บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 47 กระบวนการเบื้องต้นในการเข้าท างานในพื้นที่บ้านอาแย จากแนวคิดที่สมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมของชาวไทยภูเขาในประเทศไทย ต้องการพัฒนาความพร้อมของกลุ่มเด็กเล็กก่อนวยัเรียนบนพ้ืนที่สูง สมาคมฯ จึงได้พัฒนา โครงการภายใต้ชื่อ “โครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพ้ืนที่สูง” โดยได้รับการ สนับสนุนจากมูลนิธิเบอร์นาร์ดแวนเลียร์ซ่ึงเริ่มดา เนินงานระยะที่หน่ึง ต้งัแต่ปีพ.ศ 2542 ถึงปี พ.ศ 2544 โดยในระยะที่หน่ึงน้ีโครงการฯไดด้า เนินงานนา ร่องส าหรับกลุ่มชาติพนัธ์บนพ้ืนที่สูง สองกลุ่มคือเผา่ ปกาเกอญอและลีซูโดยมีพ้ืนที่เป้าหมาย 11 หมู่บ้าน การด าเนินงานในระยะแรก น้ีโครงการไดด้า เนินการรวบรวมองค์ความรู้ทอ้งถิ่นในการดูแลแม่และเด็ก ได้มีการพัฒนาสื่อ การเรียนรู้ส าหรับเด็กชนเผ่า เช่น นิทานชนเผ่า ปฏิทินชนเผ่า และของเล่นพ้ืนบ้านต่าง ๆ ตลอดจนไดม้ีการจดัการเรียนหลกัสูตรทอ้งถิ่นสา หรับกลุ่มเด็กเล็กในพ้ืนที่เป้าหมาย
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 48 โครงการฯระยะที่สองได้ด าเนินงานต่อจากโครงการระยะที่หน่ึงซ่ึงเริ่มต้นในเดือน มกราคม 2545 และสิ้นสุดในเดือนธันวาคม 2547 การดา เนินงานในระยะที่สองน้ีโครงการฯได้ ขยายกลุ่มเป้าหมายจาก 2 กลุ่มชาติพนัธุ์เพิ่มเป็น 6 กลุ่มชาติพนัธุ์พ้ืนที่เป้าหมายจาก11 หมู่บ้าน เพิ่มเป็น 31 หมู่บ้าน โครงการฯ ระยะสองได้ ด าเนินงานด้านการพัฒนาศักยภาพบุคลากรองค์กร การประสานความร่วมมือระหวา่งหน่วยงาน การรวบรวมองคค์วามรู้ทอ้งถิ่นในการดูแลแม่และ เด็กส าหรับ4กลุ่มชาติพันธุ์ใหม่ ตลอดจนการพัฒนาสื่อการเรียนรู้ส าหรับเด็กชนเผ่า4กลุ่มชาติ พนัธุ์ใหม่เพิ่มเติม ประกอบกับไดจ้ดัเวทีระดับเครือข่ายกลุ่มชาติพนัธ์และเวทีระดบัหน่วยงาน นโยบาย พร้อมกบัเริ่มจดัการเรียนการสอนระดบัชุมชนที่จะเป็นตน้แบบต่อไป ในระยะที่สองน้ีเองที่บา้นอาแยได้ถูกเสนอคัดเลือกเป็ นหมู่บ้านที่จะพัฒนาเป็ นหมู่บ้าน ตน้แบบของหมู่บา้นอาข่าในดา้นการจดัการศึกษาแบบบูรณาการองคค์วามรู้ภูมิปัญญาแบบด้งัเดิม และแบบสากลโดยตัวแทนหมู่บ้านสมาชิกเครือข่ายอาข่าที่มาเข้าร่วมประชุมในเวทีเครือข่ายเผ่า อาข่า เหตุผลที่ทางเครือข่ายอาข่าคดัเลือกหมู่บา้นอาแยเป็นตน้แบบน้ันเนื่องจากว่าบ้านอาแยมี คุณสมบัติครบถ้วนตามวัตถุประสงค์ของโครงการ จากน้นั ในที่ประชุมไดใ้หต้วัแทนจากบา้นอาแยน าผลการประชุมไปปรึกษาหารือกับให้ ทางหมู่บ้านให้รับรู้และร่วมตัดสินใจว่าจะรับโครงการสร้างฐานฯหรือไม่ แล้วให้ตัวแทนกลับมา แจ้งผลการหารือในการประชุมคร้ังต่อไป และเมื่อการประชุมคร้ังต่อไปมาถึงตัวแทนได้ให้ คา ตอบแก่ในที่ประชุมว่า ทางหมู่บ้านอาแยต้องการที่จะรับโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวยั เรียนบนพ้ืนที่สูงเขา้ไป เพื่อให้เด็กเกิดส านึกที่ดีต่อชุมชน และผู้รู้จะได้อนุรักษ์และถ่ายทอดสืบ ทอดองค์ความรู้ภูมิปัญญาของตนให้กับรุ่นหลังต่อไป ทางเครือข่ายอาข่าจึงได้น าเข้าที่ประชุม เพื่อหามติจากสมาชิกเครือข่ายเผ่าอาข่าอีกคร้ัง ซ่ึงมติการประชุมออกมาว่าเกือบทุกคนเห็นดว้ย กับการใช้หมู่บ้านอาแยเป็ นหมู่บ้านต้นแบบ ต่อมาทางเจ้าหน้าที่โครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวยัเรียนบนพ้ืนที่สูงและคณะทา งาน เครื อข่ายอาข่าได้เข้าไปท าความเข้าใจโครงการร่ วมกับชาวบ้านเพื่อที่จะได้เข้าใจในการ ดา เนินงานไปในทิศทางเดียวกนั ในการพูดคุยในคร้ังน้นั ไดม้ีการแนะนา เจา้หน้าที่ภาคสนามและ
