Дәрістер невр.нег

5В010500-Дефектология мамандығы, 1-курс «Невропатология негіздері» пәні бойынша дәрістік сабақ тезистері 1-дәріс. Невропатологияға кіріспе Жоспар: 1. Пәннің мақсаты, міндеттері, басқа пәндермен байланысы, даму тарихы 2. Жүйке жүйесінің онтогенезі мен филогенезі. 1. Неврология ғылымы қалыпты жағдайдағы нерв жүйесінің құрылысын, қызметін, дамуын қарастырады. Ал невропатология ғылымы жүйке жүйесінің дерттік жағдайларын, ауруларын зерттейді. Дефектолог-мамандардың тәжірибесінде жүйке аурулары басты орын алады, сондықтан бұл пәнді оқытудың маңызы өте зор. Невропатология мен дефектология бiр-бiрiмен тығыз байланыстағы ғылымдар. Олардың екеуi де физикалық және психологиялық кемшiлiктерi бар адамдарды тексерiп, зерттейдi. Олар: нашар естушiлiк, мүкiстiк, соқырлар, нашар көрушiлiк, зияты шектелген т.с.с. Күнделiктi практикада невропатолог дефектологпен бiріге отырып, дефектiнiң сипатын, оның қандай дәрежеде зақымдалғанын, ол баланың өсiп-дамуына, оның жүйке жүйесiнiң қалыптасуына қандай әсерi бар екенiн анықтайды. Дефектолог және дәрiгер-невропатолог бiрге отырып, оның аномальдық дамуына алдын-ала болжамдар жасайды, оны оқытып тәрбиелеудiң ең тиiмдi әдiстерiн таңдап, бұзылған функцияларды түзету әдiстерiн анықтайды. Невропатология ғылымының дамуына Ф.Сильвий, Л.Роландо, А.Везалий, Р.Декарт, П.Брока, К.Вернике, И.П.Павлов, И.М.Сеченов, А.Я.Кожевников, Г.И.Россолимо, А.Р.Лурия, К.Фрит және т.б. көптеген ғалымдардың үлесі зор. Қазақстанда невропатология саласына зор үлесін қосқан ғалымдарға келетін болсақ, олар: С.Қайшибаев – невропатология бойынша қазақ тіліндегі 2 томдық оқулықтың авторы, М.М.Лепесова және А.Х.Джаксыбаева балалардағы жүйке жүйесінің туа біткен ақаулары, нейро-психикалық тежелуі сияқты мәселелерді зерттеген, Ш.А.Булекбаева балалардың церебралдық сал ауруы кезіндегі оңалту мәселелерін зерттеген. Невропатология медицинаның көптеген салаларымен тығыз байланысты: анатомиямен, физиологиямен, эмбриологиямен, гистологиямен, генетикамен және т.б. 2. Жүйке немесе нерв жүйесі адам организміндегі өмірлік маңызы бар басты жүйелердің бірі болып табылады. Ол дененің сыртқы ортаның әсеріне бейімделуін және дененің біртұтас қызметінің іске асуын қамтамасыз етеді. Сонымен бірге нерв жүйесі ішкі мүшелердің қызметін реттейді және бүкіл өмір бойы олардың жұмысын үнемі өзгеріп отыратын сыртқы ортаға сәйкестендіреді. Жүйке жүйесінің құрылысы мен қызметі өте күрделі болып келеді. Нерв жүйесі онтогенезде және филогенезде әртүрлі даму сатыларынан өтеді және бірте-бірте күрделеніп отырады. Жүйке жүйесінің онтогенезі. Адам ұрығын жатыр ішілік дамудың әртүрлі кезеңдерінде зерттеу (4 айға дейін) және оны басқа омыртқалылардың ұрығымен салыстыру олардың құрылысының кейбір ортақ ұқсастықтарын анықтады. 1864ж. неміс ғалымы Э.Геккель адам ұрығының даму барысында өзіне дейінгі төменгі қатардағы омыртқалылардың барлық даму кезеңдерін қайтайтындығын пайымдаған пікірін жариялады. Бұл пікір кейінірек ғылымға Геккельдің биогенетикалық заңы атауымен енген, ол бойынша онтогенез филогенездің қысқартылған қайталануы ретінде қарастырылады. Нерв жүйесінің қалана бастауын байқау мүмкіндігі ұрықтың екі апталығында болады, ол табақша түрінде көрінеді. Нерв жүйесі ұрықтың эктодерма жапырақшасының арқа жотасынан түзіледі. Көп кешікпей табақшаның шеттері біртіндеп бүгіліп, науа жасайды. Біртіндеп науаның алдыңғы және төменгі ұштарынан басқа шеттері бітісе бастайды, сөйтіп медуллярлық түтік немесе ми түтігі түзіліп, ол ұрықтың ішіне қарай батады. Ұрық дамуының 4-ші аптасында ми түтігінің алдыңғы ұшы біркелкі емес дамып, үш көпіршік түрінде кеңейеді. Одан әрі алдыңғы және артқы көпіршіктер қайта бауланады да, бес ми көпіршігі пайда болады, олар бас миының негізгі бөліктерін құрайды. Ең соңғы (бесінші) көпіршіктен сопақша ми түзіледі, төртінші көпіршіктен варолий көпірі мен мишық, ортаңғы (үшінші) көпіршіктен ортаңғы ми, ал екінші көпіршіктен көру төмпешіктері

(таламус), гипоталамикалық аймақ және қыртыс асты түйіндерінің бір бөлігі – паллидум (бозғылт шар) түзіледі. Медуллярлы түтіктің оральды бөлімінен (алдыңғы,яғни бірінші ми көпіршігінен) ми жарты шарлары және қыртыс асты құрылымдарының басқа бөлігі – неостриатум (жолақ дене) түзіледі. Ми түтігінің бүйір бөліктерінде орналасқан жасушалардан жұлын пайда болады. Ми түтігінің қуысы жұлынның арнасына айналады, ол алдыңғы бөліктерін кеңейіп, мидың қарыншаларын түзеді. Жұлынның дамуы мидың дамуына қарағанда қарқынды жүреді. Әдетте ол үш айлық ұрықта негізінен түзіліп болады. Ми көпіршіктерінің дамуы біркелкі өтпейді. Тік болған ұзындық осі иіліп, үш бүгіліс жасайды. Мидың алдыңғы көпіршігі қарқынды өседі, одан мидың жарты шарлары мен қыртыс асты түйіндері дамиды. Төрт айлық ұрықта салына бастаған сайлар мен қатпарлар байқала бастайды, ал бесінші айында әлдеқайда жақсы білінеді. Ұрықтың миы босану кезіне қарай сыртқы белгілеріне қарағанда жеткілікті қалыптасқандай болады. Нәрестелердің миында ересек адамдардағыдай, бірақ кішірейтілген түрде барлық сайлар мен қатпарлар болады. Нерв талшықтарының миелиндену үрдісі эмбриональды өмірдің төртінші айында басталып, негізінде екіүш жаста аяқталады, бірақ миелин қабатының ұлғаюы организм өсуінің барлық кезеңінде жүруі мүмкін. Баланың әр жас кезеңіне сәйкес нерв жүйесінің белгілі бір аймақтары жетіліп, іске қосылып жатады. Мысалы, 1,5-2 айында таныс адамды ажырата алады, 2-3 айында аунай бастайды, 6 айында отырады, 1 жаста жүреді және т.с.с. Осының бәрі онтогенездік даму сатылары болып есептеледі. Жүйке жүйесінің филогенезі. Өзіндік рецептивтік түзілістердің ең қарапайым түрін біз инфузорияларда (біржасушалыларда) кездестіреміз. Инфузорияның рецептивті аппараты ауыз тесігінің алдында орналасқан арнаулы жетілген протоплазма аймағынан тұрады. Одан қозғалыс мүшесі болып табылатын мионемаларға бірнеше талшықтар, жұтқыншақ қабырғасына бірнеше талшықтар кетіп, көпжасушалылардың жұтқыншақ маңы сақинасына ұқсас түзіліс пайда болады. Инфузориялардың осы аппараты бұзылған кезде қозғалыстар тепе-теңдігі бұзылады. Инфузорияның рецептивті түзілістері жүйке жүйесінің прототипі болып табылады. Көпжасушалы жануарларда торлы жүйке жүйесі түзіледі. Мысаыл, гидраның деңгейінде жасушалар арасында тұрақты байланыстар пайда болады. Нерв жасушаларының бір-бірімен тор, яғни жүйке жүйесінің алғашқы элементін түзіп, қосылуын қамтамасыз ететін өсінділері болады. Гидраның беткейінен тітіркеністер қызмет орындалу үшін ішкі жасушаларға беріледі. Омыртқасыздардың жүйке жүйесі нерв түйіні (ганглий) түріндегі ерекше рецепторлардың болуымен сипатталады, сонымен бірге кейбір жануарларда олар дене беткейінде таралып, ал басқаларында организмнің әртүрлі нүктелерінде орналасып, әр сегмент үшін рефлекторлық орталық ролін орындайды. Жүйке жүйесінің құрылысының ганглионарлы түрі төменгі даму сатысындағы тірі организмдерге тән. Омыртқалыларда алғашқы рет орталық жүйке жүйесі пайда болады (жұлын). Нерв жүйесінің бұл көбірек жетілген түріне енді орталықтандырылған әрекеттер, сонымен қатар жергілікті (таңдаулы) тітіркенуді шақыру қабілеті тән. Бірақ келесі сатыдағы балықтардың миының адамның миы сияқты 5 бөліктен тұратындығы байқалады. Әсіресе оларда ортаңғы ми мен мишық күшті дамыған. Жабынды тәрізді бөлігі көрінбейді, қыртыстық құрылымдар жұқа пластинка түрінде болады. Амфибияларда негізінен иіс қызметін атқаратын алдыңғы мидың жабынды тәрізді бөлігі біраз көрінеді. Нағыз қыртыс әлі жоқ, бірақ кубтәрізді жасушалардың қабаты бар. Үлкен мидың жартышарлары ортаңғы миға қарағанда басым болады. Мишығы балықтармен салыстырғанда әлсіз дамыған. Бауырмен жорғалаушыларда (жыландарда, тасбақаларда және т.с.с.) қыртыс бөлігінің біраз түзілгендігі байқалады. Мидың басқа бөліктеріне қарағанда алдыңғы ми анық басым болады. Құстарда алдыңғы мидың жабынды тәрізді бөлігі одан да жақсы дамыған. Жартышарлардың дамығандығы сонша, аралық миды ғана емес, ортаңғы миды да жауып тұрады. Әсіресе, жолақты дене, сонымен қатар көру төмпешігі мен мишық та жақсы дамыған. Нағыз қыртыстың өзі шамалы ғана дамыған. Алдыңғы мидың жабынды тәрізді бөлігі сүтқоректілерде ең күшті дамыған. Олардың жарты шарлары көптеген жүйке жасушаларынан тұратын сұр затпен қапталған. Жоғары омыртқалыларда ми жарты шарлары немесе жаңа ми (неоэнцефалон) ежелгі түзілімдерді – аралық ми мен ортаңғы миды, немесе ескі миды (палеоэнцефалонды) жауып тұрады. Сонымен қатар, мидың сыртқы беті де өзгереді. Осылай, қоянның өзінде сайлар мен қатпарлардың

түзілуі байқалады, ал мысықта олар айқындала түседі. Одан кейін, итте сайлар мен қатпарлар аздап қарапайымдау архитектоникалы болса да, өте айқын дамыған болады. Маймылдың миы сыртқы түрі бойынша адам миына едәуір жақындай түседі, сонымен қатар сайлар мен қатпарлардың орналасу түрі де күрделенеді. Мидың жабынды тәрізді бөлімі адамда ең жоғарғы даму дәрежесіне жетеді. 2-дәріс. Орталық жүйке жүйесiнiң құрылысы мен қызметі: жұлын мен ми бағанасы Жоспар: 1. Невр ұлпасы (тіні). 2. Жұлынның құрылысы мен қызметі. 3. Ми бағанасының құрылысы мен қызметі. 1. Нерв жүйесін нерв жасушалары, яғни нейрондар, құрайды. Нейрондардың пішіні, өлшемі және бұтақтарының сипаты әртүрлі болады. Нейрон денесінен тарайтын бұтақтар: қысқа дендриттер және ұзын аксондар. Әрбір жасушада бірнеше қысқа және бір ұзын бұтақ болуы мүмкін. Олардың өзіндік ұштары болады. Осылай, қысқа бұтақтар тікенектер деп аталған өте ұсақ бұтақталумен бітеді. Ұзын бұтақ аяқталатын жерінде тарамдалып, телодендрий құрайды. Дендриттер арқылы нерв импульстары жасушаға келіп түседі. Импульстар нейроннан аксондар арқылы таралады. Ақсонды сыртынан миелин қабықшасы қаптайды. Нерв ұлпасы ақ заттан және сұр заттан тұрады. Сұр затты нейрондардың денесі мен дендриттер құраса, ақ затты аксондар құрайды. Нейрон теориясының авторлары ерекше контакт немесе синапс түзетін жасушааралық байланыстардың болатындығын ұсынды. Нерв жүйесінде өтетін негізгі үрдістер – қозу және тежелу. Нерв тінінің тағы бір құрылымдық элементі болып глия жасушалары – нейроглия – саналады. Глия жасушаларының өте көп бұтақшалары болады, олар нейрондармен тығыз байланыста бола отырып, нейрон массаларын ұстап тұратын өзіндік тірек механизмі болып табылады және басқа да функцияларды атқарады – зат алмасу, қорғаныш және т.б. Нейрон теориясының авторлары ерекше контакт немесе синапс түзетін жасушааралық байланыстардың болатындығын ұсынды. Синапста нерв импульсі бір жасушаның аксонынан келесі жасушаның денесіне немесе дендритіне беріледі. Бірінші жасушаның мембранасы пресинаптикалық, ал келесі жасушанікі постсинаптикалық мембрана деп аталады да, арасындағы саңылау синапс саңылауы деп аталады. Нейрон денесінде түзілетін медиатор деген зат нерв импульсінің берілуін қамтамасыз етеді. Ол аксонның ұшына келіп, ол жерде майда көпіршіктердің ішіне жиналады. Нейрон мембранасының потенциалы өзгеріп, биологиялық ток пайда болады, ол аксонның бойымен оның ұшына жеткен кезде ішінде медиатор жиналған көпіршіктер жарылып, медиатор синапс саңылауына шығады. Сөйтіп, келесі постсинаптикалық мембрананы тітіркендіреді, осылайша нерв импульсі бір жасушадан келесі жасушаға беріледі де, әрі қарай тізбекпен қажет бағытта беріледі.. 2. Жүйке жүйесі құрылымына қарай орталық (ми және жұлын) және перифериялық (жүйкелер, жүйке өрімдері және түйіндері) болып бөлінеді. Ал қызметіне қарай соматикалық және вегетативтік нерв жүйесі (симпатикалық, парасимпатикалық) болып бөлінеді. Жүйке жүйесі шеткі (31 жұп жұлын жүйкелері, орталық (ми және жұлын) 12 жұп бас-ми жүйкелері, жүйке түйіндері, жүйке өрімдері) Ал қызметі бойынша былай бөлінеді: Жүйке жүйесі соматикалық вегетативті немесе автономды (сезгіш және қозғалтқыш жүйкелер) (симпатикалық және парасимпатикалық жүйкелер)

Жұлын (лат. medulla spinalis) 5 бөлімнен, 31 сегменттен тұрады. Мойын бөлігінде 8 сегмент, кеуде бөлімінде – 12, бел бөлімінде – 5, сегізкөз бөлігінде – 5, құймышақ бөлігінде 1 сегмент болады. Әр сегменттен бір жұп жұлын нервтері шығады. Олардың жұлынға жақын бөліктері түбіршіктер (radix). Жұлынның ортасында сұр зат орналасқан, оның пішіні көбелек тәрізді, ол рефлекторлық қызмет атқарады. Сұр заттың сыртында ақ зат орналасқан, ол афферентті және эфферентті жолдардан тұрады және өткізгіштік қызмет атқарады. Анатомияда организмнің мүшелері мен әртүрлі құрылымдарының орналасуын белгілеу үшін 3 жазықтық қолданылады: 1) сагиттальды – денені оң және сол жаққа бөледі. Ортаңғы сагиттальды жазықтыққа қатысты құрылым медиальды және латеральды орналасуы мүмкін; 2) фронтальды – денені алдыңғы және артқы бөлімге бөледі; 3) аксиальды немесе горизонтальды (көлденең) – денені жоғарғы және төменгі бөліктерге бөледі. 3. Ми (лат. cerebrum, др.-греч. encephalon) құрылысы жағынан да, атқаратын қызметі жағынан да өте күрделі мүше болып табылады. Ми бірнеше үлкен бөлімнен тұрады, олардың әрқайсысы өмірлік маңызды қызметтерге және әрекеттерге жауапты: ми бағанасы немесе діңгегі (сопақша ми (лат.bulbus), ми көпірі, ортаңғы ми, аралық ми), мишық, үлкен ми сыңарлары (алдыңғы ми). Ми бағанасы филогенез бен онтогенезде ерте дамыған құрылымдардан тұрады. Мидың бағаналық бөлігі көптеген негізгі және өздігінен реттелетін қызметтерді қадағалайды. Бүкіл ми массасының тек сегізден бір бөлігін құрайтын мишық мидың қимыл-қозғалыспен байланысты бұйрықтарын реттейді. Мысалы, жүрген кезде, дененің тепе-теңдігі мен қалпын сақтап тұру үшін мишықтың қызметі қажет. Мидың бағаналық бөлімінің шыңында, қыртыс астындағы тіндер қабатының арасында лимбикалық жүйе деп аталатын, қарапайым эволюциялық ми құрылымдарының үлкен жиынтығы бар. Лимбикалық жүйе біздің көптеген эмоцияларымыз бен ынталануымызға, соның ішінде әсіресе тіршілікті сақтап қалуға байланыстыларына, қатынасады (мысалы, қорқыныш, ашуыза, эмоциялар және т.б.). Лимбикалық жүйенің екі үлкен бөлігі (бадамша және гиппокамп) есте сақтау үрдістеріне қатынасады. Аралық ми да үлкен ми сыңарларының астында орналасқан және ол таламус пен гипоталамустан тұрады. Таламус сенсорлық (сезгіштік) қабылдауға және реттеуге қатысады. Гипоталамус бүкіл зат алмасуды реттейді. 3-дәріс. Орталық жүйке жүйесiнiң құрылысы мен қызметі: үлкен ми сыңарлары Жоспар: 1. Ми қыртысы 2. Қыртыс асты (базальды) ядролар және ми сыңарларының ақ заты. 3. Ми қарыншалары мен қабықшалары 1. Үлкен ми сыңарлары, әсіресе ми қыртысы (лат.cortex) деп аталатын, ми сыңарларын қаптап жатқан қатпарлы сұр зат, жоғарғы жүйке әрекетін іске асырады. Ми сыңарларының ішінде орналасқан қыртыс асты ядролары күрделі рефлекстерді қадағалайды. Ми қыртысында жалпы жүйке жүйесіндегі сұр заттың негізгі массасы орналасады, ол қатпарлар мен сайлардан тұрады. Ми сыңарларының 4 бөлімін ажыратады: маңдай, төбе, самай және шүйде. Олардың әрқайсысында түрлі қызмет атқаратын аймақтар болады. Маңдай бөлікте қаңқа бұлшық еттерінің және сөйлеу мүшелерінің қозғалысын басқаратын қозғалтқыш орталықтың жатқанын, сонымен қатар психикалық процестердің орталықтарының (ойлау, ерікті әрекеттер орталықтары) орналасқандығы белгілі. Төбе бөлігі жалпы сезімталдықтың әртүрлі процестерінің реттелуімен тығыз байланысты. Самай бөлігінде есту орталығы және сөйлеуді түсіну орталығы (сенсорлық орталық), желке бөлігінде көру орталығы, ми жарты шарының ішкі бетіндегі ілмек тәрізді қатпарда иіс сезу орталығы, дәм сезу орталығы орналасқан. Ми қыртысының цитоархитектоникасы, яғни нейрондық құрылысы 6 жасушалық қабаттан тұрады. Бұл қабаттар ми қыртысының әр жерінде әртүрлі дәрежеде дамыған. Сонымен әрбір бөлікте біріншілік, екіншілік және үшіншілік алаңдар бар. Біріншілік алаңдардың ерекшелігі соматотопиялық проекцияның құрылымдық және қызметтік ұйымдастырылуы болып табылады, онда шеттегі жеке нүктелер (тері бетіндегі, қаңқа бұлшық еттеріндегі, көз торшасындағы, есту жасушаларындағы) ми қыртысындағы біріншілік алаңдардың

