наадым хүрежинге шүүлген Айдың Отчуржап
мөгевис «Арзылаңның найыры» деп эрттирген улуг
хүрежинге Сылдыс Монгуш шүүлгеш, арзылаңның
кежиин четтиргени анаа таварылга база эвес, бир-
ле ханы утка бар боор. Амгы үеде бистиң аравыста
чок,Тываның Арзылаң мөгези Алексей Хомушкунуң
соонда, Чөөн-Хемчик кожуундан Наадымда
шүүлген мөге чок турган. Элээн хөй чылдар соонда,
кожуунунуң адын алдаржыдып, Наадымга шүүлген
Сылдыс Монгушка чаңгыс чер-чурттуглары бир
демниин көргүзүп, шупту деңге акша-хөпеекти
чыггаш, Тыва Республиканың Арзылаң мөгези ат
алганы-биле «чиик-кара чычаан»-ны белек кыл-
дыр сөңнээннер.

11

НАЧЫН МӨГЕ

Бо \еде кончуг т\рл\г х\режин к=р-
г\з\п чоруур м=гевис, Тыва национал
х\реживисте чоннуё, аарыкчыларныё
сонуургалын отуруп чараш х\режин
к=рг\з\п аарыкчыларыныё кичээн-
гейин ап ==т\п чоруур м=гевис Тыва
Республиканыё Начын м=гези Мон-
гуш Артыш-биле кыска чугаавысты
сонуургатывыс х\нд\л\г номчукчу.

Х\реш сетк\\л\: ‒ Экии! Чаа, ам Тываның На-
чын мѳгези болгай силер. Бистиң сеткүүлүвүстүң
номчукчулары силерниң дугайыңарда билип
алыксап турар болгай. Ынчангаш, дараазында
каш айтырыгларга харыылаптарыңарны ди-
ледивис. Бир дугаар айтырыывыс билдингир,
«Кижи чурттуг, куш уялыг» дижир болгай. Каяа
тѳрүттүнген, каш харлыыңарда хүрежип эгелэ-
эн силер?

Монгуш Артыш: ‒ Экии! Мени Монгуш Артыш
Андреевич дээр. 1992 чылдың май 9-та, улуг чур-
тувус Россияның база бир төөгүлүг байырлалының
хүнүнде, Чаа-Хөл кожууннуң Ак-Туруг суурга
тѳрүттүнген мен. Хүрешче баштайгы базымны 12
харлыымда кылып, школамның хүреш секциязын-
че барып эгеледим.

‒ Тыва хүреште кайы мөгелерниң хүрежин
сонуургап, аңаа дөмей болуксап чорааныңарны
болгаш көрүп чораан мөгелериңерни сонуурга-
дып көрүңерем.

‒ Бо айтырыгга хамаарыштыр чугаалаарым
болза, кандыг-даа аныяк мөгеден айтырар болза,
Күчүтен мөге Монгуш Аясты сонуургап көөр дизе
чазыг болбас боор. Мен база шак-ла ындыг. Оон
аңгыда, Арзылаң мөгелер Монгуш Маадыр, Куулар
Чимит болгаш Семис-оол Опанастың хүрештерин
сонуургап көөр мен.

‒ «Тыва Республиканың Начын мөгези» деп
бедик атты күүседип алган болгай силер. Ол
дээш кымнарга черле кончуг четтиргениңер
илередип, өөрүүр-дүр силер?

‒ Хүреш делегейинче эжикти ажыдып, үдеп
каан бир дугаар тренер башкымга, арга-сүмезин
берип чоруур акыларымга болгаш даайларымга,
эш-өөрүмге, деткип чоруур чонумга четтиргеним

12 илередип чоруур-дур мен.

МОНГУШ АРТЫШ

– Ак-Туруг чурттуг өгбевис Чаан мөге Мон-
гуш Балчынмай оглу Чанман силерниң ук-
салгалыңарда кирип турар бе?

‒ Бо айтырыгны база уктап, айтырып кээримге,
Чаңман Чаанның салгалынга шуут хамаарышпас
кижи чордум.

‒ Бо хүнде арыг деңзиңер кажыл? База хүн
келген тудум кил аартап турар бе азы чиигеп
турар бе?

‒ Бо хүнде 78-80 кил аразында мен. Белеткел
эвээжээрге деңзи чиигеп каап турар, экижиирге
немежип, 82-84 кил чеде бээр-дир.

‒ Кандыг мага-боттуг, деңзилиг мөгелер-
биле хүрежириңерге эптиг-дир?

‒ Бодум ышкаш мага-боттуг мөгелер-биле
хүрежиксээр мен. Ындыг мөгелер-биле тутчурум-
га эптиг-дир.

– Сумо хүрешке кандыг-дыр силер? Аңаа
таарзынып, сонуургап, тудуп көөр күзел бар
бе?

‒ Ийе, сумо хүреш эки деп билдим. Ынчангаш
белеткелдерге барып, хүрежип каап турар кижи
мен. Сумо хүрешти шенеп, тудуп көөр күзел мен-
де бар.

‒ Амгы үеде мурнуңарда чедип алыр деп
изиг күзелдиг кандыг сорулгалар барыл? Ча-
жыт эвес болза, номчукчуларывыска сонуур-
гадып көрүңерем.

‒ Ам-даа кызып хүрежип, чонумга чараш
хүрежимни көргүзүп, Начын адымны хүнден
хүнче бадыткап, оон-даа бедик атка төлептиг кыл-
дыр хүрежир деп мындыг сорулгалыг мен.

‒ Бистиң айтырыгларывыска харыылаа-
ныңар дээш четтирдивис, м=гевиске. Бодумнуң
болгаш номчукчуларның өмүнээзинден силер-
ге чедиишкиннерни күзевишаан, «Эр кижи
салган сорулгазын чедип албаска, соңгу назы-
нында дөңгүр көк буга бооп төрүттүнер» ди-
жир болгай, ынчангаш салган сорулгаңарны
черле чедип алырыңарны күзедивис!

Монгуш Аяс

13

НААДЫМ-2022

НААДЫМ ЧЕМПИОНУ – МОНГУШ АЙДЫН

СҮЛДЕ-СҮЗҮҮМ БЕДИП КЭЭР,
СҮРҮ-КҮЧҮЛҮГ НААДЫМЫМНЫ

Таңды Тыва чуртунуң төвүнге, соңгу-
барыын чүктен бады келген Эне-Сай хемниң
белдир черинге, тос кожууннуң доозазындан
чаактыгга чаргызын алыспаан, чарынныгның ал-
дынга дүжүп көрбээн, түмен кижиниң түрүзүн баскан
Хаан-Херети дег девиг-самныг, хартыга куш дег эрес кашпагай
мөгелер Тыва Республиканың хүнү, Наадым байырлалы хүрежинге
содагланыры-биле чыглып келген-даа чүвең иргин оо!

Алдан кижи ашчып туруп, сезен кижи сестип туруп даараан, сезен
буур кежи содак-шудаан ыгый-дыгый кедип алгаш, чайны шалыңындан
эскерип, кышты хыыразындан билип хүрежир оюнун сонуургаары-биле,
Төре-Чазактың төлээлери баштаан хайыраатылар, буурул баштыг ирейлер-
ден, курзук диштиг чаштарга чедир, энерел сеткилдиг энелерден, ай-хүн
херелдиг алдын даңгыналарга чедир дөрт чүктен дөр сыңмас ара-албатызы
чыглып, аът бажы кизирт, кижи бажы козурт болуп турда, аңаа немей мурнуу
чүктен кожа Моолдуң алдар-ады алгаан Хартыгалары моорлап кээп, чамбы-
дипке алгаан тыва хүрешти сонуургаары-биле чыылган-даа чүвең иргин оо!

Кудай-дээр тыва хүрешке ынак чонунуң сеткилин билген дег хат-салгын-
даа, хар-чаъс-даа чок сериин хүннү хайырлаан чүвең иргин. «Хүреш» ста-
дионун шыгырт долдур олурупкан хоор чоннуң арын-шырайында байырым-
ныг шинчи чырып, аразында «аа богда, бөгүн кандыг тыва кадайның оглунуң
хүнү ирги?» деп сымыранчып чугаалашпышаан, чоокку үелерниң эрткен
хүрештерин аразында сайгаржып каап олурда, Чаан мөгевис Сайын-Белек
Түлүш баштаан, 4 арзылаң, 8 хартыга, 12 начын, аныяк мөгелер, кожа чурттуң
3 күрүне хартыгалары, 1 аймак начыны киришкен 256 шилиндек мөгелер дээр-
деңгерлерже хостуу сүргей ушкан эзир сагындырар девиг-самы «Дөгээ баары»
ырының аялгазынга хөөн алчып, түрлүг-даа, көрүштүг-даа апарган чүвең иргин оо!

