การศึกษาภูมิปัญญาการแพทยแ์ ผนไทย การผดุงครรภ์แผนไทย และการ ใช้สมุนไพรของหมอพื้นบ้าน

ช่ือวิทยาศาสตร์ สรรพคุณ วิธีการใช้

uvolfia serpentina (L.) แก้ไข้ เจรญิ อาหาร ลดความดันโลหติ ทาํ ราก – เข้ายาตม้ ดืม่
h. ex Kurz 2.Rauvolfia ใหน้ อนหลับ ขบั พยาธิ บํารุงไฟธาตุ
ata Baill. บรรเทาอาการบวม รกั ษาไตพิการ รักษา
Ophioxylon serpentinum เลอื ดกําเดา รกั ษาเสมหะ

a coccinea L.
a grandiflora Schlecht
ook.f

ex glabrata R. Br. แก้เบาหวาน แก้ตาลซาง เขา้ ยาเบาหวาน เปลอื ก เนื้อไม้ ผล – ต้มด่มื
เป็นยาครอบจกั รวาล

rocos tomentosa Smith. แก้พษิ ยางน่อง เขา้ ยาอืน่ ๆได้หลายตํารับ 1.เปลอื ก – ฝนทาแกพ้ ษิ 2. เนื้อไม้ – เขา้ ยา
บาํ รุงกําลัง

 

83

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ช่อื ทอ้ งถ่นิ ชื่อวงศ์ ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวธิ กี ารใชส้ มนุ ไพรแตล่ ะชนดิ (ตอ่ ) 

ที่ ชื่อสามัญ ภาพ ช่อื ท้องถน่ิ ช่ือวงศ์

28 คดั เคา้ เครอื   คัดเคา้ ,เค็ดเค้า 1.Rubiaceae 1.Ran
2.Oxy
  (ภาคเหนอื ), หนามลดิ เค้า
(เชียงใหม่), คดั เคา้ เครือ 1.Ellip
Kurz v
  (โคราช), คดั เค้าหนาม
(ชัยภมู ิ), พญาเทา้ เอว

(กาญจนบุรี) คัดเค้าหม,ู

คดั เค้าหมู, ตังขยุ , ตังผี.

มะกัง่ ผ,ี หชู ะลวง

29 คํารอก ประดงเลือด ,ตานกกรด , 1.Connaraceae
หําฟาน ,ช้างน้าว (ราชบุรี
,นครราชสีมา)/ อ่นุ ขี้ไก่
(ลําปาง) / ตานกกด (ชยั ภมู )ิ

30 บอระเพ็ด ตวั เจตมลู ยาน เถาหัวดว้ น, 1.Menispermaceae 1.Tino
หางหนู, จุ่งจงิ , เครอื เขาฮ่อ ex Ho
(หนองคาย) เจตมลู หนาม

31 แคหางค่าง แคร้าว, แคหิน, แคลาว, 1.Bignoniaceae 1.Fern
แคหางค่าง, แคขน, แคบิด (Wall.
(ภาคเหนอื ) แคพอง (สุ 2.Mar
ราษฎรธ์ าน)ี แคหัวหมู Seem
(นครราชสีมา) แฮงปา่ Spragu
(จันทบรุ ี)

ชอื่ วิทยาศาสตร์ สรรพคุณ วิธีการใช้
ndia siamensis Craib.
เขา้ ยาต่างๆ แกร้ ะดูขาว แกร้ ิดสีดวง ขับ 1.เมล็ด – ต้มเขา้ ยา 2.ราก / ก่ิง / ก้าน / ใบ - เขา้ ยาแก้
yceros horridus Lour. ประจําเดอื น แก้ไข้ แก้เลือดออกตาม รดิ สีดวง 3.ผล - ต้มนา้ํ ดมื่ ขับประจําเดือน
ไรฟนั 4. เปลือก - แกเ้ สมหะ และดีซา่ น
รีดมดลกู 5. ผง -ฟอกเลือด บํารงุ โลหิต
6. หนาม- แก้ฝีประคํารอ้ ย

panthus tomentosus แกป้ วดฟนั แก้ปวดท้องเกร็ง แก้ท้องอืด 1. แกน่ – ต้ม อมแล้วคาย แกป้ วดฟนั 2.กง่ิ / ก้าน / ตน้ –
var. Tomentosus ทอ้ งเฟอ้ ชว่ ยเจริญอาหาร แกไ้ ตพิการ หืด ตม้ ดืม่ (ผสมตน้ พลับพลา+กาํ แพงเจด็ ช้ัน +ต้นสบ่ขู าว + ต้น

พลองเหมือด +แกน่ จําปา ตม้ นาํ้ ดมื่ แก้หืด เปลือก + แกน่ –
ตม้ ดืม่ แกไ้ ตพกิ าร)

ospora crispa (L.)  Miers เป็นยาอายวุ ัฒนะ แก้ปวดเมอื่ ย แกไ้ ขป้ วด 1.เถาว์ - (สด) ตําคนั้ นา้ํ ดมื่ ก่อนอาหารเชา้ -เย็น แกไ้ ข้ (แหง้ )
ook.f.& Thomson ศีรษะ รกั ษาฟนั รักษาโรครดิ สดี วงทวาร บดเป็นผงผสมน้าํ ผ้งึ ปน้ั เปน็ ลกู กลอนกนิ กอ่ นนอนเปน็ ยา
ชว่ ยให้เจริญอาหาร แก้ฝมี ดลกู ฝมี ตุ กิต แก้ อายวุ ฒั นะ 2.เถา(สด) - ใชด้ องเหลา้ เป็นยาอายวุ ฒั นะ(ความ
ร้อนใน รกั ษาโรคเบาหวาน ลดความร้อน แรง 1 ใน10) รับประทาน2 - 4 ชอ้ นชา กอ่ นอาหารเช้า-เย็น
แกด้ พี ิการ แกเ้ สมหะ เลือดลม แก้ไขจ้ บั สัน่ 3.ตน้ (สด) - คั้นนํา้ ดมื่ ก่อนอาหารเช้า-เย็นแกไ้ ข้

 
nandoa adenophylla แก้โรคลมเปน็ พษิ ในลาํ ไส้ สะอึก รกั ษาโรค 1.เครอื – ตม้ รว่ มกับกระจอนแดง หัวกระแต หนมุ านนั่งแทน่

. ex G.Don) Steenis ผวิ หนัง เมล็ด-แกช้ กั บํารงุ โลหติ ขบั เสมหะ กระรามเดินดง ตะขาบภูผา ด่ืม 2.ดอกและฝักออ่ น ใชเ้ ป็น

rkhamia stipulata ผกั จิ้มนํา้ พริกแตต่ ้องตม้ ใหส้ กุ เสียกอ่ นเพราะมีรสขมเล็กนอ้ ย

m.ex K. Schum. Var. kerrii

ue

84

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ช่ือทอ้ งถนิ่ ช่ือวงศ์ ชอ่ื วิทยาศาสตร์ สรรพคุณและวิธกี ารใช้สมนุ ไพรแต่ละชนดิ (ต่อ) 

ท่ี ชือ่ สามญั ภาพ ช่ือทอ้ งถ่นิ ชือ่ วงศ์

32 ชะมวง   สม้ โมง,สม้ ม่วง , มวง กะม 1.Guttiferae 1.Garc

  วง, ตระมงู , สม้ งวง, หมาก 2.Clusiaceae
โมก, มวงสม้

 

33 ชะเอม ชะเอมปา่ (กลาง), ตาลอ้อย 1.Leguminosae - 1.Albi
34 ดีงูดาํ
(ตราด), เพาะซูโพ Mimosoideae

(กะเหร่ียงแม่ฮ่องสอน),

ย่านงาย (ตรงั ), ส้มป่อย

หวาน (ภาคเหนอื ),

ออ้ ยช้าง (สงขลา,นราธิวาส)

ดีงูดาํ 1.Combretaceae 1.Term

35 ดปี ลากง้ั แฮนปากัง้ , ดีปลากง้ั 1.Acanthaceae 1.Phlo
T.And

ชื่อวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้
cinia cowa Roxb.ex DC. 1.ยอดออ่ น -มีรสเปร้ยี วใช้ปรงุ อาหาร 2.ราก- ใช้แก้ไข้ตวั รอ้ น
มสี รรพคุณชว่ ยระบายท้อง แกไ้ ข้ ฟอก
เสมหะ แกธ้ าตพุ ิการ ใช้ฟอกเสมหะและ
เลือด

izia myriophylla Benth. เสริมสร้างความแข็งแกร่งให้กับระบบย่อย 1.เปลือกของราก จะมเี ป็นสีแดง และมีรสหวานใชเ้ ป็นยา
อาหาร และระบบการเผาผลาญภายใน บาํ รงุ กําลงั ทาํ ให้คล่ืนเหยี น อาเจียน 2.ราก จะมีรสชมุ่ ใช้
ร่างกาย ช่วยการดูดซึมสารอาหารและการ เป็นยาบาํ รงุ ปอด 3.ผล จะมีรสหวาน ใชเ้ ปน็ ยาบาํ รงุ กาํ ลัง
สรา้ งเมด็ เลอื ด รวมถงึ การเสรมิ สรา้ ง และอาการคอแห้ง ทาํ ใหช้ ุม่ ช้ืน ดอกใชร้ ักษาอาการคนั และ
กลา้ มเนอ้ื ใหแ้ ขง็ แรง ชว่ ยลดการอกั เสบ แก้ รักษาพิษฝดี าษ ทาํ ให้เสมหะแหง้ และเปน็ ยารักดพี กิ าร
เจบ็ คอ แก้ไอ ขบั เสมหะ ทอ้ งอืด ทอ้ งเฟ้อ
อาหารไมย่ ่อย แผลในกระเพาะอาหาร เยื่อ
เมือกของทางเดินหายใจสว่ นตน้ อกั เสบ

minalia citrina เข้ายาแกโ้ รคกระเพาะ สมานบาดแผล แก้ แกน่ – ฝนทาปากแผล
พษิ งู

  ลําต้น / ราก / ใบ – ต้มดื่มเข้ายา

ogacanthus pulcherrimus แกด้ ซี า่ น เขา้ ยาต่างๆ
derson.

