UNIT 2 3 PHASE INSTALLATION 60A ABOVE

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

UNIT 2: REKABENTUK PEPASANGAN TIGA FASA : REKABENTUK 60A KEATAS
2.1 KAWALAN TURUTAN

Kawalan turutan adalah susunan kawalan pengguna bermula daripada unit pemotong ( fius
perkhidmatan dan link neutral), jangka kilowatt jam, suis utama pemutus litar bocor ke bumi, atau
pemutus litar arus baki dan kotak agihan seperti yang dtunjukkan dalam rajah 2.1 dibawah.

Rajah 2.1 Kawalan Turutan
a. Unit Pemotong ( Cutout)

Unit pemotong terdiri daripada fius perkhidmatan (servise fuse) dan penghubung neutral (neutral
link) milik pembekal (pemegang lesen) yang akan menyalurkan bekalan melaluinya kepada
pengguna. Kadar fius perkhidmatan yang selalu digunakan ialah 30A, 45A dan 60A dari jenis HRC
atau Cartridge.
b. Jangka Kilowatt Jam (Kilowatt Hour Meter)
Jangka kilowatt jam yang juga milik pemegang lesen digunakan untuk merekod penggunaan
tenaga. Pengguna dikenakan caj bagi setiap unit tenaga yang digunakan oleh pengguna dalam
suatu tempoh masa tertentu. Satu unit tenaga bersamaan 1 kWj
c. Suis Utama ( Main Switch)
Jangka kilowatt jam yang juga milik suis utama adalah peranti perlindungan arus lebih yang
mengawal keseluruhan pepasangan. Suis fius, fius suis atau pemutus litar (non-fuse breaker) boleh
dijadikan sebagai suis utama masing-masing dengan kadaran tidak melebihi kadar fius
perkhidmatan (cut-out fuse).

d. Pemutus Litar Arus Baki (RCCB)
RCCB adalah pemutus litar yang dipasang khusus untuk memutuskan bekalan secara
atomatik apabila berlaku kerosakan atau kebocoran arus kebumi.

Unit 2 -1

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

e. Kotak Agihan

Kotak ialah tempat himpunan fius atau pemutus litar kecil (MCB) pelbagai kadaran yang
disusun bagi tujuan pengagihan litar akhir.

Kotak agihan

Unit 2 -2

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

2.2 LITAR AKHIR

Litar akhir ialah litar yang keluar dari kotak agihan unit pengguna terus ke beban atau ke lain-lain
poin alir keluar. Setiap litar akhir di lindungi oleh peranti arus lebih dengan kadaran bersesuaian
dengan arus beban dan kapasiti membawa arus bagi kabel litar tersebut. Dalam gambarajah 6.3
diatas dapat dilihat susunan litar akhir pada kotak agihan

2.2.1 Jenis-Jenis Litar Akhir Dan Permintaan Arus

Jenis-jenis litar akhir yang biasa terdapat dalam pepasangan fasa tunggal domestik dan
permintaan arus adalah ditentukan mengikut jadual 6.1 dibawah. Jadual ini adalah merupakan
garis panduan yang diambil dari Jadual Ketiga Jadual B berdasarkan kepada Peraturan 11
Peraturan-Peraturan Elektrik 1994.

kelengkapan poin pengguna permintaan arus

1. litar akhir soket alur keluar selain daripada Mengikut kadaran arusnya.

soket alur keluar 2Amp.

2. litar akhir soket alur keluar 2 Amp Sekurang-kurangnya 0.5A.

3. litar akhir alir keluar lampu Sama dengan arus beban dengan kadar minimum

100W bagi setiap pemegang lampu.

4. litar akhir jam,pencukur, soket alur keluar Diabaikan (dianggap tidak ada kerana terlalu

pencukur, pengubah loceng dan kelengkapan rendah)

yang menggunakan kuasa tidak lebih daripada

5W.

5. Perkakas memasak elektrik di rumah. 10A pertama+30%+5A jika terdapat soket alur

keluar di unit kawalannya.

6. kelengkapan penggunaan yang lain. Arus biasa atau kadaran arus mengikut piawai

british

Jadual 2.2.1: Litar atau Kelengkapan dan permintaan arus

NOTA :

 Bagi lampu pijar (litar akhir 3) jumlah watt maksimum bagi satu litar adalah 1000 W dan boleh
disesuaikan dengan bilangan poin maksima yang setara dengan 1000 W, dengan minimum
100 W setiap pemegang lampu, bilangan poin maksima adalah 10 poin.

 Bagi litar akhir lampu nyahcas, permintaan dalam voltampere diambil sebagai Watt lampu
didarab dengan 1.8. Faktor pendarab ini dipilih berdasarkan andaian bahawa litar litar itu
diperbetulkan kepada factor kuasa tidak kurang daripada 0.85 dan andaian kehilanganpada
gear kawalan dan arus harmonic

 Pengiraan arus: Lampu nyahcas I = Watt X 1.8
Lampu pijar I = Watt Volt
Volt

Unit 2 -3

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

2.2.2 Susunan Standard Litar Akhir
a. Litar Akhir Soket Alir Keluar 13a

Litar akhir boleh dilakarkan dengan dua cara iaitu dengan menggunakan
gambarajah skematik pendawaian. Setiap satu mempunyai tujuannya
tersendiri. Jika litar akhir itu mahu ditunjukkan pengagihan tenaga
elektrik, kadaran arus peranti kelengkapannya, saiz kabel, jenis kabel
dan jenis pendawaian litar akhir itu hendaklah dilukis secara gambarajah
skema. Gambarajah pendawaian litar akhir pula dapat menunjukkan
bilangan pengalir di set:- laluan dan penempatan poin, kelengkapan atau
perkakas di tempat yang sebenamya. Apa yang diutamakan ialah
sambungan setiap pangkalan alat tambah atau peranti atau kelengkapan
atau poin alur keluar dalam litar akhir itu. Dengan mengetahui
punca/pangkalan sambungan. kerja pemasangan dan penyurihan luar
sewaktu mencari kerosakan litar dapat dilakukan.