14

ЧААН МӨГЕ ЧАЯАТТЫНГАН, ҮШ ХАРТЫГА, ДӨРТ НАЧЫН

МӨГЕЛЕР БОДАРААН ДҮЖҮТКҮР НААДЫМ

Тос кожууннуң доозазындан чыылган моң
ыяштың дазылы дег мөчек кара шыңганнарлыг,
ийи дөңмээ ийи мажалык дег, ийи ээн эъди ийи
сарыг оорга дег, кежегези чүъктүг кара буура дег,
кезенип девээн тыва мөгелер алды аргазын, беш
мегезин ажыглавышаан, дүъшден кежээге чедир
тутчуп хүрежип кээрге, сес шыырак мөге шөлдү
ээлей туруп каап тур эвеспе, оларның аразын-
да беш мөге Күрүне адынга шала элек, шыдал-
күжү сыстып турар аныяк шыырак мөгелер:
мөңге харлыг Мөңгүн-Тайга кожууннуң төлээзи,
кожуун чергелиг начын мөге Эртине Хомушку,
сөөлгү улуг хүрештерде хартыга дег капшага-
йын бадыткап чоруур барыксанчыг-келиксенчиг
Барыын-Хемчик кожууннуң төлээзи Ай-Демир
Саая, аныяктар аразынга Наадымнарның чем-
пиону, угулзалай аккан Улуг-Хем кожууннуң
төлээзи Бады-Маадыр Самдан база аалчы
мөгевис Моолдуң Хартыга мөгези, кожавыс
Завхан аймактан Шархүү Пүрэвгарьд олар кон-
чуг аваангыр хүрежин көргүзүп, сес шыырак
мөгениң санын базып кирип келген. Кожа чурту-
вустан келген аалчы мөгевис 16 шыырак мөгеге
Чаан мөгевис Түлүш Сайын-Белекти даяндыр-
гаш, дараазында салыгда Арзылаң мөге Монгуш
Айдыңга буттаткаш октаткан. Үстүнде адын-
сураан алгаан, күрүне ады чок, сес мөгениң
санынче мөгелер «Тыва Республиканың На-
чын мөгези» деп бедик хүндүлүг аттарны
күүсеткеннер. Дараазында салыгда ол-ла Начын
атты күүсеткен ийи аныяк, шыырак мөгелер
дөрт шыырак мөгениң санынче киир тудуш-
каш, Начын аттың дараазында чадазы болур
Хартыга болганнар. Олар кымнарыл дээрге,
элээн чылдарның дургузуунда тыва хүрештиң
аарыкчыларының идегелин оттуруп, бүзүрелин
манадып келген Сүт-Хөл кожууннуң төлээзи,
республиканың эң-не шыырак мөгелериниң
бирээзи, кожуун чергелиг начын мөге Караа
Алангы, Чөөн-Хемчик кожууннуң төлээзи, 2019
чылдың Наадым чемпиону, Тываның Арзылаң
мөге Монгуш Сылдыстың Арзылаң адын
байырлаан «Арзылаңның кежии» хүрешке
шүүлген аныяк мөге Начын Монгуш бо удаа
улуг Наадымга дөрт шыырак мөгениң санынче
күштүглерниң күштүглери болуп, бүзүрелдии-
биле кирип келгеннер. Сөөлгү чылдарда аныяк

мөгелерниң тыва хүрешке сонуургалы улам оттуп, күш-
дамыр сайзыралы, белеткелиниң деңнели, арга-дуржул-
газы улам бедип олурары сөөлгү улуг хүрештер бадыт-
кап турар. Ооң бир чижээнге, Арзылаң, Хартыга, Начын
аттыг мөгелеривис боттарының аразында эвес, өзүп
орар аныяк мөгелеривиске «даянып» турары херечилеп
турар.

Бо чылгы Наадым хүреживисти каастап, улам со-
нуургалдыг болдурары-биле кожа чурттуң мөгелери
киришкени солун болган. Чер-чуртунуң мөгелеринге
болчуп, «аа богда, канчаарлар ирги?» деп хүреш аарык-
чылары ынай-ла олурганнар. Моолдуң күрүне чергелиг
үш Хартыгалары база бир аймак Начыны бо удаа база
чер албайн бардылар. Наадым хүрежиниң юаза бир улуг
кордакчызы, күрүне Хартыгазы Золбоо бистиң аны-
як мөгевис Куулар Мөңге-Эртинени улуг туралап бар-
дамнап тургаш, октадып алган. Тыва мөгелерниң эң-не
айыылдыг удурланыкчызы моол мөгени арыг салган
аныяк мөгевис ол хүнгү хүрештиң Маадыры болган.
Аныяк мөгевистиң хей-аъды улам көдүрлүп, 32 мөге
артканда, амалаар салыгда Хартыга мөге акызы Конгаа
Начын амалааш, улаштыр эки хүрежирин күзеп, эрттир-
гени чараш болган. 16 шыырак мөгеге келгеш, күрүне
адын күүседир «согур салыг»-да кончуг шыырак аны-
як мөге Самдан Бады-Маадырга таваржы берген. Тыва
хүрештиң келир үениң идегелдери, ийи аныяк карак
оду кызаңнаар тудушкаш, удурланыкчы мөгениң ар-
тынче үне халааш, кончуг таптыг арга кылып чыткаш,
боду илдиге бергени хүрештиң база бир харааданчыг
ужуражылгаларның бирээзи болган. Ол салыг мөгениң
бодунга кайы-хире аар-берге болганын, бодун оожукту-
руп турарын көөрге, баар ажыыр чүве болду. Ам канчаар
келир чылгы наадым дүжүткүр болурун күзеп каалыңар.

Аймак Начыны моол мөгени хартыга мөгевис Кула
Аяс саадатпайн, кончуг таптыг буттааш, октап алган.
Ийи арткан моол Хартыга мөгелерни амалаар салыг-
да, кым-даа амалаарындан сезингенинден, ийилээ арт-
кан. Кожа чурттуң ийи моол мөгези аразында сегиржип
үнгеш, Ш. Пүрэвгарьд сес мөгениң санынче кирге-
ни бо. Тыва мөгелеривис аалчыларны амалаваанында
ужур-ла бар. Ийе, өске хүрештер, эш-хууда ужуражылга
хүрештер турган болза, амалап алгаш, чараш хүрешти
көргүзүп болур турган. Удурланыкчылар ол хүрештиң
база бир кол кордакчылар, арга-дуржулгазы бедик, күш-
шыдалы шыырак мөгелер-дир. Чамдык көрүкчүлер моол
мөгелерни амалаан болза деп дыка манагзынганы чугаа-
жок. Тыва мөгелеривиске Наадым хүрежи анаа-ла оюн-
чук эвес, мөге бүрүзүнге кончуг харыысалгалыг, чылда
чангыс катап болур, Күрүне адын күүседир хүреш бол-
гай.

Хүреш элээн узамдыгып, даштын шала иңмиртиңнеп,
караңгылап кээрге, стадионуң чырыктарын немей чы-
рыдыптары-билек, үстүкүнүң чаңныы-даа дыынмас,
алдыкының четкери-даа халдааш четпес, күштүглерниң

НААДЫМ – 2022

күштүү ийи мөгевис – Арзылаң мөге Айдың Мон-
гуш база Начын мөге Начын-Мерген Ооржак
наадымның хөлбең ногаан шөлүн аай-солагай та-
лазындан эжелей турупканнар!

Арзылаң биле Начының кайызы октаар ирги деп
дөрт чүктен чыглып келген хоор чону аразында
хөөрежип олурда, арткан ийи мөгениң ат-сывын,
алдар-адын алгап курайлаар улуг ёзулалды кылган
соонда, хартыганың капшагайы дег, эзир куштуң
шүүргедээни дег, ачыр-дачыр сегиржип-ле кирип-
тилер! Арзылаң биле Начын удур-дедир тутчуп,
аай-дедир хончулажып, октажып чадап тургаш,
шиитпирлиг дөрт хончу тудушка Арзылаңның
арга-мегези артып, Начын мөгени бодунуң база
бир ынак, бүзүрелдиг аргазын ажыглай аарак
арзылаңның аргазы-биле үзе аарак иткен олчаан
кынчыктырбайн, черниң довураа дээринге тырыл-
дыр, дээрниң булуду черинге дүжүр, кургаг чер-
ни суглуг кылдыр, суглуг черни кургаг кылдыр,
даглыг черни элезин-кум кылдыр, ыяштыг черни
ос-чээрген кылдыр хүрежи бээрге, чер-делегейи-
даа сириңейнип чоруй Начын мөге бо удаа күш
четпейн, дөң черин дескилештир, дески черин ой-
бакталдыр кээп дүшкен чүвең иргин!

Бо чылгы Наадым хүрежи кончуг дүжүткүр,
көрүштүг адакталып, Улуг-Хем кожууннуң Торга-
лыг сумузунуң төлээзи, 2021 чылда Наадым чемпи-
ону, Тыва Республиканың Арзылаң мөгези Айдың
Монгуш база катап күштүглерниң күштүү болуп
шүүлгеш, Тыва Республиканың Чаан мөгези деп
хүндүткелдиг атка төлептиг болган.

Тыва хүрештиң төөгүзүнде база бир солун,
көрүштүг, арбын дүжүткүр, бир Чаан, үш Хартыга,
дөрт Начын «төрүттүнген» онзагай Наадым байыр-
лалы мооң-биле адакталып, чыылган чонунуң сет-
килин өөртүп, кежик-чолун курайлап бергени-биле
доозулган!!!

ТЫВА МӨГЕЛЕРНИҢ КИРЖИЛГЕЛИГ
МООЛ НААДЫМ – 2022

2022 чыл тыва хүрешке канчаар-даа аажок төөгүлүг болуушкуннарлыг, баны-биле Чазак Баштыңынга дыңнатпышаан,
байлак чыл болган дээр болза, хөөредиг болбас боор. Улуг Тиилелгениң кожавыс Моол күрүне 4 дакпыр юбилей-
байырлалы – Май 9-туң хүнүнге тураскааткан улуг хүрешке тыва чоннуң лиг чылдарын 2 катап дагыннап эрттирерин
чоок өңнүү, Тыва Республиканың Алдарлыг ажылдакчызы, Моолдуң Чаан дыңнаткан болган. Ол дээрге, Моол күрүнениң
мөгези Дамиран Бумбаяр аалдап кээп чорааш бо чылдан эгелеп, национал баштайгы төре-чагыргазының хевирлеттинип
хүреш-биле хүрежип чоруур көшкүн чоннар – тывалар, буряттар, калмык- тургустунганының 2230, 2231 чыл ою, Улуг
тар, иштики моолдарны моол наадымда киириштирерин чедип алганын ал- Моол күрүне кылдыр тургустунанының 815,
816 чыл ою, Национал эрге-шөлээ, хосталга-
зын тургусканының 110, 111 чыл ою, араттың
хувискаалы тиилээниниң 100, 101 чыл ою бо-
луп турар. Эрткен чылын делегейни хөме алган
Ковид-19 хамчыктыг аарыгның хараазы-биле
хөй-ниитини хаара туткан кандыг-бир байыр-
наадым, оюн-тоглаа эрттирбээн болгаш, эрте
берген юбилейлиг оюн бо чылын дакпыр бай-
ырлап турары болган.