қатаң шектелген сәкес жерлеріне проекцияланады (көрініс табады), сондықтан біріншілік алаңдарды проекциялық алаңдар деп те атайды. Біріншілік алаңдар шеттегі құрылымдармен тікелей байланысқан, бұл алаңдарда белгілі бір жолдар не басталады (мысалы, пирамидалық жол қыртыстың маңдай бөлігінен басталады), не аяқталады (мысалы, көру жолы мидың желке бөлігінде, есту жолы самай бөлігінде, жалпы және терең сезігіштіктің жолы төбе бөлігінде аяқталады). Екіншілік алаңдар, біріншілік алаңдардың үстіне құрыла орналасып, бас пен көздің бұрылуы, бас пен дененің бұрылуы, қолдың ұстап алу қозғалысы, жалпы және артикуляциялық бұлшық еттердегі ауысулар сияқты қозғалыс актілерін ұйымдастыруда күрделі интегративтік қызмет атқарады. Сөйлеу қызметінде мидың доминантты жарты шарының үшіншілік алаңдары ең үлкен маңызға ие болады. Қыртыстың барлық бөліктерінен және мидың төменгі бөлімдерінен күшті импульстер алып, қыртыстың үшіншілік алаңдары белсенділік күйлерін ойластырылған мақсаттар мен ниеттермен сәйкестікке келтіре отырып, оларды реттеуде маңызды роль атқарады. Белсенділік күйін реттеумен қатар, мидың префронтальды аймақтары адамның мінез-құлқының қалыптасуына қатысады. Мидың префронтальдық алаңдарының өсу қарқыны 3-4 жаста және 7-8 жаста күшейеді, бұл нерв жүйесі дамуының жауапты сын кезеңдеріне сәйкес келеді. 2. Қыртыс асты құрылымдары – бұл ми қыртысына ең жақын орналасқан сұр заттың жинақталуы. Бұлардың ішінде ажыратылатындары: құйрықты ядро, жасымық дәні тәрізді ядро, қоршау және бадам тәрізді ядро. Қызметтік жағынан қыртыс асты түйіндері еріксіз қимылдардың негізі болып, күрделі қозғалыс актілеріне қатысады. Олар сонымен қатар жоғарғы нерв қызметінің іргетасын қалайтын күрделі шартсыз рефлекстердің –тамақтану, қорғану, бағдарлану, жыныстық және т.б. – негізгі болып табылады. Бейнелі түрде қыртыс саналы, ал қыртыс асты құрылымдары санадан тыс қызметтерді жүзеге асырады деуге болады. Ми сыңарларының ақ заты 3 түрлі талшықтардан тұрады: 1) Проекциялық талшықтар ми қыртысын төмен орналасқан ми мен жұлын бөлімдерімен байланыстырады. 2) Комиссуральдық талшықтар ми сыңарларын біріктіреді. Оң және сол жарты шарды қосатын сүйелді денені құрайды. 3) Ассоциативтік, немесе тіркестіруші талшықтар мидың бір жарты шарының аймақтарын бірбірімен қосады. Қысқа талшықтар бір бөліктегі немесе жақын жатқан бөліктердегі қатпарларды, ал ұзындары жарты шарлардың бір бөлігінен басқа бөлігіне созылып жатады. Мысалы, доға тәрізді буда маңдай бөлігінің төменгі және ортаңғы бөлімдерін, төменгі ұзынша буда самай бөлігін шүйде бөлігімен байланыстырады. Маңдай-шүйде, маңдай-төбе будаларын және т.б. бөледі. 3. Мидың ішінде қуыс қарыншалары болады. Жалпы 4 қарынша болады: әр ми жарты шарында бір-бір бүйір қарыншадан болады, аралық мида үшінші қарынша, артқы мида төртінші қарынша. Қарыншаларда қан тамыр өрімдері орналасқан, оларда қаннан сүзіліп ми сұйықтығы немесе ликвор түзіледі. Ми сұйықтығы мидың сыртында және ішіндегі ми қарыншаларында болады. Ми сұйықтығының негізгі маңызы нерв тініндегі осмостық тепе-теңдікті ұстап тұруда және нерв жүйесін секіруге, жүгіруге және тағы сол сияқты кенет қозғалыстарға байланысты сілкінулерден қорғап тұруда болады. Ми арнайы қабықшалармен қапталған. Үш ми қабықшасын ажыратады – сыртқы қатты қабық, ортаңғы өрмекші ұясы тәрізді торлы қабық және ішкі жұмсақ қабық. Қатты ми қабығы тығыз дәнекер тіннен тұрады, құрылысы талшықты. Оның сыртқы қабаты бас сүйектерінің қабығы қызметін атқарады, ішкі қабаты ерекше бұтақтар құрап, белгілі бір аймақтарда ми затымен бітісіп, бас қуысында мидың дұрыс орналасуын қамтамасыз етеді. Мидың қатты қабығының өсінділері веноздық синустарды құрайды. Торлы қабық ми затын сыртынан жабады және борпылдақ дәнекер тіннен тұрады, қан тамырларына бай емес. Жұмсақ ми қабығы жұқалтым дәнекер тіннен түзілген, қан тамырымен жақсы жабдықталған, және бас миы қыртысының жоғарғы бөлімдерімен бітіскен. Жұмсақ ми қабығының қан тамырлары қыртыстың жоғарғы бөлімдеріне енеді. Ми затына жабысып, жұмсақ ми қабығы ми қыртысының суретін қайталайды. Торлы және жұмсақ ми қабықтарының арасында жұлын сұйықтығымен толтырылған қабықша асты кеңістігі түзіледі.

4-дәріс. Шеткі жүйке жүйесiнiң құрылысы мен қызметі Жоспар: 1. 12 жұп бас-ми жүйкелері мен 31 жұп жұлын жүйкелері 2. Талдағыштардың құрылысы мен қызметі. 1. Шеткі жүйке жүйесіне 31 жұп жұлын жүйкелері, 12 жұп бас-ми жүйкелері, жүйке түйіндері, жүйке өрімдері жатады. 12 жұп бас-ми жүйкелері мидан, соның ішінде сопақша мидан, ми көпірінен шығады және олар бас мүшелерін, мойынды нервтендіреді, сондықтан олардың құрылысын, қызметін, тексеру әдістерін, бұзылу синдромдарын білу дефектолог-мамандар үшін өте маңызды. Әр бас-ми жүйкесінің өз атауы бар, оларды рим цифрларымен белгілейді және 3 топқа бөледі: сезгіш, қозғалтқыш және аралас. І жұп – иіс сезу нерві. Мұрынның шырышты қабатынан жіңішке нерв жіпшелері түрінде басталады, олар бас сауытының торша сүйегінің тесіктері арқылы өтіп, мидың негізінен шығып, иіс сезу жуашығына жиналады. Иіс сезу жуашығынан екіншілік иіс сезу жолы – иіс сезу тракты. Иіс сезу трактының талшықтары жартылай ажырап, үшбұрыш құрайды. Иіс сезу талшықтарының көбісі қыртысытың ішкі бетіндегі ілмектәрізді қатпарда орналасқан иіс сезу анализаторының орталық ядросында аяқталады. ІІ жұп – көру нерві. Көру жолы көздің торлы қабатынан басталады. Көздің торлы қабатының құрылысы өте күрделі болып келеді, ол таяқшалар мен колбашықтар деп аталатын жасушалардан тұрады. Бұл жасушалар әртүрлі жарық және түс тітіркеністерін қабылдаушы рецепторлар болып табылады. Бұлардан басқа көзде ганглиозды нерв жасушалары болады, олардың дендриттері таяқшалар мен колбашықтарда аяқталады да, аксондары көру нервін құрайды. Көру нервтері сүйек тесіктері арқылы бас сауытына кіріп, ми негізінің түбімен өтеді. Ми негізінде көру нервтері жартылай айқасу жасайды – хиазма. Айқасуға нерв талшықтарының барлығы емес, тек қана торлы қабаттың ішкі жартыларынан келетіндері ғана ұшырайды; сыртқы жартыларынан келетін талшықтар айқаспайды. Нерв жолдарының көру талшықтарының айқасуынан кейін түзілетін ірі будалары көру тракты деп аталады. Осылайша, әр жақтың көру трактында бір көздің нерв талшықтары емес, екі көздің торлы қабатының бірдей жартыларынан келетін талшықтар өтеді. Мысалы, сол жақ көру трактында екі торлы қабаттың да сол жақ жартысынан келетін, ал оң жақ көру трактында екеуінің де оң жақ жартысынан келетін талшықтар өтеді. Көру трактының нерв талшықтарының басым бөлігі сыртқы тізе тәрізді денелерге, ал аз бөлігі төрт қыраттың алдыңғы қыраттарының ядроларына, көру төмпешігінің жастығына келеді. Сыртқы тізе тәрізді дененің жасушаларынан көру жолы ми қыртысына бағытталады. Жолдың бұл кесіндісі Грациоле будасы деп аталады. Көру жолы шүйде бөлігінің қыртысында бітеді, мұнда көру анализаторының орталық ядросы орналасады. ІІІ (көз-қимыл нерві), IV (шығыр нерві) және VI (сыртқа әкеткіш нерві) жұп нервтер көз алмасының қозғалысын жүзеге асырады, яғни көзді қозғалтушылар болып табылады. Бұл нервтермен импульстар көз алмасын қозғалтатын бұлшық еттерге келеді. Осы нервтердің зақымдануы кезінде сәйкес бұлшық еттердің параличтері байқалып, көз алмасының қимылы шектеледі – қылилық. Сонымен қатар, ІІІ жұп бас-ми нервтерінің зақымдануы кезінде птоз (жоғарғы қабақтың түсіп кетуі) бен қарашықтардың тең еместігі де байқалады. Соңғысы көз иннервациясына қатысатын симпатикалық нерв бұтағының зақымдануымен де байланысты болады. V жұп – үштік нерв бас сауытынан бетке шығып, үш тармақ құрайды: а) көз қуысы, б) жоғарғы жақ, в) төменгі жақ. Алғашқы екі тармақ сезгіш болып табылады. Олар жоғарғы бет бөлімдерінің терісін, қабақ пен мұрынның шырышты қабықтарын, сонымен бірге көз алмасын, жоғарғы жақты, қызыл иекті және тістерді нервтендіреді. Нерв талшықтарының бір бөлігі ми қабықтарын нервпен қамтамасыз етеді. Үштік нервтің үшінші тармағы талшықтар құрамына қарай аралас болып табылады. Оның сезгіш талшықтары беттің терісінің төменгі бөлімін, тілдің алдыңғы 2/3 бөлігін, ауыз қуысының шырышты қабатын, төменгі жақтың тістері мен қызыл иегін нервтендіреді. Бұл тармақтың қозғалтқыш талшықтары шайнау бұлшық еттерін нервтендіреді. Үштік нервтің шеткі тармақтарының зақымдануында беттің терілік сезгіштігі бұзылады. Кейде нервтегі қабыну процессі шақырған ауырудың азапты ұстамалары пайда болады (үштік нервтің

невралгиясы). Талшықтардың қозғалтқыш бөлігінің бұзылыстары шайнау бұлшық еттерінің салдануын тудырып, оның нәтижесінде төменгі жақтың қозғалысы қатты шектеледі де, тамақтың шайналуын қиындатады. Үштік жүйке баланың емуі, шайнау бұлшықеті жүйкеленуімен іске асырылады. Үштік жүйке қызметін төменгі жақтың реакциясымен бағаланады. Егер саусағыңызды баланың ернінің астына иекке қойып бассаңыз сәбидің төменгі жағы көтеріліп шайнау бұлшықеттің жиырылуы байқалады. Үштік жүйкесінің негізгі қызметі: шайнау актісі, төменгі жақтың қозғалысы, бұлшықеттің жиырылуы және ширылуы жағдайы, тістерді бір біріне тигізу (қабыстыруы). Үштік жүйкенің қызметі бұзылған жағдайда астыңғы жақтың қозғалысы бұзылады, жақ беттің параличке қарсы жағына қисаяды, баланың ауызының жабылуы қиындайды, шайнау актісі қиындайды, дыбыс артикуляциясы бұзылады, зақымдалған жақтың бұлшықетінің ширығуы жоғалады. VІI жұп – бет нерві негізінде қозғалтқыш болып табылады, ол беттің барлық мимикалық бұлшық еттеріне барады. Бірақ онымен бірге жүретін аралық нервтің құрамында сезгіш, қозғалтқыш және вегетативті талшықтары болады. Сезгіш талшықтары тілдің шырышты қабатының алдыңғы 2/3 бөлігін нервтендіріп, дәм сезуін қамтамасыз етеді. Қозғалтқыш талшықтары дабыл жарғағының керілуіна жауап береді. Ал вегетативті талшықтары көз жасы бездерін нервтендіреді. Көбінесе суық тиіп ауырғанда болатын бет нервінің біржақты зақымдануы кезінде мынандай көрініс байқалады: қастың төмен түскен, көз саңылауы сау жақтағысынан кеңірек, қабақтары тығыз жабылмайды, мұрын-ерін қатпары тегістелген, ауыздың бұрышы салбыраған, ерікті қозғалыстар қиындаған, қабақты түйіп, қасты көтеру, ұртты тегіс үрлеп толтыру мүмкін емес, ерінмен ысқыра алмайды немесе «у» дыбысын айта алмайды. Науқастар бұл кезде бетінің зақымданған жағының жансызданғанын сезінеді, ол жағы қатты ауырады. Бет нервінің құрамына секреторлық және дәм сезу талшықтары кіретіндіктен, сілекейдің бөлінуі мен дәм сезу бұзылады. Дәм сезу функциясын атқаруға сонымен қатар үштік нервтің талшықтары қатысады. Мимикалық бұлшықет дұрыс жүйкеленгенде бала беті, тыныштықта, жылағанда, қас қозғалғанда симметриялы. Мимикалық бұлшықет сал болғанда беттің симметриялығына, көз саңылауының, ерін мен мұрын аралығындағы қыртыстың, ұрттың симметриялығына, көз жасаурауына назар аудару қажет. Бет жүйкесі зақымданған аурулардың екі көздерінің жұмылуы асинхронды. Сал болған жағында адамның қабағы түйілмей көздін қабағы түсінкіреп тұрады. Ауыз-еріннің бұлшық еттерінің тонусының төмендеуінің салдарынан ауру адам ұртын толтырып ұстай алмайды. Соның себебінен ішіп отырған тамағын толық мөлшерімен жұта алмай ұртының сыртына ағызып алады. Сонымен қатар артикуляциясы да бұзылып ауру адам “П” және “Б” дыбыстарын анық айта алмайды. VІIІ жұп – есту нерві екі тармақпен ішкі құлақтан басталады. Біріншісі – жеке есту нервінің өзі – лабиринттің ұлуында орналасқан спиральды нерв түйінінен шығады. Спиральды түйіннің жасушалары биполярлы, яғни екі бұтақты болады, және бұтақтардың бір тобы (шеткі) кортий мүшесінің түкті жасушаларына бағытталады да, басқалары есту нервін құрайды. Аралас есту нервінің екінші бұтағы вестибулярлық нерв деп аталады, ол да ішкі құлақтан, онда орналасқан вестибулярлық аппараттан шығады. Вестибулярлық аппарат үш сүйек түтікшелерден және екі қапшықтан тұрады. Түтікшелердің ішінде эндолимфа деген сұйықтық айналып жүреді, сұйықтықта отолиттер деген әк тәріздес тастар жүзіп жүреді. Қапшықтар мен түтікшелердің ішкі беті ішкі есту жолының түбінде жатқан скарпов нерв түйінінен келетін сезгіш нерв ұштарымен қамтамасыз етілген. Осы түйіннің ұзын бұтақтары вестибулярлық нерв тармағын құрайды. Ішкі құлақтан шыққан кезде есту және вестибулярлық тармақтары қосылады. Аталған нервтер сопақша мидың қуысына кіріп, осында жатқан ядроларға келеді, одан кейін қайтадан ажырап, әрқайсысы өз бағытымен кетеді. Есту нерві сопақша мидың ядроларынан енді есту жолы деген атпен шығады. Талшықтардың бір бөлігі көпір деңгейінде қиылысып, қарама-қарсы жаққа өтеді. Қалған бөлігі құрамына басқа ядролық құрылымдардың (трапеция тәрізді дене және т.б.) нейрондарын қосып ала отырып, өз жағымен жүреді. Есту жолының бұл кесіндісі бүйір ілмек деп аталады, ол төртқыраттың артқы қыраттары мен ішкі тізе тәрізді денелерде бітеді. Осы жерге қиылысқан есту жолы да келеді. Ішкі тізе тәрізді денелерден есту жолының ішкі дорбадан өтіп, есту анализаторының орталық ядросы орналасатын самай бөлікке баратын үшінші кесіндісі басталады. Есту нерві мен оның ядроларының біржақты зақымданған кезде зақым тиген жағының кереңдігі дамиды. Есту жолдарының (жеке алғанда бүйір ілмектің), сонымен қатар қыртыстағы есту аймағының біржақты зақымдануы кезінде айқын білінетін есту бұзылыстары болмайды, қарама-