Rajah 2.2.a : Litar soket alir keluar (litar gelang) beserta sulur

Unit 2 -4

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

Rajah 2.2.b : Litar soket alur keluar ( Litar selari/ litar jejari)
a. Litar akhir yang menggunakan soket alir keluar 13A
Litar akhir ini boleh disambung dengan dua cara, iaitu (i) litar gelang (ii) litarjejari. Litar ini
boleh dipasang bersama-sama dengan sulur. Bilangan soket alur keluar atau kelengkapan
kekal yang boleh disambungkan tidak terhad.
Tetapi luas kawasan dan bilangannya janganlah melebihi nilai yang diberikan dalam jadual 5
A.Bagi pemasangan perumahan, satu litar gelang 30 A boleh membekalkan kawasan seluas
100 meter persegi, tidak termasuk dapur yang memerlukan litarnya sendiri. Bagi pengguna-
pengguna bangunan yang menggunakan jadual 5A, litar gelang boleh dipasang jika memiliki
permintaan arus kelengkapan yang disambungkan selepas kepelbagaian itu tidak melebihi
kadaran perlindungan arus lebih diberikan dalam jadual 5A. Dari jadual 5A, kepelbagaian di
antara soket alur keluar dengan kelengkapan kekal telah punca Oleh kerana itu kepelbagaian
tidak perlu dikira lagi. Saiz kabel yang ditetapkan oleh jadual ini hanya saiz minimum dan ia
perlu ditukar jika suhu melebihi 30°C atau lebih daripada dua litar akhir berk bersama (laluan
pendawaiannya). Saiz pengalir bagi sulur berfius ditentukan daripada jumlah perr arus yang
dibekalkan oleh sulur itu dengan had kadar tidak melebihi 13 Amp. (1.5 mm2 p.v.k. – kuprum
atau 2.5 mm2 p.v.k. - aluminium bersadur kuprum dan 1 mm 2 - mika kuprum).
Bilangan sulur yang boleh dipasang tidak terhad tetapi sulur tak berfius tidak boleh melebih;
bilangan soket alur keluar litar dan kelengkapan tetap yang disambung terus dalam litar itu.
Sulur tak berfius yang boleh dipasang hanya satu soket alur keluar tunggal atau satu soket alur
keluar kembar atau satu kelengkapan tetap. Sulur-sulur ini boleh disambung dari pangkalan
soket alur ke kotak sambungannya di permulaan litar (di papan agihan). Sulur berfius
disambungkan melalui unit sambungan berfius. Kadar fius itu tidak melebih arus kabel sulur
itu atau tidak melebihi 13 Amp. Kelengkapan-kelengkapan kekal mempunyai fiusnya sendiri
dengan kadar tidak melebihi 13 A. Kelengkapan ini dikawal oleh suis atau dilindungi oleh
pemutus litar yang berkadar tidak melebihi 16 Amp.

Unit 2 -5

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

Rajah 2.2.c : Palam dan soket
Rajah 2.2.d : Litar jejari

Unit 2 -6

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

Jenis Pelindung Saiz minimum pengalir Luas
litar arus maksimum
lebih kabel kabel kabel lantai
pengalir pengalir pengalir yang
kuprum aluminium kuprum boleh
bertebat berlapis bertebat dibekalkan
PVK atau kuprum mineral (mm2)
getah bertebat (mm2)
(mm-') PVK (mm2)

Al gelang Kadaran Jenis
(Amp) sebarangan

30 atau 32

2.5 4 1.5 100

A2 jejari 30 atau 32 fius 4 6 2.5 50
A2jejari 20 kartrij 2.5 4 1.5 20
atau
pemutus
litar

sebarangan

Jadual 2.2.e: Litar akhir yang menggunakan soket alir keluar

Unit 2 -7

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

2.3 FAKTOR KEPELBAGAIAN DAN KEHENDAK MAKSIMUM

2.3.1 Faktor kepelbagaian

Faktor kepelbagaian ialah satu pengiraan anggaran pengurangan kadaran arus untuk kabel-
kabel dan alat-alat kawalan daripada kadaran arus sebenar. Faktor kepelbagaian
menganggapkan bahawa bukan semua punca keluaran disambungkan ke beban pada masa
yang sama di dalam sesuatu pemasangan. Oleh yang demikian, saiz kabel utama dan sub utama
serta alat-alat kawalan tidak semestinya mengikut kadaran keseluruhan beban di sesuatu
pemasangan.

