ชันโรง 1-8 ๅ

ชันโรงแมลงตวั จ๋วิ แต่ประโยชน์มหาศาล

ชนั โรงเป็นแมลงจำพวกผ้งึ ท่ีไม่มีเหล็กใน (Stingless bee) มมี ำกกว่ำ 500 ชนิดทว่ั โลกพบทวั่ ไป
ในเขตร้อนตลอดจนบริเวณใกลเ้ คยี งที่ติดกบั เขตร้อน ในส่วนของประเทศไทยปัจจบุ นั ไดม้ ีกำรคน้ พบพนั ธุ์
ชนั โรง จำนวน 37 ชนิด รวม 12 สกลุ กระจำยอยทู่ ว่ั ทกุ ภำคของประเทศไทย ดงั น้ี

ลกั ษณะทวั่ ไปของชนั โรง ประกอบดว้ ย 3 ส่วน

ชื่อเรียกชันโรงแต่ละภาค
ภำคเหนือ : เรียกชนั โรงชนิดตวั เล็กว่ำ “ข้ตี งั นีหรือข้ตี งึ ” ชนิดตวั ใหญ่เรียกวำ่ ข้ยี ำ้ ดำ , ข้ียำ้ แดง
ภำคใต้ : เรียกชนั โรงท้งั ตวั เลก็ ตวั ใหญ่วำ่ “แมลงยงุ่ ”
ภำคตะวนั ออกเฉียงเหนือ (ภำคอสี ำน) : เรียกชนั โรงทีท่ ำรังใตด้ ินว่ำ “ข้สี ูด”
ภำคกลำง : เรียก “ชนั โรง”
ภำคตะวนั ออก : เรียกชนั โรงว่ำ “ตวั ชำมะโรง” หรือ “อีโลม”
ภำคตะวนั ตก : เรียก ชนั โรงว่ำ “ตวั ตุง้ ติ้ง” หรือต้งิ

ประเภทชันโรง แบ่งตามลกั ษณะท่ีอย่อู าศัย
1. ชันโรงป่ ำ อำศยั อยู่ตำมโพรงหรือลำตน้ ไมใ้ หญ่ เป็นชนั โรงกลุ่มที่โบรำณทสี่ ุดเนื่องจำกในโพรงไม้ อุณหภูมิ
จะเยน็ สบำยตลอดเวลำ ไม่สำมำรถนำมำเล้ียงไดเ้ พรำะไม่สำมำรถทนทำนต่อกำรเปลี่ยนแปลงของอำกำศได้
ไดแ้ ก่ ชนั โรง (ข้ยี ำ้ ดำ) ชนั โรงยกั ษ์ (ข้ยี ำ้ แดง) ชนั โรงสิริรธร ชนั โรงปำกแตรใหญ่
2. ชนั โรงก่ึงป่ ำก่ึงบำ้ น อำศยั อยูต่ ำมตน้ ไมก้ ิ่งไมท้ ่ีไมใ่ หญ่โตนกั และอำศยั ตำมรอยแตกของบำ้ น ซอกตึก กล่อง
ไม้ หรือวตั ถุทม่ี ลี กั ษณะเป็นโพรง ซ่ึงชนั โรงสำมำรถเขำ้ อำศยั ได้ ไดแ้ ก่ ชนั โรงใตด้ ิน ชนั โรงปำกแตร

3. ชันโรงบำ้ น ชันโรงท่ีทำรังอำศัยในโพรงเทียมที่เกิดตำมอำคำรบ้ำนเรือน ในเครื่องใช้ไม้สอย ในภำชนะ
เคร่ืองมือและส่ิงประดิษฐ์อ่ืนๆ ที่ท้ิงไว้ในร่มสภำพเป็ นโพรงเพรำะเป็ นท่ีอยู่อำศัยกันแดดกันฝนได้ เช่น
ชนั โรงหลงั ลำย , ชนั โรงขนเงิน , ชนั โรงรุ่งอรุณ

เป็นแมลงสังคม (Social Insect) แบ่งออกเป็น 3 วรรณะ

นำงพญำชันโรง เปรียบเสมือนหัวหน้ำครอบครัวมี
ขนำดตวั ใหญ่ ลำตวั ยำว หนวดมี 12 ปลอ้ ง มีหน้ำที่
วำงไขแ่ ละควบคมุ กำรทำงำนของชนั โรงงำนภำยใน
รงั ท้งั หมดให้อยดู่ ว้ ยควำมเรียบร้อย

ชันโรงตวั เมียหรือชันโรงงำน มีขนำดเล็ก
ส่วน อก และทอ้ งสีเหลืองเขม้ กว่ำนำงพญำ
หนวดมี 12 ปลอ้ งมหี นำ้ ท่ีต้งั แตก่ ำรทำควำม
สะอำดรัง สร้ำงกลุ่มไข่ ซ่อมแซมรัง เป็นพี่
เล้ียงช่ วงน ำ งพญำ วำงไข่ ป้ อ งกันรัง
ตลอดจนกำรออกหำอำหำร ไดแ้ ก่ น้ำหวำน
เกสรและยำงไม(้ Propolis)

