กระติบข้าวเหนียวไม้ไผ่

กกระติบข้ ระติบข้าวสานจากไม้ไ สารคามผ่

าวสานจากไม้ไผ่เมืองมหา

ประวัติความเป็นมา
ของกระติบข้าว

เนื่องจากภาคอีสานนิยมรับประทานข้าวเหนียวเป็นข้า
หลักเพราะรับประทานง่ายไม่ต้องใช้ภาชนะสำหรับรับประทาน
มากมาย ใช้เพี ยงมือในการบริโภค แต่เดิมภาชนะที่ใช้บรรจุ
ข้าวเหนียวชาวบ้านนำต้นไม้ต้นเล็กๆ มาเจาะลำต้นให้กลวง
แล้วตัดเป็นท่อนขนาดสั้นๆเป็นกระบอก มีฝาปิด หรือบาง
ครั้งก็ใช้ไม้ไผ่มาตัดเป็นกระบอกสั้นๆนำมาเป็นภาชนะบรรจุ
ข้าวเหนียว




ต่อมาเห็นว่าไม้ไผ่ในพื้ นที่มีมากมายแต่ถ้านำมาทั้ง
ต้นแบบเดิมไม้ไผ่ก็คงจะหมดได้และทั้งรูปแบบเดิมก็
เทอะทะ พกพาไม่สะดวกในการเดินทางไกลพอดีมีคน
นำเอาไม้ไผ่มาผ่าซีกเล็กๆ มาเหลาเป็นแผ่นบางๆ นำมา
จักสานเป็นตระกร้ากระบุง บรรจุข้าวสาร จึงได้พั ฒนา
นำไม้ไผ่มาจักสานเป็นภาชนะบรรจุข้าวเหนียว ซึ่งเบา
และระบายอากาศได้ดี ทำให้ข้าวยังมีความร้อนและข้าว
ไม่แฉะ พกพาก็ง่ายเพราะมีสายสะพาย มีหลายรูปแบบ
รูปทรงกลม รูปทรงรี ขนาดเล็กรับประทานคนเดียว
ขนาดใหญ่รับประทาน 2-3 คน ขนาดใหญ่มากรับ
ประทานทั้งครอบครัวภาคอีสานจะเรียกว่า “กระติบ
ข้าว”แต่ทางภาคกลางจะเรียกว่า “กระติ๊บข้าว"

กระติบข้าว ถือเป็นภาชนะใส่ข้าวเหนียวที่มีมาตั้งแต่สมัย
โบราณ เป็นเอกลักษณ์ของชาวอีสาน ที่มีมาอย่างยาวนาน
ชาวอีสานจะสานกระติบข้าวด้วยไม้ไผ่ที่มีปล้องยาว โดยคัด
เลือกไม้ไผ่ที่มีคุณภาพอายุประมาณ 2 ปี หากเป็นไม้ไผ่ที่อ่อน
เกินไป มอดแป้งก็จะมาเจาะได้ หากเป็นไม้ไผ่ที่อายุมากเกินไปก็
จะทำให้หักได้ หรือระบายอากาศและความชื้นได้ไม่ดี เท่ากับ
ไม้ไผ่อายุกลาง ๆ เห็นได้ว่าการเลือกไม้ไผ่ของการสานกระติบ
ข้าวชาวอีสาน มีความละเอียดอ่อนเป็นอย่างมาก ในบทความนี้
ไม่ได้เล่าเรื่องการเลือกไม้ไผ่ครับ แต่จะมาบอกเล่า 5 ข้อดี
ของการใช้กระติบข้าวพื้ นบ้านใส่ข้าวเหนียวครับ โดยมีราย
ละเอียด ดังนี้




1 . ข้าวเหนียวไม่แฉะ เป็นเพราะผิวของไม้ไผ่ใช้ด้านในของ
เนื้อไม้ มีความอ่อนตัว และสามารถระบายอากาศเก็บความชุ่ม
ชื่นในตัวไม้ ได้เป็นอย่างดี เคล็ดลับสำคัญของการสานกระติบ
ข้าวก็คือ ชั้นด้านในจะมีความห่าง ช่องว่างระหว่างช่องตอก
เพื่ อไอน้ำจะระเหยไปอยู่ และเก็บช่องว่างตรงกลาง ด้วยเหตุนี้
ข้าวเหนียวจึงไม่แฉะเพราะระบายอากาศได้ดี

2. ข้าวเหนียวไม่แข็ง ข้าวเหนียวแข็ง เป็นเพราะโดนอากาศ
เย็น แล้วคลายความร้อนออกไปในทันที ทำให้ข้าวเหนียวแข็ง
แล้วทานไม่อร่อย แต่กระติบข้าวไม้ไผ่สามารถเก็บความร้อนได้
เพราะช่างจะสานสองชั้น ทำให้ความชุ่มชื่นโดยรอบตัวกระติบ
ช่วยรักษาคุณภาพของข้าวเหนียวให้นิ่ม

