REKABENTUK PEPASANGAN 3 FASA

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

UNIT 2 : REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

PENGENALAN

Rekabentuk Pepasangan Elektrik merupakan satu seni yang penting dalam
Perkhidmatan Bangunan (Building Service). Tujuan utama seorang pereka bentuk
(designer) hanyalah satu, iaitu untuk menghasilkan satu pepasangan elektrik yang
bermutu, selamat, mudah diguna dan senggara serta pada kadar harga yang optimum.

Disamping tujuan tersebut di atas, terdapat juga tujuan-tujuan sampingan yang cuba
dicapai oleh pereka bentuk atau pemilik sesuatu pemasangan. Walau apapun tujuan
sampingan itu, ciri-ciri keselamatan tidak boleh digadai dalam melaksanakan tugas
tersebut. Kini masih terdapat ramai pereka bentuk (jurutera dan arkitek) dan pemilik
bangunan yang tidak mengambil berat soal penyenggaraan yang akan timbul selepas
pepasangan berkenaan mula digunakan. Mereka selalunya berselindung di sebalik
ungkapan peruntukan tidak mencukupi, ruang yang terhad dan lain-lain lagi. Bagi
mereka masalah senggaraan akan bermula selepas kerosakan berlaku dan bukannya
penyenggaraan bermula dari kerja rekabentuk.

Justeru itu, setiap pepasangan elektrik yang baik perlu mengambilkira aspek-aspek
yang berikut :-

1. Keselamatan (pengguna / pemasangan).
2. Keselesaan.
3. Penyenggaraan.
4. Ekonomi.

HASIL PEMBELAJARAN

Selepas selesai modul ini, pelatih mesti boleh:

1. Terangkan definisi rekabentuk pepasangan elektrik.
2. Jelaskan penggunaan faktor kepelbagaian.
3. Nyatakan litar akhir.

BPLK 34
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

2.1 PERATURAN AKTA / KOD AMALAN PEPASANGAN
ELEKTRIK

Pada amnya , rekabentuk pepasangan elektrik dibuat dengan merujuk atau
berpandukan kepada peraturan, akta, ordinan dan piawaian berikut :-

1. Akta Bekalan Elektrik 1990 dan Peraturan-Peraturan Elektrik 1994.
(Suruhanjaya Tenaga)

2. MSIEC 60364 – Malaysian Standard Electrical Installations of Buildings.
3. Akta dan Peraturan Jabatan Kilang dan Jentera.
4. SIRIM ( Piawaian Malaysia )
5. British Standard.
6. Jabatan Kerja Raya
7. Jabatan Bomba dan Penyelamat Malaysia
8. Tenaga Nasional Berhad (TNB)

Akta dan Peraturan tersebut adalah digubal sebagai panduan dan rujukan para
professional dan golongan teknikal untuk rujukan antarabangsa dan tempatan.

2.2 PARAMETER REKABENTUK PEPASANGAN ELEKTRIK

Sebelum kos sebenar dan proses rekabentuk dibuat , terdapat beberapa
parameter yang perlu di beri perhatian untuk memastikan agar kerja-kerja
pemasangan elektrik dapat dilaksanakan dengan sempurna.

Parameter yang dimaksudkan itu ialah :-

2.2.1 Fizikal

1. Kedudukan bangunan - bandar, luar bandar, keadaan cuaca dan alam
sekitar. Ianya bertujuan menentukan jenis alat / suisgear yang sesuai.

2. Struktur bangunan - konkrit, kayu, konkrit/kayu dan pasang siap. Ianya
bertujuan untuk menentukan jenis pendawaian

3. Kegunaan bangunan - Industri / perdagangan / awam.

4. Estetik - pepasangan perlu disembunyi atau dipamerkan.

2.2.2 Elektrikal

1. Jenis, saiz, bilangan dan kedudukan dalam bangunan.

2. Kesan kepada beban jika bekalan terputus, keperluan janakuasa tunggu
sedia papan suis adalah penting.

3. Kesan kualiti bekalan kepada alat - keperluan penstabil (stabilizer),

janakuasa dan pembumian peralatan.

35

BPLK EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

4. Kesan beban kepada peralatan lain seperti motor pam, keperluan kapasitor.

5. Menentukan keperluan Pencawang Elektrik (TNB) seperti saiz pengubah dan
saiz peralatan lain.

2.2.3 Pemilihan Saiz Kabel / Perlindungan

1. Faktor Kepelbagaian (Diversity Factor), Derating Factor - Suhu dan kumpulan
kabel.

2. Perlindungan arus lampau (Over Current), litar pintas (Short Circuit) dan
kerosakan bumi (Earth Fault).

3. Diskriminasi - pengasingan litar yang rosak tanpa memberi kesan kepada
litar yang lain.

4. Kawalan beban - secara manual, automatik, sesentuh, pengasing, geganti
dan pemutus litar.

5. Keselamatan - dari segi Elektrikal dan Mekanikal.

6. Litar - Jejari atau gelang.

7. Kabel - jenis, susutan voltan, saiz, laluan, penyokong, tamatan dan lain-lain.

2.2.4 Penyelarasan

1. Arkitek - Kedudukan pencawang, keperluan bilik suis, riser, wire mesh,
pengaliran udara, kedudukan trunking atau ducting , pembinaan dalam
seperti kabinet , sink air dan kerja - kerja landscape.