Faktor kepelbagaian hanya dibenarkan untuk mengira saiz pengalir dan peralatan kawalan
seperti suis utama dan pemutus litar pada pengalir utama dan subutama. Faktor kepelbagaian
tidak boleh digunakan untuk mengira saiz pengalir litar akhir.

Persamaan yang digunakan bagi pengiraan faktor kepelbagaian adalah:

Faktor kepelbagaian = Jumlah beban serentak yang digunakan
Jumlah beban yang digunakan

Faktor ini boleh juga ditentukan oleh perancang-perancang pemasangan elektrik dengan
berpandukan secara asas jadual khas yang disediakan oleh PPE 1994 Jadual khas ini memberi
anggaran pelbagaian bagi setiap jenis beban yang terdapat di dalam pemasangan elektrik dan
jenis bangunanseperti rumah kediaman, rumah pangsa, hotel dan sebagainya.

2.3.2 Kehendak Maksimum (Maximum Demand)

Kehendak Maksimum atau Maximum Demand (MD) merupakan jumlah ARUS yang terbesar yang
perlu di bawa oleh litar-litar dalam satu sistem elektrik tanpa menjejaskan perjalanan sistem
tersebut. Nilai ini diperolehi dari hasil darab antara jumlah beban tersambung dan Faktor
Kepelbagaian (dengan membahagikan hasilnya dengan nilai voltan dan faktor kuasa yang
tertentu iaitu)

MD = TCL X DF

Kehendak Maksimum diperlukan untuk membolehkan kita menentukan saiz Papan Suis Utama,
Pemutus Litar , saiz kabel dan lain-lain.

Unit 2 -8

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

CONTOH 1

Sebuah syarikat RAB ingin mendirikan sebuah kilang memproses getah. Kilangtersebut
akan mempunyai enam Papan Suis Kecil. Bekalan masuk bagi kilang tersebut ialah 3 fasa,
500V, 50Hz dan faktor kuasa 0.85.Panel Papan Suis Utama (PSU) kilang itu mengandungi
butiran seperti berikut;

Bil Papan Suis Kecil Kuasa

1. Papan Sub Suis A 60 kW

2. Papan Sub Suis B 100 kW

3. Papan Sub Suis C 150 kW

4. Papan Sub Suis D 120kVA

5. Papan Sub Suis E 80 kVA

6. Panel Kawalan Motor 100kW

7.  200 A MCCB 3 fasa lengkap dengan PFR dan MCCB
untuk unit Kapasitor Bank.

 Kapasitor Bank 1 x 5kVAr + 2 x 10 kVAr + 2 x 15kVAr

a. Anda dikehendaki membuat pengiraan arus bagi setiap Papan Sub Suis tersebut.
b. Lukiskan gambarajah skematik satu garisan ( single line diagram) yang Lengkap bagi

Papan Suis Utama hingga ke Papan Sub Suis dan tunjukkan dengan jelas alat
geganti perlindungan, alat jangka pemeteran seperti kWj, pf, Arus, Voltan dan lain-
lain jangka serta peralatan-peralatan perkakas suis yang difikirkan perlu.

Unit 2 -9

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

Bil Keterangan Pengiraan Arus
101.88A
1. Papan Sub Suis A P = √3 V I Kos θ
60kW I = P / √3 V Kos θ

= 60 x 1000 / 1.732 (400) ( 0.85)
= 101.88A

2. Papan Sub Suis B P = √3 V I Kos θ 169.81A
100kW I = P / √3 V Kos θ

= 100 x 1000 / (1.732) (400) ( 0.85)
= 169.81A

3. Papan Sub Suis C P = √3 V I Kos θ 254.72A
150kW I = P / √3 V Kos θ

= 150 x 1000 / (1.732) (400) ( 0.85)
= 254.72A

4. Papan Sub Suis D S = √3 V I 173.21A
120kVA I = S / √3 V

= 120 x 1000 / (1.732) (400)
= 173.21A

5. Papan Sub Suis E S = √3 V I 115.47A
80kVA I = S / √3 V

= 80 x 1000 / (1.732) (400)
= 115.47A

P = √3 V I Kos θ 169.81A
6. Panel Kawalan Motor I = P / √3 V Kos θ

160kW = 100 x 1000 / 1.732 (400) ( 0.85)

= 169.81A

JUMLAH ARUS 984.9A
KESELURUHAN

Unit 2 -10

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

Unit 2 -11

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

2.3.3 Rekabentuk Terperinci

a. Jumlah Lampu dan mata kuasa.

Kiraan yang biasanya digunakan adalah menggunakan Teori Pencahayaan yang berpandukan
IES (UK) dan Rekabentuk Pencahayaan Dalam Bangunan (JKR). Jumlah lampu yang perlu
dipasang bergantung kepada beberapa faktor - faktor berikut :-

i. Ukuran bilik ( panjang dan lebar ).
ii. Tinggi gantungan (moulting height) dari permukaan kerja.
iii. Peratusan pantulan cahaya dari dinding dan siling.
iv. Faktor sengaraan.
v. Jenis lampu (keluaran lumen).
vi. Kegunaan bilik / ruang (paras pencahayaan) IES.

Kebanyakan matakuasa yang selalu digunakan ialah dari jenis 13A SAK. Walau pun begitu
terdapat juga jenis 15A, 20A dan 30A SAK yang digunakan untuk pemanas air, pendingin udara
dan lain-lain peralatan khusus yang diperlukan oleh pengguna.

b. Saiz Litar Akhir.