қарсы жақтағы құлақтың естуінің аздап нашарлауы байқалады (екі жақты иннервацияға байланысты). Толық қыртыстық кереңдік тек сәйкес есту аймақтарындағы екі жақты ошақтар болған кезде ғана орын алуы мүмкін. Вестибулярлық нерв вестибулярлық түйіннен басталып, есту бұтағымен бірге біраз қашықтықты өткеннен соң сопақша ми қуысына еніп, бұрыштық ядроға келеді. Бұрыштық ядроның құрамына Дейтерстің бүйір ядросы, Бехтеревтің жоғарғы ядросы және ішкі ядро кіреді. Өткізгіштер бұрыштық ядродан мишықтың құртына (тісті және жабынды ядролар), жұлынға кіре беріс-жұлындық және артқы ұзынша буданың талшықтарымен барады. Артқы ұзынша буда арқылы ортаңғы мидың көз-қимыл ядроларымен байланыс жүзеге асады. Көру төмпешігімен де байланысы болады. Вестибулярлық аппарат, сонымен қатар вестибулярлық нерв пен оның ядролары зақымданған кезде тепе-теңдік бұзылады, бас айналуы, лоқсу және құсу пайда болады. Туғаннан дені сау сәби дыбысқа әсер етеді. Қатты қоңырау, сылдырауық дыбысына сәби көзін жұмады, маңдайын тыржитады жылау белгісі пайда болады. Баланың тыныс алуы жиілеп, дыбыс шыққан жаққа басын бұруға тырысады. Жаңа туған сәбиде вестибулярлы аппараттың қалыпты қызметі айналмасы рефлекс сақталуынан байқалады. Айналғанда баладан айналу бағытына қарама-қарсы жақта горизонталды нистагм пайда болғанын байқаймыз. ІХ жұп – тіл-жұтқыншақ нерві сезгіш, қозғалтқыш және секреторлық талшықтардан тұрады. Тіл-жұтқыншақ нерві сопақша мида орналасқан төрт ядродан бастау алады, кейбір ядролары кезбе нервімен ортақ болады. Бұл жұп нерв Х жұппен (кезбе нервпен) тығыз байланысты. Тіл-жұтқыншақ нерві тіл мен таңдайдың артқы 1/3 бөлігін сезгіш (дәм сезу) талшықтармен қамтамасыз етеді, кезбе нервпен бірге ортаңғы құлақ пен жұтқыншақты нервтендіреді. Бұл нервтің қозғалтқыш талшықтары кезбе нервтің бұтақтарымен бірге жұтқыншақ бұлшық еттерін қамтамасыз етеді. Секреторлық талшықтары шықшыт немесе құлақ маңы сілекей безін нервтендіреді. Тіл-жұтқыншақ нерві зақымданғанда бірқатар бұзылыстар байқалады, мысалы дәм сезудің бұзылуы, жұтқыншақ аймағында сезгіштіктің төмендеуі, сонымен қатар жұтқыншақ бұлшық еттерінің аздаған спазмы немесе жиырылуы. Кейбір жағдайда сілекей бөлінуінің бұзылуы мүмкін. Х жұп – кезбе нерв сопақша мида орналасқан ядролардан бастау алады, кейбір ядролары ІХ жұп нервімен ортақ болады. Кезбе нерв бірқатар сезгіштік, қозғалтқыш және секреторлық сипаттағы күрделі қызметтерді атқарады. Осылай, ол жұтқыншақ бұлшық еттерін (ІХ жұп нервімен бірге), жұмсақ таңдайдың, көмекейдің, көмекей үсті шеміршегінің бұлшық еттерін және дауыс байламдарын сезгіш және қозғалтқыш талшықтармен қамтамасыз етеді. Ол басқа бас-ми нервтерінен бас сауытының шегінен алысқа шығып, кеңірдекті, бронхтарды, өкпені, жүректі, асқазан-ішек жолдарын және басқа да кейбір ішкі мүшелерді, сонымен қатар қан тамырларды нервтендіретіндігімен ерекшеленеді. Осылайша, оның талшықтарының әрі қарайғы жүрісі парасимпатикалық нерв жүйесін құрап, вегетативті иннервацияға қатысады. Кезбе нерв қызметі бұзылғанда, әсіресе екіжақты жекелей зақымдану болған кезде бірталай ауыр бұзылыстар болуы мүмкін, мысалы жұтудың бұзылуы, дауыстың өзгеруі (мұрнынан сөйлеу, дисфония, афония) сияқты; жүрек-қан тамыр және тыныс алу жүйелері тарапынан бірқатар ауыр бұзылыстар орын алады. Кезбе нерв функциясының толық тоқтатылуы жүрек пен тыныс алу қызметінің сал болып қалуына (паралич) байланысты өлімге әкеп соғуы мүмкін. Тіл-жұтқыншақ және кезбе жүйкелердің қалыпты жағдайдағы қызметі - емізу және жұту актісін қамтамасыз етеді. Дені сау жаңа туған бала тойып тұрса да емізік емеді, ал егер оны алуға талпыныс жасасақ ол қарсылық көрсетеді. Бала дұрыс емгенде сүт ауыздан ақпайды, қақалмайды, ему ритмді және әрбір екі ему қимылына екі жұту және 1-2 тыныс алу сәйкес келеді. Егер бала емізікті дұрыс сормаса, емуі әлсіз болып тез шаршап қақалса, бұл бульбарлық және псевдо бульбарлық бұзылыстың әсері болғандықты көрсетеді. Ауыз куысында жұмсақ таңдайдың орналасуын, жұмсақ таңдайдың фонациясын, таңдай жұтқыншақ қақпасының қалыптасуын, таңдай жұтқыншақ рефлексінің жағдайын да тіл- жұтқыншақ және кезбе жүйкелер қамтамасыз етеді. Олар жұмсақ таңдайдың дыбыс шығаруына қатысады. Жұмсақ таңдайдың көтерілуі, төмен түсуі жағдайы тіл-жұтқыншақ жүйкесіне байланысты. Адамның таңдай-жұтқыншақ қақпағының рефлексі өте маңызды. Тамақ ішкенде, жөтелгенде таңдайжұтқыншақ қақпағы өз бетінше жабылуы керек. Тіл-жұтқыншақ жүйкесі бұзылса жұмсақ таңдайдың рефлексі жоғалады, жұту актісі бұзылып адам шашала береді. Сонымен қатар дауыс байламдарының да жұмысы бұзылып фонация кезінде жұмсақ таңдай салбырап тұрады.

Дауыс байламдарының жұмысын, көмейдің жұмысын, дауыстың шығуын кезбе жүйкесі де қамтамасыз етеді. Кезбе жүйкесі бұзылғанда қарлыққан қатан дыбыс(дисфония,афония) пайда болады. ХІ жұп – қосымша нерв қозғалтқыш нерв болып табылады. Оның ядролары сопақша ми мен жұлында жатады. Бұл нервтің талшықтары мойынның, иық белдеуінің бұлшық еттерін нервтендіреді, соған байланысты басты бұру, иықты көтеру, жауырынды омыртқа бағанасына жақындату сияқты қимылдар жүзеге асырылады. Қосымша нерв зақымданғанда аталған бұлшық еттердің атрофиялық салдануы дамиды да, соның нәтижесінде бастың бұрылуы қиындайды, иық салбырайды. Нервтің тітіркенуі кезінде мойын бұлшық еттерінің тоникалық тырысуы болуы мүмкін, соның нәтижесінде бас күшпен бір жаққа қарай еңкейеді (қисықмойын ауруы). Атап өтілген бұлшық еттердің клоникалық тырысуы (екі жақты) күшпен бас изеу қозғалысын шақырады. Бұл жұп бас бұратын (стернокляйдомастоидеус) бұлшықетін жүйкелендіріп, бас бұрылуын қамтамасыз етеді. Кейбір туу процессі ауыр жағдайларда нәрестенің басы, мойыны анасының туу жолдарында қысылып қалғанда қосымша жұптың бұзылуының себебінен баланың мойыны қисық болып туады. ХІІ жұп – тіл асты нерві. Бұл тілдің қозғалтқыш жүйкесі. Талшықтар ромб тәрізді шұңқырдың түбінде орналасқан ядродан басталады. ХІІ жұптың талшықтары тілдің бұлшық еттерін нервтендіріп, оның максимальды иілгіштігі мен қозғалмалылығын қамтамасыз етеді. Тіл асты нерві зақымданғанда тіл бұлшық еттерінде атрофиялық құбылыстар дамуы мүмкін, оның сөйлеу мен тамақтану қызметіне қажет қозғалыс қабілеті әлсірейді. Мұндай жағдайларда сөйлеу анық емес болады, күрделі сөздерді айту мүмкін болмайды. Тіл асты нервінің екі жақты зақымдануы кезінде анартрия дамиды. Сөйлеудің және фонацияның нағыз тән көрінісі ІХ, Х және ХІІ жұп нервтердің аралас зақымдануы кезінде байқалады, ол бульбарлық паралич деген атпен белгілі. Бұл жағдайда сопақша мидың ядролары немесе олардан шығатын түбіршектер мен нервтер зақымданады. Тілдің салдануы, сөйлеудің ауыр бұзылыстары, сонымен қатар жұтудың бұзылуы, қақалу, шашалу байқалады, сұйық тамақ мұрыннан төгіледі, дауыс міңгірлеп шығады. Мұндай салдану бұлшық еттердің атрофиясымен өтеді және шеткі салданудың барлық белгілеріне ие болады. Орталық жолдың (қыртыстық-бульбарлық) зақымдануы жиірек кездеседі. Балалық жаста қыртыстықбульбарлық жолдардың екі жақты зақымдануы кезінде, мысалы параинфекциялық энцефалитпен ауырғаннан кейін, сырттай бульбарлық салдануға ұқсас, бірақ орналасу сипатымен ерекшеленетін көріністер дамиды. Аталған салдану орталық сипатта болатындықтан, ол кезде бұлшық еттердің атрофиясы болмайды. Бұзылыстардың мұндай түрі псевдобульбарлық салдану деген атпен танымал. Тіласты жүйкесі тілбұлшықет қозғалысын қамтамасыз етеді. Тіласты жүйкесінің бұзылысының салдарынан тіл аз мөлшерде қозғалады, тез шаршап қалады, тіл бір жағына қисайып кетуіде мүмкін, кейде сілекей де шұбырып тұрады, артикуляция бұзылып әсіресе ауру адам «Ц», «Ч» дыбыстарын дұрыс айталмайды. 2. Талдағыштарды сезім мүшелері немесе анализаторлар деп те атайды: көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу (тактильді), кинестетикалық, вестибулярлық. Олардың барлығының 3 бөлімі болады: 1)шеткі (рецепторлық немесе қабылдағыш) бөлімі; 2)өткізгіш бөлім; 3)орталық (қыртыстық) бөлім. Шеткі бөлімі немесе рецептор, тікелей сыртқы ортаға қарайды. Бұл көздің торлы қабығы, ішкі құлақтың спиралды аппараты, терінің сезімталдық рецепторлары және т.с.с. рецепторлар. Рецепторлар сыртқы ортадан тітіркендіруді қабылдайтын экстерорецепторлар, организмнің ішкі мүшелерінен келетін тітіркендірулерді қабылдайтын интерорецепторлар және бұлшық еттердің, байламдардың, сіңірлердің, буындардың тітіркендірулерін қабылдайтын проприорецепторлар деп бөлінеді. Рецепторлардың сыртқы және ішкі ортадан болған әсерлерді ерекше сезіну қабілеті бар. Рецепторларға ерекше тән қасиет – бұл қоздырғыштарға сәйкес жоғарғы дәрежеде қозу, қозудың бұл түрін адекваттық қозу деп атайды. Адекваттық қоздырғыштардың іске қосылуы белгілі бір сезім мүшесін тітіркендіріп, сезінуін қамтамасыз етеді. Адекваттық қоздырғыштарды қабылдаушы рецепторлар эволюция жүйесінде пайда болды. Олар белгілі бір мүшеде жинақталған. Бұл органда рецепторларды сыртқы ортадан немесе өте күшті қоздырғыштардың әсерінен сақтандырушы, қоздырғыштарды қабылдау қабілетін біртіндеп жақсартатын қосымша аппараттар қалыптасқан. Өткізгіш бөлімі – миға бағытталған әр түрлі жүйкелер (мысалы көру жүйесі, есту жүйкесі). Барлық талдағыштардың орталық ұштарының жиынтығы ми қыртысы болып табылады. Қоршаған

ортадан түсетін тітіркендіргіштер, сонымен қатар организмнің ішкі ортасынан келетін серпіндер осы жерге түсіп, ми қыртысында көптеген тітіркену ошақтарын түзеді. Бұған сансыз көп шартты рефлекстер пайда болып, ере жүреді. Осының нәтижесінде психиканың физиологиялық негізі болатын шартты рефлекстің функциональдық динамикалық жүйесі қалыптасады. 5-дәріс. Жоғарғы жүйке қызметі туралы түсінік Жоспары: 1. Нейрофизиология дамуының тарихы. 2. Рефлекс жоғарғы жүйке қызметінің элементі ретінде. 3. Жүйке процесстерінің қозуы мен тежелуі. 4. Жоғарғы жүйке қызметінің түрлері. Сигналды жүйелер. 1. Орталық жүйке жүйесі қызметінің рефлекторлы түрде жүзеге асатыны жайлы концепция дамуын бес кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең – 17 ғасырда орталық жүйке-жүйе қызметінің рефлекторлы қағидасының негізін түсінуінің қалыптасуы. Екінші кезең – рефлекс туралы материалисттік түсініктің зерттеулі (экспериментті) негізделуі (17-18ғ). Үшінші кезең – И.М.Сеченов психикалық іс-әрекеттердің қалыптасу кезеңінде рефлекс қағидасы жатыр дегенді бекітті, рефлекстердің тежелуін ашты (19-ғ 60 жж). Төртінші кезең – жоғарғы жүйке қызметі туралы негіздерді өңдеу (20-ғ басы). Бесінші кезең – 20-ғасыр ортасында П.К.Анохинның функциональды жүйелер туралы оқуды жарыққа шығаруы. 2. Әр жануар ағзасы сыртқы ортамен әр дайым әрекеттесу жағдайында ғана өмір сүре алады. Бұл өзара әрекеттер белгілі бір байланыс (рефлекстер) жолдары арқылы іске асады. Павлов тұрақты байланыстарды шартсыз рефлекстердің негізінде жатады деген. Бұл рефлекстер жануар немесе адамда туа біткен болады. Ол рефлекстер дайын, тұрақты, стериотипті. Сонымен, шартсыз рефлекс – жүйке жүйесі көмегімен іске асырылатын ағзаның сенсорлы рецепторлардың тітіркенулеріне беретін реакциялары. Олар ағзаның өзін-өзі қорғап, сақтап қалуына бағытталған, олардың негізгілеріне қоректену, қорғаныс, бейімделу және нәрестенің шартсыз рефлекстері жатады. 3. Шартты рефлекстердің қалыптасуы үлкен жартышарлар қыртысының іс-әрекеті, белсенділігі арқылы жүзеге асырылады. Мұнда өтетін жүйке үрдістері мыналар: қозу, тежелу, олардың иррадациясы, концентрациясы және өзара индукциясы. Белгілі бір ретпен орындалатын шартты рефлекстер тізбегін функционалды-динамикалық жүйе немесе динамикалық стереотип дейді. Адамның дағдылары соған негізделген. 4. Жүйке қызметі жалпы заңдылықтарға бағынышты болғанымен оның жеке индивидке тән бір қатар жеке ерекшеліктері бар. Негізгі жүйке процесстерінің күшіне, қозғыштылығына және өзара байсалдылығына тәуелді И.П.Павлов жоғарғы жүйке іс-әрекетінің төрт түрін бөледі. Олар Гиппократтың жіктеуіне сәйкес келеді: А) күшті, байсалды, қозғалмалы (Гиппократ бойынша Сангвиник); Б) күшті, байсалды, бірақ аздап инертті – салмақты, жәйбасар түр (флегматик); В) күшті, бірақ байсалды емес, тежелу процессіне тітіркендіргіштігі басым; қозғыш (холерик); Г) әлсіз, байсалды емес, тежелу тез пайда болады (меланхолик). Жоғарғы қыртыс қызметтерiне гнозис, парксис жатады. Гнозис – қоршаған заттар мен құбылыстарды тану, ал праксис – дағдылы әрекеттерді орындау. 6-дәріс. Неврологиялық патологиясы бар балаларға медициналық көмек көрсетудің ұйымдастырылуы Жоспар: 1. Даму аутқуларының диагностикасы. 2. Медициналық мекемелердің түрлері мен құрылымы. 3. Медициналық құжаттар. 1. Даму аутқуларының диагностикасы. Клиника – бiр ауруға тән белгiлiрiнiң жиынтығы. Екінші жағынан, бұл емдеу мекемесі дегенді білдіреді. Мүмкiншiлiгі шектеулi баланы зерттеу кешенді және жан-жақты болуы керек. Ол барлық патологиялық белгiлерiнiң талдауын және салыстыруын, сонымен қатар клиникалық зерттеу мен лабораториялық және