2. Awam / Struktur - seperti laluan paip air dan paip najis.

3. Jentera - kedudukan air-cond grille, pengesan haba, pengesan asap, jumlah
water heater, jumlah fire alam panel, kedudukan sistem CO2 dalam
pencawang elektrik dan lain-lain.

2.2.5 Pihak Berkuasa Tempatan

1. Tenaga Nasional Berhad.

2. Syarikat Telekom Malaysia Berhad

3. Jabatan Bomba dan Penyelamat Malaysia

4. Jabatan Kilang dan Jentera.

BPLK 36
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

2.3 PROSES REKABENTUK.

Proses rekabentuk elektrik boleh dilakukan dengan berbagai cara. Bagi tujuan
nota ini, langkah-langkah rekabentuk yang diambil adalah seperti berikut :-

a) Anggaran beban awal.
b) Kiraan beban sebenar.
c) Kehendak Maksimum dan Faktor Kepelbagaian
d) Rekabentuk terperinci.
e) Sistem pembumian.
f) Sistem perlindungan kilat.

2.3.1 Anggaran Beban Awal

1. Lampu dan kipas.
Dari Rule of Thumb, lampu dipasang pada jarak 8 kaki. Bilangan dan jenis
kipas bergantung kepada luas bilik, tinggi siling serta kegunaan bilik.

2. Pendingin Udara.
Jika beban awal pendingin udara tidak diperolehi, kiraan kasar boleh dibuat
melalui formula berikut :-

Jumlah Kuasa Kuda = Isipadu bilik ( kaki padu ) x 0.0005 , atau

KK = ( P X L X T X 5 ) / 10 000.

Di mana , - Kuasa kuda.
KK - Panjang bilik dalam kaki.
P - Lebar bilik dalam kaki.
L - Tinggi bilik dalam kaki.
T

3. Soket Alir Keluar ( SAK ).

Jumlah SAK disediakan mengikut kehendak pengguna atau senarai piawai
sedia ada ( seperti kuarters, dsb ). Jika perkara tersebut tidak diperolehi, kita
boleh buat anggaran mengikut pembelajaran semester satu.

4. Kesan anggaran awal terhadap perancangan projek.

Pada hakikatnya, anggaran awal bergantung kepada jenis pepasangan dan
pengalaman yang terdahulu yang telah dibuat oleh perekabentuk.

Anggaran Awal Beban ( Preliminary Load Estimate ) di buat untuk di hantar
kepada TNB bagi tujuan mendapatkan bekalan elektrik. Selepas menerima
anggaran awal ini, TNB akan menyemak sistem agihan sedia ada di sekitar
cadangan tapak projek tersebut dan memaklumkan kepada pengguna sama
ada sebuah Pencawang Elektrik (PE) diperlukan atau tidak. Subjek keperluan

BPLK 37
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

PE ini merupakan satu perkara penting untuk menilai beban yang hampir
sama atau dalam lingkungan 80% daripada beban sebenar.
Bagi Pepasangan kecil seperti rumah kediaman, sekolah, surau dan
bangunan piawai, anggaran adalah mudah dinilai dan tidak begitu kritikal.
Walau bagaimanapun, bagi pepasangan besar seperti hospital, kompleks
pejabat, kompleks perniagaan, kem tentera dan bangunan khusus. Anggaran
beban yang jauh berbeza dari nilai sebenar akan memberikan kesan yang
serius kepada TNB dan pengguna.

Oleh itu anggaran beban awal perlu dibuat berdasarkan kepada bangunan /
kompleks sedia ada atau kiraan beban terperinci terus disediakan untuk
dihantar kepada TNB.

5. Kedudukan Bilik Suis Utama / Pencawang Elektrik.

Kedudukan Bilik Suis Utama biasanya terletak bersebelahan bilik Pengubah,
ianya bertujuan untuk mengelakkan susutan voltan yang tinggi semasa
bekalan diberi.

Bagi pengguna Voltan Rendah (VR) keperluan PE ditentukan oleh TNB
setelah mengambil kira perkara-perkara berikut :

a. Kehendak maksimum.
b. Kemampuan Pengubah sediada di PE berhampiran.
c. Kedudukan tapak projek.
d. Pembangunan akan datang di kawasan berkenaan.

2.3.2 Kiraan Beban Sebenar

Jumlah Beban Tersambung (JBT) / Total Connected Load (TCL)

JBT adalah jumlah kuasa elektrik bagi semua peralatan elektrik yang
disambungkan secara terus atau tidak kepada suatu litar atau sistem elektrik.
Nilai ini selalunya diberikan di dalam kW atau kVA.

