Focus TG4 KSSM (Kimia) Terbitan Penerbitan Pelangi Sdn Bhd

KANDUNGAN

1Bab 4.2 Susunan Unsur dalam Jadual Berkala 63
Unsur Moden
Pengenalan kepada Kimia 1
4.3 Unsur dalam Kumpulan 18 67

1.1 Perkembangan Bidang Kimia dan 4.4 Unsur dalam Kumpulan 1 69
Kepentingan dalam Kehidupan
2 4.5 Unsur dalam Kumpulan 17 76

1.2 Penyiasatan Saintifik dalam Kimia 4 4.6 Unsur dalam Kala 3 84

1.3 Penggunaan, Pengurusan dan Pengendalian 4.7 Unsur Peralihan 90

Radas serta Bahan Kimia 5 Praktis SPM 4 92

Praktis SPM 1 8

2Bab 5Bab

Jirim dan Struktur Atom 11 Ikatan Kimia 94

5.1 Asas Pembentukan Sebatian 95

2.1 Konsep Asas Jirim 12 5.2 Ikatan Ion 98
2.2 Perkembangan Model Atom 18
2.3 Struktur Atom 20 5.3 Ikatan Kovalen 103
2.4 Isotop dan Penggunaannya 26
30 5.4 Ikatan Hidrogen 107
Praktis SPM 2
5.5 Ikatan Datif 111

5.6 Ikatan Logam 113

5.7 Sebatian Ion dan Sebatian Kovalen 114

3Bab Praktis SPM 5 120

Konsep Mol, Formula dan 6Bab Asid, Bes dan Garam 123
Persamaan Kimia 33

3.1 Jisim Atom Relatif dan Jisim Molekul
Relatif 34

3.2 Konsep Mol 36 6.1 Peranan Air dalam Menunjukkan
Keasidan dan Kealkalian 124
3.3 Formula Kimia 42
6.2 Nilai pH 130
3.4 Persamaan Kimia 52
6.3 Kekuatan Asid dan Alkali 133
Praktis SPM 3 57
6.4 Sifat Kimia Asid dan Alkali 135

6.5 Kepekatan Larutan Akueus 142

4Bab 6.6 Larutan Piawai 145

Jadual Berkala Unsur 60 6.7 Peneutralan 147
4.1 Perkembangan Jadual Berkala Unsur 61
6.8 Garam, Hablur dan Kegunaan dalam 154
Kehidupan Harian

iv

6.9 Penyediaan Garam 156 8Bab Bahan Buatan dalam Industri 223
6.10 Tindakan Haba ke atas Garam 170
6.11 Analisis Kualitatif 178 8.1 Aloi dan Kepentingannya 224
189
Praktis SPM 6

8.2 Komposisi Kaca dan Kegunaannya 229

7Bab Kadar Tindak Balas 193 8.3 Komposisi Seramik dan Kegunaannya 232

8.4 Bahan Komposit dan Kepentingannya 235

Praktis SPM 8 239

7.1 Penentuan Kadar Tindak Balas 194

7.2 Faktor yang Mempengaruhi Kadar 201
Tindak Balas

7.3 Aplikasi Faktor yang Mempengaruhi KERTAS MODEL PRA-SPM 242
Kadar Tindak Balas dalam JAWAPAN 258
Kehidupan 212

7.4 Teori Perlanggaran 213

Praktis SPM 7 220

v



2Bab Jirim dan Struktur Atom

FOKUS BAB
• Konsep Asas Jirim
• Perkembangan Model Atom
• Struktur Atom
• Isotop dan Penggunaannya

Jirim terdiri daripada zarah-zarah yang seni dan sangat kecil sehingga hanya dapat
dilihat melalui mikroskop elektron. Sejenis zarah itu ialah atom. Ahli sains telah menemui
bahawa atom mempunyai struktur dalaman. Setiap atom terbina daripada zarah-zarah
yang lebih kecil. Apakah zarah-zarah ini?