инструментальдық әдiстерiн қолдануды талап етедi. Баланы зерттеу ерекше iс, өйткенi әрбiр жас кезеңiне әртүрлi нормативтер мен неврологиялық статустың ерекшелiктерi тән. Сондықтан ауру баланы зерттегенде оның жасын, организмiнiң даму деңгейiн, iшкi мүшелер мен жүйелерiнiң жағдайын ескеру керек. Зерттеудiң клиникалық әдiстерiн объективті және субъективті деп екі топқа бөлуге болады. Субъективті әдістерге науқастың өзінен немесе ата-анасынан, жақындарынан сұрастыру арқылы дерттің диагнозын анықтау үшін қажетті мәліметтер алып, жинақтау. Объективті әдістер дәрігердің диагноз қою үшін нақты, дәлелді мәліметтер жинауына мүмкіндік беретін тексеру мен зерттеу тәсілдерін қамтиды. Субъективті зерттеу әдістеріне шағымдар және анамнез жатады. Ал объективті әдістерге мыналар жатады: 1. Клиникалық тексеру: соматикалық, неврологиялық және психикалық статус. 2. Лабораторлық зерттеулер. 3. Аспаптық зерттеулер. Енді осыларға жеке тоқталып өтеміз. Баланың шағымдары әр түрлi болуы мүмкiн. Балалар бас ауруына немесе басқа жерлерiнiң аурғанына, әлсiзденуге, тез шаршап қалуына, ұйқының бұзылуына шағымданады. Жұқпалы ауруға шалдыққан балаларда дене қызуы, тырыспалар, терiсiнде бөртпелер пайда болу мүмкiн. Жүйке жүйесi бұзылған балалар неше түрлi қозғалыс бұзылыстарын байқайды (аяқ-қолдарында әлсiздiк, немесе олардың қозғалмауы, тепе-тендiктi немесе дене қалпын сақтай алмау, сөйлеу тiлiнің бұзылыстары және т.с.с.). Баланың ата-анасы сонымен қатар баланың кенет қозуын, агрессиясын, жылауықтығын және басқа да өзгерiстерiн байқауы мүмкiн. Кейбір адамдар тым көп, тіпті қажетсіз шағым айтса, кейбіреуі керісінше маңызды шағымдарын айтпауы да мүмкін. Сондықтан дәрігердің міндеті керек жерде қосымша сұрақ қоя отырып, маңызды мәліметті жинау, диагнозды анықтауға қатысы бар, қажетті шағымдарды іріктеп, соларды ғана медициналық құжатқа тіркеу болып табылады. “Анамнез” деген сөз грек тiлiнен anamnesis– еске алу деген сөзден шығады. Анамнез екi бөлiмiнен турады: аурудың анамнезi (anamnesis morbi) және өмiрiнiң анамнезi (anamnesis vitae). Өмiр анамнезiнде баланың туғаннан осы кезге дейiнгi дамуы зерттеледi. Өмiр анамнезiн жинағанда келесi жағдайларға көңiл бөлу керек: баланың қай жүктiлiктен дүниеге келгені, осыдан бұрын анасының жүктiлiктерiнің қалай өтіп, немен аяқталғаны, осы жүктiлiктiң ерекше тұстары; босану кезеңi қалай өткені, баланың туған кездегi салмағы мен бойы; нәрестелiк кезеңiнің қалай өткені, сарғаюы болды ма және қаншаға созылды, баланың бiр жасқа дейiнгі дене және жүйке-психикалық дамуының ерекшелiктерi; баланың қоректенуi (ана сүтін емді ме, әлде жасанды тамақтандырылды ма); ұйқысы; қандай профилактикалық егулердi қабылдады және оларға реакциясы. Баланың осы уақытқа дейiн қандай аурулармен аурғанын және олардың жүйке-психикалық дамуына әсерiн бiлу өте қажет. Егер бала үлкен болса оның мектепке дейiнгi және мектеп кезеңдерi қалай өткенiн бiлу керек. Анамнездi жинағанда баланың туысқандары туралы мағлұмат алу қажет: ата-анасының жасы, туыстарының денсаулық жағдайлары, шежiренiң ұш ұрпаққа дейiнгi жағдайы (тұқым қуалаушылық). Баланы қоршаған санитарлық-гигиеналық, әлеуметтiк жағдайы туралы хабар жинау керек. Сапалы жиналған анамнез дұрыс диагноз қойылудың 50% құрайды деп есептеледі. Аурудың анамнезi (anamnesis morbi) деп осы жолы дәрігерге келуіне себепші болған кеселдің, дерттің даму тарихын атайды. Оны жинағанда баланың қашан және қалай аурғанын бiлу қажет. Егер бұл ауру созылмалы болса, оның бiрiншi белгiлерi қашан пайда болғанын, одан кейiн қалай клиникалық көрiнiстерi өзгердi, ата-анасы баланы дәрiгерге қашан көрсеттi, қандай ем жүргiзiлдi және олардың нәтижесi қандай. Анамнез жиналғаннан кейiн клиникалық зерттеуге кiрiседi. Оны ең алдымен қарап тексеруден бастайды. Науқастың жалпы жағдайын және сана-сезiмiн бағалайды. Жалпы жағдайы қанағаттарлық (орташа), орташа ауыр, ауыр және өте ауыр болуы мүмкiн. Сана-сезiмi анық, сопорозды, коматозды болуы мүмкiн. Сонымен қатар, баланың көңiл-күйiн, оның қарап тексеруге деген реакциясын байқауға болады. Қарап тексергенде баланың дене бітімін немесе конституциясын анықтайды. Өйткені адамның белгілі бір ауруларға бейім болуы конституцияға байланысты, себебі бұл ерекшеліктер адам организмінің дерт туындатушы ықпалдарға деген төзімділігін анықтайды. Адамның нормостеникалық, гиперстеникалық және астеникалық дене бітімдерін ажыратады. Мысалы, гиперстеникалық конституциясы бар адамдардың бойы аласа, дене бітімі тығыз, салмағы жоғары болып келеді, мұндай адамдар жоғары қан қысымына, асқазанның ойық жара ауруына бейім болады. Ал астеникалық конституциясы бар, яғни бойы ұзын, арық адамдар жүйке аурларына, буын ауруларына, туберкулезге бейім келеді. Содан кейiн терi мен шырышты қабаттарының жағдайына назар аударады. Олардың түсiн, тургорын, ылғалдылығын немесе құрғақтығын бағалайды, бөртпелер және жаралар бар ма деп зерттейдi. Шырышты қабаттарды зерттегенде мiндеттi түрде көздiң конъюнктивасын, мұрынның кiреберiсiн, ауыз қуысын, тамақты қарайды. Терi асты май қабатын зерттегенде оның көлемін, қалыңдығын, дененiң барлық жерiнде бiркелкi таралуын, яғни гипотрофияның немесе семіздіктің бар-жоғын қарайды. Май басу немесе семіздік кезiнде май қабаты ұлғайған, әйелге тән түрде немесе ер адамға тән түрде екендiгiн байқайды. Лимфа бездерінің мөлшерiн, консистенциясын, қоршаған тiндермен және өздерiнiң арасындағы байланысын мұқият зерттеу

керек. Тірек-қимыл жүйесiн зерттегенде эмбриогенез кезiндегi пайда болған дисплазиялар және стигмалар, майысу, контрактуралар және т.с.с белгiлердiң бар болуын бiледi. Сонымен бірге баланың антропометриялық көрсеткіштерiн (бойы, салмағы, бас шеңбері, кеуде шеңберi) өлшейдi және оларды арнайы формулалар мен кестелерде берілген қалыпты көрсеткіштермен салыстыру арқылы бағалайды. Клиникалық тексерудің келесi кезеңінде баланың соматикалық, неврологиялық және психикалық статусын сипаттайды. Соматикалық статус ішкі мүшелердің (жүйке, тыныс алу жүйелерi, жүрек, ас қорыту, несеп шығару, эндокриндык жүйелерi, жыныс мүшелерi) жағдайын сипаттайды. Оны физикалдық зерттеу тәсілдері арқылы жүзеге асырады: пальпация – қолмен сипап, басып көру, перкуссия – саусақтармен қағып тексеру, аускультация – фонендоскоппен тыңдау. Сонымен қатар физиологиялық көрсеткiштерiн (пульс, артериялық қан қысымы, тыныс алу жиілігі) жасқа сай нормалармен салыстырады. Неврологиялық статус жүйке жүйесiнің жағдайын сипаттайды. Соның ішінде қозғалыс тарапын (пирамидалық, экстрапирамидалық), сезiмталдық тарапын, вегетативтік жүйе тарапын, бас-ми жүйкелерiнiң қызметiн, жоғары қыртыс қызметтерiн зерттеу кiредi. Мысалы, қозғалыс тарапын сипаттаған кезде бұлшық еттердің тонусы, пассивті және активті қимылдарының ауқымы, беткей және сіңір рефлекстерінің біліну дәрежесі көрсетіледі. Психикалық статус баланың жүріс-тұрыс, көңіл-күй, сана, ойлау, зият, тұлға және т.б. психикалық тараптарын сипаттайды. Неврологиялық және психикалық статусты тексеруде тәжірибелік әдістер кеңінен қолданылады. Қажет болған жағдайда неврологиялық және психикалық статусын арнайы мамандар - невропатолог, офтальмолог, ЛОР, сурдолог, клиникалық психолог, психиатр, дефектолог тереңірек тексеріп, сипаттайды. Сонымен, ауру баланың жалпы жағдайын бағалау – ол дәрiгердiң объективті қорытындысы. Оның маңызы өте зор, өйткенi бұл қорытынды ауруға қажеттi емдеу шараларын (режим, диета, дәрi-дәрмек, ауруханаға жатқызу және т.с.с.) және қосымша лабораториялық-инструментальдық зерттеулердi ұйымдастыруын белгiлейдi. Лабораториялық зерттеулердiң ішінде қанның және зәрдiң жалпы анализдерiн тексеру ең жиi қолданылады. Қанның жалпы анализiнен дәрiгер анемия, қабыну процесстерiн, қан ұйығыштығының бұзылыс белгiлерiн және кейбiр кезде онкологиялық ауру белгiлерiн көре алады. Бұл анализде келесi параметрлерге назар аудару керек: эритроциттердiң, тромбоциттердiң, лейкоциттердiң санына, гемоглобин мөлшерiне, эритроциттердiң тұну жылдамдылығына және лейкоформуласына (әр түрлi лейкоциттердiң ара қатысы). Осы көрсеткiштердi жасқа сай және жыныс нормаларымен салыстыру керек. Зәр анализiнен тек қана несеп шығару жүйенiң жағдайын емес, сонымен қатар кейбiр эндокриндік және зат алмасу бұзылыстарын байқауға болады. Жыныс сферасының қабыну процесстерi де зәрден білінуі мүмкiн. Биохимиялық анализдер зат алмасудың өзгерiстерiн (ақуыз, липидтер, көмiрсулар, минералдар алмасуы) анықтайды. Оны бiлу үшiн кез келген биологиялық сұйықтықтан: қан сарысуынан, зәрден, сiлекейден, асқазан сөлінен неше түрлi заттарды, кейбiр ферменттердi, микроэлементтердi және т.с.с табады. Осы заттардың мөлшерiн аурудың клиникалық симптомдармен және анамнез мәлеметтерiмен салыстыру көптеген ауруларды, соның iшiнде тұқым қуалайтын ауруларды, анықтайды. Неврологиялық стационарда жұлын сұйықтығын (ликворды) алу үшiн омыртқа каналының пункциясын жасайды. Жұлын сұйықтығының ағып шығуына (тамшылап немесе қысыммен атылып шығуы), түсiне, мөлдiрлiгiне қарайды, жасушалар немесе патогенді микробтарды тексередi және биохимиялық зертханада оның құрамындағы элементтерді зерттейдi. Бас сүйек iшiндегі қысым жоғары болғанда, яғни гипертензиялық-гидроцефалдық синдром кезiнде сұйықтық атқылап шығады, бас-ми жарақаттары кезiнде қан құйылу болса, ликвор қан аралас болады, менингит кезінде ликворға ірің аралас болады. Нормада жұлын сұйықтығында ешқандай жасушалар болмайды. Бактериялар ликворда тек қана жүйке жүйесiнiң қабыну процесстерiнде байқалуы мүмкiн, оларды бактериологиялық әдiстер арқылы табады. Егер тұқым қуалау патологиясы бар бала туылу қаупі бар болса, жүктіліктің 22-ші аптасына дейін медико-генетикалық кеңесте пренаталдық диагностика жүргізіледі. Алдымен, әрине жалпы скрининг жүгізіледі, яғни белгілі бір контингентті қандай да бір патология бойынша сын тобын анықтау үшін қарапайым әрі қауіпсіз тексеру әдістері арқылы жаппай тексеру жүргізіледі. Содан соң күмәнданған жағдайларда, қатаң көрсетілім бойынша тереңдетілген тексеру жасайды. Пренаталдық диагностика әдістерін инвазивті және бейинвазивті деп бөледі. Бейинвазивті дегеніміз дененің тері жабындысының бүтіндігін бұзбай жасалатын тексеру, мысалы ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ). Ал инвазивті әдістерге мысалы, қандағы -фетопротеиннің, хориондық гонадотропиннің, гормондардың деңгейін анықтау; хорионбиопсия, плацентобиопсия, амниоцентез, кордоцентез, ұрық тіндерінің биопсиясы, фетоскопия жатады. Хромосомалардың құрылымын зерттеуге цитогенетикалық әдiстi қолданады. Осы әдiстiң басты принципi – бөлiнiп жатқан жасушаларды тауып, олардың ядроларын микроскоп арқылы қарау. Бұл әдiс көптеген тұқым қуалайтын аурулардың диагностикасында ең қажеттi әдiс болып табылады.

Тұқым қуалайтын аурулардың диагнозын анықтаудағы қазiргi заманғы әдiс – молекулярлыгенетикалық әдіс. Мұнда дезоксирибонуклеин қышқылының (ДНҚ) құрылымының өзгерiстерiн, яғни мутацияларын, зерттейдi. Аспаптық (инструментальды) әдiстердің ішінде қазiргi кезде өте жиi қолданылатыны ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ), оны эхография деп те атайды. УДЗ арқылы жүктiлiктiң өтуiн, плацента мен ұрықтың жағдайларын анықтайды және ұрықтың даму кемiстiктерiн көредi. Нәрестелерде эхографиямен (УДЗ) ми қарыншаларының кеңеюін және олардың iшiне қан құйылуын зерттейдi. Электроэнцефалография (ЭЭГ) әдiсi арқылы ми биопотенциалдарын зерттейдi, тырыспалар түрiн, патологиялық өзгерiстерi бар жердегi жүйке процесстерiнiң өтуiн белгiлейдi. Компьютерлық томография (КТ), ядролық-магниттік-резонанстық томография (ЯМРТ) сияқты әдiстер арқылы морфологиялық дефекттiң сипатын, түрiн анықтайды. Олар қан құйылуын, нәрестелердің туа бiткен кемiстiктерiн, кисталарды, кальцификаттарды, гидроцефалияны, қарыншалар жүйесiнiң үлкейюiн, қатерлi iсiктiң орналасуын, және т.б. көруді мүмкiн етедi. Қосымша әдiстерге бас қаңқасының рентгенографиясы, пневмоэнцефалография, вентрикулография, ангиография және т.с.с. жатады. Бұл әдiстер арқылы бас қанқасының көлемiн, сүйектердiң жағдайын, жарақаттардың белгiлерiн, кальцинаттарды, қарыншалар жүйесiнiң және мидың қан тамырларының жағдайын диагностикалайды. Офтальмологиялық практикада көз алмасының торлы қабығының жағдайын зерттейді. Көру қызметтерін анықтау үшін Орлова таблицасы, полихроматикалық таблицалар, периметр аппараты, ал соңғы жылдары компьютерлық зерттеулер өткізіледі. Есту бұзылыстарын зерттеуде эксперименталдық әдістер (сыбырлап сөйлеуді естуін тексеру), аспаптық әдiстер (аудиометрия) қолданылады. Сонымен, аурудың шағымдарын, анамнезiн жинақтау, клиникалық тексеру, лабораториялық, аспаптық әдiстердi қолдану, психикалық сферасын зерттеу баланы кешенді, жан-жақты тексеру маманға баланың жағдайы туралы қорытынды жасауға мүмкiндiк бередi. Сөйтіп, диагноз қойылады, диагноз дегеніміз денсаулық жағдайы туралы медициналық тұжырым, арнайы зерттеу негізінде қойылған аурудың анықтамасы. Бұл қорытынды әрі қарай аурудың болжамын анықтайды, қажетті емдеу-педагогикалық жұмыстарының түрiн және көлемiн анықтайды. 2. Медициналық мекемелердің түрлері мен құрылымы. Медициналық мекемелерді екі негізгі топқа бөлуге болады: амбулаторилар және стационарлар. Амбулатория – бұл өздігімен келіп-кететін науқастарға және үйдегі науқастарға көмек көрсететін, бірақ ауруханалық төсек-орын берілмейтін емдік-алдын алу мекемесі. Оның кең тараған түрі – емхана (поликлиника). Ал стационар – науқастарға тәулік бойы немесе күні бойы медициналық қызметкерлердің бақылауымен көмек көрсетуге арналған, тұрақты жатқызатын орындары (төсектері) бар емдік-алдын алу мекемесі. Оған ауруханалар, госпитальдар жатады. Науқасты стационарға жатқызуды госпитализация дейді. Тұрғындарды сауықтыру және ауруларды ерте анықтау мақсатында жүйелі дәрігерлік бақылау әдісі қолданылады, оны диспансеризация деп атайды. Анықталған науқастарды салалы маман-дәрігер диспансерлік есепке («Д» есеп) алады. Әр аурудың белгіленген диспансерлік мерзімдері болады, мысалы әр 3 ай сайын немесе жылына 2 рет тексеріліп тұру керек. Қажет болса, баланы диспансерге жібереді. Диспансер – бұл науқастардың белгілі бір контингентін емдеумен айналысатын, солардың денсаулығын жүйелі түрде бақылап отыратын арнайы медициналық мекеме. Ол амбулаторлық, сондай-ақ стационарлық түрде ұйымдастырылған болуы мүмкін. Психоневрологиялық, туберкулездік, тері-венерологиялық, онкологиялық және т.б. диспансерлер болады. Сонымен қатар медициналық мекемелердің ғылыми орталық, оңалту орталығы, әртүрлі саладағы клиникалар, санаторийлер мен курорттар сияқты түрлері бар. Барлық медициналық мекемелер қызмет көрсету деңгейіне қарай жергілікті және орталық болып жіктеледі. Жергілікті деңгейде медпункт, фельдшерлік-акушерлік пункт, отбасылықдәрігерлік амбулатория қызмет етсе, орталық мекемелерге аймақтық, аудандық, қалалық, облыстық емханалар мен ауруханаларды, сондай-ақ республикалық деңгейдегі емдеу мекемелерін жатқызуға болады. Қазіргі кезде жеке меншіктегі көптеген медициналық мекемелер де жұмыс істейді. 3. Медициналық құжаттар. Медициналық құжаттар науқасты тексеру, бақылау, емдеу нәтижелерін тіркеу үшін, сонымен бірге жұмысты жүйелеу, статистикалық өңдеу, талдау, есеп беру үшін қажет. Педиатрияда қолданылатын құжаттарға тоқталамыз.