JBT bagi lampu , kipas dan semua peralatan elektrik boleh didapati dari plet
nama (nameplate) yang terdapat pada alat tersebut atau dari katalog. Di antara
nilai JBT bagi lampu dan kipas yang selalu digunakan ialah :-

Jenis lampu dan Kipas JBT ( Watt )

a) a. 1 x 18/20W ( P) 30
b) b. 1 x 36/40W ( P) 50
c) c. Kipas Siling 60/80
d) d. Kipas Pelawas 40
e) e. Kipas Pelawas (Industri) 80/100

BPLK 38
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

Nilai JBT bagi SAK adalah sukar untuk ditentukan. Ianya disebabkan alat yang
digunakan adalah jenis mudah alih seperti cerek elektrik, sterika, mesin kira dan
sebagainya yang berbeza nilai kuasanya. Secara purata, nilai JBT bagi soket alir
keluar di anggap seperti berikut :-

a. Soket alir keluar 13A = 350 / 500 Watt
b. Soket alir keluar 15A = 500 / 750 Watt

2.3.3 Kehendak Maksimum dan Faktor Kepelbagaian ( FK )

Nilai beban maksimum dalam sesuatu pepasangan elektrik adalah amat penting.
Nilai ini akan menentukan saiz pengubah, pemutus litar dan kabel masuk ke
Papan Suis Pengguna. Ia juga menentukan saiz kabel yang digunakan dari
papan suis utama ke setiap beban elektrik di dalam dan diluar bangunan.

Dalam usaha mencari Beban Maksimum , nilai FK perlu ditentukan dengan
seberapa tepat yang boleh agar sesuatu pepasangan itu tidak lebih atau kurang
daripada rekabentuk pengiraan yang diperlukan. Peraturan MSIEC 60364 tidak
memberikan panduan yang terperinci dalam masalah ini, walau bagaimanapun
ianya menyarankan bahawa perkara ini perlu dinilaikan oleh mereka-mereka
yang mahir dan berpengalaman seperti Jurutera Elektrik berkelayakan.

2.3.4 Rekabentuk Terperinci

1. Jumlah Lampu dan mata kuasa.

Kiraan yang biasanya digunakan adalah menggunakan Teori Pencahayaan yang
berpandukan IES (UK) dan Rekabentuk Pencahayaan Dalam Bangunan (JKR).
Jumlah lampu yang perlu dipasang bergantung kepada beberapa faktor - faktor
berikut :-

i. Ukuran bilik ( panjang dan lebar ).
ii. Tinggi gantungan (moulting height) dari permukaan kerja.
iii. Peratusan pantulan cahaya dari dinding dan siling.
iv. Faktor sengaraan.
v. Jenis lampu (keluaran lumen).
vi. Kegunaan bilik / ruang (paras pencahayaan) IES.

Kebanyakan matakuasa yang selalu digunakan ialah dari jenis 13A SAK. Walau
pun begitu terdapat juga jenis 15A, 20A dan 30A SAK yang digunakan untuk
pemanas air, pendingin udara dan lain-lain peralatan khusus yang diperlukan
oleh pengguna.

2. Saiz Litar Akhir.

Penentuan saiz pengalir litar adalah berdasarkan kepada kemampuan membawa
arus :

BPLK 39
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

Kadar Arus Pengalir mestilah lebih besar daripada nilai :-

Di mana , In
--------------------------------------
C1 x C2 x C3 x C4

C1 = Faktor Suhu.
C2 = Faktor Penebatan Haba.
C3 = Faktor Fius.
C4 = Faktor Kumpulan.
In = Saiz Perlindung ( Fius / MCB ).

3. Saiz Papan Agihan ( Distribution Board ).

Rujuk BS 5486 - Factory- built assemblies of switchgear for voltage up to and
including 1000V a.c. and 1200 V d.c yang terdiri daripada :-

i. Part 1 (1986) : Specification for type-tested and partially type-tested
assemblies ( general requirements ).

ii. Part 2 (1988) : Particular requirements for busbar trunking systems (
busway ).

iii. Part 11 (1979) : Particular requirements for fuseboards.
iv. Part 12 (1979) : Particular requirements for miniature circuit breaker

board.
v. Part 13 (1979) : Particular requirements for consumer units.

4. Saiz Kabel Sub- Utama.

Saiz kabel dan busbar ini ditentukan oleh beban maksimum yang terdapat di
papan-papan suis. Penggunaan kabel atau busbar banyak bergantung kepada
nilai arus, susut voltan yang dibenarkan dan taburan beban di bilik atau
bangunan berkenaan.

5. Saiz Alat Perlindung.

Perlindungan ialah langkah-langkah yang diambil untuk mengelakkan kerosakan
daripada berlaku kepada mana-mana bahagian di dalam litar elektrik. Ini akan
mengelakkan bahaya kepada nyawa manusia dan harta benda daripada kejutan
elektrik atau kebakaran.

Alat perlindungan bagi litar akhir selalunya terdiri daripada fius dan miniature
circuit breaker (MCB). Kedua-dua alat ini mempunyai fungsi yang sama iaitu
memutuskan litar apabila arus yang mengalir melebihi keupayaan litar / pengalir
tersebut. Kerosakan selalunya berpunca daripada beban lampau atau litar
pintas.