ชันโรงตวั ผู้ มีอำยุ 20 วนั มีขนำดเล็กใกลเ้ คียงกบั ชนั โรงตวั เมียมีตำและทอ้ งสีน้ำตำลเขม้ ตำรวมเจริญพฒั นำดี
หนวดมี 13 ปลอ้ งส่วนของกรำมไมพ่ ฒั นำ ปลอ้ งสุดทำ้ ยของทอ้ งมีคลีบสำหรับผสมพนั ธุ์ (Genitalia) ส่วนขำคู่
หลังจะเล็กกว่ำชันโรงตัวเมีย ชอบจับกลุ่มอยู่บริเวณหน้ำรังที่กำลังจะมีนำงพญำใหม่ออกเรือน มีหน้ำที่
ผสมพนั ธุก์ บั นำงพญำพรหมจรรยแ์ ลว้ กลบั รงั ไมไ่ ด้

วงจรชีวิตของชันโรงมี 4 ระยะ

อำยเุ ฉล่ยี ประมำณ 210 วนั

ระยะไข่

ตวั เตม็ วยั 6 - 7 วนั ระยะตวั หนอน
มี 5 ระยะ
อายขุ องชันโรงต้งั แต่ระยะไข่
จนถงึ ตวั เต็มวัย

ใช้เวลาประมาณ 40 วัน

26 วนั 6 - 7 วนั

ระยะดกั แด้
มี 3 ระยะ

การผสมพนั ธ์ุ

นำงพญำจะผสมพนั ธุ์เพียงคร้ังเดียวตลอดกำรดำรงชีวิต สำหรับกำรออกเรือนของนำงพญำชันโรง
ตัวใหม่หรือนำงพญำชันโรงพรมจรรย์ ชันโรงตัวเมียหลำยสิบตัวจะดำเนินกำรสำรวจตรวจหำสถำนท่ี
ที่เหมำะสมในกำรสร้ำงรัง เมื่อชันโรงงำนหำรังใหม่ได้แล้ว นำงพญำจะผสมพันธุ์กับตัวผู้ภำยในรัง
โดยได้รับเชิญจำกชันโรงตัวเมียของรังน้ันเพื่อป้องกันไม่ให้ชันโรงตัวผูจ้ ำกรังเดียวกันเข้ำผสมพันธุ์กับ
นำงพญำ เป็ นวิธีธรรมชำติป้องกันระบบเลือดชิด จะให้ชันโรงตัวผู้จำกที่อื่นมำผสมพันธุ์ได้หลำยตัว
หลกั จำกน้นั นำงพญำจะเขำ้ ไปอยู่ในรังใหม่ แต่ยงั ส่ือสำรกบั รังเก่ำอยู่ช่วงระยะหน่ึง หลงั จำกน้ันอีก 1 - 2 วนั
นำงพญำจะเริ่มวำงไข่ผลิตประชำกรภำยในของตัวเองเพ่ิมมำกข้ึนโดยจะวำงไข่ได้เฉล่ีย 20-40 ฟอง/วนั
สำหรับนำงพญำใหม่ที่พร้อมผสมพันธุ์จะต้องมีอำยุประมำณ 6 - 8 วัน และฤดูขยำยพันธุ์จะอยู่ช่วง
เดือนพฤษภำคมไปจนถงึ เดือนกรกฎำคม

จำกพฤติกรรมปกติต่ำงๆ ภำยในรังชันโรงนำงพญำ (queen) จะเร่ิมวำงไข่ ตอ้ งไดร้ ับกำรกระตุน้ ให้
ชนั โรงตวั เมีย (worker) คอยป้อนอำหำรใส่ในหลอดรัง (Cell) จนพอ หลงั จำกน้ัน นำงพญำจึงวำงไข่และวำงไข่
เสร็จชนั โรงจะเร่ิมทำกำรปิ ดหลอดรงั ทว่ี ำงไขแ่ ลว้ ทนั ที และไข่จะไมเ่ ปิ ดอีกเลย

ช่วงออกไข่เป็นตวั หนอน ดกั แดแ้ ละออกเป็นตวั เต็มวยั ใชเ้ วลำประมำณ 40 วนั ซ่ึงตวั เต็มวยั เมื่อครบ
อำยุ ถำ้ ไมไ่ ดร้ บั กำรช่วยเหลือ จำกชนั โรงตวั เมียพี่เล้ียงช่วยกดั ฝำหลอดใหอ้ อกจำกหลอดดกั แด้ ตวั เต็มวยั ก็ออก
ไม่ได้ สำหรับหลอดนำงพญำมีขนำดใหญ่กว่ำหลอดของชันโรงตวั เมียและหลอดของชันโรงตัวผูก้ ำรสร้ำง
หลอดนำงพญำจะแทรกในกลุ่มของหลอดรงั ตวั อ่อน