Penentuan saiz pengalir litar adalah berdasarkan kepada kemampuan membawa arus :
Kadar Arus Pengalir mestilah lebih besar daripada nilai :-

In
--------------------------------------

C1 x C2 x C3 x C4

Di mana ,

C1 = Faktor Suhu.

C2 = Faktor Penebatan Haba.

C3 = Faktor Fius.

C4 = Faktor Kumpulan.

In = Saiz Perlindung ( Fius / MCB ).

c. Saiz Papan Agihan (Distribution Board).

Rujuk BS 5486 - Factory- built assemblies of switchgear for voltage up to and including 1000V
a.c. and 1200 V d.c yang terdiri daripada :-

i. Part 1 (1986) : Specification for type-tested and partially type-tested assemblies (
general requirements ).

ii. Part 2 (1988) : Particular requirements for busbar trunking systems ( busway ).
iii. Part 11 (1979) : Particular requirements for fuseboards.
iv. Part 12 (1979) : Particular requirements for miniature circuit breaker board.
v. Part 13 (1979) : Particular requirements for consumer units.

Unit 2 -12

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

d. Saiz Kabel Sub- Utama.

Saiz kabel dan busbar ini ditentukan oleh beban maksimum yang terdapat di papan-papan
suis. Penggunaan kabel atau busbar banyak bergantung kepada nilai arus, susut voltan yang
dibenarkan dan taburan beban di bilik atau bangunan berkenaan.

e. Saiz Alat Perlindung.

Perlindungan ialah langkah-langkah yang diambil untuk mengelakkan kerosakan daripada
berlaku kepada mana-mana bahagian di dalam litar elektrik. Ini akan mengelakkan bahaya
kepada nyawa manusia dan harta benda daripada kejutan elektrik atau kebakaran.

Alat perlindungan bagi litar akhir selalunya terdiri daripada fius dan miniature circuit breaker
(MCB). Kedua-dua alat ini mempunyai fungsi yang sama iaitu memutuskan litar apabila arus
yang mengalir melebihi keupayaan litar / pengalir tersebut. Kerosakan selalunya berpunca
daripada beban lampau atau litar pintas.

2.3.4 Merekabentuk Pemasangan Elektrik Sistem Tiga Fasa

Kerja - kerja merekabentuk dan lukisan elektrik merupakan sebahagian dari beban kerja
Jurutera Elektrik dan Juruteknik Elektrik. Sesuatu rekabentuk yang baik perlulah merangkumi
aspek-aspek keselamatan dan keselesaan pengguna, praktikal dan berkesan, mudah
diselenggara dan mengikut peraturan-peraturan yang ditentukan.

a. Langkah-langkah yang lazimnya diambil bagi merekabentuk sistem elektrik ialah seperti
berikut :-

i. Menentukan lukisan senibina dan ruang-ruang elektrik adalah pratikal, mencukupi dan
bersesuaian.

ii. Penentuan kedudukan dan jumlah lampu, kipas, mata kuasa dan alat-alat yang
digunakan oleh pengguna.

iii. Pengiraan jumlah beban yang tersambung dan beban maksima.
iv. Penentuan lokasi Papan Agihan Fius (Distribution Fuse Board), Papan Suis Kecil (Sub-

Switch Board), Papan Suis Utama (Main Switch Board) atau Pencawang Elektrik.
v. Pemilihan kabel serta saiz-saiznya dari PSU ke PSK, PSK ke PAF dan PAF ke litar akhir (Final

Sub- Circuits).
vi. Perlindungan dari beban lampau, arus lebihan, kerosakan bocor ke bumi dan kilat.
vii. Menyediakan lukisan-lukisan elektrik.

Unit 2 -13

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

2.3.5 Pengagihan Pemasangan Sistem Tiga Fasa
Sebelum sesuatu pepasangan sistem tiga fasa dirancang atau dibuat, pengiraan jumlah beban
maksimum, pengasingan beban satu fasa serta tiga fasa perlulah di buat agar susunan dalam
pembahagian tiga fasa mencapai angka yang seimbang atau hampir seimbang.

a. Keseimbangan Beban Fasa.(Phase Balancing)
Beban yang dipasang dalam sistem tiga fasa mestilah diseimbangkan secara sama rata atau
hampir seimbang bagi mengelakkan satu atau dua fasa membawa beban yang berlebihan.
Ketidakseimbangan (unbalanced) beban boleh mengakibatkan arus tidak seimbang antara
fasa.
Kesan ketidakseimbangan fasa.
i. Alat perlindung akan beroperasi memutuskan bekalan . Ia merupakan gangguan pada
pengguna.
ii. Kekerapan terpelantik (tripping).
iii. Fasa yang berlebihan menyebabkan alat jentera atau mesin menerima voltan yang tidak
mencukupi.

Contoh Pengiraan 1

Sebuah rumah kediaman memerlukan bekalan 3 fasa 4 dawai 415V a.u. 50Hz, f.k. 0.85
daripada pihak berkuasa bekalan. Beban-beban yang perlu dipasang di rumah berkenaan
adalah seperti berikut :-
1) 40 bil x 1 x 36W lampu pendaflour.
2) 15 bil x mata lampu.
3) 15 bil x 65W kipas siling.
4) 22 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar
5) 3 bil x 3hp pendingin udara satu fasa.
6) 3 bil x 3kW pemanas air jenis segera.
7) 1 bil x 7kW pemasak elektrik.