BPLK 40
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

2.4 MEREKABENTUK PEMASANGAN ELEKTRIK SISTEM TIGA
FASA

Kerja - kerja merekabentuk dan lukisan elektrik merupakan sebahagian dari
beban kerja Jurutera Elektrik dan Juruteknik Elektrik. Sesuatu rekabentuk yang
baik perlulah merangkumi aspek-aspek keselamatan dan keselesaan pengguna,
praktikal dan berkesan, mudah diselenggara dan mengikut peraturan-peraturan
yang ditentukan.

2.4.1 Langkah-langkah yang lazimnya diambil bagi merekabentuk sistem
elektrik ialah seperti berikut :-

i. Menentukan lukisan senibina dan ruang-ruang elektrik adalah pratikal,
mencukupi dan bersesuaian.

ii. Penentuan kedudukan dan jumlah lampu, kipas, mata kuasa dan alat-alat
yang digunakan oleh pengguna.

iii. Pengiraan jumlah beban yang tersambung dan beban maksima.
iv. Penentuan lokasi Papan Agihan Fius (Distribution Fuse Board), Papan Suis

Kecil (Sub-Switch Board), Papan Suis Utama (Main Switch Board) atau
Pencawang Elektrik.
v. Pemilihan kabel serta saiz-saiznya dari PSU ke PSK, PSK ke PAF dan PAF
ke litar akhir (Final Sub- Circuits).
vi. Perlindungan dari beban lampau, arus lebihan, kerosakan bocor ke bumi
dan kilat.
vii. Menyediakan lukisan-lukisan elektrik.

2.4.2 Faktor Kepelbagaian (Diversity Factor)

Faktor Kepelbagaian merupakan satu faktor atau nisbah (ratio)
penggunaan sesuatu beban dari jumlah kesemua beban yang
disambungkan. Penggunaan DF ini memerlukan kepada pengetahuan dan
pengalaman yang luas.

Faktor kepelbagaian = Penggunaan sesuatu beban
--------------------------------------
Jumlah kesemua beban

2.4.3 Kehendak Maksimum

Kehendak Maksimum atau Maximum Demand (MD) merupakan jumlah
ARUS yang terbesar yang perlu di bawa oleh litar-litar dalam satu sistem

elektrik tanpa menjejaskan perjalanan sistem tersebut. Nilai ini diperolehi

dari hasil darab antara jumlah beban tersambung dan Faktor Kepelbagaian

(dengan membahagikan hasilnya dengan nilai voltan dan faktor kuasa yang

tertentu iaitu)

MD = TCL X DF

BPLK Kehendak Maksimum diperlukan untuk membolehkan kita menentukan saiz
Papan Suis Utama, Pemutus Litar , saiz kabel dan lain-lain.

41
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

2.5 PENGAGIHAN PEMASANGAN SISTEM TIGA FASA

Sebelum sesuatu pepasangan sistem tiga fasa dirancang atau dibuat, pengiraan
jumlah beban maksimum, pengasingan beban satu fasa serta tiga fasa perlulah
di buat agar susunan dalam pembahagian tiga fasa mencapai angka yang
seimbang atau hampir seimbang.

2.5.1 Keseimbangan Beban Fasa.(Phase Balancing)

Beban yang dipasang dalam sistem tiga fasa mestilah diseimbangkan secara
sama rata atau hampir seimbang bagi mengelakkan satu atau dua fasa
membawa beban yang berlebihan. Ketidakseimbangan (unbalanced) beban
boleh mengakibatkan arus tidak seimbang antara fasa.

Kesan ketidakseimbangan fasa.

i. Alat perlindung akan beroperasi memutuskan bekalan . Ia merupakan
gangguan pada pengguna.

ii. Kekerapan terpelantik (tripping) .

iii. Fasa yang berlebihan menyebabkan alat jentera atau mesin menerima
voltan yang tidak mencukupi.

2.5.2 Contoh Pengiraan 1

Sebuah rumah kediaman memerlukan bekalan 3 fasa 4 dawai 415V a.u.
50Hz, f.k. 0.85 daripada pihak berkuasa bekalan. Beban-beban yang perlu
dipasang di rumah berkenaan adalah seperti berikut :-

1) 40 bil x 1 x 36W lampu pendaflour.
2) 15 bil x mata lampu.
3) 15 bil x 65W kipas siling.
4) 22 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar
5) 3 bil x 3hp pendingin udara satu fasa.
6) 3 bil x 3kW pemanas air jenis segera.
7) 1 bil x 7kW pemasak elektrik.

