ช่างสิบหมู่ น.ส.ชญานินทร์ อินทรวงศ์ศักดิ์ ม.6/5 เลขที่14
คํานํา 2 ช่างสิบหมู่ ลักษณะงานของช่างสิบหมู่ ช่างสิบหมู่ในสมัยใหม่ งานเขียนภาพไทยของ ช่างเขียน ภาระหน้า น้ ที่ของสํานักช่าง สิบหมู่ 3 4-7 8-12 17-20 21 สารบัญ 1 ลักษณะของงานช่างหุ่น 13 การงานของช่างผูกหุ่น 14 ลักษณะของงานช่างเขียน 15-16
หนังสือE-bookเล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชา วิทยาการคำ นวณรหัส ว33101 ชั้นมัธยมศึกษาปีที่6 โดยมีจุดประสงค์เพื่อศึกษาเกี่ยวประวัติความเป็นมา ของชั่งสิบหมู่ ลักษณะงานของชั่งสิบหมู่ ช่างสิบหมู่ เเบ่งเป็นกี่ชนิด ขอขอบคุณผู้เกี่ยวข้องทุกคนในการเก็บรวบรวม ข้อมูล ทำ ให้E-bookเล่มนี้สําเร็จลุล่วงเป็นอย่างดี เเละ หวังว่าE-bookฉบับนี้ จะเป็นประโยชน์ต่อผู้ที่สนใจ ผู้จัดทำ น.ส.ชญานินทร์ อินทรวงศ์ศักดิ์ คำ นำ 2
ช่างสิบหมู่” หรือ “ช่างหลวง” เป็นคำ ไทย ภาษาอังกฤษ คือ Ten Essential Traditional Craftsmenship ทำ หน้า น้ ที่ราชการจำ เพาะด้านการช่างที่เกี่ยวข้องกับงาน ศิลปกรรม ต่าง ๆ ทั้งในด้านวิจิตรศิลป์และประณีตศิลป์ ภายในพระบรมราชูปถัมภ์มาแต่โบราณ แต่เดิมกรมช่างสิบ หมู่และข้าราชการซึ่งเป็นช่างต่าง ๆ ในกรมมีหน้า น้ ที่รับสนอง พระราชประสงค์ในองค์พระมหากษัตริย์รวมถึงทำ หน้า น้ ที่ รวบรวมช่างมีฝีมือเพื่อเป็นกำ ลังในกิจการงาน ศิลปกรรม รุ่น ต่อ ๆ ไปด้วย ช่างสิบ สิ หมู่ 3
ลักษณะงานของ ช่างสิบหมู่ กลุ่ม ลุ่ งานจิต จิ รกรรม เน้น น้ การสืบสานและสร้างสรรค์ผลงานสู่สังคม งานจิตรกรรม จะมีทั้งในด้านจิตรกรรมไทยตามแบบประเพณีนิยม และงาน จิตรกรรมร่วมสมัย โดยเน้น น้ ไปในแนวทางของศิลปะตาม หลักวิชาการ (Academic Art) อาทิ ภาพเขียนพระบรม สาทิสลักษณ์พ ณ์ ระมหากษัตริย์รวมถึงพระบรมวงศานุว นุ งศ์ ภาพ บุคคลสำ คัญต่างๆ โดยอาศัยแนวเรื่องจากประวัติศาสตร์ ศาสนา วิถีชีวิต และวัฒนธรรม 4
ลักษณะงานของ ช่างสิบหมู่ กลุ่ม ลุ่ งานประติมากรรม เน้นน้การสืบสานและสร้างสรรค์ผลงานสู่สังคม งานประติมากรรมของ ไทยจะมีอยู่ 2 แบบด้วยกัน นั่นคือ งานหล่อและงานปั้นเกี่ยวกับงาน พิธีการศาสนาและพระพุทธปฏิมา ปัจจุบันจะเน้นน้ ไปในแนวทางศิลปะ ตามหลักวิชาการ และดินที่ใช้ปั้นในปัจจุบันส่วนใหญ่จะเป็นดิน สามโคก 5
ลักษณะงานของ ช่างสิบหมู่ เน้นน้การอนุรันุรักษ์และสืบสานของการใช้เทคนิคของโบราณในการ สร้างสรรค์ผลงาน งานปราณีตศิลป์มีความหมายดั่งชื่อ คือ ความ ปราณีตในการประดิดประดอยขึ้นด้วยความละเอียดอ่อน ตั้งใจ และ พิถีพิถัน เพื่อให้คุณค่าทางความงามแก่ผลงาน ผลงานส่วนใหญ่จึง จัดเป็นงานศิลปะภัณฑ์ที่มีความงดงาม กลุ่ม ลุ่ งานปราณีตศิลป์ 6