1) №112/у үлгісі немесе «Баланың даму тарихы» – поликлиникадағы учаскелік педиатр жүргізетін баланың медициналық құжаты. Оны перзентханадан шыққанда ашады. Мұқабасында паспорттық мәліметтер жазылады, келесі бетінде баланың антропометриялық көрсеткіштері тіркеледі, оларды алғашқы жылда ай сайын, кейіннен жылына 2 рет өлшеп тұрады. Содан соң нақтыланған диагноздар парағы болады, оған хронологиялық ретпен барлық нақты қойылған диагноздар тіркеледі. Әрі қарай алғашқы патронаждан бастап баланы үйінде немесе емханада бақылау нәтижелері жазылады. Бала дамуының маңызды мерзімдерінде, консультацияға, госпитализацияға немесе баланы балабақшаға, мектепке жіберер кезде эпикриз жазылады. Бұл ем аяқталғаннан кейін немесе оның белгілі бір сатысында жасалатын, дәрігердің науқас жағдайы, диагнозы, сырқаттың пайда болуы мен дамуы, емнің негізделуі мен нәтижесі туралы тұжырымдамасы. 2) №026/у үлгісі – білім беру мекемелеріндегі (мектепке дейінгі, жалпы білім беру, кәсіптік білім беру, балалар үйі, мектеп-интернаттар) балалардың медициналық картасы. Бұл құжаттың құрылымы мен мазмұны №112/у үлгісіне өте ұқсас. 3) №026/у-З үлгісі - білім беру мекемелеріндегі баланың денсаулық паспорты. Бұл алдында қарастырылған құжаттың жаңа, қысқартылған және стандартталған түрі. 4) №063/у үлгісі – баланың егу картасы, онда барлық жасалған егулердің аты, күні, мөлшері, сериясы, реакциясы тіркеледі. Бұл құжат баламен бірге көшіп кеткен жағдайда, білім беру мекемесіне барған жағдайда беріп жіберіледі. 5) Сырқатнама – стационарда жүргізілетін құжат. Оның мұқабасында паспорттық мәліметтер, қан тобы, аллергиялық сезімталдығы, клиникалық диагнозы көрсетіледі. Келесі беттерде науқасты алғаш қабылдау, күнделікті бақылау нәтижесі, консультациялар жазылады. Мұнда да мерзімдік және шығару эпикриздері жазылады. Сонымен қатар сырқатнамаға өткізілген лабораторлық-аспаптық тексеру нәтижелері жабыстырылады. 7-дәріс. Жүйке жүйесінің зақымдану синдромдары Жоспар: 1. Қозғалыс тарапындағы бұзылыстар 2. Сезгіштік тарапындағы бұзылыстар 3. Жоғарғы жүйке әрекеті тарапындағы бұзылыстар мен вегетативті бұзылыстар 1. Қимыл қызметтерiнiң бұзылыстарына бас ми, жұлын және перифериялық жүйкелердiң зақымдалулар, тiрек-қозғалыс аппаратының даму ауытқулары, сүйек және буындардың анатомиялық бұзылыстары (сынық, шығу), бұлшық еттерiнiң аурулары себепкер болуы мүмкiн. Жалпы алғанда, жүйке жүйесі тарапындағы бұзылыстарды органикалық және функциональдық деп бөледі. Функциональдық бұзылыстар деп жүйке тінінде құрылымдық өзгерістер болмаған, тек қызметінің ғана бұзылуы болған жағдайларды атайды. Мұндай функционалдық бұзылыстар көбінесе уақытша, қайтымды болып келеді. Оларға мысалы, невроздар жатқызылады. Ал органикалық бұзылыстар кезінде жүйке ұлпасында әртүрлі деңгейдегі құрылымдық өзгерістер қалыптасады, олар көбінесе тұрақты және қайтымсыз болып келеді. Қимыл жүйесінiң басты бөлiмi қыртыстың маңдай бөлiмiнде орналасқан қозғалыс анализаторы болып табылады. Бұл анализатор арнайы өткiзгiш жолдар арқылы қыртысты бас мидың басқа бөлiмдерiмен (қыртыс асты орталықтарымен, ортаңғы мимен, мишықпен, жұлынмен) байланыстырады. Қимыл-қозғалыс анализаторы басқа да анализаторларлармен (көру, есту) тығыз байланыста. Қимылдарды ерікті және ерiксiз деп бөледі. Ерікті қимылдар ми қыртысымен байланысты, ал ерiксiз қимылдардың негiзiнде ми дiңiнiң және жұлынның автоматизмдерi жатады. Қимыл бұзылыстары параличтер (сал), парездер, гиперкинездер, тепе-теңдік бұзылуы, менингеальды симптомдар, тырысу синдромы, қилылық, сөйлеу бұзылыстары ретiнде байқалады. Паралич (плегия немесе сал ауруы) – бiр мүшенiң қимылдарын толық жоғалту. Парез дегенiмiз қимылдардың әлсiреуi, бiрақ қимылдары бұл кезде толық жоғалмайды. Параличтердiң себептерi – бұл жұқпалы аурулар, жарақаттар, зат алмасу бұзылыстары, ми затына қан құйылу, тамырлар жұмысының өзгеруi. Параличтер орталық және перифериялық болуы мүмкiн.Перифериялық қимылдатқыш нейронмен бұлшық еттiң арасындағы байланыс бұзылған кезде перифериялық паралич пайда болады. Ал орталық қимылдатқыш нейрон немесе бұл нейрон және

перифериялық нейрон арасындағы байланыс бұзылса орталық паралич байқалады. Орталық параличтерге сай келетiн: бұлшық еттердiң тонустарының күшейюi (гипертония), сiңiр және периостальдық рефлекстердiң жоғарлауы (гиперрефлексия), патологиялық рефлекстердiң пайда болуы, мүшенiң азымауы. Перифериялық параличтерге керiсiнше сiңiр және периостальдық рефлекстердiң төмендеуi (гипо- немесе арефлексия), бұлшық еттердiң әлсiреуi (гипотония немесе атония), бұлшық еттердiң азуы (атрофия). Параличтердiң арасында моноплегия (бiр қолдың немесе бiр аяқтың сал болуы), гемиплегия (бiр жағындағы аяқпен қолдың сал болуы), параплегия (екi аяқтың немесе екi қолдың сал болуы) және тетраплегия (барлық қолмен аяқтардың сал болуы) сияқты түрлерiн ажыратады. Бульбарлық паралич. ХМи бағанасы топографиясының ерекшелігі IX, X, XII жұп бас-ми жүйкелері ядроларының өте жақын орналасуы болып табылады. Сондықтан сопақша мидың кішкентай ғана ошақты аймағының зақымдалуы кезінде осы бас-ми жүйкелерінің ядролары бірге патологиялық үрдіске ұшырайды. Осының салдарынан бульбарлық паралич дамиды, оның клиникалық көрінісі келесідей симптомдардан құралады: дауысы бұзылады (дисфония), дыбыстарды айтуы бұзылады (дизартрия), жұтуы бұзылады (дисфагия), зақымдалған жағында жұмсақ таңдайы салбырап тұрады, дыбыс шығарғанда сау жағына қарай қисаяды, тілдің артқы 1/3 бөлігінің және жұмсақ таңдайдың сезгіштігі нашарлайды, жұтқыншақ пен жұмсақ таңдайдың рефлекстері жойылады, сілекейі сыртқа ағады (гиперсаливация). Бұл табиғаты бойынша салбыр немесе шеткі сал болып табылады. Псевдобульбарлық паралич. IX, X, XII жұп бас-ми жүйкелерінің орталық нейрондары зақымдалғанда, яғни осы жүйке ядроларына қыртыстан келетін жолдар зақымдалғанда, псевдобульбарлық паралич пайда болады, оның клиникалық көрінісі келесідей симптомдардан құралады: жұту, фонация және артикуляция бұзылыстары, сілекейдің сыртқа ағуы (гиперсаливация). Бұл кезде тіл бұлшық еттерінің атрофиясы мен фибриллярлық дірілдеуі болмайды, жұтқыншақ пен жұмсақ таңдайдың рефлекстері сақталған, сезгіштік бұзылыстары болмайды. Оральды автоматизм рефлекстері пайда болады (тұмсық рефлексі, Маринеску-Радовичи рефлексі және т.б.). Осылайша, бульбарлы және псевдобульбарлы параличтердің симптоматикасы ұқсас болып келеді, бұл олардың атынан да белгілі («псевдо» деген «жалған» мағынасын білдіреді), алайда табиғаты жағынан псевдобульбарлы паралич орталық немесе спастикалық болып табылады. Гиперкинездер – ерiксiз, қолайсыз, артық қимылдар. Оларға тырыспалар (клоникалық, тоникалық тырыспалар және миоклониялар), атетоз (қол және аяқ саусақтарының құрт тәрiздес майысуы), қалтырау (тремор), тиктер (белгiлi бiр бұлшық еттерде стереотиптi қайталанатын тiтiркенушiлiк). Қимылды үйлестiрмеу (атаксия) қимылдарды дәл, сәйкестiрмей, бiрлестiрмей орындау және осының салдарынан күрделi қимыл актiлерiн дұрыс орындамау ретiнде байқалады. Қимылдарды дұрыс үйлестiру бiрнеше жүйелердiң бiрiккен жұмысынан iске асады. Бұл жүйелер: жұлынның артқы бағаналары, ми дiңi, вестибулярлық (тепе-тендiк) аппарат, мишық). Атаксия жиiрек жүрiс бұзылуымен сипатталады. Атаксияның келесi түрлерiң ажыратады: гемиплегиялық жүрiс (пирамидтык жолдардың бұзылуынан гемиплегия) – ауру адам сал болған аяғын тартып жүредi, сал болған жағы сау жағынан қалып қалады; атактикалық жүрiс (жұлынның терең сезiмталдықты өткiзетiн артқы бағаналарының бұзылуы) – ауру аяқтарың екi жаққа алшайтып өкшесiн жерге қатты басады; мишық жүрiс – мас адамның жүрiсi және т.с.с. Менингеальдық симптомдар ми қабаттарының қабынуы кезiнде байқалады, олар ауру адамның кейiпi бұзылуы және бiр қатар патологиялық симптомдар ретiнде көрiнiс бередi. 2. Сезiмталдық немесе сезгіштік – ағзаның сыртқы ортадан және өзiнiң тiндері мен мүшелерiнен келетiн тiтiркенiстердi қабылдау қасиетi. Осы тiтiркенiстердi қабылдайтын экстерорецепторлар, телерецепторлар, проприорецепторлар, интерорецепторлар, осморецепторлар, хеморецепторлар, барорецепторлар және т.с.с. Сезiмталдықтың бұзылыстары гипестезия – сезiмталдықтың төмендеуi, анестезия – мүлдем болмауы, дизестезия – тiтiркенiстердi дұрыс қабылдамау, аналгезия – ауырыснуды сезiнбеу, топанестезия – локализацияны сезiнбеу, астереогноз – стереогноздың бұзылуы, гиперестезия не гипералгезия – сезiмталдықтың артық болуы, гиперпатия – тiтiркенiс шегiнiң жоғарлауы, парестезия

– құмырсқа жүрген, қышынған, ашыған сияқты сезiну, полиэстезия – бiр тiтiркенiстi көптеген тiтiркенiстер ретiнде сезiну, фантомдық ауырсыну – жоқ мүшенiң ауырсығанын сезiну. Сенсорлық (сезiмталдық) бұзылыстарына сонымен қатар көру бұзылыстары (көз өткiрлiгiнiң бұзылуы – амблиопия, амавроз, түстi ажыратпау – ахроматопсия, дисхроматопсия, көру аймағаның өзгеруы – скотома, гемианопсия; көру агнозия) және есту қабiлетiнiң бұзылыстары (саңырау, мүкiсқұлақ, есту агнозиясы) жатады. 3. Жоғарғы қыртыс қызметтерiне гнозис, парксис, фазис, есте сақтау, ойлау жатады. Олардың бұзылыстарын сәйкесінше агнозия, апраксия, афазия, амнезия, олигофрения және деменция деп атайды. Осы орайда жүйке жүйесінің тағы бір тарапының бұзылыстарын айта кеткен жөн, бұл – вегетативті бұзылыстар, олар ішкі мүшелер қызметінің бұзылуы түрінде көрініс табады. Мысалы, ішек-қарын жиырылуының (перистальтикасының) бұзылуы – іш өту не іш қату, метеоризм, эндокриндік бұзылыстар, соның ішінде семіру, тершеңдік, қан қысымының реттелуінің бұзылуы және т.с.с. 8-дәріс. Жүйке жүйесінің даму кемістіктері Жоспар: 1. Кіші даму кемістіктері (дизэмбриогенез стигмалары) 2. Туа біткен ақаулар 1. Балалардағы жүйке ауруларының клиникасында тұқым қуалаушылық аурулар мен туа біткен ауруларды ажыратады. Туа біткен даму ақауларының себебі организмге зиянды физикалық және химиялық ықпалдар болуы мүмкін (радиация, алкоголь, есірткі және т.б.). Олардың зақымдаушы әсері әсіресе ұрықтың жатырішіндегі даму кезеңінде аса қауіпті болып табылады. Жүктіліктің алғашқы триместрінде (үш айында) ұрықта бүкіл организм мүшелері мен тіндерінің, соның ішінде орталық жүйке жүйесінің, бастапқы негізі қаланады. Әсіресе ұрықтанған жұмыртқа жасушасының имплантациясы, яғни жатыр қабырғасының шырышты қабатына бекітілу, кезеңі мен оның дамуының алғашқы екі айы сын кезеңдері болып саналады. Өйткені осы мерзімде екпінді түрде мүшелердің дамуы (органогенез) және тіндердің жетілуі (дифференциациясы) жүріп жатады. Зиянды ықпалдардың әсер ету мезгілі мен ми дамуының кезеңдерін ескере отырып, пренаталдық бұзылыстарды 4 топқа бөледі: гаметопатиялар – ұрықтануға дейінгі ата-анасының жыныстық жасушаларындағы бұзылыстар; бластопатиялар – бластогенез кезеңінде, яғни ұрықтанған жұмыртқа жасушасының ерте жетілу кезеңінде (ұрықтанудан кейінгі бірінші үш апта) пайда болған бұзылыстар; эмбриопатиялар – ұрықтың органогенез кезеңінде (жүктіліктің 3-ші аптасының соңынан 4-ші айының соңына дейін) болған зақымданулар; фетопатиялар – жүктіліктің 5-ші айынан кейін, мүшелер мен жүйелердің морфологиялық (құрылымдық) және функционалдық (қызметтік) пісіп жетілу кезеңінде пайда болатын ұрық зақымданулары. Әртүрлі дерттуындатушы ықпалдардың дамып жатқан ұрыққа тигізетін әсері ішкі мүшелер мен орталық жүйке жүйесінің қалыптасуында із қалдырады және бұл әсердің уақыты мен ауырлығына байланысты. Ми қыртысының жасушаларының дамуында әсіресе оттегінің жеткілікті мөлшерде келуі өте маңызды болып табылады, онымен тотығу процестері байланысты. Егер ұрықтанған аналық жыныс жасушасы өзгеріске ұшыраған жатырдың ішкі шырышты қабатына (көптеген аборттан кейінгі тыртықтық өзгерістер) келіп бекітілсе, онда кейіннен ұрықтың созылмалы гипоксиясы дамуы мүмкін, ал бұл бүкіл организм мен жүйке жүйесінің дамуына әсерін тигізеді. Бұл ұрықтың қуат қорының азаюымен білінеді, сөйтіп баланың туылу процесін қиындатады да, құрсақішілік патологияны босану жарақатымен ауырлата түседі. Жатырішілік патологияның зардаптары әртүрлі даму ақаулары (кейде тіпті өмір сүру мүмкін болмайтындай) түрінде немесе ақыл-ой кемістігі түрінде көрініс табады. Микроцефалия. Бұл бас сүйегінің және мидың өлшемдерінің қалыпты жағдайдан кіші болуы. Бұл мидың туа біткен ақауларының ең жиі кездесетін түрінің бірі болып табылады. Оған әсіресе үлкен ми сыңарларының дамымағандығы тән болады. Әдетте микроцефалия кезінде кемақылдылықтың (олигофрения) ауыр түрлері байқалады. Гистологиялық зерттеу жүргізгенде қыртыс қабаттарындағы жасушалардың дұрыс орналаспауы, санының аздығы, талшықтарының жұтаңдығы анықталған. Физикалық дамуы тарапынан дене бітімінің диспластикалығы, бойының

жасына сәйкес қалыпты орташа шамадан кем екендігі байқалады. Микроцефал-балалар көп қимылдайды, бірақ бұл қозғалғыштық бұрыс сипатта болады, қимылдарының ішінде қажетсіз, артық қимылдар көп, ал тұрақтылығы жоқ болады. Жалпы гипотония мен буындардың салбырлығы тән. Психикасы жағынан имбецильдік немесе терең дебильдік түріндегі ауыр ақыл-ой кемістігі байқалады. Мінез жағынан бұл балалар жайдары және ақкөңіл болып келеді. Сөйлеу қабілеті әдетте кем дамыған. Қазіргі кезде микроцефалиясы бар балалардың ақыл-ой кемістігі деңгейіне қарай арнайы дамыту, оқыту бағдарламалары бар, осылайша оларды өмірге бейімдеуге, ортаға қосуға мүмкіндік жасалып жатыр. Сонымен қатар үлкен ми сыңарларындағы қатпарлардың даму кемістіктері немесе дисплазиялары кездесіп жатады, оған эмбриогенез кезінде нейрондар миграциясының бұзылуы себеп болады, оларды нейровизуализациялық зерттеу әдістері арқылы анықтайды (томография, эхоэнцефалография). Олардың түрлерін атап өтейік. Пахигирия немесе макрогирия (грекше pachys – жалпақ, ірі, жуан, анат. gyrus – қатпар, иірім) – ми қатпарларының ірі және сирек болуы. Микрогирия – керісінше, ми қыртысы қатпарларының майда болып, жиі орналасуы. Лиссэнцефалия («теп-тегіс ми») – ми сыңарларында қатпарлардың білінбеуі. Шизэнцефалия – ми сыңарларында саңылаудың пайда болуы, яғни мидағы бүйір қарыншалардың қуысы мен субарахноидалды кеңістіктің арасында саңылаудың болуы. Порэнцефалия – ми затында қуыстардың пайда болуы. Бас сүйегінің ақаулары. Бас сүйектерінің жетілмей қалуы нәтижесінде бас сүйегі әртүрлі ұсқынсыз пішінді болуы мүмкін. Көп жағдайда бас сүйегінің пішіні өзгергенімен, бұл кезде жүйке қызметі бұзылмайды. Алайда, кейде бас пішінінің мұнара тәрізді түрде өзгеруі кезінде көру қызметінің нашарлауы байқалуы ықтимал. Өйткені бас сүйегі негізінің нашар дамуының салдарынан бұл жерде орналасқан тесіктердің тарылуынан көру нерві қысылып, атрофияға ұшырауы мүмкін. 9-дәріс. Жүйке жүйесінің тұқым қуалайтын аурулары Жоспар: 1. Хромосомдық аурулар. 2. Гендік аурулар. 3. Болезни с наследственной предрасположенностью. 1. Арнайы әдебиетте хромосомалардың дұрыс емес бөлінуіне байланысты пайда болатын көптеген тұқым қуалайтын аурулар сипатталған. Олардың басым бөлігінде орталық жүйке жүйесінің дөрекі зақымдануы болады. Мұндай дерттерге Даун ауруы, Шерешевский-Тернер ауруы, Кляйнфельтер ауруы, Эдвардс синдромы, Патау синдромы және т.б. жатады. Олардың клиникасы әдебиетте кеңінен сипатталған. 2. Соңғы жылдары зат алмасудың тұқым қуалайтын бұзылыстарынан болатын жүйке жүйесінің аурулары зерттеушілердің назарын аударып отыр. Белгілі бір ферменттердің генетикалық тұрғыдан болған кемістіктері (жетіспеуі немесе мүлдем болмауы) амин қышқылдарының, көмірсулардың және майлардың (липидтердің) алмасуында айтарлықтай өзгерістер шақырып, орталық жүйке жүйесінің және ішкі мүшелердің екіншілік зақымдануына әкеліп соғатындығы дәлелденген. Оларды негізгі патологиялық синдромына қарай есту, көру, зият бұзылысымен сипатталатын топтарға да бөлуге болады. Атап кетсек осындай гендік ауруларға Ушер, Вильямс, Ангельман, Прадер-Вилли синдромдары және т.б. жатады. Мұндай зақымданулар кезінде балаларда психомоторлық дамуының тежелуі және сезгіш жүйелердің бұзылыстары дамиды. Гендік аурулардың моногендік түрлері бір геннің өзгеруіне байланысты, сондықтан олардың тұқым қуалауы Мендель заңдарына бағынады да, олардың тұқым қуалау заңдылығын генеалогиялық әдіспен анықтауға болады. 3. Полигендік аурулардың дамуы көптеген гендерге байланысты, сондықтан олардың тұқым қуалауын тікелей дәлелдеуге болмаса да, тұқым қуалауға бейімділігі анықталады. Олардың дамуы үшін сыртқы орта ықпалы да қажет болады, сондықтан оларды мультифакторлық аурулар деп те атайды. Мұндай аурулардың қатарына эпилепсия, шизофрения және т.б. аурулар жатады. Тұқым қуалайтын аурулардың барлығына тән бiрқатар ерекшелiктер бар: - аурудың әулеттік сипаты. Егер бiр әулетте аурудың бiрнеше ұқсас жағдайы байқалса, онда бұл тұқым қуалайтын дерт деп күдіктенуге болады - аурудың созылмалы, прогредиенттi, қайталана беретiн түрлерi;