BPLK 42
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

Penyelesaian Merah Fasa Biru
a. Semua jenis beban diagihkan kepada 3 fasa. 14 bil. Kuning 13 bil.
5 bil. 13 bil. 5 bil.
Bil Beban 5 bil. 5 bil.
24 bil. 5 bil. 23 bil.
1 40 bil x 1 x 36W lampu pendaflour 5 bil.
2 15 bil mata lampu. 3 23 bil. 3
3 15 bil x 65W kipas siling
3
Jumlah Beban Pencahayaan
Jumlah litar setiap fasa

4 22 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar 6 SAK 8 SAK 8 SAK
( 11 litar ) 3 litar 4 litar 4 litar

5 3 bil x 3k.k pendingin udara satu fasa 1 1 1
1 1
6 3 bil x 3kW pemanas air jenis segera. 1
33 33
7 1 bil. x 7 kW pemasak elektrik. 1 9 9

Jumlah beban 33

Jumlah litar 9

BPLK 43
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

b. Pengiraan faktor kepelbagaian. I . MAX F.K I. ANGG
( Amp ) 66% ( Amp )
Bil Beban
10.8 7.13
40bil. x 1 x 36W lampu pendaflour.
1 6.25 66% 4.13

I = 40 x 1 x 36 x 1.8 4.78 66% 3.15
240
45.83 100% litar 20.83
15 bil mata lampu. terbesar
2 (4.16Amp)

I = 15 x 100 +
240 40% litar
selebihnya
15 bil. x 65 W kipas siling. ( 16.67A )
3 I = 15 x 65
32.91 100% 32.91
240 x 0.85
37.5 100% beban 28.13
22 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar - 11 litar terbesar
4 ( anggap 500W setiap satu SAK ) (12.5 A )
+
I = 2 SAK x 500W x 11 litar
240 100% beban
kedua
3 bil x 3 k.k Pendingin Udara satu fasa terbesar
5 I = 3 x 3k.k x 746W (12.5A )
+
240 x 0.85
25% beban
3 bil x 3 kW Pemanas Air jenis segera. selebihnya
6 I = 3 x 3kW x 1000 ( 3.13 A )

240

BPLK 44
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

1 bil. x 7 kW Pemasak Elektrik 29.17 10 ampere 20.75
+
7 I = 1 x 7kW x 1000
240 30% f.l
pekakas
memasak

yang
disambung
melebihi 10
ampere +
5 ampere jika

SAK
digabungkan

Jumlah arus beban sefasa. 167.24 117.03
Jumlah arus beban 3 fasa 55.75 39.01
Saiz Suis Utama
Saiz Pemutus Litar Bocor Kebumi 60 Amp , 3 Kutub , 3 Fasa
Saiz Kabel Utama
63Amp, 100mA , 3P&N

16mm2 pvc/pvc

2.5.3 Contoh Pengiraan 2

Sebuah rumah banglo dua tingkat mendapat bekalan satu fasa 415V , 50Hz, 0.85 pf
daripada Tenaga Nasional Berhad. Beban-beban rumah tersebut adalah seperti berikut
:-

Tingkat Bawah :

i. 10 bil. mata lampu.
ii. 15 bil. x 2 x 36 Watt lampu pendaflour.
iii. 4 bil. mata kipas siling.
iv. 7 bil. x 13A suis soket alir keluar.
v. 1 bil. x 7 kW pemasak elektrik.
vi. 1 bil. x 4 kW pemanas air jenis segera.
vii. 1 bil. x 2 k.k pendingin udara satu fasa.
viii. 1 bil. loceng elektrik.

Tingkat Atas :

i. 14 bil. x 1 x 36 Watt lampu pendaflour.
ii. 6 bil. mata lampu.
iii. 2 bil. mata kipas siling.
iv. 4 bil. x 13A suis soket alir keluar.
v. 2 bil. x 2 k.k pendingin udara.
vi. 1 bil. x 5 k.k motor septic tank.

45

BPLK EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

a. Kirakan arus maksimum dan arus anggaran keseluruhan pepasangan dengan
mengikut peraturan MSIEC 60364 dan ST.

b. Lukiskan gambarajah satu garisan bermula daripada pihak bekalan hingga ke litar
akhir serta tunjukkan dengan jelas alat kawalan, unit pengguna dan saiz kabel
utama.

c. Kirakan arus maksima dan arus anggaran bagi tingkat atas mengikut peraturan
MSIEC 60364 dan ST.

BPLK 46
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA I . MAX F.K I. ANGG
( Amp ) ( Amp )
Jawapan :
6.6 66% 4.35
TINGKAT BAWAH
8.1 66% 5.34
Bil Beban
3.78 66% 2.49
16 bil. mata lampu
1 120 A 100% litar 60
terbesar 1.9
I = 16 x 100W (20 Amp)
240
+
15 bil. x 2 x 36W lampu pendaflour. 40% litar
2 selebihnya
( 40 Amp )
I = 15 x 2 x 36W x 1.8.
240 2.9 66%

14 bil. x 1 x 36 W lampu pendaflour. 3 Diabaikan
3

I = 14 x 1 x 36W x 1.8
240

11 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar – 6 litar

4 I = 2 SSAK untuk satu litar.
6 litar x 20 A Fius/ MCB

6 bil mata kipas siling.
5 I = 6 x 100

240 x 0.85

6 1 mata loceng elektrik

I bil. x 7kW dapur pemasak. 29.16 10 ampere 15.7
7 I = 1 x 7 x 1000 +

240 30% f.l
pekakas
BPLK memasak

yang
disambung
melebihi 10
ampere +
5 ampere jika

SAK
digabungkan

47

EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA 16.6 100% 16.6

1 bil. x 4kW pemanas air jenis segera 21.9 Tiada faktor 21.9
8 I = 1 x 4 x 1000 kepelbagaian