ลักษณะงานของ ช่างสิบหมู่ กลุ่ม ลุ่ งานศิลปประยุกต์ และเครื่อ รื่ งเคลือบดิน เผา มีหน้าน้ที่วิจัยงานศิลปะประยุกต์และเครื่องเคลือบดินเผา เพื่อการพัฒนา เทคนิค และแนะนำ เผยแพร่ให้แก่บุคคลที่สนใจ ซึ่งได้ทำ การออกแบบ ส่วนใหญ่จะเป็นกลุ่มงานออกแบบเพื่อใช้ในงานสังคมเสียส่วนใหญ่ เช่น การออกแบบตาลปัตร พัดรอง แสตมป์ สูจิบัตร พวงมาลา หุ่นจำ ลอง 7
ช่า ช่ งสิบ สิ หมู่ในสมัยใหม่ 1. ช่าช่งเขียขีน (Drawing and Painting) 2. ช่าช่งแกะ (Carving) เขียนลายและภาพทั้ง 4 หมวด ได้แก่ “กนก นารี กระบี่ และคชะ” เรียงตาม ลำ ดับคือ “ตัวกนก” แบบต่าง ๆ ภาพมนุษนุย์ชาย-หญิง เทวดา-นางฟ้าฟ้ภาพ วานร อมนุษนุย์ อสูร และภาพสัตว์ต่าง ๆ ทั้งงานแกะตรา แกะลาย และแกะภาพ หรือเรียกรวมกันว่า “แกะสลัก” ช่างผู้เชี่ยวชาญงานโลหะแต่ละประเภทจะทำ งานร่วมกับช่างแกะ 8
ช่า ช่ งสิบ สิ หมู่ในสมัยใหม่ 3. ช่าช่งสลักลั (Engraving) 4. ช่าช่งกลึงลึ (Turning) มีหน้าน้ที่ประดับสถานที่สลักเสาให้สวยงาม แบ่งเป็น ช่างสลักกระดาษ สำ หรับใช้ประดับสิ่งก่อสร้างชั่วคราว เช่น พลับเพลา พระเมรุ ฯลฯ และช่าง สลักของอ่อนที่เรียกว่า “เครื่องสด” เช่น การสลักเผือก มัน ฟักทอง ฯลฯ งานกลึงเป็นงานสลักเสลาเกลาแต่งที่ต้องใช้ความประณีต โดยมากใช้กับ งานไม้และงาช้าง 9
ช่า ช่ งสิบ สิ หมู่ในสมัยใหม่ 5. ช่าช่งหล่อล่ (Casting) 6. ช่าช่งปั้นปั้ (Molding and Sculpting) เกี่ยวข้องกับการหล่อโลหะ เช่น การหล่อกลองมโหระทึก หล่อพระพุทธรูปขนาด ใหญ่ ทำ งานด้านการปั้นพระพุทธรูปเสียเป็นส่วนใหญ่ อาจใช้ดินเหนียวอย่างเดียว ปั้นด้วยดินแล้วติดกระดาษทับเพื่อรักษาเนื้อดิน หรือแม้แต่ปั้นด้วยกระดาษ โดยมีลวดตาข่ายเป็นโครงภายใน 10
ช่า ช่ งสิบ สิ หมู่ในสมัยใหม่ 7. ช่าช่งหุ่นหุ่ (Model Building) 8. ช่าช่งรักรั (Lacquering) “หุ่น” ในที่นี้คือ “ตัว” หรือ “รูปร่าง” คือการประกอบสร้างรูปของคน สัตว์ หรือ สิ่งของที่ต้องทำ เป็นรูปร่าง ดังนั้น ช่างหล่อ ช่างปั้น และช่างหุ่นจึงมีงานสัมพันธ์ กันและอาจสร้างงานด้วยคน ๆ เดียวกัน ประกอบด้วย ช่างผสมรัก ลงรักพื้น ช่างปิดทอง ช่างประดับกระจก และช่างมุก เพื่อการทำ ลวดลายประดับมุก “รัก” คือยางไม้ที่ได้จากต้นรัก ซึ่งสามารถนำ มาใช้ งานทางศิลปกรรมได้ โดยเฉพาะงานปิดทองในการทำ “ลายรดน้ำ ” 11