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 49 บทบาทหน้าที่ของเจา้หน้าที่ให้แก่ชาวบา้น รวมท้งัในเรื่องของการเดินทางเขา้ในพ้ืนที่และที่พกั ขณะปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ภาคสนามด้วย เมื่อพูดคุยและเขา้ใจในทิศทางเดียวกนัแลว้ ในระยะแรกน้นัเจา้หน้าที่ภาคสนามไดเ้ขา้ ไปเก็บขอ้มูลพ้ืนฐานของหมู่บา้น ขอ้มูลเด็กขอ้มูลผรูู้้และขอ้มูลองคค์วามรู้การดูแลสุขภาพของ แม่และเด็ก และมีการผลิตสื่อต่าง ๆ เช่น นิทาน ซีดีการนับสายตระกูลเพื่อเป็ นสื่อในการสอน ต่อมาในระยะที่สอง ได้มีการเตรียมความพร้อมของผู้ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเด็ก เช่น ผู้รู้ ผปู้กครองครูและเจา้หนา้ที่โครงการสร้างฐานฯ โดยการฝึกอบรมเพิ่มความรู้ในการดูแลเด็กและ ทักษะ เทคนิคการถ่ายทอด รวมท้งัมี การคัดเลือกผู้รู้ที่จะท าการถ่ายทอด เมื่อได้ผูรู้้แล้วจึงไดม้ีการวางเน้ือหาที่ จะถ่ายทอดให้กับเด็ก พร้อมกับวัน เวลา และสถานที่ที่ใช้ในการถ่ายทอด ด้วย เมื่อได้แผนกิจกรรมแล้วจึงได้ ด าเนินการตามแผน โดยแผนกิจกรรม น้นัสามารถปรับเปลี่ยนตามเหตุการณ์ หลังจากที่ได้ผู้รู้แล้วจึงได้มี การจัดต้ังคณะกรรมการข้ึน 7คน โดยมีโครงสร้าง คือ ประธาน รองประธาน เลขานุการ เหรัญญิก และกรรมการ เพื่อมาดูแล ตรวจสอบ และหนุนช่วยในการท างานของผู้รู้และเจ้าหน้าที่ โครงการสร้างฐานฯ โดยจะมีการพบปะพูดคุยกันเป็ นประจ าทุก 3 เดือน เพื่อพูดคุยถึง ความก้าวหน้าของงานและวางแผนกิจกรรมร่วมกันในแต่ละเดือนถัดไป
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 50 รปูแบบการจดักิจกรรม 1. การจดักิจกรรมโดยตรงกบัตวัเดก็แบ่งเป็น 3 ลักษณะ ดังนี้ 1.1 การจดักิจกรรมการเรียนร้ใูนศนูย ์ การจดักิจกรรมการเรียนการสอนในศูนยน์ ้ัน ได้วางรูปแบบคล้ายศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก ทวั่ ไปแต่จะแตกต่างกันตรงกิจกรรม และเน้ือหาที่ผสมผสานระหว่างองค์ความรู้ท้องถิ่นและ สากลโดยไดย้ดึหลกัการ 9ขอ้ดงัน้ี 1. กิจกรรมที่จัดจะค านึงถึงตัวเด็กเป็ นส าคัญ เด็กแต่ละคนมีความสนใจต่างกันจึงจัดให้มี กิจกรรมหลายประเภทที่เหมาะสมกับวัย ตรงกับความสนใจและความต้องการของเด็กเพื่อเป็ น การเปิ ดโอกาสให้เด็กได้เลือกตามความสนใจและความสามารถของตน 2. กิจกรรมที่จดัมีท้งักิจกรรมที่ใหเ้ด็กทา เป็นรายบุคคลกลุ่มยอ่ยและกลุ่มใหญ่ 3. กิจกรรมที่จดัใหม้ีท้งักิจกรรมในหอ้งเรียนและนอกหอ้งเรียนสลบักนั
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 51 ระยะเวลาในการจัดกิจกรรมมีการยืดหยุ่นตามความต้องการและความสนใจของเด็ก 4. กิจกรรมที่จัดเน้นภาษาแม่ หรือภาษาหลักของเด็กเป็ นหลักเพื่อง่ายต่อการท าความเข้าใจ ของเด็ก 5. กิจกรรมที่จดัจะใชส้ื่อพ้ืนบา้นและสื่อทวั่ ไป 6. จัดประสบการณ์ที่ส่งเสริมลักษณะนิสัยที่ดี และทักษะการใช้ชีวิตประจ าวันตลอดจน สอดแทรกคุณธรรมจริยธรรมให้เป็ นส่วนหนึ่ งของการจัดประสบการณ์การเรียนรู้ผ่านวิถี ชีวิตประจ าวันอย่างต่อเนื่อง 7. ให้ผู้ปกครองและชุมชนมีส่วนร่วมในการจัดประสบการณ์ท้ังการวางแผนงาน สนับสนุนสื่อการสอน การเข้าร่วมกิจกรรม และการประเมินพัฒนาการ 8. รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับพัฒนาการและการเรียนรู้ของเด็กเป็ นรายบุคคล น ามาใช้เป็ น ประโยชน์ต่อการพัฒนาเด็กต่อไป กิจกรรมสา หรับเด็กก่อนวยัเรียน จะไม่จดัเป็นรายวิชาแต่จะจดัในรูปของกิจกรรมบูรณา การผ่านการเล่น เพื่อให้เด็กได้รับประสบการณ์ตรง เกิดการเรียนรู้ได้พัฒนาครบท้งั5 ดา้น คือ ด้านสติปัญญา ร่างกาย อารมณ์ จิตใจ และ สังคม กิจกรรมที่จัดให้เด็กในแต่ละวัน จะจัดให้ ครอบคลุมประสบการณ์ท้งั5 ดา้น ต่อไปน้ีเป็นตวัอยา่งกิจกรรมที่จดัภายใน 1วนั 1. รับนักเรียนเข้าชั้นเรียน ในตอนเช้าเด็กๆจะทักทายเด็กโดยให้เด็กฝึ กการไว้ และถามไถ่ถึงกิจกรรมในตอนเช้าที่ บ้านว่าทา อะไรบ้าง ใครมาส่ง วนัน้ีห่อขา้วกับอะไร เพื่อให้เด็กกล้าแสดงออกมีความเชื่อมั่น สามารถสื่อสารให้บุคคลอื่นเข้าใจ และเป็ นการพัฒนาทางภาษา