85

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ช่อื ทอ้ งถนิ่ ช่อื วงศ์ ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณและวธิ กี ารใชส้ มนุ ไพรแตล่ ะชนดิ (ตอ่ ) 

ท่ี ชอ่ื สามญั ภาพ ช่ือท้องถนิ่ ชอ่ื วงศ์

36 แดง   แดง ,กรอ้ ม (อดุ รธานี) / 1.Mimosaceae 1.Xylia
kerrii N
  สะกรอม คว้าย (เชยี งใหม่)
/ ไคว (แพร่ ) จะลาน, 1.Am
Aglaia
  ตะกร้อม สะกรอม Pelleg
(จันทบุรี) / ปราน (สุรนิ ทร์)

แดง (ทว่ั ไป) / ไปร (ศรีสะ

เกษ) / ผ้าน (เชยี งใหม)่ /

เพย้ (ตาก)

37 แสมแดง แดงน้ํา, ตาเสอื ,แสมแดง 1.Meliaceae

38 ตะโกพนม หลงั ดาํ ,ชาตติ ะโก,หางดาํ , 1.Ebenaceae 1.Dios
ห่างดาํ , กาดาํ

ชื่อวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้

a xylocarpa Taub. Varr. แกไ้ ข้ เนอ้ื ไม้ แก้ทอ้ งบิด ยาระบาย ปวดฟัน 1.ดอก – ตม้ ดม่ื แก้ไข้ 2. เนอ้ื ไม้ – เข้ายา แกบ้ ดิ รักษา
Nielsen อาการปวดฟัน3. แกน่ - 1 กาํ มอื ต้มดื่มกอ่ นนอนเปน็ ยา
ระบาย

moora culcullata Roxb. 2. แกผ้ ดผ่นื คนั ตน้ (ไม้เลื้อย) – ขยี้ผสมนํา้ และขมน้ิ ชัน ทาผวิ หนงั
a culcullata (Roxb.)
gr.

spyros castanea Fletch. บาํ รงุ นา้ํ นม แก้ไข้ เข้ายาอ่ืนๆ 1.ต้น นํา้ ต้มเปลือก กินเป็นยาบํารงุ ร่างกาย 2. ผล เป็นยา
  ฝาดสมาน กินเปน็ ยาแก้อาเจียน แก้ทอ้ งร่วง

86

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชือ่ ท้องถิ่น ชือ่ วงศ์ ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวธิ ีการใช้สมนุ ไพรแต่ละชนิด (ต่อ) 

ท่ี ชือ่ สามัญ ภาพ ชือ่ ทอ้ งถิน่ ชอื่ วงศ์

39 ตะขบป่า   เบนโคก (อุบลราชธานี) 1.Flacourtiaceae 1.Flac
Merr.
  ตานเส้ียน มะแกว๋นนก มะ
แกวน๋ ป่า มะขบ

 

40 ตะครอ้ ค้อ 1.Sapindaceae 1.Schl
41 ตะเคยี นหนิ Oken

แคนตะเคยี น เคียนทราย 1.Dipterocarpaceae 1.Hop
ตะเคยี นหนู เหลาเตา

ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้
courtia indica (Burm.f.)
แก้เบาหวาน แก้ผดิ สาํ แดง แก้ท้องร่วง บดิ 1.แก่นไม้-เขา้ ยาผสมกบั ตน้ ไข่เน่า (คํามอกหลวง) กับ สดี าปา่

มกู เลือด ขับเหง่อื ขับพยาธิไส้เดือน แก้ (คํามอกนอ้ ย) 2. แกน่ หรือราก 1 กํามอื ตม้ นํ้าพอท่วมยา ดื่ม

ตานขโมย แก้โรคผวิ หนัง ประดง ผนื่ คนั วันละ 3-5 ครง้ั แก้โรคไตพกิ าร 3. เปลอื กต้น อมกลัว้ คอแก้

แกเ้ จบ็ คอ ลดไข้ เจ็บคอ ตาํ รวมกับน้าํ มนั ใชท้ าถูนวด แก้ปวดท้อง แก้คัน 4 .

น้าํ ยางจากต้น และใบสด กินเป็นยาลดไข้สําหรบั เดก็ แกโ้ รค

ปอดอักเสบ แกไ้ อ แกบ้ ดิ และท้องเสีย ช่วยยอ่ ย 5. นาํ้ ตม้ ใบ

แหง้ กนิ เปน็ ยาฝาดสมาน ขับเสมหะ แกห้ ืด หอบ หลอดลม

อกั เสบ ขับลมและบาํ รุงร่างกาย 6. ใบที่ยา่ งไฟจนแหง้ ใชช้ ง

กินหลังคลอดบตุ ร 7.เมลด็ - ตาํ พอกแก้ปวดข้อ 8. ผล-

กนิ ได้ มีปรมิ าณวติ ามนิ บีสงู แกอ้ ่อนเพลยี บรรเทาอาการโรค

ดซี า่ น ม้ามโต แก้คลน่ื ไส้ อาเจียน และเปน็ ยาระบาย

leichera oleosa (Lour.) แก้ปวดขอ้ กระดกู เนื้อไม้ – ฝน / ตม้

pea ferrea Laness.   1.เนอ้ื ไม้ – ต้มด่ืม 2. ยาง – ทาสมานแผล
แกไ้ ข้ เปน็ ยาสมานแผล

87

 

 

ตารางที่ 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ช่อื ทอ้ งถิ่น ช่อื วงศ์ ชอ่ื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณและวธิ ีการใชส้ มนุ ไพรแตล่ ะชนิด (ต่อ) 

ท่ี ชอ่ื สามญั ภาพ ชื่อท้องถ่นิ ชอ่ื วงศ์

42 ตะไครต้ น้   จะไครต้ ้น ตะไคร้ ตะไคร้ 1.Lauraceae 1.Litse
2.Cinn
  ต้น/ เดอ๊ ะหลูสะ (กระเหร่ี A.Che
ยงแม่ฮ่องสอน) /กระหรอื 3.Cinn
Craib
  ซะ (กระเหรี่ยงเชยี งใหม่) 4.Lau

43 ตะแบกเปลือกบาง เปือ่ ยขาว, เปลื่อยแดง, เป 2.Lythraceae 1.Lage
ลอ่ื ยล้าน Pierre

44 ตาถบี ขี้นก เขม็ ขาว 1.Rubiaceae 1.Ixora

ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้
ea cubeba (Lour.) Pers.
namomum ilicioides  ขบั ลมในลําไส้ ดับกลน่ิ คาว ทําใหผ้ ายลม 1.ราก – ต้มด่มื เปลอื ก- ตม้ ดื่ม 2.ผล – รบั ประทาน
ev. เรอ แกป้ ัสสาวะพิการ แก้ขัดเบา แกเ้ บา
namomum siamenssa เหลืองแดงขุ่นขน้ แกค้ ลื่นเหยี น แก้
พะอดื พะอม  ใชร้ กั ษาไข้ ยารกั ษาโรค
urusm cubeba Lour. กระเพาะ

erstroemia duperreana แกถ้ ่ายมกู เลอื ด บิด 1.เปลอื ก – ฝน / ต้มดมื่
e ex Gagnep.

a cbarbata Craib  

แก้โรคตาแฉะ ตาแดง ราก แก้มะเรง็ แกไ้ ข้ 1.ดอก – 1 กาํ ตม้ กับนา้ํ ตาล แก้ไขท้ บั ระดู แกโ้ รคตาแฉะ ตา
ทบั ระดู แดง 2.ราก – ฝนทาแผลแก้มะเรง็

88

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ช่อื ทอ้ งถิ่น ชือ่ วงศ์ ชอ่ื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณและวิธกี ารใชส้ มนุ ไพรแต่ละชนิด (ต่อ) 

ที่ ช่ือสามญั ภาพ ช่อื ท้องถนิ่ ช่อื วงศ์

45 ตมู กาขาว   บกั ตูมกา, ตมู กาขาว 1.Straychnaceae 1.Stry
Hill
  (สุรนิ ทร์) กลอ้ วแู ซ, กลอ้ อง่ึ ,
กล๊ะอ,้ี ขีกา, ปลูเวยี ต, มะ

  ตงิ่ , มะตง่ิ ตน้ , มะติง่ หมาก

46 ต้วิ ขาว ตว้ิ แดง, ดวิ้ เลอื ด, แต้วหนิ , 1.Hypericaceae (Clusiaceae) 1.Crat
47 ยางบง แตว้ ,ตาว (สตลู ), ตวิ้ ส้ม (Jack)
(โคราช), ตว้ิ แดง,ติว้ ยาง,ต้วิ (Kurz)
เลือด (เหนือ), ต้ิวหิน
(ลาํ ปาง), ต้วิ เหลอื ง (เหนอื , 2.Clusiaceae 2.Crat
กลาง), ตว้ิ ขน(กลาง (Jack)
,โคราช), เตา (เลย)

ยางบง 1.Lauraceae 1.Pers

ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้

ychnos nux-blanda A.W. แก้พษิ งู แก้ระดขู าว เป็นยาระบาย 1.เปลือก (เปลือกตน้ และเปลือกราก-เคี้ยวพ่นแกพ้ ิษงู บน
ปากแผล 2.เนอ้ื ไม-้ เข้ายาอืน่ แก้ระดขู าว ใสน่ ํ้ามะนาวท้งั ทา
ทง้ั กิน 3.ราก -ผสมกับรากชะมวง ตน้ กาํ แพงเจ็ดช้ัน และราก
ปอดน่ ตม้ น้าํ ดื่มผสมกบั เหล้าดองดงึ และผลปอพรานเป็นยา
ระบาย

toxylum formosum แก้ไข้ แก้ทอ้ งร่วง บดิ 1.ราก / เน้อื ไม้ ต้มด่ืม 2.เปลอื ก – ฝน ต้ม ดื่มแกธ้ าตุเป็น
Dyer subsp. pruniflorum พกิ าร 3. ราก - ใชผ้ สมกบั หัวแหว้ หมูและรากปลาไหลเผอื ก
) Gogel. ต้มดม่ื วนั ละ3 คร้งั ขับปสั วะแก้ปัสสาสะ 4. น้ํายา -ทารอย
แตกของสน้ เทา้ 5. รากและใบ- นาํ้ ตม้ กินเปน็ ยาแกป้ วดทอ้ ง
toxylum formosum 6. เปลอื กและใบ ตําผสมน้ํามันมะพร้าว ทาแกโ้ รคผวิ หนงั
Dyer บางชนดิ

sea urzii Kosterm. เป็นยากนั ยุง เปลือก-ผสมกาํ มะถัน ทาเป็นยากันยุง

 