Медээниң эң кол утказын бо чылгы моол
наадымга 1024 мөгениң хүрежинге нацио-
нал хүрештиг көшкүн чоннарны кииришти-
рерин колдуу чедип алган дугайында кончуг
өөрүнчүг, байырымныг медээни Май 9-туң
хүреш үезинде чыылган чонга дыңнаткан тур-
ган.

Ол медээ соонда, ийи таланың хамаарыл-
галыг удуртукчулары моол хүреш федера-
циязы-биле сырый харылзааны тудуп, ажыл-
чын чугааны чорутканының түңнелинде, моол
наадымга Тыва Республиканы төлээлеп, 15
мөге киржир эргени чедип алган.

Бо дээрге, тыва хүрештиң төөгүзүнде моол
наадымга киришкен эң баштайгы төөгүлүг
болуушкун бооп бижиттингени бо ышка-
жыл. Ооң мурнунда моол наадымга Күчүтен
мөгевис Аяс Монгуш, арзылаң мөгелер
Маадыр Монгуш, Амир Монгуш, Бежендей
Күжүгет баштаан мөгелер хүрежири-биле
Биче-оол Сумакиновичиниң удуртулгазы-би-
ле чедип турган-даа болза, Моолдуң Наадым

байырлалының эрттирер хоойлузунда «Наадым дээрге,
моол чоннуң национал байырлалы болган төлээде, дашты-
кы мөгелерни киириштери хоруглуг» деп айытканы-биле
тыва мөгелеривисти киириштирбээн болган. Бир-ле чылын
Тываның Начын мөгези Хуурак Александр Моолга сургуул-
дап турар үезинде моол кижиниң ады-биле бүдүү киржип
турган чангыс таварылга турган.

Бо чылгы моол наадым хүрежинге ниитизи-биле 25
даштыкы мөгелер (калмык – 4, бурят – 4, иштики моол –
2, тыва - 15) күжүн шенеп хүрешкен. Эң-не хөй киржикчи-
лиг команда Тываның болганы өөрүнчүг. Моол наадымның
дүрүмү ёзугаар, өске чурттуң мөгелери боттарының чер-
чуртунуң хүрежинге чедип алган күрүне аттары Моолга
күш чок болур, тодаргайлаарга, моол күрүнениң, аймактың
ат чок мөгелериниң деңнелинге санаттырар болган. Моол
национал хүрешке хүрежип, ат чедип албаан дээш ындыг
чүве ирги бе, ол чурттуң спортчу дүрүмнерин сагыыр апаар,
ынчангаш, аалчы мөгелер рейтинг аайы-биле эң адаанда
бижиттирер. Моол национал хүрежинде мөгениң 1-ги, 2-ги
салыглары база 4-кү салыгларын моолдарның адаары-биле
«Эрэмбэ» дээр рейтинг аайы-биле салыр, согур-душ болуп,
белеткели кошкак мөге эртип чоруй барбас кылдыр кылдын-
ган дүрүм болду. Эң-не үстүнде улуг ат-алдарлыг мөгелер
эң адаанда мөгелер-биле таваржыр. Бистиң мөгелеривис
«эрэмбэ» аайы-биле эң үстүнде ат-алдарлыг шыырак
мөгелер-биле таваржып турдулар.

Моол хүрештүң дүрүмү-биле 3-кү салыгда база 5-ки са-
лыгдан улай хүрештиң сөөлгү салыгларынга чедир чүгле
«амалаар». Ол дээрге, ат-алдарының аайы-биле (авырга,
арзылаң, гарьд, чаан, хартыга, начын) улуг мөге бодунуң
хүрежир онаанда мөгезин боду шилип, амалап алыр. Чам-
дык таварылгада, ат күүседир бодунуң чоок мөгезин азы
өске мөге-биле «садыглажыр» бижиттинмээн дүрүмнерге
база таваржыр чораан. Моол хүрештиң дүрүмү-биле аймак
чергелиг азы ат чок мөге 5-ки салыгда онаан ажып алыр
болза, «Моолдуң Начын мөгези» деп бедик атты чедип алыр
ужурлуг. Ынчангаш, бо салыгда чоннуң адаары-биле «садыг-
лажыр», «эртир шавар» салыг 5-ки салыг болур. «Садыг-
лаашкын» түңү бистиң акша-биле 10 млн рубль түң чеде
бээр, аңаа чон база чаңчыга берген деп болур чорду. Ындыг-
даа болза белеткели багай, хөреңги талазы-биле шыдал-бы-
разы кошкак мөгелер согур-душ бооп, күрүне ады чедериниң
барымдаазы чок хүреш болду. Ынчалза-даа, удур-дедир са-
дыглажыр чорук хоойлуга дүүшпес деп хүреш федерация бо
талазы-биле шыңгыы ажылдарны чорудуп турар медээни
дыңнадывыс.

Наадым хүрежи 2 хүн уламчылаар. Стадионче ийи
хүннүң кирериниң өртээ бистиё рубль-биле 2000 акша.
1-ги хүн Наадым хүрежиниң байырлыг ажыдыышкы-
ны, янзы-бүрү каас-чараш уран-чүүл көрүлделери, база
хүрештиң 1-ги, 2-ги салыглары эртер 25$ американ доллар.
Наадымның 2-ги хүнү хүрештиң 3-кү салыгдан эгелээш,
5-ки салыгга чедир эртенги кезээ эртенгиниң 8:00 шакта эге-
лээр. Ооң өртээ 5000 моол төгерик, бистиң акша-билее 100
рубль. 5-ки салыгдан тура 20 000 моол төгерик, бистиң ак-
ша-биле 400 рубль. Стадионче таныш-көрүш аайы-биле ха-
лас (койгуннап) кирери шуут болдунмас, дыка-ла шыңгыы
айтырыгның бирээзи болду. Маргылдааның баштайгы 1-ги
хүнү – Наадым ажыдыышкын үезинде хостуг олуттар шуут
чок, барык-ла бир ай бурунгаар шупту билеттер саттына
берген болгулаар, мөгелер безин олурар олуттар чок, хөй
кезии турар боор чорду. Ат-алдарлыг улуг мөгелерин безин
бистиң садып алган олуттарывыс дээш тургуза сывыртап
турган таварылгаларны көрдүвүс. Ол хире аар өртек-биле
садып алган олуттарын өске кижиге кым-на бээр боор. Ажы-

дыышкынны дыка магадап сонуургап көрдүвүс,
ооң мурнунда кижи телевизор, интернет тава-
рыштыр көрүп турган болгаш таптыг эскербес,
чанындан суглуг караа-биле көөрге, канчаар-
даа аажок солун, ону чугаа-биле дамчыдары
болдунмас, ол хире солун. Моол чонга чырык
адааргал-биле адааргаан сеткил, өске талазын-
да чоргаарланган сеткил ала чайгаар оттуп кээр
болду. Байырлыг ажыдыышкын соонда, чоор-
ту стадион иштинде олуттар шуут шаарарып
хосталы бээр, мөгелер-даа хостуг олуруксаан
олуттарынче саадап оруптулар. Маргылдааның
2-ги хүнүнде 5-ки салыгдан тура стадион база
шуут шыгырт кылдыр долуп келир, ийиги
хүнде мөгелерниң олурар олуттарын тускайлап
аңгылап каан болду.

Бо чылгы Улуг Наадым хүрежиниң кол шиит-
кекчизи Моолдуң Начын мөгези Б. Одхүүнүң
дузазы-биле Моолдуң улуг Наадым хүрежин
кол шииткекчиниң чанынга шөл ортузунда
майгынга шуут-ла чанындан көөр аас-кежик-
тиг болдум. Наадым хүрежиниң эрттирип ту-
рар чуруму канчаар-даа аажок шыңгыы, бедик
деңнелде, хүреш шөлүнче артык кижи, дарга-
сайыт-даа, кым-даа шуут кирери болдунмас,
чүгле маргылдааның ажылын кылып турар
ажылдакчылар тускай эрттирилгелиг кирер.
Кол шииткекчиниң майгынында полиция
ажылдакчыларының хыналдазы үзүктел чок,
артык улус шуут туруп болбас, ындыг улусту
дораан полиция ажылдакчылары үндүрүп апа-
ар, кончуг-даа шыңгыы болур чорду. Ийи-үш-
даа катап мени үндүр сөөртүп кааптар часты.
Кол шииткекчиниң арай боорда, дилээни-биле
артып каар ужурга таварыштым. Бисте ыш-
каш дарга-бошка, ат сураглыг, кончуг бис дээн
улустарывыс ышкаш шөлче эки олуттарже,
көскүлеңнеп халчыр мындыг чүүлдер маңаа
шуут болдунмас чүве-дир деп эскерип магадап
ордум.

Хүреш эгелеп чадап турда-ла, баштайгы
аас-дыл, чидиг маргыжыышкыннар эгелээн.
Дархан Авырга мөге А. Сүхбат (3 катап
шүүлген) база Дархан Авырга мөге Г. Өсөхбаяр
(4 катап шүүлген) бо ийи мөгениң кайызы баш-
тай үнер дээш маргыш. А. Сүхбат авырга мен
баштай үнер мен деп чөрүлдээни тургускан.
Сүхбат авырга Өсөхбаяр авырганы мурнай
Авырга ат четкени-биле база 1024 база шүүлген
мен дээн уткалыг былаашканы ол. Кезек мар-
гыжып, эпчок байдалдар тургустунуп туруп
бээрге, Наадым хүрештиң кол шииткекчизи
Б. Одхүү Авырга мөге Сүхбаты шөлден үндүр
хөөглеп каапкан. Авырга мөге А. Сүхбат шөлге
ийи дискээнге ора дүшкеш, чонунга буруузун
минингеш, шөлден үнүп чоруй барды. Кол
шииткекчиниң шиитпирин артырып каанын
бодаарга федерация талазындан ол барымдаа
шын болган хевирлиг болду.