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 52 2. การเข้าแถวเคารพธงชาติ เป็ นกิจกรรมที่ฝึ กความพร้อมเพรียง และความสามัคคีเพื่อแสดงความเป็ นอันหนึ่งอัน เดียวกันของกลุ่ม ฝึ กให้เด็กอดทน ฝึ กการท าหน้าที่พลเมืองไทย ฝึ กความรักชาติ รักแผ่นดินเกิด ของตนเอง 3. กิจกรรมวฒันธรรม เป็ นกิจกรรมที่ส่งเสริ มให้เด็กได้ เรียนรู้องค์ความภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ ตนเอง ผ่านกิจกรรมหลากหลาย มีการบูรณา การเน้ือหาความรู้บรรยากาศของการเรียนรู้ เน้นให้เด็กลงมือกระท าด้วยตนเอง เน้นการ เรียนจากการปฏิบัติจริง ได้แก่การละเล่น ต่างๆ ก ารเล่ านิ ท าน ก ารส น ท น า ก าร อภิปราย การร้องเพลง ท่องค าคล้องจอง ท่องสายตระกูล ปริศนาค าทาย เช่นตัวอย่าง ดงัน้ี การสอนร้องเพลง เพลงอาข่าส าหรับเด็กน้นัมีน้อยจึงใชว้ิธีการใส่เน้ือเพลงอาข่าแต่ใช้ ทา นองเพลงไทย เด็กมีอารมณ์ร่วมและเขา้ใจในเน้ือเพลงทา ให้เด็กสนุกสนานมาก หลงัจากสอน เพลงที่แปลเป็นภาษาชนเผา่แลว้จะสอนเพลงภาษาไทยซ้า อีกคร้ัง ดงัน้ี
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 53 เพลง หล่า – มา –อ่า –กะ –จอ – เอ (ทา นองเพลงนิ้วโป้งอยไู่หน) หล่า – มา –อ่า –กะ –จอ – เอ หล่า – มา –อ่า –กะ –จอ – เอ เฮอ -กะ –จอ- มะ เฮอ-กะ –จอ – มะ จอ – ซา –โด – เมีย – หล่า จอ – ซา –โด – เมีย - หล่า อู่ – ดู –ถ่อง โอ –อิ - มา 4. กิจกรรมการศึกษา เป็ นกิจกรรมการศึกษาเป็ น กิจกรรมที่ช่วยเด็กในการพัฒนาด้าน สติปัญญาโดยผ่านการเล่นมีกฎกติกาง่ายๆ เด็กสามารถเล่นคนเดียวหรือเล่นเป็ นกลุ่ม ได้ ช่วยให้เด็กรู้จักสังเกตคิดหาเหตุผล และเกิดความคิดรวบยอด เกี่ยวกับสี รูปร่าง จ านวน ประเภท เกมจับคู่ แยก ประเภท จัดหมวดหมู่ เรียงล าดับ ตัวต่อ ต่อตามแบบ การลากเส้น เป็ นต้น 5. กิจกรรมสร้างสรรค์ เป็นกิจกรรมที่ช่วยใหเ้ด็กแสดงออกทางอารมณ์ความรู้สึกความคิดริเริ่มสร้างสรรคแ์ละ จิตนาการ โดยใช้ศิลปะดนตรีเช่น การวาดภาพ ระบายสีการป้ัน การฉีก-ตัด-ปะ การพิมพ์ภาพ
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 54 หรือการร้อง เล่น เต้น ร า เป็ นต้น กิจกรรมสร้างสรรค์ท าให้เด็กเกิดความสนุกสนาน เพลิดเพลิน ผ่อนคลายความเครียด ส่งเสริมการใชก้ลา้มเน้ือ และประสาทสัมพนัธ์ระหวา่งมือกบัตา ส่งเสริม การปรับตัวในการท างานกับผู้อื่น
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 55 6. กิจกรรมกลางแจ้ง เป็ นกิจกรรมที่จัดให้เด็กได้มีโอกาสออกไปนอกห้องเรียนเพื่อ ออกก าลังกาย เคลื่อนไหวร่างกาย และแสดงออกอย่างอิสระตามที่ตนเองสนใจ เช่น การเล่นเครื่องเล่นสนาม การเล่นเกมการละเล่นชนเผ่า เป็ นต้น 1.2 การจดักิจกรรมการเรียนร้ใูนชุมชน การจัดกิจกรรมการเรียนรู้ในชุมชนให้กับ เด็กๆ ในชุมชนบา้นอาแยน้นัจะเป็นหนา้ที่ของผรูู้้ ในชุมชน บ้านอาแยจะมีการจัดกิจกรรมให้กับเด็ก ในชุมชนโดยผู้รู้ทุกวันอาทิตย์เป็ นหลัก หรือ บางคร้ังจะสอนตามพิธีกรรม และตามงานประเพณี ต่างๆ โดยใชส้ถานที่ท้งัในชุมชนและนอกชุมชน ตามเน้ือหา เช่น ทุกวนัอาทิตยเ์ด็ก ๆ จะเรียนรู้บท เพลง การเต้นร า การเรียกชื่ออวัยวะ การเรียนรู้เรื่อง