Unit 2 -14

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 Merah Fasa Biru
14 bil. Kuning 13 bil.
Penyelesaian 5 bil. 13 bil. 5 bil.
a. Semua jenis beban diagihkan kepada 3 fasa. 5 bil. 5 bil. 5 bil.
24 bil. 5 bil. 23 bil.
Bil Beban 23 bil.
3 3
1 40 bil x 1 x 36W lampu pendaflour 3
2 15 bil mata lampu. 8 SAK
3 15 bil x 65W kipas siling 4 litar

Jumlah Beban Pencahayaan 1
Jumlah litar setiap fasa 1

22 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar 6 SAK 8 SAK 33
4 3 litar 4 litar 9

( 11 litar ) 1 1
5 3 bil x 3k.k pendingin udara satu fasa 1 1
6 3 bil x 3kW pemanas air jenis segera.
1 33
7 1 bil. x 7 kW pemasak elektrik. 9
33
Jumlah beban 9
Jumlah litar

Unit 2 -15

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 I . MAX F.K I. ANGG
( Amp ) ( Amp )
b. Pengiraan faktor kepelbagaian.

Bil Beban

40bil. x 1 x 36W lampu pendaflour. 10.8 66% 7.13
1

I = 40 x 1 x 36 x 1.8
240

15 bil mata lampu. 6.25 66% 4.13
2 4.78 66% 3.15

I = 15 x 100
240

15 bil. x 65 W kipas siling.
3 I = 15 x 65

240 x 0.85

22 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar - 11 litar 45.83 100% litar 20.83
( anggap 500W setiap satu SAK ) terbesar 32.91
4 (4.16Amp) 28.13
I = 2 SAK x 500W x 11 litar
+
240
40% litar
3 bil x 3 k.k Pendingin Udara satu fasa 32.91 selebihnya
5 I = 3 x 3k.k x 746W
( 16.67A )
240 x 0.85
100%
3 bil x 3 kW Pemanas Air jenis segera. 37.5
100% beban
6 terbesar
I = 3 x 3kW x 1000 (12.5 A )
240
+

100% beban
kedua
terbesar
(12.5A )

+

25% beban
selebihnya

( 3.13 A )

Unit 2 -16

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 29.17 10 ampere 20.75

1 bil. x 7 kW Pemasak Elektrik +
7 I = 1 x 7kW x 1000
30% f.l
240 pekakas
memasak
Jumlah arus beban sefasa.
Jumlah arus beban 3 fasa yang
Saiz Suis Utama disambung
Saiz Pemutus Litar Bocor Kebumi melebihi 10
Saiz Kabel Utama ampere +

5 ampere
jika SAK
digabungkan

167.24 117.03
55.75 39.01
60 Amp , 3 Kutub , 3 Fasa
63Amp, 100mA , 3P&N
16mm2 pvc/pvc

Unit 2 -17

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

Contoh Pengiraan 2

Sebuah rumah banglo dua tingkat mendapat bekalan satu fasa 415V , 50Hz, 0.85 pf daripada
Tenaga Nasional Berhad. Beban-beban rumah tersebut adalah seperti berikut :-

Tingkat Bawah :

i. 10 bil. mata lampu.
ii. 15 bil. x 2 x 36 Watt lampu pendaflour.
iii. 4 bil. mata kipas siling.
iv. 7 bil. x 13A suis soket alir keluar.
v. 1 bil. x 7 kW pemasak elektrik.
vi. 1 bil. x 4 kW pemanas air jenis segera.
vii. 1 bil. x 2 k.k pendingin udara satu fasa.
viii. 1 bil. loceng elektrik.

Tingkat Atas :

i. 14 bil. x 1 x 36 Watt lampu pendaflour.
ii. 6 bil. mata lampu.
iii. 2 bil. mata kipas siling.
iv. 4 bil. x 13A suis soket alir keluar.
v. 2 bil. x 2 k.k pendingin udara.
vi. 1 bil. x 5 k.k motor septic tank.

a. Kirakan arus maksimum dan arus anggaran keseluruhan pepasangan dengan mengikut
peraturan MSIEC 60364 dan ST.

b. Lukiskan gambarajah satu garisan bermula daripada pihak bekalan hingga ke litar akhir
serta tunjukkan dengan jelas alat kawalan, unit pengguna dan saiz kabel utama.

c. Kirakan arus maksima dan arus anggaran bagi tingkat atas mengikut peraturan MSIEC
60364 dan ST.