3. ระบายอากาศและเก็บความร้อนได้ดี จากที่กล่าวไปแล้ว
ว่ากระติบข้าวจะสานสองชั้น ชั้นในจะสานห่าง ๆ ให้มีช่องว่าง
ระหว่างเส้นตอก ส่วนชั้นนอกจะสานถี่ แทบจะไม่มีช่องว่าง
ระหว่างเส้นตอก ด้วยเหตุนี้กระติบข้าว จึงเก็บข้าวเหนียวที่
อยู่ภายในกระติบเก็บความร้อนได้ในระยะเวลาที่ยาวนาน
พร้อมกันนั้นเมล็ดข้าวจะไม่มีไอนำ้เกาะ

4. ไม่มีสารพิ ษตกค้าง หลายคนเลือกใช้กระติบข้าว
พลาสติก และใช้กระติก แล้วเอาผ้าขาวรองเพื่ อดูดซับไอน้ำ
ด้วยการนึ่งข้าวเหนียวที่เพิ่ งขึ้นมาจากเตาจะมีความร้อน เมื่อ
โดนผ้าขาว และพลาสติก ที่ไม่ได้เป็นวัสดุบรรจุความร้อนโดย
เฉพาะ จะทำให้สารเคมีคลายตัว แล้วมาเคลือบเม็ดข้าวทำให้
เป็นอันตรายต่อสุขภาพ ที่สำคัญการเลือกใช้พลาสติกยังทำให้
ข้าวแฉะอีกด้วย ตรงข้ามกับกระติบข้าวเหนียวซึ่งเป็นวัสดุ
ธรรมชาติ

5. พกพาสะดวก กระติบข้าวมีหลายขนาด โดยปกติจะมี
ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 14.50 เซนติเมตร 12.50 เซนติเมตร
และ 10.50 เซนติเมตร มีหูห้อยสามารถสะพาย หรือใส่กระเป๋า
เพื่ อพกพาในการเดินทางได้ สะดวกสบายต่อการใช้งาน

ขั้นตอนการสานกระติบข้าว

1.นำปล้องไม้ไผ่มาตัดหัวท้าย
ตัดเอาข้อออก ผ่าเป็นซีกทำเส้น

ตอกกว้างประมาณ2-3 ม.ม. ขูดให้เรียบและบาง
2.นำเส้นตอกที่ได้มาสานเป็นรูปร่างกระติบข้าว หนึ่งลูกมี 2
มาประกอบกัน
3.นำกระติบข้าวที่ได้จากข้อ (2.) มาพั บครึ่งให้เท่า ๆ กันพอดี
เรียกว่า 1 ฝา
4.ขั้นตอนการทำฝาปิด โดยจักเส้นตอกที่มีความกว้าง 1 นิ้ว
สานเป็นลายตามะกอก และลายขัด
5.นำฝาปิดหัวท้ายมาตัดเป็นวงกลมมาใส่เข้าที่ปลายทั้งสอง
ข้าง
6.ใช้ด้ายไนล่อน และเข็มเย็บเข้าด้วยกันรอบฝาปิดหัวท้าย
7.นำก้านตาลที่ม้วนไว้มาเย็บติดกับฝาล่างที่เป็นตัวกระติบข้าว
8.นำกระติบข้าวที่ได้ไปรมควันจากฟางข้าว เพื่ อกันแมลงเจาะ
และเพื่ อความสวยงาม ทนทาน ไม่เกิดราดำ
9.นำไม้มาเหลาเป็นเส้นตอก กลมยาวเส้นผ่าศูนย์กลาง 2-3
ม.ม. ความยาวรอบ บางเท่ากับฝากระติบพั นด้วยด้ายไนล่อน
แล้วเย็บติดฝาขอบบน เพื่ อความสวยงาม
10.เจาะรูที่เชิงกระติบข้าว ด้วยเหล็กแหลม 2 รู ให้ตรงข้าม
กัน แล้วทำหูที่ฝาด้านบน ตรงกับรูที่เจาะเชิงไว้
11.ใช้ด้ายไนล่อนสอดเข้าเป็นสายไว้สะพายไปมาได้สะดวก จะ
ได้กระติบข้าวที่สำเร็จเรียบร้อย สามารถนำมาใช้และจำหน่ายได้

ประโยชน์ที่ได้จากกระติบข้าว

1. ใช้บรรจุข้าวเหนียว 2. เป็นของชำร่วย

3. ประดับตกแต่ง 4. กล่องเอนกประสงค์

5. กล่องออมสิน 6. แจกัน

7. กล่องใส่ดินสอ

8.เป็นการอนุรักษ์การ
จักสานกระติบข้าว

วัสดุที่ใช้ทำกระติบข้าว

เลื่อย มีดโต้ ไม้ไผ่บ้าน

ด้ายไนล่อน ก้านตาล กรรไกร

เครื่องขูด เครื่องกรอ
ตอก ด้าย

เข็มเย็บผ้า เหล็กหมาด
ขนาดใหญ่ (เหล็กแหลม)