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 56 จึ (ล าดับญาติ) ที่ลานชุมชนหรือบ้านผู้รู้ เรื่องสมุนไพรจะเรียนรู้ที่สวนสมุนไพรในป่ า เรื่องโล้ ชิงช้าจะเรียนรู้ในเทศกาลโล้ชิงช้า เรื่องการเรียกขวัญเรียนรู้ในพิธีเรียกขวัญ เป็ นต้น วิธีการคือ เจา้หนา้ที่โครงการสร้างฐานเด็กเลก็ผรูู้้และผรูู้้ปกครอง จะวางเน้ือหาสิ่งที่ เด็กควรจะเรียนรู้ตามความเหมาะสม และวัน เวลาที่จะท าการสอน เมื่อได้กรอบแล้วและวัน เวลาแล้ว ผู้รู้และเจ้าหน้าที่โครงการสร้างฐาน เด็กเล็ก จะเป็ นผู้ออกแบบแผนการสอนแต่ละ คร้ัง รูปแบบการสอนของผรูู้้มีหลายวิธีแลว้แต่ เน้ือหาและความถนดัของผสู้อน เช่น ถา้สอน เรื่องประวัติศาสตร์จะใช้วิธีเล่าเรื่อง หรือเล่าเป็ น นิทาน สอนเรื่องจักสานหรือประดิษฐ์ประดอยก็จะใช้วิธีสาธิตหรือปฏิบัติตามผู้รู้ เป็ นต้น ตัวอย่างที่ 1 การท่องชื่ออวัยวะตัวเอง ผู้รู้จะท่องให้เด็ก ๆ ฟังก่อน แล้วให้เด็กท่อง ตามเป็นวรรค ๆ ไป ดังนี้ บทกลอนท่องชื่ออวัยวะอาข่า ฉะ-ฉ่า-ชะ เน๊ะ- เหนะ-เน๊ะ สี่ –โผ่ว- บอ สี่ –โล้ – บ่อ หล่า – มา –บือ หล่า – หญ่า – ดะ หล่า-หล่อง-ฉอง ข่อ – เดอ –ยา เดอ-หละ-โอะ ชิ-บ่า-พู แจ-ล่อง-ข่อง โอ-แหม่-ถ่อง โอ-แหม่-หลู่ โอ-พู้-เซอ ด๊า-มา-แม ห่อ-บู-เมีย ชะ-หน่า-บ๊อ โย่ว-โค-เด๊อ ชุ-ขู่-ชุ-หน่า-ยู้
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 57 ตัวอย่างที่ 2 การสอนเรื่องสมุนไพร ผรูู้้นา เด็กไปที่สวนสมุนไพรพ้ืนบา้นในป่าระหวา่งเดินทางผรูู้้เจอตน้ สมุนไพรก็จะช้ีให้ เด็กดูโดยบอกชื่อ บอกสรรพคุณ และวิธีการใช้ให้เด็กโดยให้เด็กไปเก็บยาน้นัมาและวาดภาพ สมุนไพรที่พบเห็นและที่ตัวเองชอบ และอยากเรียนรู้จะท าลักษณะน้ีไปเรื่อย ๆ จนถึงสวน สมุนไพรพ้ืนบา้น พอถึงสถานที่แลว้ผูรู้้ก็จะสาธิตการปฐมพยาบาลและรักษาดว้ยยาสมุนไพรให้ เด็กดูจากน้นั ใหเ้ด็กจบักลุ่มยอ่ยแลว้ทา ตามที่ผรูู้้สาธิต 1.3 การเรียนรู้ในครอบครัว การเรียนรู้ในครอบครัวของเด็กๆ ชนเผา่อาข่า น้นัส่วนใหญ่เป็นการเรียนรู้จากพ่อแม่ปู่ ย่า ตา ยาย เพราะเด็กอาข่าจะชอบอยู่กับผู้ใหญ่ และ สิ่งที่เด็กไดเ้ห็นจากการปฏิบตัิงานต่าง ๆ ของพ่อแม่ หรือ ปู่ย่า ตา ยาย เด็กก็จะทา ตามสิ่งที่เด็กเห็น เช่น เวลาพ่อแม่ท าอาหาร เด็กก็จะอยู่ข้าง ๆ และช่วย หยิบน้ัน หยิบน้ีเวลา พ่อแม่ให้ช่วย พอเด็กโตมาได้ ระยะหนึ่ง คือ อายุ ประมาณ 5-6 ปี เด็กก็จะได้รับ มอบหมายหน้าที่ง่าย ๆ เช่น การดูแลน้อง กวาดบ้าน ตกัน้า ลา้งจาน เป็นตน้ หลังจากในบา้นอาแยมีกิจกรรมสอนวฒันธรรมแก่เด็กโดยผูรู้้แลว้ทา ให้พ่อแม่มีหน้าที่ เพิ่มข้ึนมาคือพยายามให้ลูกมีส่วนร่วมรู้สึก ร่วมคิด ร่วมตัดสินใจ ร่วมเรียนรู้จากประสบการณ์ของพ่อแม่ มากข้ึน เช่น พ่อแม่จะสอนเสริม หรือสอนต่อยอดสิ่งที่ เด็กได้เรียนรู้มาจากผู้รู้เช่น การล าดับญาติ ผู้รู้จะสอน ถึงระดับหน่ึงจากน้ันพ่อแม่คนในครอบครัวจะสอน
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 58 ต่อจนถึงตระกูลของตนเอง หรือเล่านิทานก่อนนอนให้ลูกฟัง เป็ นต้น จากการเข้าร่วมรับการฝึ กอบรมต่าง ๆ เกี่ยวกับการพัฒนาเด็ก ท าให้ผู้ปกครองเอาใจใส่ เห็นความส าคัญและเข้าใจต่อการศึกษาที่ใช้ฐานวฒันธรรมมากข้ึน เห็นได้จากการให้ความ ร่วมมือในกิจกรรมต่างๆที่โครงการจดัข้ึน และจากการแสดงความคิดเห็นเวลาประชุม ซ่ึงความ คิดเห็นน้นัแตกต่างไปจากก่อนทา กิจกรรมอย่างเห็นได้ชัด เช่น จากเดิมพยายามส่งลูกไปเรียนใน เมืองต้งัแต่ก่อนอนุบาลก็เริ่มพยายามให้ลูกอยู่กบัตวัเองให้นานที่สุดจนถึงวยัเขา้เรียนช้นั ป.1 เป็น ต้น 2. กิจกรรมการพฒันาศกัยภาพบุคคลที่เกี่ยวข้องกบัเดก็ ( ครูผู้รู้และ ผู้ปกครอง ) ครู ผู้รู้ และผู้ปกครอง เป็ นบุคคลที่ใกล้ชิด และส าคัญส าหรับเด็กมากที่สุด ต้อง ให้ความรัก ความใกล้ชิด เป็ นแบบอย่างที่ดี และมีความรู้ความเข้าใจในพัฒนาการเด็กด้วย จึง จ าเป็ นต้นเสริมศักยภาพของบุคคลที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเด็ก ทางโครงการสร้างฐานเด็กเล็กเอง ได้จัดกิจกรรมให้กบัครูผรูู้้และผปู้กครองดงัน้ี