Юбилейлиг чылда ачыр-дачыр тутчур 1024
мөгениң Наадым хүрежинге 10 салыгны ажып,
шүглүп үнер болзуңза, ийи дакпыр шүгген
кылдыр санааш, дорт Авырга мөге атты,
үжүүрлежир болза, Арзылаң мөге, дөрт мөгеге

20 артар болза, Гарьд мөге (тывалап – Хаан-Хере-

ти), сес мөгеге Чаан мөге, 16 мөгеге
кээр болзуңза Хартыга мөге, 32 шыы-
рак мөгениң санынга кээр болзуңза
Начын мөге деп күрүне аттарын
тус-тузунда чедип алыр. Ол мөгелер
наадым соонда, тускай допинг та-
лазы-биле хыналданы албан эртер
ужурлуг. Хыналданың түңнелин Ко-
реяга эрттирер болгаш 1 ай колдуу
чоокшулай бээр. Хыналда эрткен
соонда, кандыг-бир немелде, багай
чүүлдер илеревес болза, хоойлуда
айткан аттарын улаштыр эдилээр,
бир эвес допинг илерээр болза, күрүне адын, алган шаңналдарын күрүне
катап хавырар эргени эдилээр.
1024 мөгениң аразында кандыг мөге чок дээрил, ийи дакпыр улуг
байырлал таваржы бергени-биле база бо сөөлгү үш-дөрт чылда бүдүн
делегейни хаара туткан хамчыктыг «коронавирус» аарыг дээш база
ийи чыл тургузунда стадионга чон чыылбаанында ирги бе, Улуг
Наадымның стадионунуң ногаан шөлүнче алдар-аттыг улуг Дархан
Авырга Б.Бат-Эрдэнэ, Арзылаң мөге Д.Мөнх-Эрдэнэ баштаан хоочун
мөгелеринден эгелээш, амгы үениң Дархан Авырга, Даян Авырга, Авыр-
галар, Арзылаңнар, Гарьдтар, Чааннар. Хартыгалар, Начыннар база
аймак арзылаңнары дээш шупту содагланыпкаш үнүп келирге, түрлүг-
сүрлүг деп чүвезин, кижи кайгап ханмас база оларның аразында бистиң
мөгелеривис, бурят, калмык мөгелер… Чалатырган аалчылардан бистиң
мөгелеривисти көөрге, чаражын, түрлүүн, моолдардан дудак чок, де-
виглерин көөрге, бир-ле онза, тыва кижиниң чоргааралы хайнып, карак
чажы сыстып кээр чорду.
Наадым хүрежиниң баштайгы салыында ат-
алдары улуг болгаш хоочун-даа, ам бо үеде эң
шыырак-даа мөгелерге бистиң мөгелер таваржып
эгелей бердилер, мөгелеривис баштайгы онагла-
рын октап-даа, октадып-даа турарлары бар. 11
мөгевис баштайгы салыгда октаткан. Бирги салыг-
ны ашкаш, ийиги салыгда октаткан мөгелеривис
50 муң төгериктер ап турду, бистиң акшавыс-биле
мугур 1000 акша. 2-ги салыгга октаткан Арзылаң
мөгевис Монгуш Айдамирни Моолдуң Арзылаң
мөгези Цэдэвийн Содномдорж октаан. Маңаа кы-
сказы-биле демдеглеп каарывыс болза, бистиң шы-
ырак, ат-алдарлыг мөгелеривис база ат-сураа бил-
дингир, күрүне чергелиг моол мөгелер-биле бирги
салыгда таварышканын сонуургадып демдеглээри
артык эвес.
Бирги салыгда аныяк мөгевис Куулар Мөнге-
Эртине бо чылгы Наадым хүрежинге шүглүп үнген
Оргихын Хангайга, аныяк мөгевис Мижит-Доржу
Сайын бо Наадымда үжүүрлешкен мөге Б. Ор-
хонбаярга, Начын мөгевис Ооржак Кежик аймак
арзылаңы тургаш, Тывага хүрежип кээп чораан ко-
жавыс Завхан аймактан Моолдуң Хартыга мөгези
Т.Бэгзсүрэнге, амгы үеде Чаан мөге Монгуш
Айдың чаа бистиң Наадым хүрежинге аалдап кээп
хүрешкен Хартыга мөге Ц. Мөнхбаярга, Начын
мөгевис Одай Алдын-Сай Хартыга мөге Зоригтба-
атарга, аныяк мөгевис Шойдун Субудай Наадым
хүрежинде сес шыырак мөгениң санынга киргеш,
Чаан мөге атты күүсеткен Б.Бат-Өлзийге, Харты-
га мөгевис Монгуш Алексей Моолдуң Хартыга
мөгези Б. Цэдэнсодномга, аныяк мөгевис Донгак
Сүлде Хартыга мөге Д. Батболдга, аныяк мөгевис
Доржу Александр Тывага каш-даа хүрежип кээп

21

чораан, Хартыга мөге Н.Батзаяага, аныяк мөге Даваа Чимит Харты-
га мөге Т. Баасанхүүге, Монгуш Мерген мөгевис Хартыга мөге Ш.
Мөнгөнбаатарга тус-тузунда таваржып, карак оду кызаңнаар ачыр-да-
чыр тутчуп тургаш, откаттылар.

Чаан мөгевис Түлүш Сайын-Белек, Арзылаң мөгелер Монгуш
Сылдыс биле Кара-Сал Седен-Очур ийиги онаан ашкаш, эртенинде
ийиги хүнде 3-кү амалаар салыг адакталып турар үеде амалаткаш, тус-
тузунда октатканнар. Тыва хүрештиң төөгүзүнде бир дугаар киришкен
Наадым хүрежинге тыва мөгелеривистиң киржилгези, келир чылын
база катап киржир тура-соруун, идегел-бүзүрелин оттуруп берген.

Наадым мооң-биле доозулбас, келир чылдың наадымы удавас ке-
лир болгай. Ам дараазында наадым, моон-даа соңгаар өске чылдарда
кандыг янзылыг боорул? Бо-ла хевээр чыл санында хүрежип, уламчы-
лап чоруй баар бис бе? деп айтырыгга келдим. Хүреш үезинде Моол
национал хүреш федерациязының даргазы, Моолдуң Чаан мөгези Ц.
Магалжавтың чанынга олургаш, бо-ла айтырыгларымны сонуургап
салдым. Ооң тайылбыры-биле, кажан юбилейлиг эвес чылдарның на-
адым хүрежинде 512 мөге хүрежир таварылгада, мындыг чүүл бол-
дунмайн баар чадавас. Мындыг таварылгада Моолдуң 21 аймактарын-
га болур наадымнарга тыва мөгелер чедип, аймак чергелиг арзылаң,
чаан, начын деп аттарны күүседип, чедип алыры тоң чугула болуп
турар. Оон улаштыр, дараазында чылдарда, улуг Наадым хүрежинге
хүрежип болур. Кажан 512 мөге хүрештирер үеде күрүне чергелиг
мөгелерден аңгыда, күрүне адын күүседип болур хире аймак чергелиг
шыырак мөгелер аттарын бижидер болгаш харын-даа чамдык тава-
рылгада, чамдык аймак чергелиг мөгелер боттары безин 512 мөгениң
даңзызынче сыңмайн баар болгулаар. Өске талазында, чаңгыс чы-

лын аймак наадымынга база Улуг наадымга
хары угда хүрежип болбас деп тайылбырла-
ды. Ынчап кээрге, бистиң тыва мөгелеривис
келир чылдан эгелеп, аймактарның наадым
хүрештеринге чедиишкинниг хүрежип, ай-
мак аттарын күүседип алгаш, улаштыр улуг
наадымга хүрежир эргезин алыры аажок
чугула-дыр деп угаап билдим.

Моолдуң бо чылгы наадымында шүүлген
мөге 1 Авырга (О. Хангай – 1990 ч.т.),
үжүүрлешкен мөге 1 күрүне Арзылаңы (Б.
Орхонбаяр – 1998 ч.т.), 3 Чаан (Б. Бат-Өлзий,
Б. Серик, М. Лхагвагэрэл), 3 Хартыга, 14 На-
чын мөге күрүне аттарын күүсеткен дүжүткүр
хүреш болган.

Улуг Наадым хүрежинде тыва мөгелеривис
бир дугаар киришкенивис дыка эки болду. Дур-
жулга кирип, дыка хөй эки чүүлдерни медереп
билип, моол чоннуң ёзу-чаңчылдарын сонуур-
гап, чамдык билбес чүүлдеривисти билип шин-
гээдип алдывыс. Баштайгы удаада киришкен
хүреживиске чайынналчак улуг чедиишкин-
нер чедип, күрүне аттарын чедип шыдаваан-
даа болзувусса, дыка улуг солун чүүлдүерни
көрүп, чаа-чаа моол мөге өңнүктер-биле таны-
жып алдывыс.