11

02 SPM KIMIA F4.indd 11 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

2.1 Konsep Asas Jirim

1. Jirim ialah sebarang bahan yang mempunyai jisim dan memenuhi ruang.
2. Jirim dapat dikelaskan kepada unsur dan sebatian.
3. Unsur ialah bahan yang terdiri daripada satu jenis atom sahaja.
4. Sebatian ialah bahan yang mengandungi dua atau lebih unsur yang terikat bersama secara kimia.
5. Mengikut Teori Zarah Jirim, jirim terbina daripada zarah-zarah yang seni dan diskrit.
6. Zarah-zarah terdiri daripada atom, molekul atau ion.
Bab
Bab

2 ZARAH

Atom Molekul
Ion

Zarah paling kecil dalam
sesuatu unsur

Zarah bercas Satu kumpulan atom yang terikat
bersama secara kimia
- bercas positif atau bercas negatif
Rajah 2.1 Pengelasan zarah

7. Jirim boleh dibahagikan kepada dua kumpulan, iaitu unsur dan sebatian.

Unsur JIRIM Sebatian

Atom Molekul Molekul Ion

Aurum, Au Gas oksigen, O2 Air, H2O

Gas argon, Ar Natrium klorida,
NaCl
12
Sulfur, S8 Gas karbon dioksida, CO2
02 SPM KIMIA F4.indd 12
Rajah 2.2 Pengelasan jirim

06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

• Molekul yang mengandungi sejenis atom sahaja ialah molekul unsur.
• Molekul yang mengandungi dua atau lebih jenis atom berlainan ialah molekul sebatian.
• Sebatian yang terbentuk daripada atom-atom bukan logam kebiasaannya terdiri daripada zarah molekul.
• Sebatian yang terbentuk daripada gabungan atom logam dan atom bukan logam kebiasaannya terdiri

daripada zarah ion.

Keadaan Jirim Bab
Bab
1. Jirim wujud dalam tiga keadaan, iaitu pepejal, cecair dan gas.
2. Teori Kinetik Jirim digunakan untuk menghuraikan tiga keadaan jirim.

Keadaan jirim Pepejal Cecair Gas 2

Susunan
zarah-zarah

Pergerakan Zarah-zarah hanya dapat Zarah-zarah dapat bergetar, Zarah-zarah dapat bergetar,
zarah-zarah berputar dan bergerak ke berputar dan bergerak bebas.
bergetar dan berputar pada seluruh cecair. Zarah-zarah Kadar perlanggaran adalah
Daya tarikan kedudukan yang tetap. berlanggar antara satu sama lebih tinggi daripada kadar
di antara lain. perlanggaran dalam cecair.
zarah-zarah
Terdapat daya tarikan di antara Zarah-zarah diikat oleh daya Terdapat daya tarikan di antara
Kandungan zarah-zarah yang sangat kuat. zarah-zarah yang sangat
tenaga zarah- tarikan yang kuat tetapi lebih lemah.
zarah lemah daripada daya tarikan
Bentuk dan dalam suatu pepejal.
isi padu
Kandungan tenaga yang Kandungan tenaga yang lebih Kandungan tenaga yang
tinggi oleh kerana zarah-zarah
rendah oleh kerana pergerakan dapat bergerak dengan senang. tertinggi oleh kerana
yang terbatas. pergerakan adalah rawak.

• Pepejal mempunyai isi padu • Cecair mempunyai isi padu • Gas tidak mempunyai bentuk
dan bentuk yang tetap. yang tetap. Cecair tidak dan isi padu yang tetap.
mempunyai bentuk yang
• Pepejal tidak dapat tetap tetapi mengambil • Gas dapat dimampatkan
dimampatkan. bentuk bekas. dengan senang.

• Cecair tidak dapat
dimampatkan dengan
senang.

Rajah 2.3 Susunan dan pergerakan zarah-zarah dalam ketiga-tiga keadaan jirim

Perubahan Keadaan Jirim 

1. Perubahan keadaan jirim disebabkan oleh pemanasan atau penyejukan.

Penyejatan

• Apabila cecair dipanaskan, zarah memperoleh tenaga dan bergerak semakin cepat.
• Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi

daya tarikan antara zarah dan terlepas dari permukaan cecair.
• Pada ketika ini, cecair mula menjadi gas.
• Penyejatan berlaku pada semua suhu antara takat lebur dan takat didih.

02 SPM KIMIA F4.indd 13 13

06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Peleburan Pendidihan

• Apabila pepejal dipanaskan, zarah memperoleh tenaga • Apabila cecair dipanaskan, zarah memperoleh tenaga
kinetik dan bergetar semakin cepat. kinetik dan bergerak semakin cepat.

• Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak • Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak
tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi
daya tarikan antara zarah dan terpisah daripada satu daya tarikan antara zarah dan terlepas.
sama lain.
• Pada ketika ini, cecair mula menjadi gas.
• Zarah bergerak dari kedudukan tetapnya. • Suhu di mana cecair bertukar kepada gas dipanggil
• Pada ketika ini, pepejal mula bertukar kepada cecair.
• Suhu di mana pepejal bertukar kepada cecair dipanggil takat didih.

takat lebur.
Bab
Bab

2 Pemejalwapan
Pendidihan /

Peleburan Penyejatan

Pepejal Pembekuan Cecair Kondensasi Gas

Pemejalwapan

Pembekuan Kondensasi

• Apabila cecair disejukkan, zarah kehilangan tenaga • Apabila gas disejukkan, zarah kehilangan tenaga kinetik
kinetik dan bergerak semakin perlahan. dan bergerak semakin perlahan.

• Penyejukan selanjutnya akan menyebabkan zarah • Penyejukan selanjutnya akan menyebabkan zarah
kehilangan lebih banyak tenaga dan membolehkan kehilangan lebih banyak tenaga dan membolehkan
pembentukan daya tarikan antara zarah untuk mengikat pembentukan daya tarikan antara zarah untuk mengikat
zarah pada kedudukan tetap. zarah bersama dan lebih rapat.

• Pada ketika ini, cecair mula menjadi pepejal. • Pada ketika ini, gas mula menjadi cecair.
• Suhu di mana cecair bertukar kepada pepejal dipanggil • Suhu di mana gas bertukar kepada cecair dipanggil

takat beku. takat kondensasi.
• Takat kondensasi adalah sama dengan takat didih cecair itu.

Pemejalwapan

• Apabila pepejal dipanaskan, zarah memperoleh tenaga dan bergetar semakin cepat.
• Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi

daya tarikan antara zarah dan terpisah daripada satu sama lain.
• Zarah di permukaan pepejal terlepas dari kedudukan tetapnya.
• Pada ketika ini, pepejal mula bertukar kepada gas.
• Suhu di mana pepejal bertukar terus kepada gas dipanggil takat pemejalwapan.

Rajah 2.4 Perubahan keadaan jirim

AKTIVITI 2.1

Tujuan: Untuk menentukan takat lebur dan takat beku naftalena.

Bahan: Naftalena, air paip.

Radas: Tabung didih, bikar 250 cm3, termometer, tungku kaki tiga, kaki retort dengan pemegang retort,
penunu Bunsen, jam randik, kelalang kon, kasa dawai.

Prosedur:

A   Pemanasan naftalena
1. Sebuah tabung didih diisikan dengan naftalena sehingga 3 cm dan sebatang termometer diletakkan

ke dalamnya.
2. Tabung didih itu digantung di dalam sebuah bikar yang separuh diisi air dengan menggunakan

kaki retort dan pemegang retort seperti ditunjukkan dalam Rajah 2.5. Paras naftalena di dalam
tabung didih itu dipastikan di bawah paras air di dalam bikar.

14

02 SPM KIMIA F4.indd 14 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

Termometer

Tabung didih
Air
Naftalena

Bab
Bab
Rajah 2.5 Pemanasan naftalena
2
3. Air dipanaskan dan naftalena dikacau secara perlahan-lahan dengan termometer.
Langkah Keselamatan
Naftalena sangat mudah terbakar.

4. Apabila suhu naftalena mencapai 60oC, jam randik dimulakan. Suhu dan keadaan naftalena
direkodkan pada sela masa setengah minit sehingga suhu naftalena mencapai 90oC.

Termometer

Tabung didih

Naftalena
Kelalang kon

Rajah 2.6 Penyejukan naftalena

B   Penyejukan naftalena

1. Tabung didih di bahagian A dikeluarkan daripada kukus air. Permukaan luar tabung didih itu
dikeringkan dan dengan serta merta tabung didih itu diletakkan ke dalam sebuah kelalang kon,
seperti ditunjukkan dalam Rajah 2.6. Naftalena dikacau dengan berterusan.

2. Suhu dan keadaan naftalena direkodkan pada sela masa setengah minit sehingga suhu naftalena
turun kepada kira-kira 60oC.