โครงสร้างของรังชันโรง

กลมุ่ ไขห่ รือเซลลต์ วั อ่อน กล่มุ ถว้ ยน้ำผ้งึ
กลุม่ ถว้ ยเกสร

โครงสร้างเซลล์วางไข่

กำรสร้ำงเซลลต์ วั อ่อนเรียงตวั แบบกลมุ่
(cluster development)
พบในสำยพนั ธุ์ขนเงนิ

กำรสร้ำงเซลลต์ วั ออ่ นเรียงตวั แบบแผงธรรมดำ
(comb development) และแบบแผงเกลียววน
(spiral comb development )

ชันโรงที่นิยมนามาเลยี้ งเพอื่ ช่วยผสมเกสรพชื ผลทางการเกษตร

1.ชนั โรงหลงั ลำย T.fascobalteata (Cameron) แหล่งอำศยั : อยใู่ นโพรงมดื ตำมบำ้ นเรือน เคร่ืองใช้ ภำชนะสิ่งของ
2.ชนั โรงขนเงนิ T.pagdeni (Schwarz) โพรงไม้ กระถำง อณุ หภมู ิทเี่ หมำะสม : 28 – 35 องศำเซลเซียส
3.ชนั โรงรุ่งอรุณ T.laeviceps

4.ชนั โรงปำกแตรใหญ่ Lepidotrigona terminate (Smith) แหล่งอาศัย : อยใู่ นสภำพแวดลอ้ มของมนุษยท์ ี่ปลูก
สร้ำงข้นึ จำกพ้นื ท่ีก่ึงป่ ำน เรือกสวนนำไร่ เพอื่ ใช้พ้ืนท่ี

5.ชนั โรงปำกแตรกลำง Lepidotrigona doipaensis (Schwarz) ทำกำรเกษตรธรรมชำติ โดยมีตน้ ไมเ้ น้ือแขง็ อยใู่ น
พ้นื ท่ี บนดอย อณุ หภูมทิ ีเ่ หมำะสม : 80 - 130 องศำ

ลกั ษณะทอ่ี ย่อู าศัยของชันโรง

1. อยอู่ ำศยั ตำมโพรงตน้ ไมใ้ หญ่

2. อยอู่ ำศยั ในดินจอมปลวก

3. อยอู่ ำศยั ตำมกิ่งไม้

4. อยอู่ ำศยั ตำมรอยแตกของบำ้ น กลอ่ งไม้ ทอ่ และโพรงเทยี มตำ่ งๆ

ปัจจัยควบคมุ การเจริญเติบโตของชันโรง

1. ภมู อิ ากาศ (Weather) ชอบภมู อิ ำกำศแบบร้อนช้ืน

2. อุณหภูมิ (Ambient Temperature) อุณหภูมิท่ีเหมำะสมแก่กำรเจริญเติบโตของชันโรงทุกชนิดอยู่ระหว่ำง
28-31 องศำเซลเซียส ส่วนระดับของอุณหภูมิวิกฤติท่ีมีผลต่อกำรเจริญเติบโต กำรอำหำร และกำรไข่
ของนำงพญำลดลงคือ 35 องศำเซลเซียส และอุณหภูมิท่ีต่ำท่ีสุดท่ีทำให้ชันโรงดำเนินกิจกรรมไม่ได้ หรือ
หยดุ กิจกรรมไมเ่ คลือ่ นไหว คือ ที่อุณหภมู ิ 15 องศำองศำเซลเซียส

3. ความชื้น (Humidity) ในเซลล์ตวั อ่อนในระยะไข่จะเจริญเป็นปกติตอ้ งมีควำมช้ืนไม่ต่ำกว่ำ 85 - 95 % RH
มีผลโดยตรงต่อ กำรฟักไข่ และกำรกินอำหำรของหนอนวยั 1 วนั ถึงที่ 3 ควำมช้ืนทวั่ ไป 75 - 85 % RH

4. แสงแดด (Sunlight) แสงแดดเป็ นปัจจัยสำคัญต่อกำรอยู่อำศัยของชันโรง เพรำะแสงแดดมีควำมจำเป็ น
ต่อพฤติกรรมกำรหำอำหำรของชันโรงซ่ึงตอ้ งใช้แสงแดดนำทำง แต่แสงแดดทำให้รังชันโรงร้อน ถึงตำย
ยกรังได้ถ้ำรังชันโรงตำกแดดนำนเกิน 2 ช่ัวโมงทำให้ เกิดควำมร้อนสะสมในรังค่อนข้ำงสูงโดยเฉพำะ
รงั ที่มฝี ำผนงั เน้ือไมบ้ ำง

5. ความเร็วลม (Wind speed) ควำมเร็วลมเป็ นตัวแปรที่ทำให้กิจกรรมต่ำงๆลดลง เม่ือควำมเร็วลมเกิน
20 – 25 กม./ซม. มีผลกระทบต่อกำรบินหำกินของชันโรงมีปี กที่บอบบำง ไม่สำมำรถต้ำนสภำพลมแรงได้
ควำมเร็วลมจะตอ้ งต่ำกวำ่ 8 กม./ซม. จึงจะไมม่ ีผลกระทบตอ่ กำรบนิ หำกินของชนั โรง