- тұқым қуалайтын аурулардың ерекше симптомдары. Ауру адамда сирек кездесетiн ерекше симптомдар немесе бiрнеше симптомдар болса, онда бiрiншi iздейтiн ауру ол тұқым қуалайтын ауру болу керек; - бiр қатар мүшелер мен жүйелердiң патологиялық өзгерiстер; - аурудың туа бiтуі. Егер жүктi әйелге белгілі бір ұрыққа зақым келтiретiн факторлар әсер етпесе, ал нәрестеде патологиялық симптомдардың комплексi байқалса, онда бұл тұқым қуалайтын ауру деп ойлауға болады; - аурудың емдеуге резистентті болуы, яғни нашар берілуі. 10-дәріс. Жүйке жүйесінің инфекциялық-токсикалық аурулары Жоспар: 1. Менингиттер 2. Энцефалиттер 3. Полиомиелит 4. Жүйке жүйесінің басқа да жұқпалы-қабыну аурулары Арнайы мектептерге ауыстыруды қажет ететін оқушылар тобына көбінесе менингитпен, энцефалитпен, менингоэнцефалитпен, полиомиелитпен және нейроинфекцияның басқа да түрлерімен ауырып шыққан балалар жатады. Кейде мерезбен (сифилис), құрт ауруымен (туберкулез), сонымен қатар ревматизммен науқастану нәтижесінде пайда болған нерв жүйесінің әртүрлі зақымдануы бар балалар кездеседі. 1. Менингит – ми қабықтарының қабынуы. Бұл ауруды әртүрлі бактериялар шақыруы мүмкін, бірақ көбінесе кокктар тобы (менингококктар, стрептококктар, пневмококктар) шақырады. Менингит құлақтығы іріңді қабыну процесінің нәтижесінде де дамуы мүмкін (отогендік менингит). Аурудың жедел кезеңіне өзіндік сипаттағы көрінісі тән болады. Әдетте ауру дене қызуының жоғарылауынан басталады, сонымен қатар құсу, терінің бөртуі, қатты бас ауыру ұстамасы, кейде естен тану байқалады. Менингитке әртүрлі асқынулардың дамитындығы тән. Соңғы жылдары цереброспиналдық менингиттен соң ақыл-ойдың төмендеуі сиректеу кездеседі; жиірек көңілкүй-жігер саласының және мінездің бұзылыстары анықталады. Сонда да, ерте жаста болған менингиттен кейін ақыл-ойдың жетіспеушілігі әлі күнге дейін кездеседі, бұл қабыну процесінің мидың дамуын тежеуіне байланысты болады. Көңілкүй-жігер саласы мен мінез тарапынан байқалатын ауыр өзгерістер кейде психопатия тәрізді мінез-құлық сипатын алатын жоғары қозғыштықпен, күйіп-піскіштікпен (аффекттерге, яғни ашуға бейімділік) білінеді. Аталған ерекшеліктер ерте жастағы менингиттің ауыр салдарының бірі – су ми – (гидроцефалия) кезінде әсіресе ауыр түрінде көрінеді. Менингиттен кейін есту мен көрудің бұзылыстары түріндегі қалдықты салдар байқалатын балалардың айтарлықтай бөлігі арнайы мектептерде оқуы тиіс (кереңдерге, нашар еститіндерге, соқырларға, нашар көретіндерге арналған). Олардың аздаған бөлігі көмекші мектептерге барады. Ал уақытша және жеңіл ақыл-ой бұзылыстары болған балалар сәйкес шаралар жүргізілген жағдайда қалыпты мектепте қалады. 2. Энцефалиттер тобына ми затын зақымдайтын қабыну процесстері жатқызылады. Олардың орналасуы әралуан болуы мүмкін. Энцефалиттің ағымында жалпы ми симптомдары да, сонымен қатар ошақты симптомдар да байқалады. Жалпы ми сипмтомдарына жататындар: естен тану (жеңіл бұлыңғыр естен танудан толық есін жоғалтуға дейін), бастың ауыруы, бас айналуы, құсу, тамыр соғысының және тыныс алудың өзгеруі. Ошақты симптомдар ауру процесінің мидың әртүрлі аймақтарындағы орналасуына қарай әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, қимыл-қозғалыс, сөйлеу бұзылыстары, эпилепсия тәріздес ұстамалар орын алуы мүмкін. Резидуальдық кезеңде жоғарғы нерв қызметі тарапынан бірқатар патологиялық өзгерістер қалады. Соған байланысты шартты-рефлекторлық әрекет белгілі дәрежеде толық жүзеге асырылмайды да, баланың танымдық қызметінің және оқу қабілетінің төмендеуіне себепші болады. Энцефалитпен науқастанып шыққан балаларда көру, есту, сөйлеу, ақыл-ой сияқты әртүрлі нейропсихикалық қызметтердің бұзылуы жиі байқалады. Бұл бұзылыстар кейде тұрақты сипат алып, осындай балалардың қалыпты мектепте оқуына кедергі болады.

3. Полиомиелит – негізінен жұлынның сұр затын, соның ішінде алдыңғы мүйіздеріндегі мотонейрондарды зақымдайтын жедел инфекциялық ауру. Оның қоздырғышы вирус болып табылады. Ауа-тамшы жолымен жұғып, кәдімгі тұмау сияқты клиникалық көріністері болады. Біртіндеп жүйке жүйесінің зақымдану симптомдары пайда болады. Жұлынның зақымдануымен қатар ми бағанасындағы қозғалтқыш нейрондар да зақымдануы мүмкін. Бұл дерт қайтымсыз сал болуға, әсіресе аяқтың салдануына әкеп соғады, сонысымен қауіпті. Емдеуге нашар беріледі, сондықтан оның алдын алған дұрыс. Қазіргі кезде вакцинацияның арқасында ол өте сирек кездеседі. Егуді ауызға тамшы тамызу арқылы сәбилік шақта Ұлттық егу кестесіне сәйкес мерзімде бірнеше рет өткізеді. 4. Нерв жүйесінің басқа да жұқпалы-қабыну ауруларына жүйке жүйесінің мерезі (сифилисі), хорея және т.б. жатады. Хорея – ревматизм ауруының жүйке жүйесіне берген асқынуы. Осы негізгі аурулар қатты асқынып кеткенде жүйке жүйесіне де өтіп кетуі мүмкін. Тура солай кез келген жұқпалы ауру қан арқылы таралып, жүйке жүйесі тарапынан асқыну беруі мүмкін: грипп, қызылша, эпидемиялық паротит және т.б. Шеткі жүйке жүйесінің қабыну ауруларын неврит және полиневрит деп атайды. Неврит жеке бір жүйкенің қабынуы, мысалы бет нервінің, үштік нервтің қабынуы. Полиневрит – бірнеше жүйкенің қабынуы, мысалы аяқ-қолға баратын нерв өрімдерінің қабынуы. 11-дәріс. Жүйке жүйесінің жарақаттары, тамырлық және ісіктік аурулары Жоспар: 1. Ми жарақаттары 2. Мидың қантамырлықбұзылыстары 3. Ми ісіктері 1. Балалық шақтағы орталық жүйке жүйесінің жарақаттық зақымдануы әртүрлі жас кезеңінде болуы мүмкін. Осыған қарай пренаталдық (құрсақішілік), наталдық (босанулық) және постнаталдық (бала туылғаннан кейінгі) жарақаттарды ажыратады. Құрсақ ішілік жарақаттар анасының жарақаттануы кезінде пайда болуы мүмкін (іш және бел аймақтарының қысылуы немесе жаншылуы кезінде). Ұрықтың жарақаттануы оның кейінгі дамуына әсер етеді: мидың дамуы тежеледі, қимыл-қозғалыс белсенділігі төмендейді, мерзімінен ерте босануы мүмкін. Кейбір жарақаттан кейінгі симптомдар бала туылғаннан кейін қозғалыс, сөйлеу және ақыл-ес қызметтерінің бұзылуы түрінде білінуі мүмкін. Босану кезіндегі жарақаттар босанудың қолайсыз өтуімен байланысты. Перинаталдық өлім көрсеткішінің құрылымында оның үлесіне 10-12% келеді. Жарақаттан кейінгі асқыну түрінде майда және ірі қан құйылулар болады (субдуральды, субарахноидальды, қарынша ішілік). Бұл ликвор- және гемодинамикасы бұзылуы салдарынан болатын жалпы ми симптомдарынан бастап, ауыр ошақты симптомдарға дейінгі көріністермен білінуі мүмкін. Босану жарақаттарына сонымен қатар акушерлік сал мен парездер жатады. Олар жұлын нервтері мен өрімдерінің зақымдануына байланысты. Бала туылғаннан кейін пайда болатын ми жарақаттары кез келген жаста болуы мүмкін. Бұл жарақаттар әртүрлі дәрежеде білінуі мүмкін: сілкіну, соғылу және жаншылу (мыжылу). Бас-ми сауытының ашық және жабық жарақаттарын ажыратыды. Г.Е.Сухарева посттравматикалық, яғни жарақаттан кейін балаларда ұзақ уақыт сақталатын, медициналық және педагогикалық түзету шараларын талап ететін бес түрлі синдромды бөліп шығарып, сипаттаған: энцефалоастения (цереброастения), энцефалопатия (церебропатия), жүрістұрыс синдромы, тырысу синдромы (эписиндром), кемақылдылық. Соңғы бірнеше онжылдық ішінде дүниежүзілік әдебиетте жеңіл органикалық бұзылыстар синдромы туралы көп жазылуда, бұндай бұзылыстарды минимальды ми дисфункциясы деп атайды. Кейбір авторлар мұндай жағдайларды асыра белсенділік, созылмалы ми синдромы, жеңіл балалар энцефалопатия және т.б. деп атауды ұсынады (Б.В.Лебедев, Ю.И.Барашнев, Е.М.Мастюкова). Минимальды ми дисфункциясының этиологиясы пре- және интранаталдық кезеңдерде әсер еткен әртүрлі бүліндіруші ықпалдармен, соның ішінде ең жиі – ұрық гипоксиясымен байланысты болады. 2. Ми қантамырлармен – артериялармен және көктамырлармен (веналар) – өте мол қамтамасыз етілген. Ми қанайналымының бұзылыстарының ішінде тромбоз, инсульт, атеросклероз

сияқты түрлері ересектерде, ал вегето-тамырлық дистония сияқты түрі балаларда жиі кездеседі. Туа біткен ми қантамырларының ақауларының ішінде аневризмаларды атап кету қажет. Бұл – артерияның немесе венаның қапшық тәрізді кеңейген жерлері. 3. Мидың ісіктері ОНЖ-нің барлық органикалық бұзылыстарының ішінде 4,5-5% құрайды. Балаларда олар ересектерге қарағанда сирек кездеседі. Алайда балаларда ми ісіктері барлық ісік ауруларының ішінде 15-16% алса, ересектерде – 8-10%. Олар ұлдарда қыздарға қарағанда жиірек кездеседі. Балаларда мидағы ісіктердің арасында нейробластома, астроцитома жиі кездеседі. Клиникалық көрінісі мына симптомдармен білінеді: 1) жалпы ми симптомдары, олар бас сүйегінің ішіндегі қысымның артуына байланысты; 2) ошақты симптомдармен, олар үрдістің орналасқан жеріне, ми тінінің қысылуы мен ығысуына байланысты болады. 12-дәріс. «Балалардың церебралдық сал ауруы» (БЦСА) (детский церебральный паралич (ДЦП)) Жоспар: 1. БЦСА туралы жалпы мәліметтер 2. БЦСА жіктелуі, клиникасы 1. «Балалардың церебралдық сал ауруы» (БЦСА) (детский церебральный паралич (ДЦП)) терминімен мидың онтогенездің ерте сатыларында зақымдануы салдарынан пайда болатын, денені дұрыс қалпында ұстап тұра алмаумен және ерікті қозғалыстарды орындай алмаумен білінетін синдромдарды атайды. Қимыл-қозғалыс бұзылыстары (параличтер, парездер, координация бұзылыстары, еріксіз зорлық қозғалыстар) ақыл-ес, сөйлеу, есту өзгерістерімен, тырысу ұстамаларымен, сезіну бұзылыстарымен қатар жүруі мүмкін. БЦСА ағымы үдемелі емес, резидуальды (қалдықтық) патологиялық жағдай болып табылады. Жүйке жүйесінің әртүрлі құрылымдарының өзара қарым-қатынасының өзгеруіне байланысты жас ұлғайған сайын неврологиялық симптомдар біршама түзелуі мүмкін. 1978 жылы К.А.Семенова ұсынған жіктеу БЦСА мынандай түрлерін ажыратылған: спастикалық диплегия, қос гемиплегия, гиперкинетикалық түрі, атониялық-астатикалық түрі және гемиплегиялық түрі. БЦСА даму қаупін тудырушы жайттар жоғарыда айтып кеткен және патофизиология курсынан өткен эндогенді және экзогенді себептер болып табылады. БЦСА негізгі клиникалық синдромы – бұл қимыл-қозғалыс бұзылыстары. Жүйке жүйесінің зақымдануының ауырлығы мен орналасуына қарай қозғалыс бұзылыстарның әралуан түрлері қалыптасады. Баланың алғашқы айларында денесінің құрсақ ішінде жатқандағыдай қалпы көзге түседі (аяқ-қолдарын денесіне тартып жинап алған), аяқ-қолдарындағы бұлшық ет тонусы жоғарылаған болады. Баланың емуі нашар болады, дене салмағын жоғалтады, мазасыз болады. Өсе келе артикуляциялық және жалпы моторикасындағы қозғалыс бұзылыстарының симптомдары арта түседі: бұлшық ет тонусының жоғарылығы сақталады, бала отыра алмайды, кейде тіпті басын да ұстай алмайды, ерікті қимылдары шектеулі, шайнауы қиындайды, жиі қақалады. Патологиялық рефлекстер (Бабинский, Россолимо және басқа) болады. Буындардың қисаюы, кейде тіпті шығып кетуі байқалады. Қозғалыстар дамуының тежелуі баланың сөйлеуі мен ақыл-есінің кешеуілдеуіне әкеледі. Эпидемиологиясы. Қазақстан Республикасының Ұлттық генетикалық Регистрінің мәліметтері бойынша елімізде жыл сайын 2000-3500 бала туа біткен және тұқым қуалайтын патологиямен туылады,бұл 1000 нәрестеге шаққанда 20,0-24,3 бала. ҚР Денсаулық сақтау министрлігініңің (ДСМ) мәліметіне сүйенсек, нәрестелер арасында орталық жүйке жүйесінің перинаталдық зақымдануының жиілігі 7,5-22,4% құрайды. Бұл жағдай әлеуметтік құбылысқа айналуда, өйткені 2015 жылда оның жиілігі 11%-ға артады деген болжам бар. Балалар мүгедектігінің құрылымында БЦСА бірінші орынға ие болып отыр – 30%-дан 70%-ға дейін. ҚР ДСМ 2005 ж. статистикалық есебі бойынша балалар мүгедектігінің жалпы құрылымының 1/3 (31-33,5%) неврологиялық аурулар құрайды, соның ішінде БЦСА үлесіне жартысынан астамы тиеді (57,5-62,1%). 2007ж. басында ҚР-да БЦСА-мен науқас 14 жасқа дейінгі 8301 бала тіркелген. 2. Енді БЦСА түрлеріне жеке тоқталып өтейік.

Спастикалық диплегия (Литтл синдромы). Бұл БЦСА ең жиі кездесетін түрі. Оған аяқ пен қолдағы, бірақ соның ішінде көбінесе аяқтарында басым болатын қимыл бұзылыстары тән. Қос гемиплегия (тетраплегия). Ол БЦСА ең ауыр түрі. Бұл кезде қос аяғы мен қос қолында қимыл бұзылыстары байқалады, бірақ қолдарында олар көбірек білінеді. Гиперкинетикалық түрі. Бұлшық ет тонусы өзгеріп тұрады: гипотониядан соң бірден тонустың жоғарылау ұстамалары пайда болады. Баланың қимылдары епсіз, артық қимыл реакциялары байқалады. Гиперкинездер атетоз, хореоатетоз, хорея және кеуделік дистония түрінде кездеседі. Атониялық-астатикалық түрі. Оны БЦСА «салбыр» түрі деп те атайды. Клиникасында негізінен бұлшық еттер гипотониясы байқалады, бірақ сіңір рефлекстері жоғарылаған болады. Гемиплегиялық түрі. Бұл түрі дененің бір жағындағы (оң не сол) қозғалыс бұзылыстарымен сипатталады, соның ішінде аяқтарында азырақ білінеді. Қазір ресми ХАЖ-10 (Халықаралық аурулардың жіктелуінің 10-шы қайта қарастырылымы) бойынша БЦСА-ның коды: VI тарау, блок G80 G80.0 Спастикалық церебралдық сал G80.1 Спастикалық диплегия G80.2 Балалар гемиплегиясы G80.3 Дискинетикалық церебралдық сал G80.4 Атаксиялық церебралдық сал G80.8 Балалардың церебралдық салының басқа түрі G80.9 Нақты анықталмаған балалардың церебралдық салы БЦСА науқас балалардың 65-85%-да сөйлеу бұзылыстары болады. Сонымен қатар, зият бұзылуы, тырысу синдромы қатар жүруі ықтимал. БЦСА-ның барлық түріне тән ортақ жалпы клиникалық белгілері мынандай: - жасына сай психомоторлық қызметтердің кешеуілдеп қалыптасуы - нәрестенің туа біткен рефлекстері дер кезінде жойылмай, сақталып қалады - патологиялық, яғни қалыпты жағдайда болмауы тиіс, рефлекстер пайда болады - буындардың контрактуралары (қисаюы) болады. Қазіргі кезде ерте диагноз қою мен диспансерлік бақылау психомоторлық даму тежелуін дер кезінде анықтап, баланы емдеуге жіберуге мүмкіндік жасайды. Ерте басталған емдеу (дәрідәрмекпен, массажбен, гимнастикамен) салдану құбылыстарын азайтып, жалпы моториканы жақсартуға, баланың әрі қарайғы моторлық, сөйлеу және ақыл-ес дамуына жағдай жасайды. Соңғы жылдары БЦСА спастикалық түрлерін емдеуде ботулиндік токсин негізінде жасалған «Диспорт» атты дәрілік препарат өзінің тиімділігін көрсетті. Ол бұлшық еттердің тонусын төмендете отырып, балалардың қимыл-қозғалысын дамытуға, ауыру сезімін азайтып, түзету шараларын кеңейтуге мүмкіндік берді. БЦСА науқас балалардың реабилитациясы (оңалту) медициналық, педагогикалық, психологиялық, әлеуметтік тараптарда жүргізіледі. Оңалту орталықтарында осы тараптардың барлығына арналған бөлімшелер болады. Медициналық оңалту негізінен физиотерапиялық шаралар арқылы іске асырылады: емдік дене шынықтыру (ЕДШ), массаж, мануальды терапия, акупунктура, курортология және т.с.с. Емдік гимнастиканың негізгі міндеттері патологиялық тоникалық рефлекторлық белсенділікті тежеу, соның арқасында бұлшық ет тонусын қалпына келтіру және ерікті қозғалыстарды оңайлату, баланың жасына сай қозғалыс дағдыларының ретімен қалыптастырып, машықтау болып табылады. Жалпы моториканы дамытудың бастапқы кезеңінде барлық шара артта қалған статокинетикалық рефлекстерді тәрбиелеп, тоникалық рефлекстерді жоюға, ал содан кейін мүмкін болатын белсенді қозғалыстарды дамытуға бағытталады. Өйткені ең алдымен бұлшық ет тонусын қалпына келтіру шараларын жүргізсе ғана, баланың миында дұрыс кинестетикалық сезінулер мен түсініктер қалыптасады. Церебралды салмен науқастанған балалармен өткізілетін емдік дене шынықтырудың көптеген әдістері бар екені белгілі: Боббаттар, Войта, Тардье, К. А. Семенова, Г.Кабат, Брунстрэм әдістері және т.б. Сонымен, қорытындылай келе емдеу бойынша мәліметтерді төмендегідей тұжырымдауға болады. Емдеу ұстанымдары Емдеуді ерте бастау. Ең дұрысы туыла салысымен 1 жасқа дейін (ең болмағанда 3 жасқа дейін) барынша көмек көрсету.