Unit 2 -18

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

Jawapan :

TINGKAT BAWAH

Bil Beban I . MAX F.K I. ANGG

( Amp ) ( Amp )

16 bil. mata lampu 6.6 66% 4.35
1

I = 16 x 100W
240

15 bil. x 2 x 36W lampu pendaflour. 8.1 66% 5.34
2

I = 15 x 2 x 36W x 1.8.
240

14 bil. x 1 x 36 W lampu pendaflour. 3.78 66% 2.49
3

I = 14 x 1 x 36W x 1.8
240

11 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar – 6 litar 100% litar terbesar
(20 Amp)
4 I = 2 SSAK untuk satu litar. 120 A + 60
6 litar x 20 A Fius/ MCB 40% litar 1.9
selebihnya
6 bil mata kipas siling. 2.9 ( 40 Amp )
5 I = 6 x 100 3
66%
240 x 0.85
6 1 mata loceng elektrik Diabaikan

I bil. x 7kW dapur pemasak. 29.16 10 ampere 15.7
7 I = 1 x 7 x 1000
+
240
30% f.l pekakas
memasak yang

disambung
melebihi 10
ampere +

5 ampere jika SAK
digabungkan

Unit 2 -19

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 16.6 100% 16.6

1 bil. x 4kW pemanas air jenis segera 21.9 Tiada faktor 21.9
kepelbagaian
8
I = 1 x 4 x 1000 18.28 Tiada faktor 18.28
240 kepelbagaian
3 bil. x 2k.k pendingin udara.
230.32 146.56
9 76.7 48.85
I = 3 x 2 x 746 10mm2 pvc/pvc
240 x 0.85 Utama 100Amp
1 bil. x 5k.k motor septic tank. S.A.K 63A/ 100mA
40A / 30Ma
10
I = 1 x 5 x 746
240 x 0.85

JUMLAH ARUS 3 FASA
JUMLAH ARUS SETIAP FASA
Saiz kabel utama
Saiz MCCB

Saiz RCCB

TINGKAT ATAS. I . MAX F.K I. ANGG
( Amp ) 66% ( Amp )
Bil Beban 66%
3.78 66% 2.5
14 bil. x 1 x 36 Watt lampu pendaflour.
1 I = 14 x 1 x 36 x 1.8 2.5 1.65

240 0.83 0.5

6 bil. mata lampu.
2 I = 6 x 100

240
2 bil. mata kipas siling.
3 I = 2 x 100

240 x 0.85

Unit 2 -20

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 100% litar 20
terbesar (20 +
4 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar – 2 litar 8
Amp) 28
4 I = 2 SSAK untuk satu litar.
2 litar x 20 A Fius/ MCB 40 +

2 bil. x 2k.k pendingin udara. 40% litar
selebihnya ( 40
5
I = 2 x 2 x 746 Amp )
240 x 0.85
1 bil. x 5k.k motor septic tank 14.6 Tiada faktor 14.6
kepelbagaian
6
I = 1 x 5 x 746 18.28 Tiada faktor 18.28
240 x 0.85 kepelbagaian
JUMLAH ARUS 3 FASA
79.99 65.52
JUMLAH ARUS SETIAP FASA 26.66 21.84

Contoh Pengiraan 3

Sebuah kilang kecil pengeluaran barangan plastik yang baru siap di bina memerlukan bekalan
tiga fasa 415 Volt, 50Hz , faktor kuasa 0.85 daripada pemegang lesen dan beban-beban
adalah seperti berikut :-

a) 30 bil. x 2 x 36 Watt lampu pendaflour.
b) 20 bil. x 1 x 36 Watt lampu pendaflour.
c) 10 bil. x 1 x 18 Watt lampu pendaflour.
d) 10 bil. x 150 Watt lampu tumpu.
e) 10 bil. x 60 Watt Kipas Dinding.
f) 50 bil. x 13A Suis soket alir keluar, (setiap solet alir keluar 500Watt), litar jejari.
g) 8 bil. x 1.5 k.k penyaman udara, satu fasa.
h) 8 bil. x 4.0 k.k penyaman udara, tiga fasa.
i) 3 bil. x 40 k.k, motor aruhan sangkar tupai, 3 – fasa.
j) 2 bil. x 20 k.k, motor aruhan sangkar tupai, 3 - fasa.
k) 4 bil. x 15 k.k, motor aruhan sangkar tupai, 3 – fasa.

Berpandukan peraturan-peraturan ST/TNB/MSIEC 60364, anda dikehendaki melukiskan
rajah satu garisan bagi pepasangan di atas. Nyatakan saiz Pemutus Litar Udara, Pengubah
Arus, Busbar Utama, Kabel Utama, Pengalir, kadar suis gear serta geganti perlindung dan
peranti perlindungan yang diperlukan bagi pepasangan tersebut.

Unit 2 -21

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 Merah Fasa Biru
20 bil. Kuning 20 bil.
Penyelesaian 7 bil. 20 bil. 6 bil.
3 bil. 4 bil.
a. Semua jenis beban diagihkan kepada 3 fasa 4 bil. 7 bil. 3 bil.
3 bil. 3 bil. 3 bil.
Bil Beban 37 bil 3 bil. 36 bil
4 litar 4 bil. 4 litar
1 30 bil. x 2 x 36W lampu pendaflour 37 bil.
2 20 bil. x 1 x 36W lampu pendaflour. 4 litar
3 10 bil. x 1 x 18W lampu pendaflour.
4 10 bil. x 150 W lampu tumpu.
5 10 bil. x 60 W kipas dinding

Jumlah Beban Pencahayaan
Jumlah litar setiap fasa

6 50 bil x 13A Suis Soket Alir Keluar ( 25 litar ) 18 SAK 16 SAK 16 SAK

9 litar 8 litar 8 litar

7 8 bil x 1.5 k.k pendingin udara satu fasa 3 litar 2 litar 3 litar

Jumlah beban 58 55 55

Jumlah litar 16 14 15

8 8 bil. x 4 k.k. Penyaman Udara 3-fasa. 1 litar 3 fasa
9 3 bil. x 40 k.k. motor sangkar tupai 3 – fasa 1 litar 3 fasa
10 2 bil. x 20 k.k. motor sangkar tupai 3 – fasa. 1 litar 3 fasa
11 4 bil. x 15 k.k. motor sangkar tupai 3 – fasa. 1 litar 3 fasa

Unit 2 -22

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

b. Pengiraan Faktor Kepelbagaian mengikut Jadual 1B, IEE On-Site Guide di bawah pepasangan
Industri Kecil.