89

 

 

ตารางที่ 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชื่อท้องถนิ่ ช่ือวงศ์ ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวธิ กี ารใชส้ มุนไพรแต่ละชนิด (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ช่อื สามญั ช่อื ทอ้ งถิ่น ชื่อวงศ์

48 เตง็   เตง็ ,จกิ (มหาสารคาม), 1.Dipterocarpaceae 1.Sho
เคาะเจือ้ , แงะ, เจอื้ , ชนั ตก, Blume

  เตง็ ขาว, เนา่ ใน, ประจตั ,
  ประเจิก๊ , ลา่ ไน้, แลเนย่ ,

อองเสยี งยง

49 เต่ารา้ ง ตาว, เขืองหลวงจอย 1.Palmea (Arecaceae) 1.Cary
2. Car

50 เถาประสงค์ ประสงคช์ ้าง, เครือซด 1.Asclepiadaceae 1.Stre
(Lour.

51 นมนอ้ ย น้ําเตา้ แล้ง , ตองแล่ง 1.Annonaceae 1.Poly
(มหาสารคาม)/ นํา้ น้อย , Finet
ต่งิ ไก้ ,ต้ังไก้

ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณ วธิ ีการใช้

orea obtusa Wall. ex เข้ายาแกโ้ รคกระเพาะ สมานแผล ยา 1.เปลือก – ฝนทาแผล 2.ดอก /ใบ/เมล็ด – ตําพอก 3.
e อายวุ ฒั นะ เปลอื ก – (แก้รดิ สีดวง) ฝนกิน 4.เปลือก – ต้มดม่ื บาํ รุงกําลงั
5.กิ่งอ่อน- เค้ียวรับประทานแกป้ วดทอ้ ง

yota mitis Lour. แก้ตบั ทรดุ เงา่ – ต้ม / ฝน เข้ายา
ryota urens L.

eptocaulon juventas รกั ษาปากนกกระจอก เปน็ ยาแกไ้ อ แก้ 1.นํา้ ยาง – ทาแผลปากนกกระจอก 2.ราก – ต้มดืม่ แก้ไอ
.) Merr. กล้ามเนอื้ ทอ้ งเกร็ง บาํ รงุ นาํ้ นม แก้ปวด แก้กล้ามเน้อื ท้องเกรง็ บํารงุ นํา้ นม แก้ปวดเม่อื ย บาํ รุงน้าํ นม
เมอ่ื ย บาํ รุงน้ํานมขณะอยู่ไฟ ขณะอยู่ไฟ

 

yalthia evecta (Pierre) เขา้ ยา บํารุงนํ้านม แก้พษิ ผดิ สําแดง แก้ ราก -ฝนเข้ายา หรือต้มนา้ํ ดมื่ แกก้ ล้ามเน้ือท้องเกร็ง

& Gagnep. กล้ามเน้อื ท้องเกรง็

90

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ชอื่ ทอ้ งถิ่น ช่อื วงศ์ ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวิธีการใชส้ มนุ ไพรแต่ละชนิด (ตอ่ )
ภาพ  
ที่ ชือ่ สามญั ชอื่ ท้องถ่นิ ช่ือวงศ์

52 นมสวรรค์   พมุ พเี หลือง, พนมสวรรค์, 1.Labiatae 1.Cler
เข็มฉตั ร,์ สาวสวรรค,์ L. Var

  น้ํานมสวรรค,์ เขม็ ชาด,
  หัวลิง, ฉตั รฟ้า

53 นมนาง นมนาง , มะไฟแรด,ตานนม 1.Sapotaceae 1. Xan
(Pierre
Poute
Baehn

54 นาํ้ เตา้ ดง นํา้ เตา้ ดง 1.Cucurbitaceae 1. Lag
53 ประดู่ Stand
Lagen

Lagen

ประดู่ 1.LeguminosaePapilionoideae 1. Pte
Kurz
Pteroc

Pteroc
Pierre
gracili

ชือ่ วิทยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ กี ารใช้

rodendrum paniculatum เปน็ ยาระบาย แก้ปวดขอ้ และปวด 1.ราก – ตม้ ดื่มเข้ายา เป็นยาระบาย 2.ใบสด – ตาํ พอกแก้
r panicultum ประสาท แกท้ รวงอกอักเสบ แกไ้ ข่ดันบวม ทรวงอกอักเสบ และแก้ไข่ดนั บวมและพอกแกล้ ูกหนูใตร้ กั แร้
แกล้ กู หนูใต้รกั แร้บวม แกพ้ ษิ แมลงสัตว์กัด บวม 3.ราก ดอกและลําต้น - แกพ้ ิษแมลงสัตวก์ ดั ต่อย แก้ฝี
ตอ่ ย แก้ฝีภายใน ภายใน.

ntolis cambodiana บํารงุ นา้ํ นม แก้ไข้ เน้ือไม้ – ต้มด่มื หรอื ฝนเข้ายาแก้ไข้
e ex Dubard) P.Royen. 2.
eria combodiana (Pierre)
ni

genaria siceraia (Molina) แก้โรคดีซา่ น ตาเหลอื ง เนื้อไม้ – เขา้ ยา (ไข่เน่า/คาํ มอกหลวง +คาํ มอกนอ้ ย / สีดา
dl. 2. ป่า)
naria leucantha Rusdy
เนือ้ ไม้ – ต้มด่ืม
3.
naria vulgaris Ser.

 
erocarpus macrocarpus แกไ้ ข้

2.
carpus parvifolius Pierre

3.
carpus cambodianum
e 4. Pterocarpus
is Pierre

91

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ช่ือท้องถนิ่ ชอ่ื วงศ์ ชื่อวิทยาศาสตร์ สรรพคุณและวิธกี ารใชส้ มุนไพรแตล่ ะชนดิ (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ชอ่ื สามัญ ชื่อท้องถน่ิ ชอื่ วงศ์

55 ปอขี้แฮด   ข้าวหลาม, ขเ้ี หล้า 1.Annonaceae 1.Mitr
  Hoo
 

 

56 เปลา้ น้อย เปล้าน้อย (มหาสารคาม)/ Euphorbiaceae 1. Cro
57 เปล้าใหญ่ เปล้าทา่ โพ 2. Cro
Ohba
เปลา้ ใหญ่ (อดุ รธานี) Euphorbiaceae 3. Cro
Croto

Croto

1.Crot
2. Cro
N.P.Ba

58 ไผ่รอ้ ยกอ ไผ่ร้อยกอ, ไผน่ ้อย ไผจ่ ดื 1.Poaceae-Gramineae 1.Pogo
(เลย) /ไผ่เลี้ยง (อสิ านใต้) (Lamk
/ไผส่ ร้างไพร (อิสานเหนือ)

ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วิธีการใช้
เข้ายาแกไ้ ข้ ไขห้ ัด อีสกุ อีใส เนอ้ื ไม้ / ราก – ผสมกนั หรืออยา่ งใดอยา่ งหน่งึ กินกบั น้ํา
rephora maingayi
ok.f. & Thoms.

oton Sublyratus Kurz แกป้ วดเม่ือยร่างกาย ต้น - ใชร้ วมกบั ตน้ เลบ็ แมว รากพลองแก้มอน้ แกฝ่ าง ราก
oton stellatopilosus สอ่ งฟา้ หนามง้วิ และตน้ ตนี นก ต้มนํา้ ดื่ม

oton joufar Roxb. 4. 1.ใบ - ตม้ นาํ้ อาบ 2. ต้น - ใช้รวมกบั ตน้ เล็บแมว รากพลอง
on longissimus Airy Shaw แกม้ อน้ แกฝ่ าง รากสอ่ งฟา้ หนามง้วิ และตน้ ตนี นก ตม้ นา้ํ ด่มื

5.
on Sp.1

ton oblongifolius Roxb. แก้ผืน่ คนั แกป้ วดเมอ่ื ย
oton roxburghii
alakr.

 

onatherum paniceum ขับปสั สาวะ ลดเบาหวาน แกร้ ้อนใน ใบ – ต้มด่ืม
k.) Hack. (แรงกวา่ หญ้าไผ่) แก้กระหาย ขับนาํ้ คราว
ปลา

92

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชอ่ื ทอ้ งถิ่น ชือ่ วงศ์ ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวิธกี ารใช้สมุนไพรแตล่ ะชนดิ (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ชือ่ สามัญ ช่ือทอ้ งถน่ิ ช่ือวงศ์

59 ฝาง   ฝาง (เลย) หรอื ผาง 1.Leguminosae 1.Cae

 

 

60 พญาสัต บรรณ ไมต้ ีนเปด็ , สตั บรรณ 1.Apocynaceae 1.Alst
จะบนั , บะซา, หัสบรรณ , 2. Ech
ปูลา, ปแู ล ตีนเปด็ , ตีนเป็ด
ขาว, ตนี เปด็ ไทย, ตน้ ตีนเป็ด

61 พลวง พลวง, กงุ , เกาะสะแตว้ , สะ 1.Dipterocarpaceae 1.Dipt
เตงิ่ , คลง ,คลอง, ควง, คล้มุ Roxb.
, โคลง้ , ตะลา่ ออ่ อาขว่า, ตงึ
, ล่าเทอะ, พลอง, แลเท้า,
สาละออง, ยางพลวง

ชอ่ื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณ วธิ ีการใช้
esalpina sappan Linn.
เปน็ ยาขบั ระดู บาํ รงุ เลือด แกป้ อดพกิ าร แกน่ ไม-้ น้ําตม้ แก่น ใช้แตง่ สแี ดงของนํ้าอทุ ยั และแต่งสีขนม
ขบั เสมหะ หวานตา่ งๆ สารทีม่ ีสีแดงคอื Brazilin

tonia scholaris (L.) R.Br. แกเ้ จบ็ (ปวด) ท้องกะทนั หนั รกั ษาโรคบิด 1.เปลือก-แชน่ าํ้ ดื่มทนั ที 2.ใบ – ต้มนํ้าดื่ม
hites scholaris L. ลําไส้ตดิ เชอื้ และมาลาเรีย ใบใช้ในการ
รกั ษาโรคระบบทางเดินหายใจเร้ือรงั

terocarpus tuberculatus แกต้ ะขาบกดั ชอ่ ใบ – ฝนทาปากแผล
.