Үздіксіз емдеу. Кешенді емдеу, яғни мүмкіндігінше емдеудің барлық түрлерін қолдану. Кешенді оңалту өткізу Емдеу әдістері Дәрі-дәрмектермен емдеу (ми қанайналымын, зат алмасуын жақсартатын дәрілер) Массаж Емдік дене шынықтыру (кинезитерапия) Физиотерапия (ультражоғары жиілікті электромагнитті өріс, магнитотерапия, парафин аппликациялары, диадинамикалық тоқтар, электрофорез және т.с.с.) Ортопедиялық құрылғылар қолдану Хирургиялық ем (байламдар мен сіңір пластикасы) Ботулотоксин препараттарымен емдеу Бағаналы жасушалармен емдеу 13-дәріс. Эпилепсия (қояншық ауруы) Жоспар: 1. Эпилепсияның түрлері 2. Эпилепсияның патогенезі 3. Педагогикалық шаралар 1. Эпилепсия (қояншық ауру) – тырысу ұстамаларымен сипатталатын, сана-сезім бұзылыстарымен және өзіне тән психикалық қызметінің бұзылыстарымен өтетін, созылмалы әрі үдемелі ауру. Бұл өте күрделі ауру және ежелгі заманнан бері белгілі. Б.э. дейінгі V ғ. өзінде-ақ Гиппократ тырысу жағдайының клиникасын сипаттаған. Қазіргі кезде де эпилепсиялық синдром мен жеке дара эпилепсия ауруын ажырату сақталған. Жеке дара эпилепсия ауруы тұқым қуалаушылық-органикалық ықпалдарға байланысты. Оның тұқым қуылаушылық бейімділігі зат алмасу процестерінің гендік деңгейде бұзылуына, соның ішінде полигендік өзгерістерге, яғни көптеген гендердің бұзылыстарына, байланысты. Эпилепсияның органикалық құрылымы бас-ми жарақатына, инфекцияға, улануға, мидың токсико-аллергиялық зақымдануына (жалпы инфекциялармен қатар) байланысты болады. Эпилепсияның жіктелуі жайындағы сұрақ әлі де толығымен шешілген жоқ. Патогенетикалық тұрғыдан оны эпилепсиялық ауру, симптоматикалық эпилепсия және эпилепсия тәрізді синдром деп бөлу дұрыс болғанымен, күнделікті өмір тәжірибесінде бұл жағдайларды ажырату оңайға түспейді. Тұқым қуалаушылық-органикалық генезді жеке дара ауру ретінде эпилепсия үлкен және кіші эпилепсиялық ұстамалармен, эпилепсияға тән мінез-құлық өзгерістерімен сипатталады. Тырысу ұстамасы күндіз де, түнде де пайда болуы мүмкін. Оның алдында алыс және жақын хабаршылар білінеді. Ұстама тырысудың екі түрімен сипатталады: тоникалық және клоникалық. Тырыспасыз түрлері де кездеседі. 2. Ұстама патогенезі. Эпилепсиялық ұстама негізінде үлкен ми жартышарларының қыртысында орналасқан, тонусы жоғары патологиялық қозудың тұрақты ошағы жатады (И.П.Павлов). Тітіркену осы ошақтан оқтын-оқтын бүкіл қыртысқа таралады. Кез-келген жанама тітіркендіргіштер жоғары тонусты күшейтеді де, ол қозғалыс анализаторына жеткенде нерв импульстарының бір мезетте күшті таралуын, «жарылысын» шақырады. 3. Педагогикалық шаралар. Педагог-дефектологқа сынып ішінде оқушыда эпилепсиялық ұстама болған жағдайда дұрыс көмек әрекеттерін ұйымдастыра білу өте қажет. Ең алдымен бала қатты тырыспа кезінде жарақаттанбауына жағдай жасау қажет. Баланың басын ұстап, демеп отырған дұрыс. Тілін тістеп алмауы үшін жақтарының арасына беторамалды немесе сүлгіні шиыра орап салу керек. Ұстама кезінде су ішкізуге немесе дәрі беруге қатал тыйым салынады, өйткені науқас тістерімен ыдысты сындырып не мыжып жіберсе, аузын жарақаттайды және су немесе дәрі тыныс жолдарына кетіп қалуы мүмкін. Басқа оқушылар ұстаманы көрмегені дұрыс. Егер хабаршылар кезеңін байқай алса, баланы дәрігер бөлмесіне немесе мұғалімдер бөлмесіне апару керек. Ұстама сыныптың ішінде басталып кетсе, қалған оқушыларды сыртқа шығару керек. Жедел ұстама кезінде

ауруды қозғамауға және ешқайда жылжытпауға тырысу қажет. Тырысу аяқталғаннан кейін баланы жеке бөлмеге апарып, тыныштық жағдай жасау керек. Баланың мектепте оқу мүмкіндігі оның психикалық саласының жағдайына байланысты болады. Ұстамалар сирек болса және баланың психикалық саласы зардап шекпесе, ол сәйкес ем қабылдап және белгілі күн тәртібін ұстана отырып, мектепке бара алады. Жиі ұстамалар болғанда, психикалық жағдайы бұзылған кезде арнайы ем жүргізіліп, баланы оқу жүктемесінен босатады. Ұзақ уақыт эпилепсиямен науқастанған, ақыл-ой дамуының шектелуі анықталған балаларды арнайы мектепке ауыстырады. Эпилепсия дертіне шалдыққан балаларды тәрбиелеу мен оқытуға үлкен мән беріледі. Науқастың тұлғасының, мінезінің, өзіне деген көзқарасының қалыптасуы, ал соған байланысты оның әлеуметтік түсініктері мен қоғамдағы орны тәрбиешіге байланысты. Оқу және тәрбие үрдістері өзара етене байланысты. Эпилепсиямен ауру балалардың мінез-құлықтық ерекшеліктері тәрбиешілер мен мұғалімдерден әділетті және бірқалыпты, салмақты қатынасты талап етеді. Ата-аналар мен педагогтар олардың өкпе, наразылық сезімдерін ушықтырмауы тиіс. Балаларды үйдегі және мектептегі жұмысқа араластырып, еңбекке баулып, оларда ұқыптылықты, мейірімділікті қалыптастырып, дамыту қажет. 14-дәріс. Зият ауытқуларының клиникасы Жоспар: 1. Зият ауытқулары туралы түсінік 2. Олигофренияның этиологиясы, патогенезі, жіктелуі, клиникасы. 3. Психикалық дамудың тежелуі (ПДТ), этиологиясы, патогенезі, жіктелуі, клиникасы. 4. Деменцияның этиологиясы, патогенезі, клиникалық ерекшеліктері. 1. Зият аутқуларына зият кемістігін және психикалық дамудың тежелуін жатқызады. Зият кемістігінің өзі олигофрения (онтогенездің ерте сатыларында пайда болған, яғни туа біткен немесе 3 жаса дейін қалыптасатын ақыл-ой кемістігі) және деменция деп бөлінеді (ақыл-ойы белгілі бір мерзімге дейін дұрыс қалыптасып, сосын қандай да бір зиянды әсерден бұзылуы, яғни 3 жастан кейін пайда болатын ақыл-ой кемістігі). Ал психикалық дамудың тежелуі – бұл шекаралық зият жетіспеушілігі. Енді осыларға жекеше тоқталып өтейік. Зият кемiстiгi (ақыл-ой кемiстiгi) деп ми қыртысының органикалық дамымаумен немесе зақымдалуымен байланысты қайтаруға болмайтындай қалыптасқан психикалық дамудың бұзылысын айтамыз. Танып бiлу қызметiнiң жетiспеушiлiгi зият кемiстiгiнiң клиникалық-психологиялық көрiнiсiнiң ең негiзгi жетектеушi бұзылуы болып табылады. Бұл жетiспеушiлiк ойлау қабiлетiнiң төмендiгiмен, психикалық процесстерiнiң темпi мен ептiлiктiң бұзылуымен, есте сақтау, назар аудару қабiлеттерiнiң және бiр қатар қыртыстық қызметтерiнiң кемiстiгiмен байланысты. Зият кемiстiгi сөйлеу қабiлетiнiң жетiлмегендiкпен сипатталады. Зият кемiстiгiнiң неше түрлi себептерi болуы мүмкiн. Зият кемiстiгiнің негiзгi түрлерiнiң клиникалық көрiнiсi бұзылыстың патогенезiмен және зияндылықтың әсер еткен уақытымен тығыз байланыста. Орталық жүйке жүйесi онтогенездiң ертерек кезеңдерде (1,5-2 жасқа дейiн) зақымдалса бiрiншi кезекте филогенезде және онтогенезде ең жас болып табылатын қыртыстық жүйелерiнiң қалыптасуы бұзылады. Морфологиялық және клиникалық көрiнiстерде жетiлмеу құбылыстары басым болады. Осы жағдайларда олигофрения туралы ойлау керек. Ал зияндылық кешірек, қыртыстық жүйелерi қалыптасқан кезеңде әсер етсе, орталық жүйке жүйесiнiң бұзылуының морфологиялық және клиникалық көрiнiсiнде зақымдалу құбылыстары болады. Бұл деменцияның белгiлерi болып табылады. Сонымен, зият кемiстiгiнiң екi түрi – олигофренияны және деменцияны ажыратамыз. 2. Олигофрения деп бiр топ патологиялық жағдайларды айтамыз. Олардың клиникасы келесi белгiлерiмен сипатталады: 1) қайтымсыз жалпы психикалық дамымау, 2) зият кемiстiгiнiң құрылымында абстракты ойлаудың әлсiздiгiнiң басымдылығы, 3) прогредиенттiк ағымының жоқтығы. Кемiстiктiң клиникалық-психологиялық құрылымының негiзiнде мидың және жалпы организмнің дамымауның тоталдығы мен иерархиялығы жатады. Тоталдық (жалпы, жаппай, тұтас, түгел) жүйке-психика қызметтерiнiң ең төменгiлерiнен (эмоциялар, моторика сияқтылардан) бастап таным үрдістерін қамтамасыз ететiн, тек қана адамға тән, ең жоғарғыларымен аяқталатын барлық қызметтерiнiң органикалық дамымаумен бiлiнедi. Олигофрения кезiнде

таным қабiлетiнiң жетiлмеуi логикалық ойлаудың әлсiздiгiмен, психикалық қызметтерiңiң қарқынының баяуығымен, түйсiк, моторика, есте сақтау, назар, сөйлеу кемiстiктерiмен, жалпы адамның және оның эмоционалды сферасының қалыптаспаумен байланысты. Психикалық жетiлмеуiнiң иерархиялығы дегеніміз түйсiну, есте сақтау, сөйлеу, эмоциялар, моторика кемiстiктерiнің ойлау кемiстiктерiне қарағанда әрқашанда аз бiлiнетiндігі. Олигофрения кезiнде түйсiну, сөйлеу, есте сақтау және т.с.с. қызметтерiнің талдап қорыту қызметiмен байланысты деңгейi зақымдалады. Яғни психикалық бұзылыстың құрамында ең басты орынды зият кемістігі алады, ал қалған психикалық тараптардағы бұзылыстар ми құрылымының деңгейіне байланысты әртүрлі дәрежеде білінеді. Жеңіл зият кемістігіне қарағанда, ауыр зият кемістігі бар балалардың қозғалысында, түйсінуінде және т.б. бұзылыстар көп болады. Неврологиялық көрiнiсiнде әртүрлi органикалық белгiлерi болуы мүмкiн. Олар: бас ми жүйкелерiнiң қызметтерiнiң бұзылуы, сiңiр рефлекстерiнiң өзгеруi, патологиялық рефлекстерiнiң пайда болуы, жалпы бұлшық еттерiнiң гипотониясы, бас ауруы, дистония, сал, гиперкинездер, атетоз, тырыспалар. Сонымен қатар сезiм мүшелерiнiңде жетiлмеуi байқалуы мүмкiн. Олигофрения клиникасында ең жиы кездесетiн дене жетiлмеу белгiлерi (дисплазиялар): 1. Бас, ми – микро- немесе макроцефалия, акроцефалия, пахигирия немесе макрогирия , микрогирия, лиссэнцефалия, шизэнцефалия, порэнцефалия және т.с.с. 2. Бет әлпетi – жалпақ бет, ай тәрiздi бет, микрогнатия, ретрогнатия, прогнатия, гипертелоризм, кең мұрын қiрi, готикалық таңдай, қатты таңдайдың ажырауы, диастема 3. Құлақтар – төмен орналасқан құлақтар, деформациялар, микроотия 4. Көздер – микрофтальм, энофтальм, катаракта, эпикантус, страбизм, аниридия 5. Ауыз – жоғары ерiннiң және жұмсақ таңдайдың ажырауы, макроглоссия, микроглоссия 6. Терi – пигментацияның бұзылуы, ихтиоз, ангиомалар, гипертрихоз 7. Дене – кифоз, сколиоз, төс сүйектiң қисаю 8. Аяқ, қолдар – акромелия (алақан мен табанның қысқаруы), микромелия (аяқ-қолдың барлық сегменттерінің қысқаруы), ризомелия (иық және сан сүйектерінің қысқаруы), фагомелия (аяққолдың бір бөлігінің жоқ болуы), олигодактилия (саусақтардың жетіспеуі), полидактилия (артық саусақтардың болуы), синдактилия (сауақтардың бірігуі), маймақтық, ұршық буынының туа біткен ақауы. 9. Бойы – ергежейлiк (қортықтық), гигантизм 10. Бұлшық еттер – миотония 11. Iшкi мүшелер – жүрек және басқа мүшелерiнiң ақаулары 12. Эндокринологиялық жүйе – гипогенитализм, монорхизм немесе анорхизм, крипторхизм, микропения, гипоспадия, жыныстық дамудың ерте басталуы, гермафродитизм, гипотиреоз. Зият аутқуының деңгейіне қарай ақыл-ой кемістігінің 3 дәрежесін ажыратады: 1) дебильдік – ақыл-ой кемістігінің салыстырмалы жеңіл түрі. 2) имбецильдік немесе жарыместік – орташа дәрежесі. 3) идиотия немесе нақұрыстық – ауыр дәрежесі. Қазіргі кездегі Халықаралық аурулардың жіктелуінің 10-шы қайта қарастырылуына (ХАЖ-10) сәйкес (орысша Международная классификация болезней 10-го пересмотра МКБ-10, ал ағылшынша International Classification of Diseases 10th revision ICD-10) ақыл-ой кемістігінің 4 дәрежесін ажыратады. Ақыл-ой кемістігі ХАЖ-10 бойынша «Психикалық бұзылыстар және жүріс-тұрыс бұзылыстары» атты V тараудың ішіндегі F7 бөліміне жатады,соның ішінде келесідей дәрежелерге жіктеледі: 1) F70 жеңіл – IQ (зият коэффициенті) 50-69, науқастардың орташа алғанда 75% құрайды, дебильдікке сәйкес келеді; 2) F71 шамалы – IQ 35-49, шамалы білінетін имбецилдікке сәйкес келеді; 3) F72 ауыр – IQ 34-20, айқын білінетін имбецильдікке сай, шамалы және ауыр дәрежелі ақыл-ой кемістігі науқастардың 20% құрайды; 4) F73 терең – IQ 20-дан төмен, нақұрыстыққа сай келеді және науқастардың шамамен 5% кездеседі. Осыған қосымша, ақыл-ой кемістігінің әртүрлі клиникалық түрлерін бөліп шығарады: - асқынбаған түрі - нейродинамикалық бұзылыстармен асқынған - психопатологиялық бұзылыстармен асқынған - эпилепсия тәрізді бұзылыстармен асқынған - мидың маңдай бөлігі қызметінің ауыр бұзылыстарымен асқынған - талдағыштар қызметінің ауыр бұзылыстарымен асқынған - органикалық деменция - эпилепсиялық деменция - шизофрениялық деменция