Улуг хүреш соонда, июль 13-те Улаанбаа-
тар хоорайдан 30-40 км хире ыракта аът чары-
жы болуп турар черге Моолдуң аът соодукчу-
ларынга тураскааткан байырлалы бистии-биле
«Биче Наадым» деп адаарывыс байырлалдың
хүрежи болган. Ук хүрешке таптыг-ла 128
мөге күжүн шенештилер. Бистиң мөгелерден
Арзылаң мөгелеривис Монгуш Сылдыс-би-
ле Кара-Сал Седен-Очурдан өскелери шупту
хүрешкен. Эге салыгны кончуг эки эгелээн
бистиң мөгелерниң бүзүрели улам-на улга-
дып келдилер. Мугурлаашкын хевирлиг салыг

соонда, ийиги салыгда мөгелеривис хенертен аштырып бадып-ба-
дып келгеш, чүгле чаңгыс мөгевис, ам болза Чаан мөгевис Монгуш
Айдың артып калды. Хүрешти көрүп орган тыва аарыкчылар, бис
ам арай дүвүреп эгеледивис. Чангыс арткан мөгевис база-ла хайлыг
рейтингиниң адаанда таваржыр, удурланыкчы мөгелери үстүнде,
шупту күрүне аттыг Хартыга, Начын мөгелер. Айдың мөгевис
бир Хартыга ийи Начын мөгелерни кончуг-даа шыырак онагла-
рын октааш, үш шыырак мөге аразынче кирип келди. Шак-ла ын-
чан шынап-ла чоргаарал оттуп, хөрек безин хөлзеп, хөлчек солун
апаар чорду. Ол хүрешке тывалар ёзулуг шыырак мөгелерлиг чон
бис деп чүвени көргүзүп, хүндүткелди чаалап алганывыс ол. Моол
аарыкчылар Монгуш Айдың мөгевисти деткип, сонуургай бээрге,
чоргааранчыг-ла чорду. Үш мөге артып каарга, адакы ийи мөгени
салыптар боор улус болду, октаан мөгени улуг аттыг мөге түңнел
хүрешке манап орар, бичиижек дурт сынныг, хостуг хүрешке де-
легей чергелиг спорт мастери, аймак арзылаңы деп мөге бутче
кирип-ле турар, кирип-ле турар ынчап тургаш, күзелин чедип, бут-
че киргеш, бистиң мөгевисти ужурганы ол. Аңаа-даа дыка хому-
давайн мөгевисти чарлап мактап, шаңнал үезинде мөгевис дээш
өөрүп, Моолдуң кончуг шыырак мөгелерин октаан болгай бис,
бистиң мөгевисти моол аарыкчылар сонуургаан, ооң холундан
кежиин, боорзактарны алыскап шаг болдулар. Мөгевис база бир
чаа төөгүнү тургузуп, моол чонга тыва мөгениң чараш хүрежин
бараалгадып, тыва мөгениң чедиишкинин ол черге муң-муң моол
көрүкчүнүң караанга таңмалаанывыс ол…

Наадымга киришкен өске аалчыларга деңнээрге, тыва
мөгелерге моол хүреш федерацияның, ооң аңгы-аңгы чергениң
удуртукчуларының, моолдуң ат-алдарлыг мөгелериниң, моол
чоннуң тываларга хамаарылгазы бир тускай, чоок, эвилең-ээлдек,
сагыш салыр кичээнгейи безин өске болганын эскердивис. Моол
хүреш федерациязының даргазынының сеткилиниң чылыг-чым-
чаан, дузааргаан, сагыш-сеткилиниң ажыын, баштак, бөдүүн сет-
килдиин демдеглевестиң аргазы чок. Тыва мөгелеривистиң турум-
чуп турган аалчылар-бажыңынга боду халып келир, канчап тур
силер, кандыг дуза херек деп сагыш човап, байырлалдар соонда
бисти, тыва бөлүктү тускай чалап, шайладып турганынга өөрүп
четтирип шаг болдувус.

Тыва мөгелеривистиң моол наадым хүрежинге кандыг деңнелде
киришкенин Моол үндезин национал хүреш федерациязының пре-
зидентизи Ц. Магалжавтың чугаазындан алырга, кончуг эки, бедик
деңнелде, харын-даа моол мөгелерниң боттары безин манаваан,
солун хүрешти көргүскенин онзалап демдеглээни өөрүнчүг болду.

Моолдуң төп Национал «МНВ» аттыг телевиденизинге аалчы
болуп чалаттырып, тыва чонувустуң мендизин дамчыдып, тыва
хүрештиң солун төөгүзүн хөөрээр аас-кежиктиг база болдум.
Наадым хүрежинге бистиң тыва мөгелеривиске очулдурукчулап,
ажыл-херээн аайлажып, сеткили-биле дузалашкан, Моолда төрел
чонувус болур сенгел тывалары Делег Эрдэнэчулуун оглу Одхүүге,
Иргит Чимэддоржу оглу Ганзориг сугларга аажок өөрүп четтирге-
нивисти илередип тур бис. Дараазында Моол Наадым хүрежинге
чедир ужурашкыже менди-чаагай…!

Моол Авырга мөгениң
Тыва өңнүү, чаа Авырга
мөгеге баштай байыр
чедирген тыва чангыс
чер чурттуувус Оюн

Александр, мөгениң
аал-оранынга аалдап

чорааны.

Бүгү делегейниң эң-не бедик чергениң
спортчу чедиишкинин чедип алыр дээн спорт-
чу кижиниң ёзулуг-ла шыыракталы берген
үелеринде тиилелгениң эң-не шыпшык ба-
жынче чедери-биле сорулгазын салып алгаш,
улуг белеткелди эртип, белеткелиниң хыы ха-
нып, бодунга бүзүрели улам оттуп келгенде,
маргылдаадан маргылдааларже чайынналчак
улуг тиилелгелер соон шуужуп дистинчи
бээр. Шак-ла ындыг кезек үезинде кандыг-
даа спортчу кижиниң күзел-соруу дам-дам
хөрлээленип, делегейниң эң-не бедииниң
шыпшык бажынче үне халый бээр, мурнунга
таваржып келир кандыг-даа доткар-моондак-
тарны ажа халыксай бээр, ол хире изиг тура-
сорук, чүткүл, күзел кыптыгып келген болгу-
лаар.

2020, 2021 чылдарда сумо хүрешке
Россияның тулган чемпиону, Тываның Чаан
мөгези Монгуш Айдыңны шупту билир бол-
гай бис. Үстүнде бижээнивис дег, кандыг-даа,
каш-даа маргылдааларның чүгле эң-не бе-
диинче тура-соруу хайныгып турар үезинде,
сумо хүрешке делегейниң бирги чери дээш
маргылдааже аъттаныры-биле эзеңгиге бу-
дун тевер өйде, өзү кара хамчыктыг корона-
вирус аарыгның хараазы-биле чурттар ара-
зында спортчу маргылдаалар, оюн-тоглаалар
чөптүг чылдагааннар-биле билдинмес хуу-
саада соңгаарлаттынган турган. Хамчыктыг
аарыг чавырлып эгелээри-билек ам чурттуң
шеригжиткен тускай операциязын сылдаглап
алгаш, күчүлүг Россиявыстың спортчуларын
даштыкы чурттарда болуп турар делегей чер-
гелиг маргылдааларже киржир эргезин хоруп
турары харааданчыг. Бүзүрел эң-не сөөлүнде
өжер дээр болгай бис, удавас эки үе эглип,
Айдың Монгуш мөгевистиң чайынналчак
тиилелгелиг чаагай медээзи бисти өөртүрүн
четтикпейн манавышаан, мөгевис-биле му-
гур бир чыл бурунгаар болган чугаавысты ба-

24 раалгадып тур бис!

- 2021чылда сумога Россия чемпионадынга - Ук чемпионат бедик деңнелге
бодуңарның деңзиңерге чемпионнааш, абсолютка- эрткен. Чүге дизе дараазында Ев-
га үжүүрлешкеш, ук хемчегниң кол маадыры болуп, ропа чемпионады Россияга эртер
ѳргүн чонну магададып, кайгаткан болгай силер. болганда, Россияның спортчула-
А бо хире чергелиг чедиишкинниг болур дээрзинге рын Татарстан республиканың
бүзүрел черле турган бе? улуг, чараш спортчу хоорайы
Казаньга уткуп-хүлээп, колдуу
- Улуу-биле ѳѳрүп, четтирдим! Бо хемчегже чо- Россия чемпионадының Евро-
руурда черле 115 кил деңзиге белеткенип, бүгү күштү ол паже белеткели кылдыр бедик
деңзиге тударынче угландырган турган. Оон аңгыда тре- деңнелге эрттирген болуп турар.
нер башкывыс база бисти абсолюткаже (деңзи сагывас
х\реш) белеткеп, аңаа черле тутчур деп сорулга салган. - Эрткен 2020 чылда чемпи-
Эки белеткелдиң түңнели – бо чедиишкин болган. оннап каарыңарга, бо кончуг
хамчык аарыг Коронавирус
- Маргылдаага белеткенип тура, ниити бадырган дээш делегей чемпионадын-
деңзи бар бе? Бир эвес бар болза канчаар, кайы хире га киржир турганыңар хилис
үениң иштинде бадырган? барган болгай. Ол дээш хараа-
далды, сагыш човаашкынны,
- Декабрь айда Сочиге чыыш-белеткел үезинде деңзим дүвүрелди канчаар хүлээп ал-
126 кил чеде берген турган. Улаштыр дараазында айлар- ган силер? Россияга чемпион-
да деңзимни хайгааралга ап, чиир чемимни таарышты- наары белен эвес, а дыка улуг
рып тургаш 119-120 кил кылдыр бадырдым. А маргылдаа айтырыг болгай.
февраль айның 13-14 хүннеринде эртер турган болза, 3-4
хире кил арттырып алгаш чорупкаш, килденир хүннүң - Ийе, ол кончуг хамчык аа-
мурнунда болгаш ол хүн чогуур деңзиже бадырып алган рыг эгелээн соонда, киржир деп
мен. Ниитизи-биле 11 хире килди үндүрдүм. турганым Европа болгаш Деле-
гей чемпионаттары болбас деп
- Моон соңгаар кандыг сорулгаларлыг база кан- билгеш, чүгле үр эвес үе дургу-
дыг маргылдааларга киржиринге белеткенип тур си- зунда, түр када хомудаан мен.
лер? Оон ол халаптыг аарыг бүдүн
делегейге кедереп, нептерээн.
- Ам киржир деп белеткенип турар маргылдаавыс Канчаар-даа бодаарга, хѳй кижи
болза, июнь айның тѳнчүзүнде Казань хоорайга Европа аарып, байдал дошкуурап эге-
чемпионады болур, аңаа белеткенип турарывыс бо. лээрге, кижиниң кадыы кол
апарган. Ынчангаш бодумну ын-
- Ол болуп эрткен Россия чемпионадының тиилек- дыг янзылыг оожуктуруп, дараа-
чилери дорт-ла делегей чемпионадынче Россияның зында чылын киржир дээш оон-
адын камгалап чоруур турган бе азы шилилге кан- даа шудургу белеткенип, күштүг
дыг янзылыг болур турган? күзел-сорукту салгаш белеткен-
геним бо.
- Ол чылын ол маргылдаага шүүлген болгаш
үжүүрлешкен мөгелер Европа чемпионадынга иелээн 25
киржир, чүге дизе аңаа бир чурттан ийи мѳге хүрежип
болур. Сумо хүрешке мѳгелер кончуг кашпагай болгаш
чидиг демиселди кѳргүзүп, кыска үе дургузунда тутчуп
кааптарын барымдаалааш, чурт бүрүзүнден ийи мѳге
киржип болур кылдыр чѳпшээрээн болуп турар. Деле-
гей чемпионадынче Россияга болган маргылдааның тии-
лекчизи улуг чуртувустуң адын камгалап чоруур, ындыг
болганда, Европа чемпионады дээрге-ле делегей чер-
гелиг маргылдааже чоруурунуң кол шилилгези болур.
(демдеглег: ук болган Европа чемпионадынга база чем-
пионаан)