 

93

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชื่อทอ้ งถิ่น ชื่อวงศ์ ช่อื วิทยาศาสตร์ สรรพคณุ และวิธีการใชส้ มุนไพรแตล่ ะชนิด (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ช่อื สามัญ ช่ือทอ้ งถนิ่ ชอื่ วงศ์

62 พลองเหมอื ด   เหมือดดํา, เหมือดแอ 1.Melastomataceae 1.Mem
(อุบลราชธาน)ี , เหมอื ดแอ่

  (มหาสารคาม), พลองดํา,
  เหมยี ด (สรุ ินทร์)

63 พอก มะพอก,ประดงไฟ, 1.Chrysobalanaceae 1.Pari
64 พันจํา
กระท้อนลอก (ตราด)/จัด 1.Vati
Symin
,จ๊ัด (ลาํ ปาง)/ทา่ ลอก ( โค

ราช,ประจวบฯ)/ ประดง

เลือด (ราชบุร)ี / พอก

(อุบลฯ)/ มะคลอก (

อตุ รดิตถ)์ /มะม่ือ ,หมักม่ือ

(เหนอื ) /หมักมอก (พล) /

หมากรอก (ประจวบฯ) ตะ

ลอก

ขี้มอด, ชัน (ปราจีนบรุ ี) /ซี 1.Dipterocarpaceae

(อุบลราชธานี)/ ด่าง (นา่ น)

/ตําเสา (ภาคใต้) /ยางหนู

,หางหนู (แพร่) /สัก (สุ

ราษฎร์ธาน)ี / สกั เขา

(ตรัง)

ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้
mecylon edule Roxb.
แก้ประดง (อาการโรคผิวหนงั เป็นเมด็ ข้ึน 1.ราก – ต้มดม่ื แก่น-เข้ายา ช่วยขับปัสสาวะ ผสมกบั
คล้ายผด คนั มาก มกั มีไข้รว่ มด้วย) แก้หดื สมนุ ไพรอื่น ตม้ น้ําดมื่ แก้ประดง (อาการโรคผิวหนงั เปน็ เม็ด
ขบั ปสั สาวะ (แก้ปัสสาวะขัด) ขน้ึ คล้ายผด คันมาก มักมีไข้รว่ มด้วย) 2.ตน้ - ใช้รวมกบั แก่น
พลับพลา ต้นกําแพงเจด็ ชนั้ ตน้ สบขู่ าว แก่นจาํ ปา แก่นโมก
หลวง ต้มนา้ํ ดืม่ แก้หืด ต้นและใบ ต้มน้ําดื่มครงั้ ละ 1 แก้ว
วนั ละ 2 ครั้ง หลังอาหารเชา้ เย็น ขับปัสสาวะ แก้ปสั สาวะขัด

inari anamensis Hance. แก้ประดง ปวดเมือ่ ย บํารุงกาํ ลัง ผนื่ คัน เน้อื ไม้ – ตม้

ica odorata (Griff.) ยาหอม แกล้ ม บํารุงหวั ใจ ดอก-เข้ายาปรุง
ngton  

94

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ชอ่ื ทอ้ งถนิ่ ชื่อวงศ์ ชอื่ วิทยาศาสตร์ สรรพคุณและวิธีการใชส้ มุนไพรแต่ละชนิด (ตอ่ )
ภาพ  
ท่ี ชอ่ื สามัญ ชอื่ ทอ้ งถนิ่ ช่ือวงศ์

65 เพ็ก   หญ้าเพก็ ,พก็ (ร้อยเอ็ด) / 1.Gramineae 1.Vie
ไผ่เพด็ (เพชรบูรณ)์ / เพ็ด (A.Che

  (เพชรบรู ณ์, นครราชสมี า) 1.Spo
2.Spo
  3. Ma

66 มะกอก มะกอก 1.Anacardiaceae

67 มะกอกเกล้ือน มะกอกเหลอื่ ม ,กอกกัน , 1.Burseraceae 1.Can
ซาลัก , มะกอกเลอื ด
,มะเก้มิ , มะเล่ือม,มักเหล่ียม

68 มะขาม ปอ้ ม มะขามปอ้ ม, หมากขาม 1.Euphorbiaceae 1. Ph
ป้อม (ขอนแก่น) , กนั โตน, 2. Em
กําหวด, ม่งั ล,ู่ สันยาส่า

ชอื่ วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณ วธิ ีการใช้
แก้ไข้ ขับปสั สาวะ แก้เบาหวาน 1.ใบ – ต้มด่ืม 2.ราก - ตม้ นํา้ ดม่ื แกไ้ ข้
etnamosasa pusilla
eval.&A.Camus)Nguyen

ondias pinnata (L.f.) Kurz แก้โรคปวดตามขอ้ ใช้เปน็ ยาเยน็ แก้โรค 1.เปลือก - ฝนผสมนาํ้ ใช้ทาแกโ้ รคปวด / ดมื่ แกอ้ าการ
ondias mangifera Willd. ทอ้ งเสีย โรคเกย่ี วกับลาํ ไส้ ระงบั อาเจยี น ท้องเสีย 2.เมลด็ – เผาไฟ แช่เอานํา้ ดืม่ 3.ผลสกุ –
angifera Pinnata L.f. แกผ้ ดิ สําแดง แกร้ ้อนใน แก้หอบ สะอึก แก้ รบั ประทานแกโ้ รคเลอื ดออกตามไรฟนั (ลกั ปดิ ลักเปดิ ) โรค
โรคเลือดออกตามไรฟนั (ลกั ปิดลักเปิด) กระเพาะอาหารพกิ าร
โรคกระเพาะอาหารพิการ

narium subulatum Guill. แก้ไข้ แก้สกุ ใส เปลือก – ต้มเขา้ ยา

 
hyllanthus emblica L. รกั ษาโรคกระเพาะ แกไ้ ขล้ งเส่า แกป้ วดฟนั 1.ผล – 3 – 4 ลูกแช่นํา้ 1 แกว้ ไว้ 1 คืน ด่ืมและกนิ เน้ือตอน

mblica officinalis Gaertn. แก้ผ่ืนคัน แก้คนั เชา้ 2.ราก -ตม้ นาํ้ ดมื่ 3 – 4 ครั้ง/ วัน (รักษากระเพาะ) สบั

แลว้ นาํ ไปต้ม 15 นาที เอาเนอ้ื ทาแกค้ นั เช้า – เยน็ 3.ปมกิ่ง

กา้ น – ต้มดื่ม +อมแลว้ บว้ น แกป้ วดฟนั 4.ใบสด -ตม้ กบั

น้ําหนึง่ เท่าตวั ใช้อาบ แก้คนั

95

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ช่ือท้องถ่ิน ช่อื วงศ์ ช่ือวทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณและวธิ กี ารใชส้ มุนไพรแต่ละชนิด (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ชอื่ สามัญ ชอื่ ทอ้ งถ่นิ ช่ือวงศ์

69 มะคงั แดง   มว้ ยแดง, มยุ แดง , 1.Rubiaceae 1. Gar

  ตะลมุ พุกแดง ,จงกา่ ขาว, Dioec
จิ้งกา่ ขาว, ชันยอด, มะคัง , (Kurz)

  ตุมกาแดง ,มะคงั ปา่ ,มยุ
แดง, ลุมปกุ แดง

70 มะค่าแต้ แต้หนาม, แต้ (ขอนแก่น), 1.Leguminosae (Fabaceae) - 1.Sind
71 มะเค็ด
กรอก๊อส, กอเกา๊ ะ, ก้าเกาะ Caesalpinioideae Miq.

, กอกก้อ, แต,้ มะค่าหนาม,

มะค่ะหยมุ

มะค่ะหยมุ

หนามแท่ง 1.Rubiaceae 1.Catu
(Blum

72 มะเด่อื ปลอ้ ง เดอื่ ป่อง, เอาแหน่, มะเดอ่ื 1.Moraceae 1.Ficu
ป่อง, ฮะกอสะนยี า, เดอ่ื
สาย

ช่ือวิทยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ กี ารใช้
เนอื้ ไม้ – เขา้ ยาดื่ม หรือต้ม
rdenia erythroclada Kurz แกก้ ระษัย ไตพิการ ริดสีดวง
2.

crescis erythroclada
) Triveng.

dora siamensis Teijsm. & แก้หวั รดิ สีดวง แกไ้ ข้ออกหดั แก้พิษตะขาบ 1.เปลือกไม้ – ตม้ (ใชค้ วามรอ้ นนงั่ ให้รดิ สดี วงฝอ่ ) 2.ปมุ่ –
ต้มด่มื แก้ไขอ้ อกหัด 3.เมล็ด - ผ่าซกี ฝนหน้าใหเ้ รยี บปะลง
บรเิ วณถกู ตะขาบกดั

unaregam tomentosa รกั ษาเบาหวาน มะเรง็ แกว้ ัณโรค ท้งั ตน้ - ตม้ เขา้ ยา
me ex DC.) Tirveng

us hispida L.f.   สมานแผล รักษามะเร็ง ราก/เน้ือไม้ – ฝนสมานแผล/ทาแผลมะเรง็

96

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ช่ือทอ้ งถ่ิน ช่อื วงศ์ ชือ่ วทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวิธกี ารใชส้ มุนไพรแตล่ ะชนดิ (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ชอ่ื สามัญ ชอ่ื ทอ้ งถิ่น ชือ่ วงศ์

73 มะปว่ น   กลว้ ยเหน็ , ปอแฮด, กล้วยข้ี 1.Annonaceae 1.Mitr
เหน็ , แดงดง, นมหนู,

  นางนวล, กระโปกกระจอ้ น

,มะดัก, ลาํ ดวนดง
 

74 มะไฟ มะไฟ(ขอนแก่น), ผะยิว้ 1.Euphorbiaceae 1. Bac
(สุรินทร์), แซเครือแซ,สม้ ไฟ 2. Bac
,หัมกงั Müll.