Bil Beban I . MAX F.K I. ANGG

( Amp ) ( Amp )

30bil. x 2 x 36W lampu pendaflour

1 16.2 90% 14.58
I = 30 x 2 x 36 x 1.8
240
20 bil. x 1 x 36W lampu pendaflour

2 5.4 90% 4.86
I = 20 x 1 x 36 x 1.8
240
10 bil. x 1 x 18W lampu pendaflour.

3 1.35 90% 1.22
I = 10 x 1 x 18 x 1.8
240
10 bil. x 150W lampu tumpu

4 6.25 90% 5.63
I = 10 x 150
240
10 bil. x 60W kipas Dinding.

5 2.94 90% 2.65
I = 10 x 60W
240 x 0.85 104.17 100% litar 4.17
50 bil. x 13A SAK , Litar jejari terbesar +
(4.17 Amp) 50
I = 50 x 500
6 240 + = 54.17

1 litar untuk 2 SAK = 4.17 amp 50% litar
litar selebihnya = 104.17 – 4.17 selebihnya
= 100 amp
( 50 Amp )
JUMLAH ARUS SATU FASA
JUMLAH ARUS 3 FASA 136.31 83.11
45.44 27.7

Unit 2 -23

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

8 bil. x 1.5. k.k Penyaman Udara , satu fasa 14.63
I = 8 x 1.5 x 746
240 x 0.85 39.12 100%
beban
7 penuh
Arus satu fasa ialah 43.88 Amp motor
Arus tiga fasa ialah 14.63 terbesar
Arus bagi setiap motor ialah 5.48.
+
8 bil. x 4.0 k.k , penyaman udara 3 fasa.

I = 8 x 4 x 746
8

3 x 415 x 0.85

Arus bagi setiap motor ialah 4.89. 146.69 80% beban
3 bil. x 40 k.k , motor aruhan sangkar tupai 3 fasa. penuh

I = 3 x 40 x 746 motor kedua
9 terbesar

3 x 415 x 0.85 +

Arus bagi setiap motor ialah 48.89 amp 60% beban
2 bil. x 20 k.k, motor aruhan sangkar tupai 3 fasa. penuh
motor
I = 2 x 20 x 746
10 selebihnya.

3 x 415 x 0.85 48.89

Arus bagi setiap motor ialah 24.45 amp.
4 bil. x 15 k.k, motor aruhan sangkar tupai 3 fasa.

I = 4 x 15 x 746 73.35
11 3 x 415 x 0.85

Arus bagi setiap motor ialah 18.34 amp.

Unit 2 -24

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 100% 48.89
beban
Arus beban penuh motor tebesar ialah 48.89 Amp 48.89 penuh
motor
terbesar

+

Arus beban penuh motor kedua terbesar ialah 48.89 80% beban 39.11
48.89 amp. penuh

motor kedua
terbesar

+

Arus beban penuh motor selebihnya ialah 224.88 60% beban
amp. penuh
motor

selebihnya.

224.88 134.93
222.93
Jumlah Arus 3-Fasa bagi Motor Elektrik. 322.66

Jumlah Arus 3-Fasa Litar Pencahayaan dan Soket Alir Keluar 45.44 27.70
13Amp.
368.10 250.63
Jumlah Keseluruhan.
Saiz Pemutus Litar Udara. 400A, 3-Fasa TPN

Saiz Kabel Utama.

Unit 2 -25

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

MCCB 100A TPN 4 x 6mm2 PVC/PVC
MCCB 30A TPN 4 x 36mm2 PVC/PVC
4 x 16mm2 PVC/PVC
4 x 400mm2 PVC/PVC MAIN CABLE MCCB 60A TPN 4 x 4mm2 PVC/PVC
RRS
3 x ACB 3 x 400/5A Ke DB-IP
400 400A MCCB 60A TPN Ke DB-IL
/5A TPN 4 x 400/5A RRS simpanan

1 x 3 x 5A MCCB 60A TPN 1 x 40kk Motor Sangkar Tupai 3 
5A RRS 1 x 40kk Motor Sangkar Tupai 3 

EO PF R MCCB 30A TPN 1 x 40kk Motor Sangkar Tupai 3 
KW Y ATS 1 x 20kk Motor Sangkar Tupai 3 
ST B
MCCB 30A TPN 1 x 20kk Motor Sangkar Tupai 3 
FC ATS
1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
M MCCB 20A TPN
KWH Meter 3 phase ATS 1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
415V 50Hz
MCCB 20A TPN 1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
A.S V.S ATS 1 x 15kk Motor Sangkar Tupai 3 
1 x 4kk Penyaman Udara
MCCB 20A TPN 1 x 4kk Penyaman Udara
ATS 1 x 4kk Penyaman Udara
1 x 4kk Penyaman Udara
MCCB 20A TPN
ATS 1 x 4kk Penyaman Udara
1 x 4kk Penyaman Udara
MCCB 16A TPN 1 x 4kk Penyaman Udara
SDS 1 x 4kk Penyaman Udara