- Мооң мурнунда киржип турган
чемпионаттарыңардан бо маргылдаа кандыг ыл-
галдыг болду? Маргылдааның эртип турар деңнели,
алыс бодуңарның киришкениңер кандыг деп бодаар
силер?

ХЕРТЕК САЯН @sayanool

ДЕЛЕГЕЙ КУБОГУН
Чоок эжишкилер, кайызы-даа Тыва спортуё т==г\з\нде кирген м=ге эжиш-
килер дээр болза частырыг эвес боор. Саян Хертек спортчувусту спортдан чоок
аарыкчылардан танывас билбес кижи чок боор, делегей чемпиону, Россияныё 7
дакпыр чемпиону, делегей кубогунуё тиилекчизи, Россияныё самбонуё т==г\-
з\нче кирип турар м=гевис. Аржаан Чылбак самбонуё дайынчы (боевое сам-
бо) хевиринге делегей кубогунуё тиилекчизи, ММА спорт хевириниё дайын-
чызы. Эжишки алдарлыг спортчуларывыс ийилээ делегей кубогунга киришкеш
тиилелгени чедип алгаш алдын медальдары-биле чанып келген \езинде солун
чугаавыстыё \з\нд\лерин сонуургатывыс х\нд\л\г номчукчуларывыс.

-Х\нде спортчу белеткелче кайы хире \е ча- биле спортчу кижи чепсегленген болур ужурлугул
рыгдап турар силер? деп бодаар силер?

Саян: - Понедельник, среда, пятницада ийи Саян: - Спорт б\р\з\нге эё кол салыр ужурлуг
катап белеткел чорудар, арткан х\ннерде ч\гле сорулга улуг к\зел деп бодаар мен, оон аёгыда
чаёгыс, ынчап кээрге х\нде-ле д=рт шак-тыр. спортчу белеткел \езинде кончуг кызымак чорук
болгаш черле чалгаа болбазы чугула деп бодаар
Аржаан: - Мээё болза х\нде-ле ийи шак мен.
ажыг, \ш шак хире \е-дир.
Аржаан: - Бодунуё мурнунга салып алган со-
_ Спортка салым-чолдуё аайлашканы азы рулгазын чедер дээш кончуг кызымакай чорук
аас-кежиктиг таварылга болган дээн чижектиг херек, кандыг-даа бергелер таваржып келзе ону
ч\\лдерге б\з\рээр силер бе? ажып эртер быжыг туруш, харын дорту-биле чу-
гаалаар ч\ве болза характерлиг кижи сорулгазын
Саян: -Ийе, кижи бодунуё к\ж\нге б\з\рел- чедип алыр деп бодаар мен.
диг х\режип \нер болза, ол черле кандыг-даа
аас-кежиктиг таварылгадан хамаарылга чокка - Сагып чорууруёар чаагай чаёчылдарыёар
тиилелгени кижиге шаёнаар деп бодаар мен. бар бе, онзагай демдектерге б\з\релиёер канды-
гыл?
Аржаан: - Мен база б\з\рээр мен. Кол-ла
ч\ве спортчу кижиге ботка б\з\рел чугула хе- Саян: - Маргылдаа мурнуу чарыында артыш,
рек деп бодаар мен. айдыс =рттедир чаёчылдыг бис. Мен суг болза

- Силерниё бо спортка кандыг шынарлар-

ЧЫЛБАК АРЖААН @arzhaanool

УҢ ЧЕМПИОННАРЫ
=скен-т=рээн черимниё довураан суп алгаш чо- ле келген мен. Мен баштай хостуг х\решке ийи

руур чаёчылдыг мен. ай хире белеткенгеш, оон бо залче барып эгелээн

Аржаан: - Авам-ачамныё ==реткени езу- кижи мен, чоок болурга.

гаар оран-таёдыга шайым бажын чажып чалба- Аржаан: - Мени болза бир дугаар тренер баш-

рыыр чаёчылдыг мен. Артыш, айдыс кыпсыры кым Хеймер-оол Чадамбаевич Ондар бээр кели-

черле доктаамал кылып чоруурувус чаёчыл- ёер деп тургаш, кырган-ачамныё чоок эдержир

чаан сагып чоруурувус чаагай чаёчыл апарган эжи кижи, бистерни чугаалажып тургаш бодунуё

ч\ве ыйнаан. бажыёынга экелгеш залдадып эгелээн кижи.

- Боттарыёарныё чоргаарланып чоруур че- - Ам к\зелдериёер моон соёгаар кандыгыл?

дип алганыёар \ш чедиишкинден адап к=р\ёе- Саян: - Спорт талазы-биле алыр ч\ве болза,

рем? спортчу кижиниё к\зели чаёгыс - улуг маргыл-

Саян: -Делегей чемпионады, Россия чемпи- дааларга тиилелгелиг болурун к\зээр кижи-дир

онадынга киришкеним, а эё-не колу бодумнуё мен, а спорттан аёгыда болза =г-б\лем, ада-ием,

чалгаа чоруумну тиилеп алганым деп-ле бодаар ажы-т=л\м, д=рг\л-т=релим, эш-==р\м аас-ке-

кижи-дир мен. жиктиг, каё-кадык чоруурун к\зээр-ле-дир мен.

Аржаан: - 2018 чылда Россия чемпионадын- Аржаан: -Эки шыырак кылдыр белеткенгеш,

га киришкеш ийиги чер алганым, оон Европа делегей чемпиону болган болзумза деп к\зелим

чемпионадынга киришкеним-дир. Оон бо деле- бар.

гей кубогунга тиилээним-дир. Россия чемпио- - Эжишкилер катай киришкен маргылдааёар

надынга кижи дээрге кижи болур, а Европаже делегей кубогу-ла болгай. Аёаа киришкениёерге

\н\п кээрге чурт б\р\з\нден чаёгыс кижи бо- т\ёнелден хамаарылга чокка алыр болза кандыг

лур чораан. Ынчангаш Россияны ойнап алыры \нелел бээр силер?

кончуг берге. Саян: - Мен бодумну багай х\решкен мен деп

- Силерни бо спортче кым баштай экелгенил, санаар-ла-дыр мен. Ч\ге дээрге ол маргылдаа

азы черле боттарыёар шилилгеёер ындыг бол- Россия чемпионадыныё соонда ийи неделя бол-

ганы ол бе? гаш дораан болган. Килим чогуур ужурлуг деёзи-

Саян: - Кызылга 3 дугаар школага ==ренип ден ажыг болганы-биле кил сывыртааш х\режим

тургаш Бай-Хаак кудумчузунга чурттап турган 100 хууга канчап-даа четпес кылдыр х\решкен

мен. Аёаа бир эжим С.Сендажы дзюдо секци- мен. Баштайгы х\решке суг болза \нген дораан 4

язынче барып эгелээн кижи, ол эжим аайы-би- баллга аёдарлып каан кижи мен. Ийиги сегиржип

алыышкынга шуут-ла арай деп ажып алган мен.
Аржаан: - Делегей кубогунга багай киришкен мен деп

бодаар чордум. Маргылдаа эгелээр мурнуу чарыында
чер-чар-даа чоруп к=рбээн таныжым-биле бир неделя
мурнунда-ла чеде бергеш артык килим-даа сывыртаанда
чок болдум. Бир дугаар удурланыкчымга шуут-ла утту-
руп ал чазып кестиё кырындан-на келдим.

- Бирги чедиишкиниёер кажан келгенин сактыр-дыр
силер бе?

Саян: - ТКУ-га ==ренип тургаш ийиги курска турган
боор мен, Россияныё Азия талазыныё маргылдаазынга
тиилеп кааш ==р\п турганым сактыр-ла-дыр мен.

Аржаан: - Красноярскиге дайынчы самбога эрткен
Россияныё Азия талазыныё маргылдаазынга тиилээним
уттундурбас. Ынчан бичии кошкай берген турганы ол
ирги бе деп ам бодагылаар мен ийин.