75 มะเม่า หมากเม่า, ขะเมา่ เผา,เม่า 1.Euphorbiaceae 1.Anti
76 มะหวด ไขป่ ลา (ชลบรุ )ี /เมา่ ทุ่ง Gaertn
(สงขลา)/มงั เม่า (จนั ทบุรี)/
มะเมา่ (อสิ าน), เม่าตา 1.Lep
ควาย,เมา่ สรอ้ ย,มะเม้าขา้ (Roxb
เบา(ชมุ พร), หมากเมา่ ขี้หมา 2.Erigl
3.Eriog
หวด, หวดขา้ ว, มะหวดน้อย 1.Sapindaceae (Roxb
(ขอนแกน่ ) , กะซาํ่ , กาํ ซาํ , 4.Sap
กําจาํ , ซนั ร,ู มะจาํ ,
มะหวดบาท, มะมวดลิง,
หวดคา, หวดฆ่า, หวดลาว

ชอื่ วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณ วิธีการใช้
เน้ือไม้ – ฝน / ตม้ ดืม่
rephora vandiflora Kurz บํารงุ นํา้ นม บํารุงกาํ ลงั

ccaurea ramiflora Lour. แกไ้ ข้ แกไ้ ข้ทรพษิ 1.ราก / เน้อื ไม้ – ตม้ เขา้ ยา 2.เปลอื ก - ป้ิงไฟใหไ้ หม้ ตาํ ให้
ccaurea sapida (Roxb.) ละเอยี ด ถ้าหญิงเปน็ ให้เอานาํ้ นมลกู ผชู้ ายผสมดืม่ ถา้ เป็นชาย
Arg. ใหเ้ อานํา้ นมลูกผหู้ ญิงผสมดืม่

idesma ghaesembilla ยาระบาย บาํ รุงสายตา ขบั เสมหะ ฟอก 1.ผล – รบั ประทาน 2.ใบสด – องั ไฟแลว้ นํามาประคบแก้
n. โลหิตแกฟ้ กชาํ้ รกั ษาแผลฝีหนอง แกไ้ ข้ ฟกช้ํา หรือ ตาํ พอกแผลฝหี นอ 3.ราก - ตม้ ดม่ื 4.เนอื้ ไม้-ต้ม
บํารุงนา้ํ นม รกั ษากระเพาะ มะเรง็ แกไ้ ต เข้ายากับสบเู่ ลือด
บวม

  1.ราก – ฝนเขา้ ยา หรอื ฝนผสมกับน้าํ ขา้ วจ้าวรบั ประทาน
pisanthes rubiginosa แกไ้ ข้ บํารุงกําลงั
b.) Leenh.
lossum edule Blume
glossum rubiginosum
b.) Blume
pindus rubiginosus Roxb.

97

 

 

ตารางที่ 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ช่อื ท้องถิน่ ช่ือวงศ์ ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวธิ กี ารใช้สมนุ ไพรแต่ละชนดิ (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ชอื่ สามญั ชอ่ื ท้องถน่ิ ชื่อวงศ์

77 ม้ากระทบื โรง   หม่วยเลอื ด / ม้ากระทืบ 1.Moraceae 1.Ficu
โลง (ชัยภมู ิ) , เดอื เครือ

 

 

78 ยมหิน สะเดาชา้ ง 1.Meliaceae 1.Chu
Arn.

79 ยอเถื่อน ยอป่ามขี น, กูมะดู 1.Rubiaceae 1.Mor
80 ยอป่า (ปตั ตานี), มูดู (นราธิวาส), 1.Mor
สลักป่า (เหนอื ), อุ้งลกู ดู
หนงั (สระบรุ ี)

ยอปา่ ใบมนั , กะมดู ู 1.Rubiaceae

(มลายู),สลักป่า, สลักหลวง

(ภาคเหนือ), อุ้มลกู ดหู น้า,

คุคยุ โคะ

ชือ่ วิทยาศาสตร์ สรรพคณุ วิธีการใช้
us pubigera Wall.
ยาบาํ รุงโลหติ บํารุงกําลงั เจรญิ อาหาร แก่น – 1 กาํ มือตากใหแ้ ห้งตอ่ นํา้ 1 ลิตร ต้ม / ดองเหล้าด่มื

ukrasia velutina  Wight & แกเ้ ลอื ด HIV ทาํ ความสะอาดเมด็ เลือด 1.ใช้เปลือก ผสมกบั รากมะพร้าวและรากหมาก ตม้ ดืม่

rinda elliptica Ridl. แกเ้ บาหวาน 1.ราก / เนอ้ื ไม้ เขา้ ยาตม้ ดมื่

rinda coreia Ham.   ขับระดูขาว 1.เนื้อไม้ – สบั ต้มด่ืม 2.ใบ-อังไฟแก้ไอ แก้ม้ามโต 3.ผลสกุ -
ขับระดู ขับลม หรือทาถนู วด (ขณะร้อน)

98

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชอ่ื ท้องถน่ิ ชือ่ วงศ์ ชื่อวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวธิ ีการใชส้ มนุ ไพรแต่ละชนดิ (ต่อ)
ภาพ  
ที่ ชื่อสามัญ ช่อื ทอ้ งถ่ิน ชอ่ื วงศ์

81 ยางนา   ยาง, ขะยาง (โคราช) , ยาง 1.Dipterocarpaceae 1.Dipt
Roxb.
กงุ (เลย), ลอยด์
  (นครพนม) , ยางขาว, กา

  ตีล, เคาะ, ราลอย, ชนั ,
ยางแมน่ าํ้ , จ้อง, ทองนา

82 รกฟ้า เชอื ด, คล้ี (สรุ นิ ทร)์ , จะลีก 1.Combretaceae 1.Term
(บุรรี มั ย)์ , เซยี ก, รกฟา้ Roth
(ขอนแกน่ ), ฮกฟา้ 2.Term
& Arn.

83 รักใหญ่ รกั เทศ (เชยี งใหม่) / รัก ซู้ 1.Anacardiaceae 1.Mel
ลู่ (กระเหรียงกาญจนบุรี) / 2.Glut
ฮกั หลวง (พายพั ) Hou

84 ราชพฤกษ์ คนู (ขอนแกน่ ) /ชัยพฤกษ์ 1.Leguminosae (Fabaceae) - 1. Cas
ราชพฤกษ์ (ภาคกลาง) / caesalpiniodeae
ลมแล้ง (ภาคเหนือ) /ปโู ย,
เปอโซ, เปอื ย, แมะ หลา่ อยู่
, กุเพยะ (กระเหรยี่ ง
กาญจนบรุ )ี

ชื่อวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ กี ารใช้
terocarpus alatus
.ex G. Don. แก้ตบั อักเสบ ฟอกเลอื ด ปวดข้อ แกป้ วด 1.เปลอื ก – ตม้ ดืม่ 2.เมลด็ / ใบ – ต้มใส่เกลอื ใช้ทาถนู วด

ฟนั แผลเนา่ เปอื่ ย (ขณะรอ้ น) 3.นาํ้ มนั – ทาแผลเน่าเป่อื ย

minalia alata Heyne ex เขา้ ยาอ่นื ๆ แกไ้ ข้ 1.เน้ือไม้ / ราก – ฝน / ต้มดมื่ 2.เปลอื ก - นาํ้ ต้มใชช้ ะล้าง
แผลภายนอก
minalia tomentosa wight
.

lanorrhoea usitata Wall. แก้ปากคอเป่อื ย ช่วยยอ่ ยอาหาร เปน็ ยา 1.ราก / เนื้อไม/้ เมลด็ – เขา้ ยา 2.ยาง - เปน็ ยาถา่ ยอย่าง
ta usitata (wall.) Ding บาํ รงุ กาํ ลงั ขบั เหงือ รกั ษาโรคเรือ้ น แรง กดั เนอื้ สด ใชผ้ สมกับยาง "สลกั ได" เปน็ ยารกั ษาโรค
ผิวหนัง ขีก้ ลาก ผสมนํา้ ผงึ้ รกั ษาโรคทปี่ าก เอาสาํ ลีชบุ อุด
กามโรค บดิ ท้องรว่ ง ปวดข้อ ฟันแก้ปวดฟัน

ssia fistula L.   1.เนอ้ื หุม้ เมลด็ สดี ํา -ใช้ขนาดกอ้ นเทา่ หัวแมม่ อื ตม้ กบั น้ํา ใส่
เป็นยาระบาย และแกไ้ ข้ เกลอื เล็กนอ้ ย ดม่ื กอ่ นนอน 2.แกน่ เปลือก – แชน่ า้ํ ด่มื ฝัก –
ต้มเข้ายา 3.ใบออ่ น- ตาํ พอกหรอื คั้นนา้ํ ทารกั ษาโรคกลาก
เกล้อื น แก้ไขร้ มู าตกิ 4.ใบแก่(สด/ตากแหง้ ) - ใช้เป็นยาถ่าย
รกั ษาอัมพาต ฆ่าเชอื้ โรค ฆ่าพยาธิผิวหนงั แกโ้ รคเกยี่ วกับ
สมอง แก้เสน้ เอ็นพกิ าร

99

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ช่ือทอ้ งถ่ิน ชอ่ื วงศ์ ชื่อวิทยาศาสตร์ สรรพคณุ และวธิ กี ารใช้สมนุ ไพรแตล่ ะชนิด (ตอ่ )
ภาพ  
ท่ี ชอ่ื สามญั ชอ่ื ท้องถ่นิ ช่อื วงศ์