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 59 กิจกรรมพฒันาศกัยภาพสา หรบัครู กิจกรรม ฝึ กอบรมเทคนิคการสอนแบบ Experiential Activities Planner (EAP) เนื้อหา 1. การผลิตสื่อการสอน 2. วิธีการจัดการเรียนการสอนแบบ Experiential Activities Planner (EAP) มี6ข้นัตอน คือ1.อุ่นเครื่อง 2. แนะน าปัญหา/โจทย์ 3. ไตร่ตรองทางแก้เฉพาะตน 4. ระดมสมอง ทางออกโดยกลุ่ม 5. สื่อสารทางออก 6.ถอดรหัสปรับใช้ กระบวนการและเทคนิคการดึงดูดความสนใจเด็ก ผลที่เกิด 1. สามารถดดัแปลงวสัดุอุปกรณ์ทอ้งถิ่นมาผลิตสื่อการสอนได้ 2. สามารถแยกแยะเน้ือหาองคค์วามรู้ใหเ้หมาะสมกบัของเด็กได้ กิจกรรมพฒันาศกัยภาพสา หรบัผู้รู้ กิจกรรม 1. ศึกษาดูงาน 2. ฝึกอบรมเทคนิคการสอนและผลิตสื่อพ้ืนบา้น
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 60 เนื้อหา 1. ศึกษาดูงานการจัดการเรียนการสอนในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กบ้านแสนสุข 2. เทคนิคการสอนเด็ก 3. การผลิตสื่อพ้ืนบา้น ผลที่เกิด 1. มีเทคนิควิธีการในการดึงดูดความสนใจโดยการน าเอาประสบการณ์จากการฝึ กอบรม การศึกษาดูงาน และจากประสบการณ์การปฏิบัติจริงกับเด็ก 2. สามารถแยกแยะเน้ือหาองคค์วามรู้ใหเ้หมาะสมกบัของเด็กได้ 3. สามารถดดัแปลงวสัดุอุปกรณ์ทอ้งถิ่นมาเป็นสื่อการสอนได้ กิจกรรมพฒันาศกัยภาพสา หรบัผู้ปกครอง กิจกรรม 1. ศึกษาดูงานการดูแลเด็กที่โรงพยาบาลเวียงชัย 2. ฝึ กอบรม ท าความเข้าใจในการดูแลเด็กแบบบูรณาการโดยใช้ฐานวัฒนธรรมตนเองเป็ นหลัก
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 61 เนื้อหา 1. อาหารและโภชนาการส าหรับแม่และเด็ก 2. สิทธิเด็ก 3. พัฒนาเด็กแบบบูรณาการ ผลที่เกิด 1. ผู้ปกครองส่วนใหญ่เกิดความตระหนักเกี่ยวกับเรื่องราวที่ได้อบรมและจากการศึกษาดู งานร่วมกบัลูกหลานของตนเอง เช่น รู้และเขา้ใจถึงสิทธิเบ้ืองตน้ของเด็กและการปฏิบตัิต่อเด็ก 2. ผปู้กครองส่วนใหญ่เห็นความสา คญัต่อการร้ือฟ้ืนองคค์วามรู้ภูมิปัญญาของชนเผา่และ ใหค้วามร่วมมือกบัครูและลูกหลานของตนเอง เช่น ร่วมทา กิจกรรมการผลิตสื่อพ้ืนบา้นให้เด็ก และการพาลูกหลานร่วมกิจกรรมของชุมชนตามกิจกรรมที่ชุมชนจดัข้ึน 3. การเชื่อมงานกับองค์กรต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเด็กเล็กบนพื้นที่สูง การทา งานของโครงการสร้างฐานเด็กเลก็บนพ้ืนที่สูงตอ้งไดเ้กี่ยวขอ้งและเชื่อมโยงกบั หลาย ๆ ฝ่ ายงานเลยทีเดียวจึงจ าเป็ นต้องสร้างองค์กรพันธ์มิตรและเครือข่ายให้กว้างขวางเพื่อ แลกเปลี่ยนความรู้และช่วยเหลืองานซึ่งกันและการ ในส่วนของโครงการสร้างฐานเด็กเลก็ฯ ในระดบัพ้ืนที่ไดเ้ชื่อมงานกบัทางองคก์รใน พ้ืนที่หลายหน่วยงาน อาทิการบริการการศึกษานอกโรงเรียนอา เภอพร้าว องคก์ารบริหารส่วน ต าบลป่ าไหน่ โครงการพระราชด าริดอยม่อนล้านอ าเภอพร้าว เป็ นต้น โดยมีการหนุนช่วยและ เสริมกิจกรรมซ่ึงกนัและกนัมีการวางแผนงานร่วมกบัอีกท้งัเป็นท้งัแหล่งทุนย่อยอีกดว้ย ยกตวัอยา่งการจดังานวนัเด็ก หรือเวทีต่างๆ ในพ้ืนที่องคก์รหรือหน่วยงานต่าง ๆ จะส่งตวัแทน เข้ามาช่วยและหนุนเสริม ท าให้การจัดกิจกรรมเป็ นไปด้วยความราบรื่น และเป็ นการสร้าง ความสัมพนัธ์ที่ดีระหวา่งองคก์รและบุคคล ทา ใหก้ารทา งานมีพลงัมากข้ึน ประสบการณ์ที่ไดจ้าก การเชื่อมงานกบัองคก์รหลาย ๆ ฝ่าย น้นัพอสรุปไดด้งัน้ี 1. สร้างความเขา้ใจในเน้ืองานที่ทา ดว้ยกนั
