ประวัติศาสตร์ ป.5 การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา

พฒั นาการดา้ นการเมืองการปกครอง
สมัยอยุธยา

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

ภาพวาดจาลองกรุงศรีอยุธยา ฝีมือชาวฮอลนั ดาในพทุ ธศตวรรษที่ ๒๓
จากศนู ยศ์ ึกษาประวัติศาสตร์ จังหวดั พระนครศรอี ยุธยา

ประวัตศิ าสตร์ ชนั้ ประถมศึกษาปีที่ ๕

ภูมิประเทศของอยุธยาประกอบด้วยแม่น้ าลาคลองมากมาย
ทาให้พ้ืนท่มี คี วามอุดมสมบูรณ์ เหมาะแก่การเพาะปลูกและค้าขายโดย
ใช้แม่น้ าลาคลองเป็นเส้นทางคมนาคมติดต่อค้าขายกับชุมชนและ
เมืองต่าง ๆ ได้โดยสะดวก อีกท้ังท่ีตั้งอยู่ไม่ไกลจากทะเล ทาให้มี
การติดต่อกับเส้นทางการค้านานาชาติได้ง่ายข้ึน ประกอบกับบริเวณนี้
เป็นชุมชนที่มีกาลังคนและมีความเจริญมาก่อน ทาให้อยุธยาสามารถ
พฒั นาเป็นอาณาจักรทร่ี ุ่งเรืองไดใ้ นเวลาตอ่ มา

อยุธยาเจริญรุ่งเรืองสืบเน่ืองมาเป็นเวลายาวนานถึง ๔๑๗ ปี
โดยมีพระมหากษัตรยิ ป์ กครองทัง้ ส้นิ ๓๓ พระองค์

ประวตั ศิ าสตร์ ชน้ั ประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

พฒั นาการของอาณาจักรอยุธยา

๑ ด้านการเมืองการปกครอง

พระมหากษัตริย์ไทยสมัยอยุธยา มีพระราชอานาจสูงสุดใน
ฐานะท่ีทรงเป็นสมมติเทพ (อ่านว่า สม-มุด-ติ-เทบ หมายถึง
เทวดาโดยสมมุติ) ดังจะเห็นได้จากที่ประทับซ่ึงเป็นพระราชวังที่
งดงาม มีระเบียบพิธีกรรมอันศักด์ิสิทธ์ิ เช่น พิธีราชาภิเษก
พธิ ีถอื น้าพระพิพัฒนส์ ัตยา

ประวัตศิ าสตร์ ช้ันประถมศกึ ษาปีที่ ๕

เคร่ืองประกอบพิธถี ือน้าพระพพิ ฒั นส์ ตั ยา ศนู ยศ์ ึกษา
ประวัตศิ าสตรอ์ ยธุ ยา จังหวดั พระนครศรีอยธุ ยา

ประวตั ศิ าสตร์ ช้นั ประถมศึกษาปีท่ี ๕



การเมอื งการปกครองสมัยอยุธยาแบ่งออกเป็น ๓ ระยะ คือ
๑) การเมอื งการปกครองสมัยอยุธยาตอนต้น (พ.ศ. ๑๘๙๓-

พ.ศ. ๑๙๙๑)
ใ น ส ม ั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ต้ น ส ม เ ด็ จ พ ร ะ ร า ม า ธิ บ ดี ท่ี ๑

ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แบ่งส่วนราชการที่สาคัญออกเป็น
๓ ส่วน ได้แก่ การปกครองส่วนกลาง การปกครองส่วนหัวเมือง
และการปกครองหวั เมอื งประเทศราช ดังน้ี

ประวัตศิ าสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีที่ ๕

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕







ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

หัวเมืองประเทศราช

เมืองประเทศราช คือ เมืองหรือแคว้นที่ยอมรับอานาจของ
อยุธยา ในสมัยอยุธยาตอนต้น เมืองประเทศราช ได้แก่ เมือง
สโุ ขทัย มะริดและทวาย พระมหากษตั ริย์ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ฯ
ให้เจ้าเมืองปกครองเมืองหรือแคว้นของตนเองโดยอิสระ แต่ต้อง
ส่งเคร่ืองราชบรรณาการให้กรุงศรีอยุธยาตามเวลาที่กาหนดไว้
และตอ้ งสง่ กองทัพมาชว่ ยเหลอื เม่อื เกดิ ศกึ สงคราม

ประวัตศิ าสตร์ ชนั้ ประถมศกึ ษาปีท่ี ๕



๒ ) ก า ร เ มื อ ง ก า ร ป ก ค ร อ ง ส ม ั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ก ล า ง
(พ.ศ. ๑๙๙๑-พ.ศ. ๒๒๓๑) การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา
ตอนกลาง มีการเปล่ียนแปลง คือ ในรัชกาลของสมเด็จพระบรม-
ไตรโลกนาถ ทรงปฏิรูปการปกครองให้เป็นระเบียบย่ิงข้ึน
โดยจัดรูปแบบการปกครอง ดังนี้

ประวัติศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีที่ ๕

การปกครองส่วนกลาง

แ ย ก อ า น า จ ฝ่า ย ท ห า ร แ ล ะ พ ล เ รื อ น อ อ ก จ า ก ก ั น คื อ
ฝ่ายทหารมีสมุหพระกลาโหม เป็นหัวหนา้ ดูแลกิจการทหาร
ภายในหัวเมืองต่าง ๆ
ฝ่ายพลเรือนมีสมุหนายก เป็นหัวหนา้ ดูแลกิจการพลเรือน
และจตสุ ดมภ์ ทงั้ ยงั เปลย่ี นช่อื หน่วยราชการจตุสดมภ์ ดงั น้ี

ประวัติศาสตร์ ช้นั ประถมศึกษาปีท่ี ๕

การปกครองสว่ นกลาง

ประวัตศิ าสตร์ ชน้ั ประถมศึกษาปีท่ี ๕



การแบ่งหน่วยงานเป็นฝ่ายทหารและพลเรือนเป็นการเพ่ิม
ความสามารถให้กับการปกครองส่วนกลาง ให้ปกครองหัวเมือง
ได้ดีย่ิงข้ึน หน่วยงานทั้งสองต่างมีหน่วยงานแยกย่อยปฏิบัติตาม
หนา้ ท่ีต่างกัน แต่ในกรณี ที่บ้านเมืองเกิดศึกสงคราม ขุนนาง
ท้ังฝา่ ยทหารและพลเรือนต้องระดมกาลงั ชว่ ยส้รู บกบั ขา้ ศึก

ประวัติศาสตร์ ชั้นประถมศึกษาปีท่ี ๕

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ยกเลิกเมืองลกู หลวง ให้มแี ตห่ ัวเมืองช้ันในและหัวเมืองชั้นนอก
ทั้งนี้ เพ่ือให้ส่วนกลางมีขอบเขตการบังคับบัญชาโดยตรง
กว้างขวางข้ึน และมปี ระสิทธิภาพมากข้ึน

ประวตั ิศาสตร์ ชัน้ ประถมศึกษาปีที่ ๕





ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

ประวตั ิศาสตร์ ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี ๕

๓) การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนปลาย (พ.ศ. ๒๒๓๑-
พ.ศ. ๒๓๑๐)

ช่วงเวลาท่ีกรุงศรีอยุธยาเร่ิมเส่ือมอานาจ เกิดปัญหาความ
ไม่สงบภายในราชอาณาจักร การปกครองในสมัยนี้ยังคงรูปแบบตาม
สมัยอยุธยาตอนกลาง แต่มีการเปลี่ยนแปลงบางส่วน กล่าวคือในสมัย
สมเด็จพระเพทราชา พระองค์ทรงแบ่งหัวเมืองออกเป็น ๒ ฝ่าย คือ
หัวเมืองฝา่ ยใต้ให้สมุหพระกลาโหมทาหนา้ ที่รับผิดชอบงานด้านทหาร
และพลเรือน หัวเมืองฝา่ ยเหนือให้สมุหนายก ทาหนา้ ที่รับผิดชอบงาน
ด้านทหารและพลเรือน ส่วนหัวเมืองชายทะเลทางด้านตะวันออก
ให้กรมคลังเป็นผู้รับผิดชอบ ท้ังน้ีเพ่ือจากัดอานาจขุนนางผู้ใหญ่ไม่ให้
มอี านาจมากเกนิ ไป

ประวัติศาสตร์ ช้นั ประถมศกึ ษาปีที่ ๕





ผังเมืองกรงุ ศรีอยธุ ยา ซ่งึ วศิ วกรชาวฝร่งั เศสได้จัดทาข้ึน
ใน พ.ศ. ๒๒๓๐ ที่มาภาพ : การท่องเที่ยวแหง่ ประเทศไทย.

พระนครศรอี ยุธยา มรดกโลก. ๒๕๔๓. หนา้ ๔๐.

ประวัตศิ าสตร์ ช้ันประถมศึกษาปีท่ี ๕

โดย
ครภู าวนา สระทองลอ้ ม

กล่มุ สาระการเรยี นรู้
สงั คมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม

โรงเรยี นวัดสรอ้ ยทอง
สานกั งานเขตบางซ่ือ กรงุ เทพมหานคร

ประวัตศิ าสตร์ ชน้ั ประถมศึกษาปีท่ี ๕

จบแลว้ ครบั

ประวัตศิ าสตร์ ชัน้ ประถมศึกษาปีท่ี ๕