240 18.28 Tiada faktor 18.28
3 bil. x 2k.k pendingin udara. kepelbagaian
9 I = 3 x 2 x 746
230.32 146.56
240 x 0.85
1 bil. x 5k.k motor septic tank. 76.7 48.85
10 I = 1 x 5 x 746
10mm2 pvc/pvc
240 x 0.85
JUMLAH ARUS 3 FASA 100Amp

JUMLAH ARUS SETIAP FASA Utama 63A/ 100mA
Saiz kabel utama
Saiz MCCB S.A.K 40A / 30Ma

Saiz RCCB I . MAX F.K I. ANGG
( Amp ) 66% ( Amp )
TINGKAT ATAS.
3.78 2.5
Bil Beban
2.5 66% 1.65
14 bil. x 1 x 36 Watt lampu pendaflour.
1 I = 14 x 1 x 36 x 1.8

240

6 bil. mata lampu.
2 I = 6 x 100

240

BPLK 48
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA 0.83 66% 0.5

2 bil. mata kipas siling. 100% litar 20
3 I = 2 x 100 terbesar (20 +
8
240 x 0.85 Amp) 28
40 +
4 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar – 2 litar 14.6
40% litar
4 I = 2 SSAK untuk satu litar. selebihnya (
2 litar x 20 A Fius/ MCB
40 Amp )
2 bil. x 2k.k pendingin udara.
5 I = 2 x 2 x 746 14.6 Tiada faktor
kepelbagaian
240 x 0.85
18.28 Tiada faktor 18.28
1 bil. x 5k.k motor septic tank kepelbagaian
6
79.99 65.52
I = 1 x 5 x 746 26.66 21.84
240 x 0.85

JUMLAH ARUS 3 FASA

JUMLAH ARUS SETIAP FASA

2.5.4 Contoh Pengiraan 3

Sebuah kilang kecil pengeluaran barangan plastik yang baru siap di bina
memerlukan bekalan tiga fasa 415 Volt, 50Hz , faktor kuasa 0.85 daripada
pemegang lesen dan beban-beban adalah seperti berikut :-

a) 30 bil. x 2 x 36 Watt lampu pendaflour.
b) 20 bil. x 1 x 36 Watt lampu pendaflour.
c) 10 bil. x 1 x 18 Watt lampu pendaflour.
d) 10 bil. x 150 Watt lampu tumpu.
e) 10 bil. x 60 Watt Kipas Dinding.
f) 50 bil. x 13A Suis soket alir keluar, (setiap solet alir keluar 500Watt),

litar jejari.
g) 8 bil. x 1.5 k.k penyaman udara, satu fasa.
h) 8 bil. x 4.0 k.k penyaman udara, tiga fasa.
i) 3 bil. x 40 k.k, motor aruhan sangkar tupai, 3 – fasa.
j) 2 bil. x 20 k.k, motor aruhan sangkar tupai, 3 - fasa.
k) 4 bil. x 15 k.k, motor aruhan sangkar tupai, 3 – fasa.

BPLK 49
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

Berpandukan peraturan-peraturan ST/TNB/MSIEC 60364, anda dikehendaki
melukiskan rajah satu garisan bagi pepasangan di atas. Nyatakan saiz Pemutus
Litar Udara, Pengubah Arus, Busbar Utama, Kabel Utama, Pengalir, kadar suis
gear serta geganti perlindung dan peranti perlindungan yang diperlukan bagi
pepasangan tersebut.

Penyelesaian

a. Semua jenis beban diagihkan kepada 3 fasa

Bil Beban Merah Fasa Biru
20 bil. Kuning 20 bil.
1 30 bil. x 2 x 36W lampu pendaflour 7 bil. 20 bil. 6 bil.
2 20 bil. x 1 x 36W lampu pendaflour. 3 bil. 4 bil.
3 10 bil. x 1 x 18W lampu pendaflour. 4 bil. 7 bil. 3 bil.
4 10 bil. x 150 W lampu tumpu. 3 bil. 3 bil. 3 bil.
5 10 bil. x 60 W kipas dinding 37 bil 3 bil. 36 bil
4 litar 4 bil. 4 litar
Jumlah Beban Pencahayaan 37 bil.
Jumlah litar setiap fasa 4 litar

6 50 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar ( 25 litar ) 18 SAK 16 SAK 16 SAK
9 litar 8 litar 8 litar

7 8 bil x 1.5 k.k pendingin udara satu fasa 3 litar 2 litar 3 litar

Jumlah beban 58 55 55

Jumlah litar 16 14 15

8 8 bil. x 4 k.k. Penyaman Udara 3-fasa. 1 litar 3 fasa
9 3 bil. x 40 k.k. motor sangkar tupai 3 – fasa 1 litar 3 fasa
10 2 bil. x 20 k.k. motor sangkar tupai 3 – fasa. 1 litar 3 fasa
11 4 bil. x 15 k.k. motor sangkar tupai 3 – fasa. 1 litar 3 fasa

BPLK 50
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

b. Pengiraan Faktor Kepelbagaian mengikut Jadual 1B, IEE On-Site Guide di bawah
pepasangan Industri Kecil.