85 ลาํ บิดดง   คันจอ้ ง, ลําบิดดง 1.Ebenaceae 1.Dios
ex Lec

 

 

86 โลดทะนงแดง ทะนง, รกั ทะนง (โคราช) , 1.Euphorbiaceae 1.Trigo
87 วา่ นชกั มดลูก ทะนงแดง, นางแซง (Kurz)
(อบุ ลราชธานี) ,โลดทะนง
แดง, นางแซงแดง (อุดน 1. Cur
ธาน)ี , ดู่, เบยี้ , ดเู่ ตยี้ , ขา้ ว  Roxb
เย็นเนนิ , หัวยาขา้ วเยน็ เนนิ ,
หนาดคาํ

วา่ นหวั ใหญ่ 1.Zingiberaceae

88 สบดู่ าํ หมักเยา ,มะเยา ,มะหวั , 1.Euphorbiaceae 1.Jatr
มะหงุ่ ฮ้วั ,มะโหง่ ,หงเทก
(เหนือ)/ สบูห่ วั เทศ, สลอด
ดาํ

ช่อื วิทยาศาสตร์ สรรพคุณ วิธกี ารใช้
ราก – แชด่ มื่ และอาบ
spyros filipendula Pierre แก้ซางในเดก็ ที่มอี าการซมึ เบ่ืออาหาร

comte

onostemon reidioides แก้ผิดสําแดง พิษแมงมุม ทาํ ใหอ้ าเจยี น 1.ราก-เข้ายาปรงุ เขา้ ยากบั นาํ้ มะนาว แกผ้ ดิ สาํ แดง พษิ แมง
) Craib ถอนพิษเบอ่ื เมา แก้สวิ ฝา้ และฟกช้ํา มุม2.เหง้า- ฝนทา 3.ราก- ฝนนํ้ากิน และผสมกบั น้ํามะนาว
เคล็ดบวม ฝนน้ําดมื่ ถอนเมาเหล้า ผสมกบั ทาแผล ราก ผสมกับพญาไฟ และปลาไหลเผือก
เมลด็ หมาก ฝนนํ้ากนิ และผสมกบั นํา้
มะนาว ทาแผลแกพ้ ษิ งชู นิดทอี่ อกฤทธ์ิตอ่
ระบบประสาท

rcuma xanthorrhiza เป็นยาบบี มดลกู ทําใหม้ ดลกู เขา้ อู่เรว็ เหง้า/ลําตน้ ใต้ดิน ผา่ ซีกประมาณ 1 ตาํ ลงึ ตม้ ใสน่ าํ้ 3 ถ้วย
b.
หลงั จากการคลอดบตุ รทําใหป้ ระจาํ เดอื น ใหเ้ หลือ 1 ถว้ ย รับประทานครั้งละ 5 ชอ้ นแกง 3 เวลาหลงั
ropha curcas L.
มาปกติ ขบั ประจําเดือนในกรณที ี่ อาหาร

ประจาํ เดอื นมาไม่ปกติ รกั ษาโรคมดลูก

พิการปวดบวม แกป้ วดมดลกู แก้ริดสดี วง

แกใ้ สเ้ ลื่อน แกโ้ รคลม รักษาอาการอาหาร

ไม่ย่อย

  รกั ษาโรคปากนกกระจอก รักษาแผลใน 1.ยาง – ทาสมานแผล 2. ลาํ ตน้ - นํามาผ่าสบั เป็นท่อนแช่

ปาก แก้อาการปวดฟัน นาํ มาผสมกบั นํา้

นํา้ นมมารดาปา้ ยล้นิ ขาวในเด็ก หยอดตา

แดง ผสมกับนํ้าเจือจางเป็นยาระบาย แช่

นํ้าอาบแกโ้ รคซางในเด็ก แก้โรคคันได้

100

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ชื่อทอ้ งถน่ิ ช่อื วงศ์ ช่อื วิทยาศาสตร์ สรรพคณุ และวิธีการใชส้ มนุ ไพรแต่ละชนดิ (ตอ่ )
ภาพ  
ที่ ช่อื สามัญ ชื่อทอ้ งถนิ่ ช่อื วงศ์

89 สม้ กบ   สม้ กบ (อุดรธาน)ี , สม้ เห็ด, 1.Rubiaceae 1.Hym
  สังเหาะ, อุโลก, ล,ุ ลาตา Wall.
2.Hym
  (Roxb
3.Cinc

90 สม้ ลม เครอื ส้มรม, ส้มลม 1.Apocynaceae 1.Agan
Pierre
(มหาสารคาม, อดุ รธานี)

91 สมอไทย สมอไทย, หมากแนะ่ (กระ 1.Combretaceae 1.Term
เหรีย่ งแมฮ่ อ่ งสอน), สมอ var. ch
อพั ยา (ภาคกลาง), ส้มมอ
(อสี าน), มะนะ (พายัพ),
ม่าแน่ (กระเหร่ียงเชยี งใหม่)

ช่อื วิทยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้
menodictyon exelsum
เขา้ ยาแก้ไข้ ยาแก้บวม ทอ้ งร่วง บิด ดีซา่ น 1.เน้อื ไม้ – ฝน / ต้ม หรือตาํ พอก 2. ตน้ สด – รับประทาน
menodictylon orixaense
b.) mabb. อาเจียนเปน็ เลอื ด เจ็บคอ เลือดกาํ เดาออก วันละ 3 ครัง้ แกเ้ จบ็ คอ หรอื ตาํ ผสมเกลือ นาํ มาหอ่ ผา้ ขาวอม
chona excelsa Roxb.
ปสั สาวะเปน็ เลอื ด หนองใน หรอื ตาํ ละเอยี ดอดุ รจู มกู แก้เลอื ดกําเดา หรอื ฝนดม่ื กับนํา้

สุกแกด้ ีซา่ นตัวเหลอื ง หรอื ตน้ สนค้นั ผสม นํา้ ผ้ึงด่มื แก้หนอง

ใน / ปสั สาวะเป็นเลอื ด 3. ใบ - ตําทาท่หี นา้ ผากแกป้ วด

ศรี ษะ 4.ราก -ต้มนํ้าดื่มแกก้ ล้ามเนื้อทอ้ งเกร็ง ปวดเม่ือย

nonerion polymorphum แกป้ วดเมอื่ ยร่างกาย ราก – เข้ายา รวมกับต้นเลบ็ แมว ตน้ ตบั เตา่ โคก ต้นมะดกู
e ex Spire. ต้นเปลา้ ใหญ่/เปลา้ น้อย ตน้ มะเดืออทุ มุ พร ต้นกําจาย ต้นตา
ไก้และต้นกระเจ๊ียบ

minalia chebula Retz. แก้ไอ กระหายนํา้ ยาระบาย แกร้ ิดสีดวง ผล – แชน่ ํา้ 1 แก้ว 1 คืน กินทงั้ นาํ้ และเนอื้ หลังตนื่ นอน หรือ

hebula บาํ รงุ รา่ งกาย กินสด 3 – 4 ลกู / วนั แก้ท้องผูก

 

101

 

 

ตารางที่ 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ชื่อท้องถิ่น ชื่อวงศ์ ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณและวิธกี ารใช้สมุนไพรแต่ละชนดิ (ตอ่ )
ภาพ  
ท่ี ช่อื สามญั ชอ่ื ทอ้ งถ่ิน ชอื่ วงศ์

92 สะแกแสง   ตองเนา่ , กา้ โป้ง, งุม้ 1.Annonaceae 1.Can
Thom
สะบนั งา, แกนแซง, แคแสง
  , แตงแสง, เนา, เผิง, ราบ,

  หําอาว, หาํ ฮอก

93 สะทิบ ขห้ี า่ ว, สะทิบ, กอหนิ , กะ 1.Lauraceae 1.Pho
94 สาํ เภา ทติ ใบพลวง, คางคก, จนั ทิบ Nees
, เซโกรโบ, ตองแขง็ , มะดูก
ดง, ตะนมบงั กรวย, ตาทิบ
หอม, ทบ, ทนั , เซโกรโบ

ขหี้ นอน (ภาคกลาง 1.Euphorbiaceae 1.Cha
castan
ภาคใต้), ช่ี ซี (ปราจนี บรุ ี), Thwai

ดงั ขา้ ว (พงั งา), ดังข้าวเม่า

(ตรงั ) , บาตู (มาลายู

นราธวิ าส), ปะดงั ขาว

(สตลู ) , มะอกึ ค่าง (สุ

ราษฎรธ์ านี), สนน่ั (ตราด),

หมักควาย (นครพนม), อะ

กาง (ภาคใต)้

ช่อื วิทยาศาสตร์ สรรพคุณ วธิ ีการใช้
nanga latifolia (Hook.f. & เขา้ ยาแกไ้ ข้
mson) Finet & Gagnep. ราก – ตม้ เข้ายา

oebe paniculata (Nees) แก้ท้องเสีย แกน่ – ตม้ ผสมกบั ใบฝรง่ั + เกลอื 1 ชอ้ น ดื่ม

aetocarpus เขา้ ยา แก้โรคหอบหืด แก้ไอ แก่นเปลือก – ต้มด่มื
anocarpus (Roxb.)  
ites

102

 

 

ตารางที่ 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชอ่ื ทอ้ งถิน่ ชือ่ วงศ์ ชื่อวทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณและวธิ ีการใช้สมนุ ไพรแตล่ ะชนดิ (ต่อ)
ภาพ  
ที่ ช่อื สามญั ชอ่ื ทอ้ งถิ่น ชอื่ วงศ์

95 ชงโค   เสีย้ ว, ชงโค, เส้ียวดอกแดง, 1.Leguminosae - 1.Bau

  ผกั เสีย้ ว ,กะเฮอ, สะเปซี,่ Caesalpinioideae
เส้ยี วหวาน, ชะบาดอกแดง

 

96 โสมไทย โสมคน,โสม,หยิ่งเซียม 1.Araliaeae 1.Pan

97 หญ้าคา หญ้าคา 1.Gramineae (Poaceae) Imper
98 หญา้ ไผ่
หญา้ ใบไผ่, ไผ่ขิง , ไผก่ อเลก็ Gramineae (Poaceae) 1. Apl
, หญ้าพริกพราน ,หญ้าคม Aplud
บาง Aplud
arista
4. Apl