Keputusan: Jadual 2.1
Pemanasan naftalena
Penyejukan naftalena

Masa (min) Suhu (°C) Keadaan Masa (min) Suhu (°C) Keadaan

0.0 61.0 Pepejal 0.0 87.0 Cecair

0.5 65.0 Pepejal 0.5 84.0 Cecair

1.0 67.0 Pepejal 1.0 83.0 Cecair

1.5 71.0 Pepejal 1.5 81.0 Cecair

2.0 74.0 Pepejal 2.0 80.0 Cecair dan pepejal

2.5 76.0 Pepejal 2.5 80.0 Cecair dan pepejal

15

02 SPM KIMIA F4.indd 15 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

3.0 79.0 Pepejal 3.0 80.0 Cecair dan pepejal

3.5 80.0 Pepejal dan cecair 3.5 80.0 Cecair dan pepejal

4.0 80.0 Pepejal dan cecair 4.0 80.0 Cecair dan pepejal

4.5 80.0 Pepejal dan cecair 4.5 80.0 Cecair dan pepejal

5.0 80.0 Pepejal dan cecair 5.0 80.0 Cecair dan pepejal

5.5 80.0 Pepejal dan cecair 5.5 76.0 Pepejal

6.0 80.0 Pepejal dan cecair 6.0 73.0 Pepejal
Bab
Bab 6.5 69.0 Pepejal
6.5 83.0 Cecair

2 7.0 86.0 Cecair 7.0 66.0 Pepejal
7.5 89.0 Cecair 7.5 64.0 Pepejal

Perbincangan:
1. Graf suhu melawan masa diplotkan bagi pemanasan naftalena, seperti yang ditunjukkan dalam

Rajah 2.7.

Suhu (°C)

90 x D

x
x
80 x B x x x x x Cx
x
x

70 x

x
x

60 x A

50 Masa (min)
0 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 7.0 8.0

Rajah 2.7 Lengkung pemanasan naftalena

2. Perhatikan bahawa terdapat bahagian tertentu lengkung itu di mana tiada perubahan suhu dengan
masa semasa pemanasan. Pada suhu ini, kedua-dua pepejal dan cecair wujud. Suhu ini ialah
takat lebur naftalena. Maka, takat lebur naftalena ialah 80.0°C.

(a) Di titik A, naftalena wujud sebagai pepejal.

(b) Apabila pepejal itu dipanaskan, tenaga haba diserap. Hal ini menyebabkan zarah-zarah itu
memperoleh tenaga kinetik dan bergetar dengan lebih cepat. Suhu itu meningkat dari titik A
ke titik B.

(c) Di titik B, pepejal naftalena mula melebur. Semasa proses peleburan, suhu naftalena tidak
meningkat walaupun pemanasan diteruskan. Suhu itu kekal malar kerana tenaga haba yang
diserap oleh zarah-zarah digunakan untuk mengatasi daya tarikan di antara zarah-zarah agar
pepejal itu dapat bertukar menjadi cecair. Pada suhu ini, kedua-dua pepejal dan cecair hadir.

(d) Di titik C, semua pepejal naftalena telah melebur.

(e) Dari titik C ke titik D, zarah-zarah dalam cecair naftalena menyerap tenaga haba dan bergerak
dengan lebih cepat. Suhu itu meningkat dari titik C ke titik D.

16

02 SPM KIMIA F4.indd 16 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

3. Graf suhu melawan masa diplotkan bagi penyejukan naftalena, seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 2.8.

Suhu (°C)