- Ч\\ силерге эё-не берге болганыл?
Саян: - 2018 чылдыё к\з\н делегей чемпионадынга ха-
мык улус меёээ ынанып б\з\реп турда-ла бирги салыгда-
ла моол м=геге уттуруп алгаш х=лчок муёгараан мен. Ол
моолга ооё мурнунда х\решке таварышкаш 11:0 кылдыр
удуп алган болгаш х=л\н эртир улуг тураланып \нгеш
аштырганым ол. Мындыг аштырыышкынга таваржырга
ботка ==редиг болур ч\ве, оон ч\ден артык белеткенгеш
Россия чемпионадынга бодумга хорадап \нген болгаш
х\режиримге чиик болган.
Аржаан: - 2018 чылда Иркутскиге болган бир кубокка
киришкеш б\д\н чуртталгамда бир дугаар кил сывыр-
тааш эът-кежим тыртып, оорга-мойнум аарып, шуут-ла
харык чок, б\г\ бодум аарып х=лчок-ла бергедээн мен.
Маргылдаага х\решкеш ол х\режип чадап кагдым. Ам
сактып орарымга бир дугаар ынчалдыр бергедээним ол.
- Силерниё ажыглап чорууруёар девизиёер бар-ла
ыйнаан, кандыг девизтиг силер?
Саян: - Черле д\ж\п бербес, ч\гле бурунгаар деп де-
визтиг мен. Маргылдааларга чоруурга шактыё куржа-
глары база аёгы-аёгы болур. Эртен туруп келирге эът-
кеш ылбыргай \елер база турар. Ындыг \елерде ботту
дайынчы х==нче киир белеткеп алыры ындыг-ла амыр
эвес.
Аржаан: - Мен бодумну маргылдаа бетинде оожур-
гадып алырда тыва ырылар дыёнап каап, бодумну эки
х==нненип алырын кызыдар кижи чордум. База-ла Саян
ышкаш черле д\ж\п бербес деп девизке чагыртып алгаш
\нерин кызыдар мен.
- Улуг маргылдаалар соонда канчаар дыштаныр-дыр
силер?
Саян: - Мен Москвада белеткел эртип турар болгаш
улуг маргылдаа соонда дыштаныр-даа харык чок. Бир
эвес бодуёну эки спортчу деп санаар болзуёза, д=мей-ле
залга келгеш маёнап ап, демирлер к=д\р\п ап белетке-
лиё кошкатпас сен. Улуг дыштанылга алыр дизе, ш=лээ
ап алгаш маёаа Тывага келгеш дыштанып ап болур-ла
ыйнаан.
Аржаан: - Мен дыштаныксай бергенде суур бадар-дыр
мен. Ында акым бар бичии чылгылыг, мээё база бичии
малым бар кижи мен, аёаа баргаш аъттанып алгаш арыг

28 агаарга чортуп чоруурумга дыш аптар кижи чордум.

- Хостуг \еёерде ч\н\ канчаксаар-дыр силер? 29
Саян: - /рг\лч\-ле маргылдаа мурнунуё чыылдаларынга бе-
леткел эртер болгаштыё =г-б\лем-биле колдуунда эвээш кады
турар мен. Ынчангаш хостуг \елеримде ажы-т=л\м-биле кады
агаарлап дыштанырынга ынак мен.
Аржаан: - Мен база =г-б\лем, ажы-т=л\м-биле агаарлап дыш-
танырынга ынак мен. Шуут-ла Саянныё харыызы-биле д=мей-
дир ийин.
- Мен ам шуут хей-дир мен, спортту каапкаш чоруптайн адыр
дээн чергелиг бодал сагыжыёарга кирген бе?
Саян: - Ындыг чижектиг ч\\л бо-ла тургулаар. Ындыг-даа бол,
шилип алган оруувус черле ол шейил. Ч\гле удар эвес, уттуруп-
тар-даа \елер турар, деё-дески эвес дээрим ол. Спорттуё кол со-
рулгазы ол ышкажыл – кижини к\шт\г кылдыр ==редир, ч\гле
спортка эвес а амыдырал-чуртталгага база.
Аржаан: - Мен холумга кемдээшкин апкаш 2-3 чыл хиреде х\-
решпээн мен, холум ажылдадып каап, бодумнуё амыдыралым
аайы-биле чоруп турган кижи мен. Чоок улустарым холуё эмне-
дип ал деп чагып турган улус. Холум ч\гээртей бээрге, канчап
бардыё деп эш-==р\м чугаалаарга, кижи хей-аът кирип кээр чор-
ду. Оон катап-ла спортчу белеткелче сагыш салып эгелээним ол.
- Силерниё деёнелиёерже \н\п кээриниё оруктарыныё чажы-
ды ч\дел?
Саян: - Чеже-даа шылап бергедеп турар болзуёза, эртенинде
залга келгеш оон-даа артык кылдыр белеткенип, кызымак кыл-
дыр бодун ==редир болза эки. Шилип алган орууёга бир дугаар
болбас болзуёза ч\ге ону кылып турар сен деп бодалга доктаамал
кээп турар болза ол немелде к\шт\ кижиге бээр.
Аржаан: - Кол-ла ч\ве кижиниё бодундан кончуг хамааржыр.
Мурнунга салып алган сорулгазынче канчалдыр бар чыдарын
эскерип к=р\п чорааш, шын орукта болза оожум-даа болза бу-
рунгаар шимчеп чылып органы кончуг чугула.
- Аныяк чаа эгелеп чоруур бичии оолдарга к\зээшкиннериёер
кандыгыл?
Саян: - Мээё ада-ием ыракы Кара-Х=лде аалда малчын улус,
оларныё оглу мен, кызып ажылдаар болзуёарза к\зелдериёер
ыяап-ла б\де бээр дээрзинге б\з\релди черле чидирбес болза эки.
Аржаан: - Аныяк =з\п олурар дуёмаларымга тренер башкыныё
с=з\н эки дыёнап, боттарыныё талазындан кызымакай болурун
чагыыр-дыр мен. Оон бичии к\шт\г апаргаш кошкак эжинче хол
к=д\ре бербес, топтуг-томаанныг болурун чагыыр-дыр мен.
- С==лг\ айтырыг. «Х\реш» сетк\\лд\ё номчукчуларынга –
тыва чонуёарга ч\н\ к\зээр силер?
Саян: - Тывадан ыракка-даа чорааш, маёаа-даа келгеш тыва
спорт сайзыразын деп к\зээр кижи-дир мен. Ада-иелерге ажы-
т=л\ёерни багай аажы-чаёдан уштур дизиёерзе спорттуё кандыг-
даа хевиринге экелиёер деп чагыыр-дыр мен. Спорт эки м=з\-
шынарга, быжыг туруштуг болурунга кижизидип каар. Тыва
чонумга аас-кежикти, быжыг кадыкшылды к\зээр кижи-дир мен.
Аржаан: - Шупту ч\\лдерге ч\гле экини к\зедим. Тыва спорт
с==лг\ чылдарда дыка бурунгаар сайзыралды алган. Тыва х\реш-
ке суг болза аныяк-=скен дыка шыыракталып келген, наадымда
кымныё ш\\р\ безин билдинмес апарган. Ам Тывада делегей,
Европа чемпионнары к=ст\п келгилээн. Чоокку эрткен чылдар-
да ындыг чедиишкиннер биске турбаан. Спорт дыка бурунгаар
сайзыралды алган. Ынчангаш ам-даа улам сайзыразын деп кижи
к\зээр-ле-дир.

Аяс МОНГУШ.

дег, частан чайже дээн ышкаш шилчиир турумчуур \елер
бар-дыр. 18-19 харлыг \еде чалыы д\рген х\рештен, улуг
бодамчалыг чедишкен улуг х\решче шилчиир \е херек.
Анаа эвес назы-хар аайы-биле ангылап турар: 16 харга
чедир, 18 харга чедир, 21 харга чедир, 23 харга чедир.

Улуг чедишкен х\реш. Бо чылын база катап т\ёнел х\-
реш ужуражылга (финал) З. Угуев биле… Манаа хамаа-
рыштыр алыр болза каш-каш чылдар ишти белеткелиё
д\н-х\н дивейн чорудуп турганын к=рг\ст\. Бистин бо
хурештиё хевиринде: «келгеш, к=ргеш, тиилекчи бол-
дум» деп билиишкин чогун бадыткап калды. +з\лде,
уйгу-чыдын чок белеткел, чылдар, аштырыышкын, уё-
човуур, деткимче таварыштыр эртер. Идегел бар. Кис-
ловодск хоорайга чыынды команда белеткели болуп
турган, бир х\н Угуев бодунуё чоок эжи — Гаджимурад
Рашидовту «Монгуш-биле х\режип к=р даан»— деп ту-
рар, Хаджимурад: «Заурну, аныяк м=ге-биле сан ырадып
шыдавас сен деп баштактанырымга, бодуё Монгуш-би-
ле баштай х\режип к=р дээр кижи-дыр» дээш каттырып
чугаалап турду. Чаа-ла 2 дугаар чыл улуг командада бо-
луп тур бис. Кадыкшыл биле к\зел-ле читпес болза, мээё
кол хайгаараар, ч\глендирер сорулгам ол, бо 2 ч\\л-ле
к\шт\г турда шупту ч\ве мурнунда. +ске кижилер б\з\-
ревезе-даа амы-хуумда мээн б\з\релим т=нч\ чок. 2017
чылда Заур Угуев — 22 харлыында Европа чемпионадын-
га х\лер болган. А 2016 чылда Олимпий оюннарыныё

ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ЧЕМПИОНАТ РОССИИ 2022 – КЫЗЫЛ ЧЕМПИОНАТ РОССИИ 2021 – УЛАН-УДЕ
ПЕРВЕНСТВО ЕВРОПЫ
тиилекчизи Сидаков Заурбек, Европа чемпионадынга 5 дугаар
черге т=лептиг болган… (бичии идегелдиг, отчугаштыг т\ёнелди
моон база \нд\р\п болур).