ช่า ช่ งสิบ สิ หมู่ในสมัยใหม่ 9. ช่าช่งบุ (Metel Beating) 10. ช่าช่งปูน (Plastering) “บุ” คือการตีแผ่ให้แบน ทั้งเป็นแผ่นเรียบ ๆ และเป็นรูปร่างต่าง ๆ ช่างบุต้อง ชำ นาญด้านงานโลหะทุกชนิด เช่น ทองแดง เงิน นาก และทองคำ งานปูนจะมีทั้งงานซ่อมและสร้าง แบ่งเป็น หมู่ปูนก่อ เป็นเพียงการเรียงอิฐ ไม่ต้อง ประณีต หมู่ปูนฉาบ คือการตกแต่งอิฐที่ก่อให้เรียบงาม และหมู่ปูนปั้น หมู่นี้จะ สร้างงานให้มีความงดงามทางศิลปะ 12
ทำ การต่อหุ่นเครื่องอุปโภคชนิดต่างๆ สำ หรับนำ ไปตกแต่ง หรือประดับด้วย วัสดุ ต่างๆ ให้สวยงามมีคุณค่าต่อไปในลักษณะงานประณีตศิลป งานหุ่นรูป โกลนที่ทำ ขึ้นโดยวิธีหุ่นรูปนี้ มีตัวอย่างเช่น หุ่นพานแว่นฟ้าฟ้หุ่นตะลุ่ม หุ่น เตียน หุ่นกะบะ เป็นต้น การสร้างรูปลักษณ์ด้วยการนำ เอาวัตถุ เช่นไม้มาต่อกัน ปรุงให้เป็นรูปขึ้น มีรูป ลักษณะและอัตราส่วนที่ย่อลงมาอย่างแน่นอน จากส่วนจริงที่จะสร้างทำ เป็น ของใหญ่ๆ ต่อไป หรือทำ เป็นหุ่นที่มีส่วนสัดกะขึ้นไว้โดยประมาณที่จะนำ ไปไข ส่วน หรือขยายส่วนเพื่อสร้างทำ เป็นของจริงได้ เป็นช่างหุ่นประเภทที่ทำ หน้าน้ที่สร้างสรรค์หุ่นต่างๆ ที่มีขนาดย่อมและขนาด ใหญ่ ด้วยการใช้ไม้ไผ่ หวาย เป็นต้น นำ มาผ่า จักเกรียกออกเป็นชิ้นๆ แล้วคุม กันขึ้นเป็นโครงร่างด้วยวิธีผูกมัด ขัดกันทำ ให้เป็นโครงรูปดังที่ต้องการ 1. ช่า ช่ งหุ่นหุ่ ต่อ ต่ อย่า ย่ ง 3. ช่า ช่ งผูก ผู หุ่นหุ่ 2. ช่า ช่ งหุ่นหุ่ รูป รู ลัก ลั ษณะของงานช่า ช่ งหุ่นหุ่ 13
การงานของช่า ช่ งผูก ผู หุ่น มี 2 ประเภท งานผูก ผู หุ่นหุ่ รูป รู ภาพ งานผูก ผู หุ่นหุ่ เขาจำ ลอง จัดว่าเป็นงานประณีตศิลปที่สำ คัญประเภทหนึ่ง ต้อง อาศัยฝีมือและความสามารถของช่างหุ่น ที่อาจทำ การ ได้ทั้งงานปั้น งานสลักกระดาษ และการเขียนระบายสี พร้อมอยู่ในหุ่นรูปภาพที่ช่างหุ่นทำ ขึ้นอย่างวิจิตรและ ประณีต ให้ดูประหนึ่งว่าเป็นของจริง เป็นการผูกหุ่นทำ เป็นภูเขาจำ ลองขนาดย่อมบ้าง ขนาดใหญ่และสูงบ้าง สำ หรับใช้ในการพระราชพิธี สำ คัญบางพิธี เช่น หุ่นเขาไกรลาสสำ หรับพระราช พิธีโสกันต์ หุ่นเขาพระสุเมรุสำ หรับพระราชพิธีออก เมรุ หุ่นเขาวงกตในพิธีเทศน์ม น์ หาชาติ 14
ลัก ลั ษณะของงานช่า ช่ งเขีย ขี น ลักษณะโดยทั่วไปของงานเขียนมีสองรูปแบบด้วย กัน คือ การเขียนแบบในการร่างหรือว่างแปลนการ ก่อสร้าง และงานจิตกรรม การวาดลวดลายต่าง ๆ โดยงานของช่างเขียนทั้งสองอย่างนี้สามารถออก แบ่งได้เป็นสองทางได้แก่ ทางพุทธศิลป์ กับทาง ศิลปกรรมไทย 15
ลัก ลั ษณะของงานช่า ช่ งเขีย ขี น ทางพุทธศิลป์ กับ ทางศิลปกรรมไทย งานศิลศิปกรรมไทย เป็นการสร้างสรรค์ผลงานขึ้นมาจากจิตนาการ โดยมี พื้นฐานมาจากธรรมชาติของสิ่งแวดล้อม ทั้งคน สัตว์ สิ่งของ ศาสนา ขนบธรรมเนียม เป็นงานที่มีความ ละเอียดและประณีต จึงต้องใช้ความชำ นาญและ ละเอียดรอบคอบในการจำ องค์ประกอบของสิ่งต่างๆ ก่อนลงมือปฏิบัติ ทางพุทธศิลศิป์ จัดได้ว่าเป็นงานเขียนประเภทเขียนแบบ การออกแบบ และการกำ หนดโครงร่าง ก่อนทำ การก่อสร้าง แสดงถึง หลักวิชาการการเขียนแบบแผนก่อสร้างเกี่ยวกับพระพุทธ ศาสนา โดยมีถาวรวัตถุกฎเกณฑ์ 16