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 62 2. เป็ นที่ปรึกษาให้ซึ่งกันและกัน 3. การสื่อสารในประเด็นต่าง ๆ ต้องชัดเจนและตรงกัน 4. การท างานต้องท าเป็ นทีมและให้ผู้เข้าร่วมมีบทบาทที่ชันเจน 5. เปิ ดเผย จริงใจ มีทัศนคติที่ดีต่อเพื่อนร่วมงาน 6. งานที่เป็ นทางการต้องท าจดหมายถึงต้นสังกัดของแต่ละฝ่ าย 7. สร้างความสัมพันธ์หรือติดต่อกันอยู่อย่างสม ่าเสมอ ผลจากการท างานโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูงบ้านอาแย 1. ผลเด่นชัดประการแรก คือ เด็กในหมู่บ้านอาแยมีความกล้าในการแสดงออก และมี ความสามารถดา้นการเตน้ร า ร้องเพลงแดข่อง การนบัสายตระกูล ต้งัแต่ก่อนวยัเรียนซ่ึงถือไดว้า่ เป็ นหมู่บา้นแรกที่ทา ไดแ้ละยงัไม่เคยมีหมู่บา้นอาข่าบา้นไหนที่มีการจดักิจกรรมในลกัษณะน้ี ใหก้บัเด็กก่อนวยัเรียนเลย 2. เกิดกระบวนการเรียนร้ขูองคนในชุมชน จนเกิดเป็ นเครือข่ายการพัฒนาเด็กเล็กบน พ้ืนที่สูงภายในเผา่อาข่าข้ึน ซ่ึงเป็นหลกัประกนัไดว้า่จะมีการขยายรูปแบบการจดักิจกรรมและ อนุรักษว์ฒันธรรมองคค์วามรู้ภูมิปัญญาของชนเผา่อาข่าสู่คนรุ่นใหม่ออกไปมากข้ึน
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 63 3. เกิดแกนน าที่มีความเข้าใจ มีศักยภาพ และคนในชุมชนเห็นความส าคัญในด้าน การพฒันาเด็กโดยใชฐ้านทางวฒันธรรมมากข้ึน 4. บ้านอาแยกลายเป็นแหล่งเรียนรู้ของชุมชนใกล้เคียง ในด้านการจัดกิจกรรมแบบ บูรณาการความรู้สมยัใหม่เขา้กบัองคค์วามรู้ภูมิปัญญาด้งัเดิม โดยในปัจจุบันได้มีหลายหมู่บ้าน ขอน ารูปแบบไปใช้บ้างแล้ว ข้อจา กดัในการดา เนินงานปัจจบุนั • เรื่องเวลาการท ากิจกรรม กล่าวคือ การท ากิจกรรมต้องท าแค่วันอาทิตย์วันเดียว(ไม่รวม เทศกาลต่าง) เพราะวันอื่นผู้รู้ต้องท ามาหากิน ซึ่งครอบครัวของผู้รู้เองมีผู้ใช้แรงงาน 1- 2 คน ท า ให้หยุดงานไม่ได้ และถ้าเป็ นงานในโครงการพระราชด าริจะขาดต่อติดกันเป็ นเวลานานไม่ได้ ท า ให้บางอาทิตย์ถ้าอยู่ในช่วงเพาะปลูก หรือ เก็บเกี่ยวก็จะต้องหยุดสอน ท าให้เด็กเรียนรู้ไม่ต่อเนื่อง แลว้จะลืมเน้ือหาที่สอนไปในที่สุด บางเน้ือหาก็ไม่กา้วหนา้เท่าที่ควรเป็นตน้ • บทบาทการทา งานของเจา้หนา้ที่โครงการสร้างฐานเด็กเลก็ฯ น้นัทา หลายบทบาทใน เวลาเดียวกัน ท าให้เกิดการสับสนต่อหน้าที่และมีเวลาให้กับงานหลักที่ท าไม่เต็มที่นักส่งผลให้ งานไม่ก้าวหน้าเท่าที่ควร • สื่อการเรียนการสอน สื่อที่ใชส้ ่วนใหญ่เป็นสื่อพ้ืนบา้นซ่ึงชา รุดไดง้่าย แต่การผลิตทา ได้ อยาก ท าให้สื่อขาดแคลน • การจดักิจกรรมในลกัษณะน้ีมีเพียงแค่ศูนยเ์ด็กเล็กเท่าน้นัยงัไม่มีการต่อยอดข้ึนไปใน ระดบัสูงข้ึนไปทา ให้เด็กที่ไปเรียนต่อในเมืองขาดการทา กิจกรรมอยา่งต่อเนื่องในทา ใหล้ืมสิ่งที่ ได้เรียนมาในที่สุด
บทเรียนการจัดการเรียนการสอนโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวัยเรียนบนพื้นที่สูง บ้านอาแย 64 ทิศทางและแนวทางการทา งานในอนาคต • สร้างแกนน าและขยายชุมชนต้นแบบ • ศึกษาและพัฒนาหลักสูตรและรูปแบบการจัดกิจกรรมให้เป็ นแนวทางการจัด การศึกษาที่สอดคลอ้งกบัวิถีชีวิตและสามารถปรับประยกุตใ์ชป้ฏิบตัิไดอ้ยา่งทวั่ถึงและมี ประสิทธิภาพ • ท าแผนงานให้เชื่อมงานกบัองคก์ารบริหารส่วนทอ้งถิ่นเพื่อความยงั่ยนื • สร้างความเข้มแข็งขององค์กรและก าหนดรูปแบบการจัดกิจกรรมที่ชัดเจนโดย ได้รับการยอมรับและสนับสนุนจากหน่วยงานรัฐ