ชือ่ วิทยาศาสตร์ สรรพคณุ วิธกี ารใช้
uhinia purpurea L. แกผ้ ื่นคัน ใบ ฟอกโลหติ
ใบ - บดเป็นผง ผสมกับใบเตยทาผวิ หนงั หรอื ตม้ รว่ มกับ
กําแพงเจ็ดชนั้ ด่ืม

nax ginseng C.A. Mey. บาํ รุงรา่ งกาย บาํ รงุ กําลัง บํารุงธาตุ แก้ 1.เหง้า - รสหวานร้อน บาํ รงุ ร่างกาย บํารุงกําลงั บํารุงธาตุ

ออ่ นเพลยี หรอื ทาภายนอกแกอ้ ักเสบ ลด แก้ออ่ นเพลยี หรือทาภายนอกแก้อักเสบ ลดอาการบวม 2.ใบ

อาการบวม ขับนํ้านม บาํ รุงปอด แก้ - แกบ้ วมอกั เสบมีหนอง ขับนาํ้ นม 3.ราก - บาํ รุงปอด แก้

อาการอ่อนเพลยี หรอื หลงั ฟ้นื ไข้ ปสั สาวะ อาการออ่ นเพลีย หรือหลงั ฟ้นื ไข้ ปสั สาวะขดั เหง่อื ออกมาก

ขดั เหงอื่ ออกมาก ศีรษะมีไข้ ไอเปน็ เลอื ด ศีรษะมไี ข้ ไอเปน็ เลือด แก้ไอ บาํ รงุ ปอด ประจาํ เดอื นผดิ ปกติ

แก้ไอ บํารุงปอด ประจาํ เดือนผดิ ปกติ ท้องเสยี

ท้องเสยี

rata cylindrica P. Beauv. ขบั ปสั สาวะ ไตอกั เสบ ไตพกิ าร ขับระดูขาว ราก – ตม้ ดื่มจนกว่าจะหาย

 

luda mutida L . 2. บํารุงเลือด รักษามดลกู ปกี มดลูก ใบ – ตม้ ดมื่

da aristata L. 3. บาํ รุงรักษา รักษาอาการเปน็ ลม

da mutida L. Subsp.

ata (L.) R.D. Gaur

luda varia Hack.

103

 

 

ตารางที่ 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชื่อท้องถ่นิ ชื่อวงศ์ ช่อื วิทยาศาสตร์ สรรพคุณและวธิ กี ารใชส้ มนุ ไพรแต่ละชนดิ (ตอ่ )
ภาพ  
ที่ ช่อื สามัญ ชอ่ื ทอ้ งถิ่น ช่อื วงศ์

99 คนทา   กะลันทา, สีฟ้น ,สฟี ันคน Simaroubaceae 1.Harr
ตาย ,สฟี นั คนทา , จ,ี้ จ้ี

  หนาม,สเี ตาะ,หนามจ,ี้
  หนามกระแทน่ (เลย), ขต้ี ํา

ตา (เชียงใหม่)

100 หนามคลอง หนามคลอง 1.Rhamnaceae 1.Zizip
Pierre

101 หมีเหม็น หม่ี (มหาสารคาม) , มะเยอ้ 1.Lauraceae 1. Lits
, ยุบเหยา (ภาคเหนือ), หมี C.B.Ro
(ลําปาง) , หมูทะลวง, อี 2.Litse
เหมน็ (กาญจนบุร,ี ราชบุรี), Lam.
ดอกจุม๋ (ลาํ ปาง), ทงั บวน Litsea

ชื่อวทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณ วธิ กี ารใช้
1.เปลือก- ตม้ ด่มื 2.แก่นไม้ – เข้ายา
risonia perforata Merr. แก้อาการท้องเสีย

phus  cambodiana  ยาบาํ รงุ กาํ ลงั แกน่ ไม-้ ต้มดม่ื
e

sea glutinosa (Lour.) แก้บิด มูกเลอื ด แกฝ้ ีหนอง 1.ราก – ตม้ เขา้ ยาอน่ื ๆ แกป้ วดเมื่อย 2.ใบ/เมล็ด - ตําพอกฝี
obinson แกป้ วด 3.เปลอื กตน้ - ฝนกบั นํา้ ผสมกบั เมล็ด /ผล
ea glutinosa chinensis น้อยหน่า ทารอบๆ ฝใี หร้ ัดหนองออกมา

3.  
a sebifera Blume

104

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมนุ ไพร ชื่อทอ้ งถิ่น ช่อื วงศ์ ชอ่ื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ และวิธีการใช้สมนุ ไพรแต่ละชนดิ (ต่อ)
ภาพ  
ท่ี ช่อื สามญั ชื่อทอ้ งถ่นิ ชือ่ วงศ์

102 หวา้   หวา้ ,ห้าชีแ้ พะ 1.Myrtaceae 1.Syzy
2. Cal
  Willd.
3.Euge
  4. Myr

103 ห่ิงหาย หิ่งห้อย 1.Leguinosae - (Fabaceae) 1.Crot
Papilionideae

104 เหมอื ดโลด เหมือด, เหมอื ดควาย, 1.Euphorbiaceae 1.Apo
105 เหรยี ง เหมอื ดตบ, เหมือดหลวง,
กรม, แด่งพง, โลด ,ประดง
ข้อ

เรียง, นะกิง, นะริง,เหรียง, 1.Fabaceae 1. Par
เรยี ง, สะเหรย่ี ง 2.Inga
3. Par
4.Park

ชื่อวทิ ยาศาสตร์ สรรพคณุ วธิ ีการใช้
แกบ้ ิด ทอ้ งร่วง เปลือก – ต้ม (เขา้ ยาหรือไม่เขา้ ยากไ็ ด)้ หรือแช่นา้ํ 30 นาที
ygium cumini (L.) Skeels. ด่ืมคร้ังละ 1 - 2 ช้อนชาก่อนอาหารเชา้ เย็น
lyptranthes Jambolan
. 1.ใบ – ตม้ นา้ํ ดมื่ หรือกนิ สด 2.เปลือกตน้ - ปรงุ ยาขบั ลมใน
enia cumini (L.) Druce ลําไส้
rtus cumini L.

talaria quinquefolia L. แก้เบื่อ

orusa villosa Lindl. Baill. แก้พษิ ผิดสาํ แดง ขับลมในลําไส้ เนอื้ ไม้ / ราก – ฝนหรอื ตม้ ด่ืม

rkia timoriana Merr.   1.แก่น – ต้มดื่ม 2.เปลือกตน้ –ฝนทา
a timoriana Dc. ยาอายวุ ัฒนะ สมานแผล
rkia javanica Merr.
kia roxburghii G.Don.

105

 

 

ตารางท่ี 3.5 แสดงภาพสมุนไพร ชื่อทอ้ งถน่ิ ชื่อวงศ์ ช่อื วทิ ยาศาสตร์ สรรพคุณและวิธกี ารใช้สมุนไพรแต่ละชนิด (ต่อ)
ภาพ  
ที่ ชื่อสามญั ช่อื ท้องถน่ิ ชอ่ื วงศ์

106 ซาก   ชาด, ซาด, คราก, เตรีย, 1.Leguminosae- 1.Eryt

ตะแบง Caesalpinioideae (Fabaceae) Gagne
 

 

107 อบเชย อบเชย 1.Lauraceae 1. Cin
J.Pres
Cinna

108 เอ้ืองดนิ เออื้ งดิน, ข้าวกํา่ นกยงู , 1.Costaceae 1.Cost
ดอกดนิ , นูนดนิ , พิศวง, 2.Orobanchaceae (Koen
เพาะลาพอ, ว่านดอกตา่ งใบ 2.Aegi
, ว่านหญ้าแฝก, เออ้ื งงก,
เอ้อื งดิน

ชอ่ื วิทยาศาสตร์ สรรพคณุ วิธกี ารใช้
เปลือก / ใบ – ต้มนํ้า อมแล้วบว้ นท้งิ
thophleum succirubrum แกป้ วดฟัน
ep.

nnamomum verum  ใชบ้ ํารงุ ดวงจติ แกอ้ ่อนเพลีย ทําให้มีกําลงั   เปลอื กต้น-บดเปน็ ผง ใบ บดเปน็ ผง
sl 2. ใช้ขบั ลม บาํ รงุ ธาตุ ใส่เครื่องสาํ อาง ใชป้ รุง
amon zeylanicum Nees เป็นยาหอม แกล้ มวงิ เวยี นและจกุ เสียด มี

นํ้ามนั ใช้แตง่ กลิ่น ฆา่ เชื้อ

tus speciusus ขับปัสสาวะ ขบั นวิ่ ราก / เนื้อไม้ - ตม้ ดืม่

n.)SM.

inetia pedunculata Wall.