Чыынды команданыё тренерлери. К\ч\л\г команда.
Оон мурнунда 21 хар назылыг оолдарнын чыынды команда-
зынга, делегей болгаш Европа тиилекчизи кол тренер Абдуса-
лам Гадисов-туё удуртулгазынга чоруп турган бис, 20 хардан
21 харже шилчип турарын «доозар чыл» деп чугаалаар, ол чы-
лын пандемия бистиё чуртка ==ск\п хыпкаш, чаа-ла кошкаадып
турган чылы — 2020 чыл, Начын ол Россиянын бирги чери дээш
элээди м=гелер (молодежь) маргылдаага 2 дугаар болган (Наро-
Фоминск хоорайга) катап база Европа чурттарында пандемия
дээш делегей чергелиг маргылдааларны соксадып каапкан. Оон
соонда 2021 чыл \н\п келгенде эрткен чылгы элээдилер коман-

да кежиг\\н\ дээш Россия чемпионадынга дорт чугаалажып турган эвес, бойдузу дыка к\шт\г
киржир эргелиг болган, Улан-Удэ хоорайга бир т\рл\г кижи чорду башкы деп. Оон 2 хон-
дугаар улуг х\решке финал \нгени ол. ганда, д\штеки чем \езинде, кежээ Монгуш-
Тускаев хыналда х\реш (схватка) деп тур
Улуг команда кежиг\\н\ апарган, чемпио- башкы деп долгап келген. Кирер дээрге кир-
нат т=нерге-ле 6 хонганда Новогорск хоорайга динмес, артык улус турбазын деп чарлаан
сбор, ол сбордан Европа чемпионады чоруур. бооп турар, шииткекчи болгаш команданын
Кым кайы килге чорууру билдинмес… 57кг деё- тренерлери турар. Ол шактан тура олурарга
зи чедир м=гелерге чоруур эргелиг кижи Угуев, олуртунмас, чем чиир дээрге чем ашпас, с\\-
кордакчылар Монгуш, Тускаев. Угуев Олимпий з\н-даа чок… арыг ишти черде кылаштап-ла
оюннарынга амдыгааштан хостуг белеткенип тур мен. Кежээкки шак чоокшулаан… 2-3 шак
эгелээйн деп илеткел кылган. Бод\\н\-биле кижи болгаш долгаар мен башкы деп смс келген.
бодаарга Начын 2 дугаар м=ге, ол чоруур ыш- Долгап келди…! Телефон тудар дээримге база
каш. А Начынныё чоруурунуё дугайында чугаа сагыш-сеткил белен эвес, тутпас дээримге
безин чок… Тиилекчи, аштырып ==ренмээн, улуг манап-ла турган чувем ол. «Кайда Силер баш-
чурттувус командазынын к=р\ж\ бир =ске болу- кы, Польша чоруур-дыр бис, аржыыл биле
рун ынчан кежимге к=рген мен… Тускаев ол \еде сууёар белен бе?» деп баштак х==нн\г чугаа-
эрткен чылгы (2020) Европа чемпиону, улуг х\- ланып турар. Бо с=стер соонда делегей безин
решке бодун к=рг\скен, удаа-дараа улуг маргыл- чылыг чырык каас чараш =ёнерлиг апарган.
дааларга х\режип турган деп тренерлер шиитпи- Ниити 2 санга аштырып турган, арыг тиилээн
ри мындыг болган. Начын д\\н чаа-ла аныяктар болду. Европа чемпионадынче ынчаар чораа-
аразынга Европа тиилекчизи, а бо х\н бир дугаар нывыс ол.
улуг х\решче кирип келген, чиг, хынаттынмаан,
\ези эёдерик. Ол сборда Начынныё чанынче Авазы:
мени чыттырбаан турган, пандемия дээш, ч\гле
тускай эмчи эрткен команда кежиг\\ннери турар Харын сонуургаар чүвези-ле хөй кижи-
деп д\р\м-биле. Чоогунда 3,5 км черге пансио- дир ийин, ооң иштинде эң колу хүреш
нат тып алгаш аёаа чыдып алган мен, х\ннуё-не ол. Сөөлгү үеде гитараны кызып тургаш
херим арттап, б\д\\леп Начынче эртип кирип өөренип алган, оозун тудуп алган көөрге
турган мен. +рээлинде 2 дакпыр делегей чемпи-
ону Расул Газимагомедов-биле. Бир х\н кежээ аңаа ойнап орар-ла-дыр.
Начын долгап келди, ам чаа кежээки чем соонда
лифт манап турумда Ильич (кол тренер Дзамбо- Ачазы:
лат Тедеев) база чедип келди, «чонуёга ==р\шк\
к\зеп тур сен бе? Европа чоннарынга бодуё чон- Бир кезек аътка сонуургалы база турган
нуё х\режин к=рг\з\ксеп тур сен бе?» дээш мой- кижи, ынчан кудургайлай берген үези база
нум массажтаан ышкаш туткаш бодунуё =рээ- турган, зал барбас, тренировказын өзер,
линче кылаштап чоруй барды, чоогундан ынчаар
мен аал чоруптум деп дыңнадып каан
боор. Ол үези кончуг шаптыктыг турган.

31

- Бир аёгы ада-иениё т=рээш, азырап =ст\рген оглун кижи бодунуё мойнунга ч\ктеп
алыры база ындыг-ла амыр эвес. Оглувус школа дооскаш эмчи азы башкы болзун деп бо-
далдыг улустар-даа чораай-ла. Деёнеп чугаалаксаар-дыр мен. Эмчи кижи бир берге нарын
операция кылгаш, =рээлинге кирип келгеш, =ршээ хайыракан меёээ моон соёгаар мындыг
берге аарыг кижи таварышпазын деп чалбарыыр болгай. А башкы кижиниё сеткили черле
ханмас, ындын ап бар-ла чыдар болур. +=реникчизи бир чедиишкин чедип аптарга, ам-даа-
ам-даа болган болза деп бодаар. Ийилээ ора д\ж\п, чыда д\ж\п, карактарывыс чаштары
б\лдейжи берген ийи боттарывысче к=рж\п алгаш турган \елеривис база бар. Орус чоннуё
\легер чугаазы бар, кайы хире тараа тараан сен, ол хирени ажаап алыр сен деп. А тиилелге-
же кайы хире \р чоруп келген бис дээр болза, \р чоруп келген бис. Ооё иштиде кыска-даа,
узун-даа чылдар тургулаан. Ол-ла чылдар дургузунда т\регделдиё бар-ла оруктарын база
д=герезин к=р\п эрткен бис деп санаар чордум.

Тренер: Алибек Хомушку.
Фото-чурук: Фото студия "Красный Соль", Иван Листков.

Дыка берге д\в\рээзинниг \е… Начынныё суг «КАЙДА СИЛЕР
болза чаа-ла х=гж\п четчип олурар \ези. Россиядан БАШКЫ, ПОЛЬША
дашкаар \н\п бодун сайзырадырынга таарымчалыг ЧОРУУР-ДЫР БИС,
\е турган. Спорт деп ч\\лд\н кол угланыышкыны
кадык, каас-чараш чуртталга, бодунуё к\жээнииш- АРЖЫЫЛ БИЛЕ
кини болгаш к\зели-биле бодундан, =скелерден ар- СУУҢАР БЕЛЕН
тык бедик деёнелдер к=рг\зери. Ынчангаш анаа бе-
леткелден аёгыда маргылдаа, шилилге турары улуг Б Е ?»
негеттинер. А кажан маргылдаа чокта, д\мбей кара-
ёгы куй иштинде чырык тудуп алган, хенертен ч\\-
даа болу бээринге белен болуп, \нер чер тыппайн ту-
рары-биле д=мей… Шупту эки билир бис кандыг-даа
эгелээшкин: белеткел, тускай тургускан сорулганыё
чуруму, х\н чурумун бир-ле салдынган сорулгаже
дууштуруп эккээр болгай, а кажан ч\вениё ужуру
билдинмейн турда, «каштыё х\н\нде, кайы айда»
деп, салдынган сорулга, чурум чокта белеткелдиё
кайы чадазын шилиири дыка берге, кырында бижэ-
эним ышкаш караёгы черге чырык (фонарь) к\ш-
шыдал база т=н\п болур, ындыг-даа болза «идегел
адак с==л\нде =л\р» деп бодал-биле, эки \е кээриё-
ге б\з\реп, белеткелди уламчылап турар бис, кезек
\ениё туттуруушкуну турда эёме-т\ё чок частыры-
глар эдеринче бердинип. Чоокку \еде дээр болза Ка-
зань хоорайга август айнын 25-26 х\ннеринде Рос-
сиянын чоннарынныё аразынга «к\шт\глерниё к\
шт\\» (спартикиада сильнейших) деп маргылдааже
белеткенип чоруп тур бис. Бо маргылдаа соонда ч\\
болуру база амдыызында билдинмейн турар. Сен-
тябрь айныё 23-25 х\ннеринде делегей чемпионады
Сербияга болуп эртер, «К\ч\л\г улуг к\р\невис ч\\-
даа ч\веге белен турары-биле, Россияныё чыынды
команданыё белеткелин уламчылаар бис» — деп, кол
тренер — Дзамболат Ильич чарлаан, ол дээрге сен-
тябрь 4.

- Т==г\н\ё тоолчургу чугааларын безин номчуп,
дыёнаарга Олимпий оюннарыныё тиилекчилерин
х\н-б\р\де кижилерниё \н\п-кирип турар эжиинден
безин киирбейн турган деп турар. Тиилекчи чанып
кээрге хананы \ттээш киирип алгаш кирген черин
катап дуглай малгаштап турган, чайынналчак че-
диишкини ол аймак черден эжик ышкаш \не-кире
халывазын дээш. Оозун бодаарга тускай бедик де-
ёнелдиё кижилери. Заур Угуев чолдуг, кежии улуг
т=р\мел, ынчангаш чогуур ужурлуг х\нд\ткелди
к=рг\з\п, к\зээр апаар. Начынныё амгы эжиндирип
чоруур далайында эрик кызыгаарын к=рг\з\п турар
маяк азы бедигээш. анаа чедип деёнежиринге, дириг
чижек, сорулга.

2021 чылда таваржып турда, амгы бо х\нде ыш-
каш дуржулга турган болза деп амы-хуумда бичии
хараадал бар. 2021 чылда Начынныё чылы \н\п кел-
ген-даа болза, долу 21 хар четпээн \ези. Бо мынчаар
башкылап тургаш эскереримге, бойдус солчулгазы

№ 1 (16) АВГУСТ 2022

0+ @tuva_khuresh_official

ИДЕГЕЛИВИС МОНГУШ
МӨГЕ НАЧЫН