90
xE

x x F G
x xx
80 x x x x x

x Bab
Bab
x
2
70 x

x
xH

60

50 Masa (min)
0 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 7.0 8.0

Rajah 2.8 Lengkung penyejukan naftalena

4. Perhatikan bahawa terdapat bahagian tertentu lengkung itu di mana suhu adalah malar dengan
masa semasa penyejukan. Pada suhu ini, kedua-dua pepejal dan cecair wujud. Suhu ini ialah
takat beku naftalena. Maka, takat beku naftalena ialah 80.0°C.
(a) Di titik E, naftalena wujud sebagai cecair.
(b) Apabila cecair itu disejukkan, zarah-zarah dalam cecair naftalena kehilangan tenaga kinetik.
Zarah-zarah itu bergerak dengan lebih perlahan apabila suhu menurun dari titik E ke titik F.
(c) Di titik F, cecair naftalena mula membeku. Semasa proses pembekuan, suhu naftalena kekal
malar kerana haba yang dihilangkan ke sekitar mengimbangi tenaga haba yang terbebas
apabila zarah-zarah itu menarik satu sama lain untuk membentuk pepejal. Pada suhu ini,
kedua-dua pepejal dan cecair hadir.
(d) Di titik G, semua cecair naftalena telah membeku.
(e) Dari titik G ke titik H, zarah-zarah dalam pepejal naftalena membebaskan tenaga haba dan
bergetar dengan lebih perlahan. Suhu itu menurun dari titik G ke titik H.

5. Semasa pemanasan naftalena,
(a) kukus air digunakan sebagai ganti kepada pemanasan secara terus dengan penunu Bunsen.
Hal ini ialah untuk memastikan naftalena dipanaskan secara sekata. Tambahan pula, naftalena
mudah terbakar.
(b) naftalena dikacau dengan berterusan untuk memastikan pemanasan yang sekata.

6. Semasa penyejukan naftalena, Suhu (°C)
(a) tabung didih yang mengandungi cecair naftalena diletakkan
di dalam sebuah kelalang kon. Hal ini ialah untuk memastikan Takat
proses penyejukan yang sekata dan untuk meminimumkan lebur
kehilangan tenaga haba ke sekeliling.
(b) naftalena dikacau dengan berterusan untuk mengelakkan Masa (min)
penyejukan lampau. Penyejukan lampau ialah suatu keadaan Rajah 2.9 Penyejukan lampau
di mana suhu sesuatu cecair yang sedang menyejuk menurun
ke bawah takat beku normal tanpa kemunculan pepejal.

7. Kukus air digunakan dalam eksperimen ini kerana takat lebur naftalena adalah lebih rendah daripada
100°C, suhu maksimum yang dapat dicapai oleh kukus air. Bagi pepejal yang takat leburnya lebih
100°C, cecair yang takat didihnya lebih tinggi daripada air seperti minyak harus digunakan.

Kesimpulan:
Takat lebur naftalena sama dengan takat beku naftalena, iaitu 80.0°C.

17

02 SPM KIMIA F4.indd 17 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Mentor SPM Cuba Ini! 2.1

Rajah yang berikut menunjukkan lengkung penyejukan S1 Terangkan perubahan dari segi tenaga,
bahan X. pergerakan dan susunan zarah-zarah apabila
sesuatu gas mengkondensasi menjadi cecair.
Suhu (°C)
S2 Rajah 2.11 menunjukkan lengkung pemanasan
Suhu T ais.
bilik
Suhu (°C)

Bab t t Masa (min) 15 S
Bab
1 2

Rajah 2.10 0Q
2 Pernyataan manakah yang betul mengenai bahan X? –3 P
R

A X adalah gas pada suhu bilik
B Mengalami perubahan fizikal pada T°C
tt11 tt22,, X menyerap tenaga haba Masa (min)
C Dari ke berada dalam keadaan cecair sahaja
D Dari ke Rajah 2.11

Tip Pemeriksa (a) Nyatakan takat lebur ais.
Bahan X ialah pepejal/cecair ketika di suhu bilik. (b) Mengapakah suhu kekal malar di antara Q
Ketika sela waktu di t1 dan t2, X mengeluarkan haba
ke sekeliling. Kedua-dua cecair dan pepejal / gas dan dan R walaupun pemanasan diteruskan?
cecair wujud ketika sela waktu t1 dan t2. (c) Lengkapkan lengkung dalam Rajah 2.11
Jawapan: B
untuk menunjukkan keputusan yang anda
jangkakan jika pemanasan itu diteruskan
sehingga stim terhasil pada 120°C.

2.2 Perkembangan Model Atom

1. Sejarah tentang atom bermula pada 450SM oleh ahli falsafah Yunani bernama Democritus.
2. Beliau yang memperkenalkan idea atom daripada perkataan Yunani ‘atomos’.
3. Jadual 2.2 menunjukkan sejarah perkembangan model atom.