 

106

107

สูตรการรักษาด้วยสมนุ ไพร
  หมอสมุนไพร หรือหมอฮากไม้ แต่ละคน จะมีความชํานาญในการรักษาแตกต่างกัน บางคนรักษา
  โดยใช้สมุนไพรเพยี งอยา่ งเดยี ว บางคนใชค้ าถากํากับเพื่อเพ่ิมประสิทธิภาพของยา
  คุณหมอจินดา จิตรปรีดา ได้รับการถ่ายทอดวิชามาจากบรรพบุรุษ มีอาชีพ หาสมุนไพรและ
  จําหนา่ ยสมนุ ไพร มีวิธกี ารรักษาด้วยสมุนไพรเพยี งอยา่ งเดียว สตู รและส่วนประกอบของยาสมุนไพรตา่ งๆท่ี

หมอจินดาใช้รักษาเปน็ ประจาํ แสดงในตารางที่ 3.6

 

  ตารางที่ 3.6 สตู รและส่วนประกอบของยาสมนุ ไพรต่างๆ ของหมอจนิ ดา จติ รปรีดา

  ส่วนประกอบ สรรพคณุ วธิ ีการ

ว่านชักมดลูก / วา่ น แก้มดลูกหยอ่ น ลกู หมากโต แก้กนิ ตม้ หวั ว่าน ด่ืม

หัวใหญ่ ผดิ (แสลง) ในแมอ่ ยกู่ รรม (อย่ไู ฟ)

ขม้ินชนั แกห้ อบหืด ภูมิแพ้ แกโ้ รคกระเพาะ ฝานขม้ินชนั รบั ประทานสดๆครง้ั ละ 1 ขอ้

อาหาร นิ้วมือ ทกุ เช้า

ไมต้ นี เป็ด (พญา แกเ้ จ็บ(ปวด)ทอ้ งกะทนั หัน แชน่ ้าํ ดมื่ ทันที

สัตตบรรณ)

เกลด็ ไม้โพธ์ิ แกง้ ูสวดั ผน่ื เจบ็ แสบ นํามาฝนและทา

ชะเอมเทศ แกเ้ จบ็ คอ แกไ้ ข้ ขับเสมหะ อม หรอื เคยี้ ว

กลว้ ย แก้ท้องเสยี ให้เดก็ อายุ 5-6 เดอื นด่มื น้ําตน้ กล้วยแก้

ทอ้ งเสยี

กล้วย ทาแผล ห้ามเลอื ด นาํ้ ต้นกล้วย ใช้ทาปากแผล เพอื่ ห้ามเลอื ด

ไมฮ้ าด แกท้ อ้ งเสยี ให้เดก็ อายุ 5-6 เดอื นด่มื นํ้าตน้ ไมฮ้ าดแก้
ทอ้ งเสีย 

คุณหมอโพธิ์คํา อาวะสาร เป็นหมอสมุนไพรท่ีผ่านการอบรมวิชาสมุนไพรหลักสูตรพิเศษ ระดับ
ผู้นําเผยแพร่สมุนไพร จากมูลนิธิในโครงการพระราชดําริสวนป่าสมุนไพร สมาคมสมุนไพรแพทย์แผน
โบราณแห่งประเทศไทย และประกอบอาชพี เปน็ หมอสมนุ ไพร ปลกู และขายสมุนไพร สมุนไพรบางชนิดตอ้ ง
ส่ังมาจากทต่ี า่ งๆ เช่น ภาคเหนอื คุณหมอเล่าให้ฟงั วา่

“สมุนไพรยาท่ีมี 69 ชนิด วิธกี ารได้มาของสมุนไพร ต้องจ้างเกบ็ และเตรียมยา เพราะสมุนไพรบาง
ชนิดต้องให้เพศหญิงเท่านั้นเป็นผู้เก็บเกี่ยว และสมุนไพรแต่ละชนิด มีกําหนดเวลาและวันที่เก็บอย่าง
เฉพาะเจาะจง”

108

คุณหมอโพธ์คิ าํ มีวธิ ีการรกั ษาดว้ ยสมนุ ไพรและใช้คาถากาํ กบั การจดั ยา ต้องจัดในตอนเช้า ก่อน
  กระทําสิ่งอ่ืน โดยลมที่ออกจากปากในช่วงที่บริกรรมคาถา จะต้องถูกยาทุกชนิด คาถาต่างๆ ได้รํ่าเรียนมา
  จากพระ สมัยเป็นหนุ่มๆ สูตรและส่วนประกอบของยาสมุนไพรต่างๆท่ีหมอโพธิ์คํา ใช้รักษาเป็นประจํา
  แสดงดังตารางที่ 3.7

  ตารางที่ 3.7 รายช่ือสมนุ ไพรหลกั ทม่ี สี รรพคุณเข้ายา (เป็นส่วนประกอบของยา) ได้ทุกประเภท

  ยาสมนุ ไพร สรรพคณุ
  กาฝาก (ผาก) มี 9 ชนดิ
  1. กาฝากมะมว่ ง สลายนว่ิ รกั ษาโรคไต
บํารงุ เลือด บาํ รุงกาํ ลงั ละลายไขมนั ขบั เสมหะ
2. กาฝากมะไฟ บํารุงเลือด บํารงุ กําลงั ละลายไขมัน ขบั เสมหะ
3. กาฝากขนนุ บาํ รุงเลอื ด บาํ รุงกาํ ลัง ละลายไขมนั ขบั เสมหะ
4. กาฝากมะยม รกั ษาได้ทกุ โรค ขยายรขู มุ ขน
5. กาฝากเปลา้ หลวง (สุดยอดกาฝาก) แก้ริดสดี วงทวาร
6. กาฝากกระท้อน (หมากต้อง) แก้ตกขาว แกร้ ดิ สดี วงทวาร เบาหวาน ความดนั โลหิตตา่ํ
7. กาฝากไม้ตะแบก (ไม้เปลือย) เสลา ตวั เขา้ ยา
8. กาฝากตน้ จิก (ตน้ มุจรินทร)์ ตัวเข้ายา
9. กาฝากไม้แดง ตัวหลักเขา้ ยา
10. เปล้าใหญ่ (เปลา้ หลวง) ตัวหลักเขา้ ยา
11. รากครงั่ รากบักแนงหอม ตัวหลักเข้ายา
12. ฝาง หรือ ผาง ตัวหลกั เขา้ ยา รักษา บํารุงกาํ ลัง
13. ชา้ งน้าว ตัวหลกั เขา้ ยา  
14. อบเชย

หมอสมุนไพร เชื่อว่า ต้นสมุนไพรทุกต้น มีเทพเทวดารักษาอยู่ เทวดาเป็นผู้รักษาต้นไม้และหมอ
สมุนไพรต้องรักษาศีล เทวดาเป็นผู้ดลบันดาลให้สมุนไพรเหล่าน้ันมีสรรพคุณทางยา การเก็บชิ้นส่วน
สมุนไพรจากต้นสมุนไพร จึงต้องมีพิธีการ ซ่ึงประกอบด้วยการเลือกเวลา วัน บุคคล ท่ีเป็นศิริมงคลกับ
สมนุ ไพรแต่ละต้น และตอ้ งมกี ารตง้ั คายเพื่อขอตัวยาสมุนไพรจากเทพเทวดาเหลา่ นั้น คายประกอบด้วย

1. ผา้ ขาวมา้ 1 ผืน (เป็นตวั แทนของภูษาอาภรณ์)
2. นมตรามะลิ 1 กระปอ๋ ง (เปน็ ตวั แทนของเครือ่ งเซน่ ของหวาน)
3. ไขเ่ ป็ด 7 ฟอง (เป็นตวั แทนของเครอ่ื งเซน่ ของคาว)
4. ขัน 5 (เคร่ืองบูชาอย่างละ 5 คู่ โดยมากมีดอกไม้ 5 คู่ เทียนเล็ก 5 คู่ อาจมีหมากพลู 5
คู่ บหุ รี่ 5 มวน)

109

5. ธูป 7 ดอก
  โดยห้ามไม่ให้นําเคร่ืองสักการะเหล่านี้ลงมาจากป่าสมุนไพรและห้ามไม่ให้เรียกร้องค่ารักษาจาก
  ผู้ป่วย

  พิธกี ารเก็บสมนุ ไพรตามความเชอื่ วิญญาณคติ
  ตัวอย่างการเก็บสบู่ดํา (หมากเยา) ซึ่งใช้ต้มกินเพื่อแก้อาการปัสสาวะแสบขัด ผู้เก็บต้องเป็นสตรีท่ี
  เกดิ วนั อังคาร การเก็บตวั ยา ต้องเก็บในวันอังคาร เวลาเกา้ โมงเช้าและไม่เกินสามโมงเย็นต้องมีการบรกิ รรม
  คาถาเพอ่ื ปลกุ ตัวยา ดงั น้ี

1. ตัง้ นะโมสามจบ ถวายดอกไม้ ธปู คู่ เทียนคู่

 

2. บรกิ รรมคาถา

“โอม กะลกุ กะลุก กอู ยากจะปลุกให้ยาลกุ กะลุก กูอยากจะปลุกใหย้ าน่งั กะนั่ง
โอม สนธิ ว่าแล้วให้เข็ด ให้ยาํ โอม สนนาม สนนามวา่ แลว้ ให้เขด็ ให้ยํา
โอม สนมูน สนมูน ว่าแล้วให้เขด็ ใหย้ าํ โอมกะลุ โลกาวทิ ”ู (คาถาพระอาจารยม์ ั่น อาจาโล)”
3. ระหวา่ งการวา่ คาถาใหน้ ั่งยองๆ
4. การจัดยา ต้องจัดในตอนเช้า ก่อนกระทําส่ิงอ่ืน โดยลมท่ีออกจากปากในช่วงที่บริกรรมคาถา

จะตอ้ งถูกยาทกุ ชนดิ

ตารางท่ี 3.8 สตู รและสว่ นประกอบของยาสมุนไพรต่างๆของหมอโพธ์คิ ํา อาวะสาร

สรรพคณุ ส่วนประกอบ วิธกี าร
แก้ไอ 1. (แกน่ ) หมากซอ ต้มน้าํ ดืม่ รอใหเ้ ย็นเอง โดยไมต่ ้องเปา่
2. (ราก) ก้านของ (ตน้ ปีบ)
3. (แก่น) ส้มปอ่ ย  

แก้ดีซ่าน 1. (ตน้ ) กระดอ ห่อผา้ รวมกนั ตม้ นํ้าเดอื ด 6 นาที ทง้ิ ไว้
2. (ราก) มะพรา้ ว ให้เยน็ โดยไมต่ อ้ งเป่า ด่มื แทนนาํ้ สขี อง
3. (ราก) ก้านของ (ต้นปบี ) นํ้าตม้ สมุนไพรเปน็ สแี ดงเข้ม ให้ตม้
4. (ราก) ชะอม สมนุ ไพรในหอ่ ผ้าจนกว่าจะจดื (สีของนํา้
5. (ราก) มะเฟอื ง สมนุ ไพรซีดจาง) นาํ สมุนไพรทต่ี ม้ แล้วไป
6. (แก่น) มะสม ตากใหแ้ หง้ ไวใ้ ช้ต่อไปได้
7. (แก่น) ฝาง
8. (แกน่ ) เปลา้