การศึกษา บ้านอาแย ภาคผนวก
ภาคผนวก 65 ภาคผนวก บุคคล 1. นายอายี กู่ซื่อ ผู้รู้ด้านการปกครอง 2. นายอาซา มาเยอะ ผู้รู้ด้านสมุนไพร / จักสาน 3. นายอาเว่ย เยเปี ยง ผู้รู้ด้านดนตรี / บทเพลง /นิทาน 4. นางหมี่เช้อ แลเชอะ ผู้รู้ด้านงานบ้าน/การดูแลเด็กชนเผ่าอาข่า 5. นางหมี่ชู แลเชอะ ผู้รู้ด้านเย็บปักถักร้อย หนังสือ โครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวยัเรียนบนพ้ืนที่สูง. 2527. “องค์ความรู้ภูมิปัญญา ด้านการดูแลสุขภาพของแม่และเด็กชนเผ่าอาข่า”. เชียงใหม่.สมาคมศูนย์รวม การศึกษาและวัฒนธรรมของชาวไทยภูเขาในประเทศไทย (ศ.ว.ท. องค์กร 1. สมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมชาวไทยภูเขาในประเทศไทย 2. โครงการสร้างฐานเด็กเลก็ก่อนวยัเรียนบนพ้ืนที่สูง 3. www.hilltribe.org/thai/akha แหล่งอ้างอิง
ภาคผนวก 66 ประวตัิผ้รู้บู้านอาแย ประวตัิผ้รู้ทู่านที่ 1 1. ชื่อ-สกุล ผู้รู้ชื่อ นายอาซา มาเยอะ อายุ 54 ปี 2. ที่อยู่ปัจจุบัน บ้านเลขที่ 76/พ ม.3 ต.ป่ าไหน่ อ.พร้าว จ.เชียงใหม่ 3. ต าแหน่งในชุมชน เป็นผรูู้้สอนเด็กในหมู่บา้นอาแย ของโครงการสร้างฐานเด็กเลก็ก่อนวยัเรียนบนพ้ืนที่สูง ผรูู้้ จะสอนเด็กๆในหมู่บ้านทุกวันอาทิตย์ร่วมกับผู้รู้อีก 2 คน สอนเรื่ององค์ความรู้ภูมิปัญญาของชนเผ่า อาข่า เช่น เรื่องการรักษาโรคโดยใชส้มุนไพรพ้ืนบา้น และการประฐมพยาบาลเบ้ืองตน้เช่น การหา้ม เลือดอย่างง่ายโดยการใช้ใบสาบเสือ เป็ นต้น
ภาคผนวก 67 4. ผู้รู้มีความเชี่ยวชาญด้าน 1. ดา้นสมุนไพรพ้ืนบา้น 2. การรักษาโรคกระดูก 3. การจักสาน 5. ประสบการณ์ในการเรียนรู้และรักษาโรค ผู้รู้เริ่มสนใจและเรียนรู้การรักษาโรค ต้งัแต่อายุ14 ปีเรื่องที่ไดเ้รียนรู้เป็นเรื่องแรกคือ 1. การรกัษาอาการโดนขนบุ้งทา ร้ายที่ผิวหนัง วิธีรกัษา ผู้รู้จะเป่ าคาถาตรงผิวที่โดนขนบุ้งสัมผัสเพื่อลดอาการปวดของแผล ผู้ถ่ายทอด นางหมี่เตอะ เจ่วปอ ซึ่ งเกี่ยวข้องผู้รู้ในฐานะหลาน เรื่องที่ได้ศึกษาเรื่อง แรกคือ 2. การย ้าข่าง หรือ (มูหย่า) เป็ นการรักษาอาการเจ็บท้อง ลักษณะอาการเจ็บท้องคล้าย กบัมีกอ้นเน้ืออยใู่นทอ้ง กอ้นเน้ือน้นัอาจอยใู่นแนวต้งัหรือแนวนอน วิธีการรกัษา - น าจอบหรือเตาสามขา ไปลนไฟให้ร้อน - ผู้รู้ใช้ฝ่ าเท้าไปนาบจอบหรือเตาสามขา - ผู้รู้น าฝ่ าเท้าที่นาบแล้วมาเหยียบบริเวณที่ปวดของผู้ป่ วย 3. การรักษากระดูกหัก ได้รักษาหายแล้ว 4 ราย คนที่1 รักษากระดูกสะโพก คนที่2 รักษากระดูกหน้าแข้ง คนที่ 3 รักษากระดูกแขน และคนที่ 4 รักษากระดูกไหล่ ผลคือรักษาหายขาด ไดท้ ้งั4คนสามารถใชอ้วยัวะส่วนน้นั ไดต้ามปกติ วิธีรกัษา ใช้คาถาควบคู่กับสมุนไพรพ้ืนบ้าน ระยะเวลาที่รักษานานสุด ประมาณ 1 อาทิตย์
ภาคผนวก 68 ผู้ถ่ายทอด บิดาของผรูู้้เองขณะน้ีไดเ้สียชีวิตแลว้ 4. การรกัษายามิ อาการของยามี่มกัจะเกิดข้ึนบริเวณอวยัวะเพศของชายและหญิง วิธีการรกัษา ใช้คาถาร่วมกับสมุนไพรเข้าช่วย ผู้ถ่ายทอด อาบอบาจี่ เยเปี ยง 6. ประสบการณ์ในการรักษาเฉพาะหน้า เคยรักษาให้กบัคนพ้ืนราบ ที่เดินมาเที่ยวหมู่บา้นระหว่างเดินทางข้ึนมาหมู่บา้นคนพ้ืนราบ คนน้ีเกิดเจ็บทอ้งข้ึนมากะทนัหัน โดยอาการน้ันคลา้ยกบัลา ไส้เคลื่อนที่ผูรู้้จึงได้ช่วยเหลือไว้ทันที่ โดยไม่ได้คิดค่าตอบแทนใด ๆ 7. สาเหตุหรือแรงจูงใจท าที่ให้อยากศึกษา ที่อยากเรียนรู้เพื่อจะได้น ามารักษาสมาชิกในครอบครัวของตนเอง เช่น มีดบาด เจ็บท้อง แม่ ลูกอ่อนคดันม ผด ผื่น คนัเป็นตน้และเนื่องจากสมยัก่อนหมู่บา้นอยู่ห่างไกลจากโรงพยาบาลมาก ถนนหนทางก็ล าบาก กว่าจะไปถึงโรงพยาบาลคนป่ วยบางคนก็เสียชีวิตกลางทางก็มี จึงต้องเรียนรู้ไว้ ใช้ยามฉุกเฉินด้วย 8. การถ่ายทอดสามารถถ่ายทอดให้กับใครได้บ้าง ผู้รู้สอนให้ได้กบัทุกคนที่สนใจเรียนรู้และบางคร้ังผูท้ี่มารักษาก็จะเรียนรู้จากการรักษาไป ดว้ยก็มีค่าเรียนน้นั ไม่มีแต่อาจจะมีค่าครูวิชาน้ัน ๆ บา้ง เนื่องจากอาข่าเชื่อว่าถา้เราไม่ให้ค่าครูการ รักษาก็จะไม่ได้ผล