Bil Beban I . MAX F.K I. ANGG
( Amp ) 90% ( Amp )
30bil. x 2 x 36W lampu pendaflour
1 I = 30 x 2 x 36 x 1.8 16.2 14.58

240 5.4 90% 4.86

20 bil. x 1 x 36W lampu pendaflour 1.35 90% 1.22
2 I = 20 x 1 x 36 x 1.8
6.25 90% 5.63
240
2.94 90% 2.65
10 bil. x 1 x 18W lampu pendaflour.
3 I = 10 x 1 x 18 x 1.8 104.17 100% litar 4.17
terbesar +
240 (4.17 Amp) 50

10 bil. x 150W lampu tumpu + = 54.17
4 I = 10 x 150 50% litar
selebihnya
240 ( 50 Amp )

10 bil. x 60W kipas Dinding. 136.31 83.11
5 I = 10 x 60W 45.44 27.7

240 x 0.85

50 bil. x 13A SAK , Litar jejari

I = 50 x 500
6 240

1 litar untuk 2 SAK = 4.17 amp
litar selebihnya = 104.17 – 4.17
= 100 amp

JUMLAH ARUS SATU FASA

JUMLAH ARUS 3 FASA

BPLK 51
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

8 bil. x 1.5. k.k Penyaman Udara , satu fasa 14.63 100%
39.12 beban
I = 8 x 1.5 x 746 146.69 penuh
7 240 x 0.85 motor
terbesar
Arus satu fasa ialah 43.88 Amp
Arus tiga fasa ialah 14.63 +

Arus bagi setiap motor ialah 5.48. 80% beban
penuh
8 bil. x 4.0 k.k , penyaman udara 3 fasa.
motor kedua
8 I = 8 x 4 x 746 terbesar
3 x 415 x 0.85
+
Arus bagi setiap motor ialah 4.89.
60% beban
3 bil. x 40 k.k , motor aruhan sangkar tupai 3 fasa. penuh
motor
9 I = 3 x 40 x 746
3 x 415 x 0.85 selebihnya.

Arus bagi setiap motor ialah 48.89 amp

2 bil. x 20 k.k, motor aruhan sangkar tupai 3 fasa.

10 I = 2 x 20 x 746 48.89
3 x 415 x 0.85

Arus bagi setiap motor ialah 24.45 amp.

4 bil. x 15 k.k, motor aruhan sangkar tupai 3 fasa. 73.35

I = 4 x 15 x 746
11 3 x 415 x 0.85

Arus bagi setiap motor ialah 18.34 amp.

BPLK 52
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

Arus beban penuh motor tebesar ialah 48.89 48.89 100% 48.89
Amp 48.89 beban 39.11
224.88 penuh 134.93
Arus beban penuh motor kedua terbesar ialah motor
48.89 amp. terbesar

Arus beban penuh motor selebihnya ialah 224.88 +
amp.
80% beban
penuh

motor kedua
terbesar

+

60% beban
penuh
motor

selebihnya.

Jumlah Arus 3-Fasa bagi Motor Elektrik. 322.66 222.93
Jumlah Arus 3-Fasa Litar Pencahayaan dan Soket
Alir Keluar 13Amp. 45.44 27.70
Jumlah Keseluruhan.
368.10 250.63
Saiz Pemutus Litar Udara.
400A, 3-Fasa TPN
Saiz Kabel Utama.

BPLK 53
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

MCCB 100A TPN 4 x 6mm2 PVC/PVC
MCCB 30A TPN 4 x 36mm2 PVC/PVC
4 x 16mm2 PVC/PVC
4 x 400mm2 PVC/PVC MAIN CABLE MCCB 60A TPN 4 x 4mm2 PVC/PVC
RRS
3 x ACB 3 x 400/5A Ke DB-IP
400/ 400A MCCB 60A TPN Ke DB-IL
5A TPN 4 x 400/5A RRS simpanan

1 x 3 x 5A MCCB 60A TPN 1 x 40kk Motor Sangkar Tupai 3 
5A RRS 1 x 40kk Motor Sangkar Tupai 3 
1 x 40kk Motor Sangkar Tupai 3 
EO PF R MCCB 30A TPN 1 x 20kk Motor Sangkar Tupai 3 
ST F C KW Y ATS 1 x 20kk Motor Sangkar Tupai 3 
B 1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
RR MCCB 30A TPN 1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
ATS 1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
M 1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
MCCB 20A TPN 1 x 4kk Penyaman Udara
KWH Meter 3 phase ATS 1 x 4kk Penyaman Udara
415V 50Hz 1 x 4kk Penyaman Udara
MCCB 20A TPN 1 x 4kk Penyaman Udara
A.S V.S ATS 1 x 4kk Penyaman Udara
1 x 4kk Penyaman Udara
MCCB 20A TPN 1 x 4kk Penyaman Udara
ATS 1 x 4kk Penyaman Udara