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

MCCB 16A TPN
SDS

A V
0-500A 0-500V

Unit 2 -26

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

R Y BN 2 x 4mm2 PVC/PVC

DARI RCCB 100A MCB 20A SPN 2 x 2.5mm2 PVC/PVC
DB-IP 4P Sensitivity DOL
0.1A 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
MCB 20A SPN 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
DOL 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN DOL 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
MCB 20A SPN 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
DOL 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
DOL 1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
1 x 1.5 kk Penyaman Udara 1
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN DOL 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN 2 x 13A Suis Soket Alir Keluar
MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN
DOL

MCB 20A SPN
DOL

MCB 20A SPN
MCB 20A SPN
MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

MCB 20A SPN

Unit 2 -27

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2

DARI RCCB 43A 4P MCB 6A SPN 2 x 1.5 mm2 PVC/PVC
DB-IL Sensitivity MCB 6A SPN
0.1A MCB 6A SPN 10 x 2 x 36 Watt Lampu Pendarflour

MCB 6A SPN 7 x 36 Watt Lampu Pendarflour
MCB 6A SPN 5 x 18 Watt Lampu Pendarflour &
MCB 6A SPN 5 x 150 Watt Lampu Tumpu
Simpanan
MCB 6A SPN Simpanan
MCB 6A SPN 10 x 2 x 36 Watt Lampu Pendarflour
MCB 6A SPN 7 x 36 Watt Lampu Pendarflour
5 x 18 Watt Lampu Pendarflour &
5 x 150 Watt Lampu Tumpu
Simpanan
Simpanan
10 x 2 x 36 Watt Lampu Pendarflour
6 x 36 Watt Lampu Pendarflour
10 x 60 Watt Kipas Siling
Simpanan
Simpanan

Unit 2 -28

MES 3113 ELECRICAL INDUSTRIAL INSTALLATIO 2 JADUAL FAKTOR KEPELBAGAIAN

Bil Maksud akan litar akhir Jenis persekitaran

dibentuk dari pengalir Pemasangan isi rumah Kedai kecil, stor, pejabat dan Hotel kecil, rumah
atau perkakas suis individu, termasuk blok penginapan dan sebagainya.
dimana kepelbagaian rumah individu persekitaran tempat
digunakan
perniagaan.

1 Lampu 66% dari jumlah 90% dari jumlah permintaan 75% dari jumlah permintaan

permintaan arus arus arus

2 Pemanas dan kuasa 100% dari jumlah 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari

(tetapi lihat 3 hingga 8 permintaan hingga 10A + perkakas yang terbesar + perkakas yang terbesar +

dibawah) 50% dari sebarang 75% beban penuh yang 80% beban penuh dari yang

permintaan arus yang selebih kedua terbesar + 60% beban

lebih 10A. penuh yang selebih

3 Perkakas memasak 10A + 30% beban penuh 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari
dari pemasak yang perkakas yang terbesar + perkakas yang terbesar +
melebihi 10A + 5A., 80% beban penuh dari yang 80% beban penuh dari yang
sekiranya soket alir kedua terbesar + 60% beban kedua terbesar + 60% beban
keluar bersama unit penuh yang selebih penuh yang selebih
kawalan pemasak.

4 Motor (selain dari 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari
motor lif yang perkara motor yang terbesar + 80% motor yang terbesar + 50%
didalam pertimbangan beban penuh yang kedua beban penuh dari motor
khas) terbesar + 60% beban penuh yang selebih
dari motor yang selebih

5 Pemanas air 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari

(instantaneous type) perkakas yang terbesar perkakas yang terbesar + perkakas yang terbesar +

+100% beban penuh dari 100% beban penuh dari 100% beban penuh dari

perkakas yang kedua perkakas yang kedua perkakas yang kedua

terbesar + 25% beban terbesar + 25% beban penuh terbesar + 25% beban penuh

penuh dari perkakas dari perkakas yang selebih dari perkakas yang selebih

yang selebih

6 Pemanas air
(thermostatically
controled) Kepelbagaian tidak dibenarkan

7 Pemasangan pemanas Kepelbagaian tidak dibenarkan
lantai

8 Pemasangan stor haba Kepelbagaian tidak dibenarkan
ruang panas

9 Susunan piawai dari 100% dari permintaan 100% dari permintaan arus dilitar terbesar + 50 % dari

litar akhir menurut arus dilitar terbesar + permintaan disetiap litar lain

lampiran 5 40% dari permintaan

disetiap litar lain

10 Soket alir keluar selain 100% dari permintaan 100% dari permintaan arus 100% dari permintaan arus

dari yang 9 diatas dan arus yang digunakan + yang digunakan + 75% dari yang digunakan + 75% dari

perkakas pegun selain 40% dari permintaan permintaan arus disetiap permintaan arus disetiap

yang diberi diatas. arus disetiap punca yang punca yang digunakan punca diruang utama + 40%

digunakan dari permintaan disetiap

punca yang digunakan

Unit 2 -29