ภาคผนวก 69 ประวตัิผ้รู้ทู่านที่ 2 1. ชื่อ-สกุล ผู้รู้ชื่อ นายอาเว่ย เยเปี ยง อายุ 42 ปี 2. ที่อยู่ปัจจุบัน บ้านเลขที่ 134 ม.3 ต.ป่ าไหน่ อ.พร้าว จ.เชียงใหม่ 3. ต าแหน่งในชุมชน เป็นผูรู้้สอนเด็กๆในหมู่บา้นอาแยของโครงการสร้างฐานเด็กเล็กก่อนวยัเรียนบนพ้ืนที่สูง ในเรื่องดนตรีพ้ืนบา้น นิทาน ตา นาน สุภาษิต คา พงัเพย และการตีเหล็ก 4. ผู้รู้มีความเชี่ยวชาญด้าน 1) ดา้นดนตรีพ้ืนบา้น
ภาคผนวก 70 2) ด้านนิทาน ต านาน 3) ด้านบทเพลง สุภาษิต ค าพังเพย 5) ด้านการตีเหล็ก 5. ประสบการณ์ในการเรียนรู้ 1. เรียนรู้จากบิดา 2. เรียนรู้จากผู้รู้ด้านต่างๆ 3. เรียนรู้จากพี่หรือเพื่อนตามงานต่าง ๆ 6. สาเหตุหรือแรงจูงใจที่ท าให้อยากศึกษา 1. เรียนรู้เพราะเป็ นหน้าที่ที่ต้องสืบทอดต่อจากบิดาที่เป็ น บาจี่ 2. เรียนรู้เพราะตนเองสนใจดา้นน้ี 7. ประสบการณ์ในการถ่ายทอด 1. ตามประเพณี คือ เมื่อมีคนเสียชีวิตต้องมีการตีขวาน เพื่อไปท าโลงศพ หรือ เมื่อถึงฤดูการ เพาะปลูก ( แช่ คา สี่ โย่ว แบ เออ) ต้องเตรียมเครื่องไม้เครื่องมือในการเพาะปลูก เป็ นต้น 2. ตามงานรื่นเริงต่าง ๆ หรือ การเต้นแดข่อง ที่ลานเที่ยว หรือลานวัฒนธรรม เป็ นต้น 3. ถ่ายทอดให้กับผู้ที่สนใจ อย่าง เด็ก ๆ ในโครงการสร้างฐานฯ เป็ นต้น 8. การถ่ายทอดสามารถถ่ายทอดให้กับใครได้บ้าง สอนให้ได้กับทุกคนที่สนใจแต่อยา่งตีเหล็กน้นั เครื่องไมเ้ครื่องมือก็ไม่พร้อมแลว้เพราะต้งัแต่ตนไดเ้ปลี่ยน ศาสนาเป็ นคริสต์จึงได้เลิกท าไป แต่ก็ยังมีความรู้อยู่ เหมือนเดิม
ภาคผนวก 71 ประวตัิผ้รู้ทู่านที่ 3 1. ชื่อ-สกุล ผู้รู้ชื่อ นายอายี่ กูซื่อ อายุ 57 ปี 2. ที่อยู่ปัจจุบัน บ้านเลขที่ 84 ม.3 ต.ป่ าไหน่ อ.พร้าว จ.เชียงใหม่ 3. ต าแหน่งในชุมชน เป็ นผู้น าชุมชนบ้านอาแย และเป็ นผู้รู้สอนเด็กในหมู่บ้านอาแย ของโครงการสร้างฐานเด็ก เลก็ก่อนวยัเรียนบนพ้ืนที่สูง ผรูู้้สอนเด็กๆในหมู่บา้นทุกวนัอาทิตยร์่วมกบัผรูู้้อีก 2 คน สอนเรื่ององค์ ความรู้ภูมิปัญญาของชนเผ่าอาข่า เช่น เรื่องเครื่องมือการเกษตร การจักสาน ประเพณี พิธีกรรม และ เครื่องมือล่าสัตวแ์บบด้งัเดิม 4. ผู้รู้มีความเชี่ยวชาญด้าน 1. ด้านการเกษตร
ภาคผนวก 72 2. ด้านการสร้างบ้าน 3. ด้านประเพณีและพิธีกรรม 4. ดา้นเครื่องมือล่าสัตวป์่าแบบด้งัเดิม 5. ประสบการณ์ในการเรียนรู้ 1. เรียนรู้จากบิดา 2. เรียนรู้จากการปฏิบัติตามพิธีกรรมต่าง ๆ 3. เรียนรู้จากผรูู้้เรื่องน้นัเช่น ถา้อยากเรียนรู้เรื่องยา ก็ เรียนรู้จากหมอยา เป็ นต้น 4. เรียนรู้จากการแลกเปลี่ยนความรู้ความคิดเห็นตามงานสังสรรคท์วั่ ไป 6. สาเหตุหรือแรงจูงใจที่ท าให้อยากเรียนรู้ เพื่อไว้ใช้ในชีวิตประจ าวัน และเป็ นความรู้ในการประกอบพิธีกรรมต่าง ๆแทนผู้รู้หรือผู้ อาวุโสเสียชีวิตไป หรือเปลี่ยนศาสนาไป แล้วเราต้องเป็ นผู้น าทางศาสนาหรือเป็ นที่ปรึกษาให้กับวัย หนุ่มสาวต่อไป และเป็ นการแลกเปลี่ยนความรู้หรือความคิดในยามที่พบปะสังสรรค์กันตามงาน ต่างๆได้อีกด้วย 7. ประสบการณ์ในการถ่ายทอด 1. ถ่ายทอดใหก้บัผทู้ี่สนใจทวั่ ไป 2. ถ่ายทอดให้กับลูก 3. ถ่ายทอดให้กับเด็ก ๆ ในโครงการสร้างฐานฯ 8. การถ่ายทอดสามารถถ่ายทอดให้กับใครได้บ้าง ถ่ายทอดให้ได้กับทุกคนที่สนใจและจะน าความรู้ไปใช้ประโยชน์ในทางที่ดี