Jadual 2.2 Sejarah perkembangan model atom

Model atom John Dalton • Atom ialah zarah terkecil di dalam sesuatu unsur.
(dicadangkan oleh John Dalton pada 1805) • Semua atom sesuatu unsur adalah sama.
• Unsur berlainan mempunyai atom berlainan.
• Atom ialah jasad berbentuk sfera.
• Atom tidak boleh dibahagikan, dicipta atau dimusnahkan.

Model atom Thomson • Beliau menemui elektron dalam sinar katod.
(dicadangkan oleh J.J. Thomson pada 1897) • Beliau mencadangkan model plum pudding
• Atom merupakan sebuah sfera yang bercas positif dengan taburan
Elektron
bercas negatif elektron di dalamnya.

Sfera bercas
positif

18 06/02/2020 10:15 AM

02 SPM KIMIA F4.indd 18

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

Model atom Ernest Rutherford • Beliau menemui proton (zarah positif) dalam atom.
(dicadangkan oleh Ernest Rutherford pada • Beliau mencadangkan model atom nuklear.
1911) • Pusat atom mengandungi cas positif tertumpu dalam satu kawasan

Nukleus yang yang sangat kecil (dipanggil nukleus).
mengandungi • Hampir semua jisim atom tertumpu di nukleus.
proton • Kawasan di luar nukleus adalah ruang kosong.
• Elektron bergerak secara rawak mengelilingi nukleus.
Elektron yang
bergerak di
luar nukleus

Model atom Neils Bohr Bab
(dicadangkan oleh Neils Bohr pada 1913) Bab
• Beliau memperkenalkan konsep petala kepada model atom
Elektron Rutherford. 2
Nukleus yang
mengandungi • Elektron bergerak mengelilingi nukleus dalm petala-petala tertentu.
proton
Petala

Model atom James Chadwick • Beliau menemui neutron (zarah neutral).
(dicadangkan oleh James Chadwick pada 1932) • Nukleus terdiri daripada proton dan neutron.
• Neutron menyumbangkan hampir separuh daripada jisim suatu
Elektron
Nukleus yang atom.
mengandungi • Elektron mengelilingi nukleus dalam petala tertentu.
proton

Petala

Zarah Subatom
1. Atom terbina daripada zarah yang lebih kecil iaitu zarah subatom.
2. Tiga jenis zarah subatom - proton, neutron dan elektron.
3. Rajah 2.12 menunjukkan kedudukan zarah subatom dalam suatu atom.

Zarah Subatom

Proton Neutron Elektron

cas relatif:   +1 cas relatif:   0 cas relatif:   -1
jisim relatif:  1 jisim relatif:  1 jisim relatif:  1/1840

Nukleus atom: Elektron:
• Mengandungi proton dan neutron • Bergerak di ruang kosong di luar nukleus
• Bercas positif • Bergerak dalam petala tertentu
• Hampir semua jisim atom tertumpu di sini • Bercas negatif
• Jisim sangat kecil
Ingat cas bagi setiap zarah subatom: • Bilangan elektron sama dengan bilangan
Proton adalah positif.
Neutron adalah neutral. proton
Jadi, elektron mesti negatif.
Petala:
• Lintasan elektron

Rajah 2.12 Kedudukan zarah subatom dalam suatu atom

19

02 SPM KIMIA F4.indd 19 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Cuba Ini! 2.2

S1 (a) Atom hidrogen dikatakan sebagai atom neutral. Jelaskan pernyataan ini.
(b) Jisim sesuatu atom adalah tertumpu di nukleusnya. Jelaskan.

S2 John Dalton ialah saintis pertama yang mencadangkan model atom pada 1805.
Nyatakan ciri-ciri atom yang diperkenalkan oleh John Dalton.

S3 (a) Apakah zarah yang ditemui oleh J.J. Thomson?
(b) Bagaimanakah model atom yang dicadangkan oleh Thomson berbeza dengan model Dalton?

S4 Apakah zarah yang ditemui oleh Ernest Rutherford dan bagaimanakah penemuan zarah ini dapat memperbaiki
model atom Thomson?
Bab
Bab
S5 Apakah idea yang dikemukakan oleh ahli sains Neils Bohr kepada model atom pada 1913?