หมวดกระหนก งานเขีย ขี นภาพไทย ของช่า ช่ งเขีย ขี น เป็นลายที่มีแบบฉบับอยู่ แล้ว โดยเริ่มฝึกเขียนส่วน ประกอบต่างๆ ของลาย กระหนกก่อน การเขียน ส่วนใหญ่มักจะให้ความ รู้สึกอ่อนไหว คล้ายเปลว ไฟ และมีการเขียนบาก หรือเรียกอีกอย่างว่า การ บากลาย 17
งานเขีย ขี นภาพไทย ของช่า ช่ งเขีย ขี น ภาพนารีหรือภาพผู้หญิงนั่น ไม่ ได้เจาะจงลักษณะเฉพาะของผู้ หญิงอย่างเดียว แต่หมายถึง ภาพมนุษนุย์ ภาพเทวดา ภาพ นางฟ้าฟ้ภาพตัวพระและตัวนาง อีกด้วย เมื่อเขียนภาพนาง ชำ นาญแล้วจึงเป็นภาพของ ไพร่พลและชาวบ้าน ซึ่งเรียกว่า ภาพกาก หรือภาพบุคคลที่ไม่ ได้มีความสำ คัญมากต่อภาพ รวมของภาพ หมวดนารี 18
งานเขีย ขี นภาพไทย ของช่า ช่ งเขีย ขี น การวาดภาพในหมวด นี้ไม่ได้วาดเพียงแค่ลิง เท่านั้น แต่หมายถึง ทุกสิ่งที่ไม่ใช่มนุษนุย์ เช่น อสูรและยักษ์ การ วาดชนิดนี้ต้องเริ่มจาก การวาดมนุษนุย์ครึ่งลิง ก่อน หมวดกระบี่ 19
งานเขีย ขี นภาพไทย ของช่า ช่ งเขีย ขี น คชะแปลว่า “ช้าง” เหตุผลที่ ต้องแยกช้างเป็นอีกหนึ่ง หมวดของการวาดนั้นเพราะว่า ช้างเป็นสัตว์คู่บ้านคู่เมือง ยัง เป็นสัตว์คู่บารของพระมหา กษัตริย์ที่คนไทยให้ความ สำ คัญมาโดยตลอด ในการ เขียนภาพขบวนแห่ หรือยก ทัพออกศึกจะมีช้างเข้ามา เกี่ยวข้องในเหตุการณ์สำณ์ สำคัญ เสมอ หมวดคชะ 20
หน้า น้ ที่หลักของสำ นักช่างสิบหมู่คือการรักษาและ สืบทอดศิลปวิทยาการ และเป็นศูนย์ข้อมูลด้าน “ศิลปกรรม” แห่งชาติ ค้นคว้า พัฒนา ดำ เนินการ บูรณะ ซ่อมแซม เพื่อการอนุรั นุรักษ์งานศิลปกรรม โดยแบ่งฝ่า ฝ่ ยงานรับผิดชอบเป็น 6 ฝ่า ฝ่ ยด้วยกัน ได้แก่ 1. ฝ่า ฝ่ ยบริหารทั่วไป 2. กลุ่มประณีตศิลป์ 3. กลุ่มประติมากรรม 4. กลุ่มจิตรกรรม 5. กลุ่มศิลป ประยุกต์และเครื่องเคลือบดินเผา และ 6. ศูนย์ ศิลปะและการช่างไทย ภาระหน้า น้ ที่ข ที่ องสํา สํ นัก นั ช่างสิบ สิ หมู่ 21
บรรณานุก นุ รม https://www.bareoisyss.com/service/art-culture/ช่าง สิบหมู่/ https://www.silpamag.com/art/article_96093 https://www.bareoisyss.com/service/art-culture/ ช่างสิบหมู่-ช่างเขียน/ https://www.finearts.go.th/traditio nalart/categorie/history https://www.silpamag.com/art/article_96093 22
THANK YOU 146 ซอย กุฎีจีน แขวงวัดกัลยา เขตธนบุรี กรุงเทพมหานคร 10600