Жалпы олигофренияның клиникалық-патогенездік корреляциясы ұстанымына сүйенген бірқатар жіктелуі жасап шығарылған (Мнухин С.С., 1961; Певзнер М.С., 1966; Исаев Д.Н., 1970, 1976; Crome L., Stern J., 1972). М.С. Певзнер (1966) оны былай жіктейді: асқынбаған олигофрения, көңілкүй-ерік тарапындағы айтарлықтай бұзылысы жоқ және талдағыштар қызметінің дөрекі кемістігінсіз; гидроцефалиямен асқынған олигофрения; есту, сөйлеу, кеңістіктегі синтез, қозғалыс қабілеттерінің жеке бұзылыстарымен бірге өтетін олигофрению; мидың алдыңғы-маңдай бөлігінің жетілмеуі байқалатын олигофрения; мидың қыртыс асты құрылымдарының зақымдануымен өтетін олигофрения Ресейде Г.Е. Сухарева (1965, 1972) жіктелуі қабылданған: эндогенді табиғатты; эмбрио- және фетопатияға байланысты; интранаталдық және ерте постнаталдық кезеңдегі зияндықтарға байланысты. Бірінші топқа тұқым қуалау патологиясының салдарынан болған олигофрения түрлері жатқызылды. Ал екінші және үшінші топқа экзогенді ықпалдар әсерінен болған түрлері кіргізілді. Этиологиялық ұстаным бойынша, дифференциацияланған (ажыратылған) олигофренияларды мына түрлерге бөледі: тұқым қуалайтын (соның ішінде хромосомдық); экзогендік әсерге байланысты; аралас (тұқым қуалаушылық-экзогендік) генезді Олигофренияның барлық түрлерінің клиникалық көрінісінің алуан түрлілігіне қарамастан, олардың бәріне ортақ қасиеттер бар: 1) психиканың тотальды кемістігі, соның ішінде таным қабілеті мен тұтастай тұлғаның; 2) психикалық кемістіктің құрылымындағы басты орынды таным қызметінің ең жоғарғы жақтарының, ең алдымен абстрактты ойлаудың, жетіспеушілігі алады, ал тұлғаның темперамент, инстинкттермен байланысты қажеттіліктер, қарапайым қозғалыстар сияқты эволюциялық тұрғыдан алғанда ежелгі құрамдас бөліктері салыстырмалы қанағаттанарлық деңгейде сақталады. 3. Психикалық дамудың тежелуi (кiдiруi) – ол психикалық онтогенездiң темпiнiң кiдiруi (қалып қалуы). Зият ауытқуларының жеңіл дәрежелерінің көбісі педагогтармен және психологтармен психикалық дамудың кідіруі деп есептеледі. Соңдықтан да «психикалық дамудың кідіруі» ол психологиялықпедагогикалық түсінік. Алғаш рет Г.Е.Сухарева ұсынған (1970ж.) бұл термин арнайы педагогикада кеңінен қолданылады және ол өз кезегінде психиатриядағы «шекаралық зият жетіспеушілігі» атты кең ұғымның құрамдас бөлігі болып табылады. Өткен ғасырдың 60-шы жылдарында мидың жеңіл резидуалдық (қалдықтық) зақымдалуынан болған әралуан клиникалық көріністерді белгілеу үшін «шекаралық зият жетіспеушілігі» түсінігі «минимальды ми дисфункциясы (ММД)» түсінігімен теңестіріле бастады. 80-90-шы жылдары ағылшын-америка әдебиетінде «белсенді зейін тапшылығы», «органикалық кемістік синдромы», «ерте балалық шақтағы экзогендік психосиндром» деген жаңа терминдер енгізілді. Алайда осы синдромдардың шекарасының анық еместігіне, этиопатогенетикалық тетіктерінің көп мағыналы болуына, атауларының әрқилы болуына байланысты, ресейлік және отандық психиатрияда «шекаралық зият жетіспеушілігі» ұғымы, ал арнайы педагогика мен психологияда «психикалық дамудың тежелуі» ұғымы қолданылады. Бұл жағдайдағы IQ деңгейі 70-80 шамасында болады, яғни қалыпты көрсеткіштің ең төменгі шекарасын құрайды. ХАЖ-10 бойынша ПДТ F80-F89 Психикалық дамудың бұзылыстары бөліміне кіреді. Ал соның ішінде F83 Психикалық дамудың аралас спецификалық бұзылыстары немесе F84 Психикалық дамудың жалпы бұзылыстары деген код арқылы белгіленеді. ПДТ-нің негізгі ерекшеліктері: парциалдық, тұрақты еместік және қайтымдылық. «Кідіру» деген түсінік бұл өзгерістердің уақытша және уақытқа байланысты мінездемесін көрсетеді. Осындай ауытқуы бар балалар неғұрлым ерте өздеріне сай тәрбие және оқыту жағдайларына түссе соғұрлым тез психикалық дамулары түзеледі. Сондықтан оларға ойлау қызметі динамикасының «секірмелі» болу феномені тән, яғни баланың психикасы біраз мерзім тежелу жағдайында болып келіп, белгілі бір кезде өте қарқынды түрде дамып, айтарлықтай жетістіктер көрсетеді. Психикалық дамуы тежелген балалардың психикалық қызметтерінің түрлері бірдей қалыптаспайды. Бұндай балаларда назар аудару қабілеті және жұмысқа бейімделігі төмен болады. Оларға сенсорлық түйсіктерді қабылдап түйсінуге уақыт көбірек керек. Олар сөйлеу логикалық ойлаумен байланысты

тапсырмаларды орындағанда көп қиындық көреді. Психикалық дамуы тежелген балада көрнекі-әрекетті ойлауы сақталғанымен көрнекі- бейнелеу ойлауы көбінесе бұзылған болып табылады. ПД тежелген балаларда сөйлеу тілінде де ерекшеліктері көп: сөйлеу қоры нашар, түсініктері аңық емес. ПДТ-нің олигофрениядан басты айырмашылығы –психикалық бұзылыс дамуының мозаикалығы, иерархияның болмауы (біріктіру, ұғымды ойлау, абстракциялау олигофренияға қарағанда жақсы дамыған), болжамы қолайлы. ПДТ негізінен патологиялық тұқым қуалаушылыққа байланысты емес. ПДТ-не тән ерекшеліктер: парциалдық, қайтымдылық, тұрақсыздық. Парциалдық – бұл ПДТ кезіндегі жеке нейрофизиологиялық жүйелердің даму қарқынының бұзылуы. Қайтымдылық деп тұрған – бұл психикалық дамудың артта қалуы белгілерінің толық жойылып, қалыпты деңгейге жетуі. Ал тұрақсыздық деп басты психофизикалық қызметтердің кешеуілдеп болсын дамуын түсінеді. Т.А.Власова мен М.С.Певзнер психикалық дамудың тежелуiнің (ПДТ) екi механизмiн ажыратады: 1) эмоциональдық сфераның тежелуi (асқынбаған немесе асқынған психикалық және психофизикалық инфантилизм), 2) нейродинамикалық (бiрiншiден тұрақты астеникалық және цереброастеникалық) жағдайлардың әсерi. Психикалық және психофизикалық инфантилизмнiң этиологиясында бiрiншi орында ертерек кезеңiнде болған кейбiр жұқпалар, зат алмасудың бұзылыстары, токсикалық-дистрофиялық аурулар; психикалық тежелудiң патогенезi бас миының маңдай жүйелерiнiң жетiлуiнiң баяулауымен байланысты. Тұрақты цереброастениялық жағдайлары қамтамасыз еткен ПДТдiң этиологиясында жүйке жүйесiнiң келесi функциональдық кемiстiктерi жатады: психикалық әлсiреудiң көбеюi, психикалық тонустың төмендеуi, психофизикалық тежелудiң және гипердинамияның құбылыстары. Олар интеллектаульдық (зият) жұмысқа қабiлетiн бұзады. ПДТ конституциональдық, соматогендiк, психогендiк, церебральдық болуы мүмкiн. Конституциональдық ПДТ – ол гармониялық, асқынбаған психикалық немесе психофизикалық инфантилизм. Бұндай балалардың эмоциональдық-жiгерлiк сфералары жасына сай дамудың ертерек деңгейiнде қалыпқалған. Соматогендiк ПДТ ұзақ соматикалық аурулар салдарынан пайда болады. Олардың психикалық дамуы тұрақты астениямен, психиканың невроз тәрiздi белгiлерiмен, гиперопекамен тежеледi. Психогендiк ПДТ дұрыс тәрбие бермеумен байланысты: гипоопека, гиперопека, психикасын жарақаттандыратын жағдайлары. Церебральдық ПДТдiң негiзiнде жүйке жүйесiнiң резидуальдық органикалық кемiстiгi жатады. Олигофренияның клиникасына ұқсас (дисплазиялар, неврологиялық өзгерiстер байқалады), бiрақ психикалық ауытқуларында тотальность пен иерархиялығы болмайды. Қолайлы болжаумен сипатталады. Олигофрения диагнозын қою құқығы психиатр, психоневролог дәрігерлерге тиесілі. Бұл өте ауыр диагноздар қатарына жататындықтан, баланы бірнеше айдан бірнеше жылға дейін бақылап, жан-жақты тексергеннен кейін барып қойылады. Көбінесе бастапқыда психикалық даму бұзылысы диагнозы қойылып, кейіннен жеткілікті дәрежеде жақсару болмаса, ақыл-ой кемістігі диагнозына ұласады. Терең және ауыр деңгейдегі ақыл-ой кемістігінің диагнозын қою аса қиынға соқпағандықтан, ол ерте жаста қойылады, ал жеңіл және шамалы деңгейдегі ақыл-ой кемістігінің диагнозын қою едәуір тексеру мен бақылауды қажет етеді және негізінен мектеп жасында қойылады. 4. Деменция – бiлiм дағдысы қалыптасып, бiршама қор жиналған кезiнде пайда болған зият кемiстiгi. Органикалық деменцияның этиологиясы олигофренияның этиологиясына ұқсас. Оның себептерi неше түрлi жұқпалар, жарақаттар, орталық жүйке жүйесiнiң азғындық және улану процесстер, зат алмасудың бұзылыстары болып табылады. Бiрақ, деменцияның патогенезiмен клиникасының ерекшелiктерiн қамтамасыз ететiн, олигофрениядан айырмашылығы зияндылықтың әсер еткен уақытысымен байланысты. Бас мидың құрылымдарының көбiсi қалыптасқан кезiнде зияндылық әсер етсе деменция пайда болуы мүмкiн. Сондықтан патологиялық фактор тек қана осы құрылымдардың әрi қарай қалыптаспауына кедергi жасап қоймай оларды және оларға сәйкес келетiн функцияларды бүлдiредi. Деменцияның клиникалық-психологиялық көрiнiсiнде бiр қатар ерекшелiктерi бар: деменция кезiнде психикалық жетiлмеудiң тотальностiмен иеррархиялығы болмайды. Ол зият бұзылыстарының мозаикалық түрiмен сипатталады: кейбiр қызметтерi кенет бұзылса, қалғандары сақтаулы болуы мүмкiн. Жалпы ойлау қабiлетiнiң жетiспеушiлiгiне қарағанда бөлек интелектуальдық функцияларының, психикалық процесстерiнiң ептiлiгiнiң жетiспеушiлiгi көбiрек бiлiнедi. Сөйлеу бұзылыстарыда локальды түрiмен

сипатталады (моторлық, сенсомоторлық алалия және афазия). Энцефалопатиялық бұзылыстары (цереброастениялық, психопатия тәрiздi, эпилептиформдық, апатикалық-адинамикалық) жиi кездеседi. Органикалық деменцияның негiзгi бұзылыстарының бiрi – ол дербестiк сезiмiнiң (жеке басын сезiнуiнiң) өзгеруiмен сыншылығының жоқтығы. Деменция кезiнде олигофренияға қарағанда қозғалыс сферасы дұрыстау дамыған, физикалық статуста дисплазиялармен туа бiткен кемiстiктерi болмайды. Деменцияға әкеп соқтыратын аурулардың iшiнде ең маңызды: тубероздық склероз (Бурневиль ауруы), нейрофиброматоз (Реклингаузен ауруы), Штурге-Вебердiң ангиоматозы, лейкоэнцефалит, эпилепсия, шизофрения, Альцгеймер ауруы және т.с.с. 15-дәріс. Орталық жүйке жүйесінің перинаталды зақымдануы және резидуалдыорганикалық бұзылыстары туралы түсінікке деген қазіргі көзқарастар Жоспар: 1. Перинаталды энцефалопатия 2. ОЖЖ-нің резидуалды-органикалық зақымдануы Дефектолог мамандар өзінің кәсіптік тәжірибесінде мүмкіншілігі шектелген балалардың медициналық құжаттарынан «орталық нерв жүйесінің перинаталды зақымдануы» және «Орталық жүйке жүйесінің (ОЖЖ) резидуалды-органикалық бұзылыстары» деген диагноздарды жиі кездестіреді. Сол себепті олардың мәнін түсіну маңызды деп санадық. 1. Перинаталды энцефалопатия (ПЭП) – перинаталдық кезеңде пайда болатын, шығу себебі әралуан болып келетін, ми қызметінің немесе құрылысының бұзылғандығын білдіретін жиынтық диагноз. Оның синонимі ретінде сондай-ақ «ОЖЖ перинаталды зақымдануы» немесе «Жүйке жүйесінің перинаталды зақымдануы» сияқты диагноздар қойылып жатады. Мұндай диагноздардың кеңінен таралуы практика жүзінде жүйке жүйесінің зақымдануы перинаталдық кезеңнің дәл қай мерзімінде (антенаталдық, интранаталдық не ерте постнаталдық) болғандығын анықтау және оның нақты себебін анықтау едәуір қиын екендігіне байланысты. Шет елдердің көбісінде перинаталдық энцефалопатия деген біртұтас түсінік жоқ, сондықтан гипоксиялық-ишемиялық энцефалопатия, билирубиндік энцефалопатия және метаболикалық энцефалопатиялар әртүрлі ауру ретінде қарастырылады. Қазіргі таңда қолданылып отырған Халықаралық аурулардың жіктелуінің 10-шы қарастырылымында (ХАЖ-10) "перинаталды энцефалопатия" диагнозы қолданылмайды. Бірақ атап кеткен қиындықтарға байланысты және біздің елімізде осы диагнозға үйреніп қалғандықтың салдарынан мұндай "диагноз" әлі күнге дейін әртүрлі қимыл-қозғалыс, сөйлеу және психикалық бұзылыстары бар 1 жасқа толмаған балаларда қолданылып жатады. Соңғы жылдары балаларға арналған медициналық мекемелердің диагностикалық мүмкіндіктері айтарлықтай жақсарды. Осыны ескере отырып, мидың перинаталды зақымдануы диагнозын тек қана нәрестелік кезеңнің аяғына дейін қоюға болады. Ал 1 айдан асқанда невропатолог ОЖЖ зақымдануының нақты сипатын және дәрежесін анықтап, дерттің әрі қарай дамуын болжап, емдеу тактикасын құрастыруы тиіс немесе ми зақымдануына деген күдікті толық алып тастауы тиіс. Мидың перинаталдық кезеңдегі зақымдануының барлығын шығу тегі мен ағымына қарай бұрын шартты түрде 3 түрге бөлетін: 1) гипоксиялық-ишемиялық, 2) жарақаттық, 3) аралас, яғни гипоксиялық-жарақаттық. Қазіргі кезде ОЖЖ перинаталды зақымдануына әкеп соғатын себептердің 5 ең маңызды тобын ажыратады (олардың ХАЖ-10 бойынша арнайы коды бар – XVI класс, Р блогы): - гипоксия (ишемия, қан құйылу); - босану жарақаты (мидың, жұлынның, шеткі жүйкелердің); - зат алмасу бұзылыстары (Ca/Mg, көмірсу, К гиповитаминозы және т.б.); - жүйке жүйесіне токсикалық әсер ету; - жұқпалы және паразиттік аурулар (вирустық, бактериялық, паразиттік). Ауру ағымының 3 кезеңін бөліп шығарады: 1) жедел (өмірдің 1-ші айы); 2) қалпына келу, оның өзі 2-ге бөлінеді: ерте қалпына келу кезеңі (өмірдің 2-ші және 3-ші айлары); кеш қалпына келу кезеңі (мерзімінде туылған балаларда 4 айдан 1 жасқа дейін, шала туылғандарда 2 жасқа дейін); 3) аурудың салдары.

Осы кезеңдердің әрқайсысына тән клиникалық көріністері болады, оларды синдромдарға біріктіреді. Кейде бір балада бірнеше синдром кездеседі. Жедел кезеңнің синдромдарына жататындар: - церебралдық қозғыштық синдромы; - церебралдық депрессия синдромы; - вегето-висцералдық бұзылыстар синдромы; - ликворлық-тамырлық дистензия синдромы (ми сауыты ішілік гипертензия); - тырысу синдромы; - туа біткен гипертонус; - туа біткен гипотонус; - бұлшық ет тонусының басқа да бұзылыстары. Қалпына келу кезеңінің синдромдары: - психомоторлық даму сатыларының тежелуі; - көңіл-күй мен жүріс-тұрыс тарапындағы бұзылыстар; - психикалық-сөйлеу тіл дамуының бұзылыстары; - моторлық дамуының бұзылыстары; - симптоматикалық гидроцефалия; - тырысу синдромы; - тырысусыз пароксизмдер; - вегетативті дисфункция және парасомниялар. Тырысусыз пароксизмдерді (моторлық, психомоторлық, метаболикалық және т.б.) бөліп шығарудың өзекті маңызы бар, өйткені тырысу синдромы міндетті түрде эпилепсияның эквиваленті болмайды, сол сияқты тырысусыз ұстамалар да. Бір жас шамасында балалардың басым бөлігінде ОЖЖ-нің перинаталды зақымдануының көріністері біртіндеп жоғалады немесе олардың қалдықтық салдары сақталады. Қалдықтық өзгерістердің синдромологиялық жіктелуі бар. Өмірде практика жүзінде ОЖЖ перинаталды зақымдануының ықтимал салдары 4 түрлі өзгерістерге сайып келеді: сауығу (30%-ға дейін), органикалық бұзылыстар (30%-ға жуық), функционалдық бұзылыстар (шамамен 40%), өлім (сирек). Органикалық бұзылыстарды 4 негізгі категорияға бөлуге болады: - моторлық жүйе тарапындағы бұзылыстар басым болатын (БЦСА); - психикалық бұзылыстар басымдылық танытатын (зият кемістігі); - симптоматикалық эпилепсия; - гидроцефалия. Функционалдық бұзылыстар 3 үлкен тарауға бөлініп қарастырылады: • моторлық қызметтің спецификалық бұзылысы; • сөйлеу тілінің спецификалық бұзылысы; • басқа (әртүрлі) неврологиялық бұзылыстар (ұйқының бұзылуы; энурез; тиктер және т.б. невроздық бұзылыстар). Бұрынғы кезде ОЖЖ-нің перинаталды зақымдануының салдары қатарына жатқызылған «минимальды ми дисфункциясы» (ММД) диагнозы ХАЖ-10-ға енбегендігін айта кету жөн. Ол сонымен қатар "зейін тапшылығы мен гиперактивтілік синдромы" (СДВГ) диагнозының толық эквиваленті болып табылмайды. "Зейін тапшылығы мен гиперактивтілік синдромы" диагнозын, "Энурез" диагнозы сияқты, 5 жасқа толмаған балаларға қою заңсыз деп саналады. Сонымен, келесі маңызды тұжырымдарға баса назар аудару керек: ОЖЖ-нің перинаталды зақымдануы диагнозын тек қана өмірдің алғашқы 12 айындағы балаларға (шала туылғандарға – 24 айға дейін) қоюға болады. Нәрестелік кезеңнен сәбилік кезеңге ауысқаннан кейін (1 айға толғаннан кейін) бұл диагноздың синдромологиялық түрін анықтап қою қажет. Осы диагноздың синдромологиялық түрін анықтау арқылы қажетті ем таңдалады, сырқаттың жақын және алыс болжамы айқындалады, сонымен бірге науқастың өмір сапасының болжамы жасалады. Мерзіміне жетіп туылған бала 12 айға толған соң оған сол патология түрінің неврологиялық салдарын көрсететін диагноз қойылуы керек. ОЖЖ-нің перинаталды зақымдануының синдромологиялық диагнозы мен салдарын анықтау, неврологиялық кемістік деңгейін анықтау балалар невропатологының құзырында.

2. ОЖЖ-нің резидуалды-органикалық зақымдануы (лат. residualis – қалдықтық) – бұл да бұрын кеңінен таралған, қазір де кездесетін, ОЖЖ-дегі тұрақты, қалдықтық, салдарлық патологиялық жағдайларды білдіретін жиынтық диагноз. Оны резидуалды-органикалық бұзылыс, резидуалды-органикалық фон деп те атайтын (орыс тілінде қысқартып РОП ЦНС, РОН ЦНС, РОФ ЦНС деп белгілейтін). Егер балада 1 жасқа дейін «ОЖЖ-нің перинаталды зақымдануы» диагнозы қойылған болса және ОЖЖ тарапындағы өзгерістер содан кейін де сақталатын болса, ол әрі қарай «ОЖЖ-нің резидуалды-органикалық зақымдануы» деген диагнозға ауысатын. Қазіргі заманғы медицинада бұл диагноз спецификалық еместігіне, нақты еместігіне және айқын болжамдық мәлімет бермейтіндігіне байланысты қолданылмайды. Сондықтан бүгінгі таңда ОЖЖ-нің перинаталды зақымдануының жоғарыда айтылып кеткен салдарының нақты түрі қойылады.