MCCB 20A TPN EED /TED 2016
ATS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

A V
0-500A 0-500V

54

BPLK

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

R Y BN 2 x 4mm2 PVC/PVC

DARI MCB 20A SPN 2 x 2.5mm2 PVC/PVC
DB-IP DOL
1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
RCCB 100A MCB 20A SPN 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
4P Sensitivity DOL 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
0.1A 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN DOL 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
MCB 20A SPN 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
DOL 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
DOL 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
MCB 20A SPN 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
MCB 20A SPN DOL 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar

MCB 20A SPN EED /TED 2016

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN
MCB 20A SPN

DOL
MCB 20A SPN

DOL
MCB 20A SPN

MCB 20A SPN
MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN
MCB 20A SPN

MCB 20A SPN
MCB 20A SPN

55

BPLK

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

DARI MCB 6A SPN 2 x 1.5 mm2 PVC/PVC
DB-IL MCB 6A SPN
MCB 6A SPN 10 x 2 x 36 Watt Lampu Pendarflour
RCCB 43A 4P
Sensitivity MCB 6A SPN 7 x 36 Watt Lampu Pendarflour
0.1A MCB 6A SPN 5 x 18 Watt Lampu Pendarflour &
MCB 6A SPN 5 x 150 Watt Lampu Tumpu
Simpanan
MCB 6A SPN Simpanan
MCB 6A SPN
MCB 6A SPN 10 x 2 x 36 Watt Lampu Pendarflour
7 x 36 Watt Lampu Pendarflour
5 x 18 Watt Lampu Pendarflour &
5 x 150 Watt Lampu Tumpu
Simpanan
Simpanan

10 x 2 x 36 Watt Lampu Pendarflour

6 x 36 Watt Lampu Pendarflour
10 x 60 Watt Kipas Siling
Simpanan
Simpanan

BPLK 56
EED /TED 2016

REKA BENTUK PEPASANGAN TIGA FASA

KELONGGARAN BAGI KEPELBAGAIAN

Bil Maksud akan litar Jenis persekitaran

akhir dibentuk dari Pemasangan isi rumah Kedai kecil, stor, Hotel kecil, rumah
pengalir atau perkakas individu, termasuk blok pejabat
suis dimana rumah individu dan penginapan dan

kepelbagaian persekitaran tempat sebagainya.

digunakan perniagaan.

1 Lampu 66% dari jumlah 90% dari jumlah 75% dari jumlah

permintaan arus permintaan arus permintaan arus

2 Pemanas dan kuasa 100% dari jumlah 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari

(tetapi lihat 3 hingga 8 permintaan hingga 10A perkakas yang terbesar perkakas yang terbesar

dibawah) + 50% dari sebarang + 75% beban penuh + 80% beban penuh

permintaan arus yang yang selebih dari yang kedua

lebih 10A. terbesar + 60% beban

penuh yang selebih

3 Perkakas memasak 10A + 30% beban 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari

penuh dari pemasak perkakas yang terbesar perkakas yang terbesar

yang melebihi 10A + + 80% beban penuh + 80% beban penuh

5A., sekiranya soket dari yang kedua dari yang kedua

alir keluar bersama unit terbesar + 60% beban terbesar + 60% beban

kawalan pemasak. penuh yang selebih penuh yang selebih

4 Motor (selain dari 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari

motor lif yang perkara motor yang terbesar + motor yang terbesar +

didalam pertimbangan 80% beban penuh yang 50% beban penuh dari

khas) kedua terbesar + 60% motor yang selebih

beban penuh dari motor

yang selebih

5 Pemanas air 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari

(instantaneous type) perkakas yang terbesar perkakas yang terbesar perkakas yang terbesar

+100% beban penuh + 100% beban penuh + 100% beban penuh

dari perkakas yang dari perkakas yang dari perkakas yang

kedua terbesar + 25% kedua terbesar + 25% kedua terbesar + 25%

beban penuh dari beban penuh dari beban penuh dari

perkakas yang selebih perkakas yang selebih perkakas yang selebih

6 Pemanas air

(thermostatically Kepelbagaian tidak dibenarkan

controled)

7 Pemasangan pemanas Kepelbagaian tidak dibenarkan
lantai

8 Pemasangan stor haba Kepelbagaian tidak dibenarkan
ruang panas

9 Susunan piawai dari 100% dari permintaan 100% dari permintaan arus dilitar terbesar + 50 %

litar akhir menurut arus dilitar terbesar + dari permintaan disetiap litar lain

lampiran 5 40% dari permintaan

disetiap litar lain

10 Soket alir keluar selain 100% dari permintaan 100% dari permintaan 100% dari permintaan

dari yang 9 diatas dan arus yang digunakan + arus yang digunakan + arus yang digunakan +

perkakas pegun selain 40% dari permintaan 75% dari permintaan 75% dari permintaan

yang diberi diatas. arus disetiap punca arus disetiap punca arus disetiap punca

yang digunakan yang digunakan diruang utama + 40%

dari permintaan

disetiap punca yang

digunakan

BPLK 57
EED /TED 2016