2 S6 (a) Apakah zarah yang ditemui oleh James Chadwick?
(b) Apakah sumbangan zarah itu kepada model atom?

2.3 Struktur Atom Moden Struktur Atom

Nombor Proton dan Nombor Nukleon INFO

1. Atom-atom unsur berlainan mempunyai bilangan zarah subatom yang berbeza.

2. Nombor proton dan nombor nukleon digunakan untuk menentukan bilangan zarah subatom dalam
suatu atom.

mengandungi neutron dipanggil jumlah zarah Nombor nukleon
+ Nukleon = jumlah proton + neutron
Nukleus
atom proton

Nombor proton
= bilangan proton

Rajah 2.13 Nombor proton dan nombor nukleon

3. Nombor proton boleh digunakan untuk 6. Oleh kerana atom adalah neutral, nombor
mengenal suatu unsur. proton juga ialah bilangan elektron di dalam
suatu atom.
4. Nombor proton suatu unsur ialah bilangan
proton di dalam atomnya. 7. Nombor nukleon suatu unsur ialah jumlah
bilangan proton dan bilangan neutron di
5. Setiap unsur mempunyai nombor protonnya dalam atom unsur.
yang tersendiri.
8. Bilangan neutron dapat ditentukan seperti
Contoh 1: Atom oksigen mempunyai nombor berikut.
proton 8:
Daripada takrif:
Maka,
(i) semua atom oksigen mempunyai 8 proton nombor = bilangan + bilangan
(ii) atom yang mempunyai 8 proton ialah proton neutron
nukleon
atom oksigen
Tetapi, bilangan proton = nombor proton
Contoh 2: Atom natrium mempunyai Jadi,
nombor proton 11:
bilangan = nombor – nombor
Maka, nukleon proton
(i) semua atom natrium mempunyai 11 neutron
proton
(ii) atom yang mempunyai 11 proton ialah 9. Nombor nukleon juga dikenal sebagai nombor
atom natrium jisim.

20

02 SPM KIMIA F4.indd 20 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

10. Jisim atom relatif suatu atom hampir sama CONTOH 2.2 Bab
dengan nombor nukleonnya. Nombor nukleon Bab
kadang-kadang digunakan sebagai anggaran Litium mempunyai nombor proton 3 dan
jisim atom relatif dalam pengiraan. nombor nukleon 7. Berapakah bilangan proton, 2
elektron dan neutron yang hadir di dalam satu
CONTOH 2.1 atom litium?

Satu atom klorin mempunyai 17 proton dan 18 Penyelesaian
neutron. Apakah nombor proton dan nombor Bilangan proton = nombor proton = 3
nukleon bagi atom klorin? Atom adalah neutral. Jadi, bilangan elektron =
bilangan proton = 3.
Penyelesaian Bilangan neutron = nombor nukleon – nombor
Nombor proton = bilangan proton = 17. proton = 7 – 3 = 4.
Nombor nukleon = bilangan proton + bilangan
neutron = 17 + 18 = 35.

Bilangan Zarah Subatom dalam Ion

1. Ion dibentuk daripada atom melalui penerimaan elektron atau kehilangan elektron.

Ion positif bebas ATOM terima Ion negatif
(kation) elektron elektron (anion)

2. Atom logam membebaskan elektron untuk membentuk ion positif.
Contoh: Atom litium (nombor proton, 3; nombor nukleon, 7)

bebas 1
elektron

Atom litium: Ion litium:
*proton = 3 *proton = 3
*neutron = 7 - 3 *neutron = 7 - 3
=4 =4
*elektron = 3 *elektron = 3 - 1
=2

Rajah 2.14 Atom litium membebaskan satu elektron untuk membentuk ion litium

3. Atom bukan logam menerima elektron untuk membentuk ion negatif.
Contoh: Atom fluorin (nombor proton, 9; nombor nukleon, 19)

terima 1
elektron

Atom fluorin: Ion fluorida:

*proton = 9 *proton = 9

*neutron = 19 - 9 *neutron = 19 - 9

= 10 = 10

*elektron = 9 *elektron = 9 + 1

= 10

Rajah 2.15 Atom fluorin menerima 1 elektron untuk menbentuk ion fluorida

4. Semasa pembentukan ion,
• bilangan proton dan bilangan neutron adalah sama.
• pembentukan ion positif menyebabkan bilangan elektron berkurang.
• pembentukan ion negatif menyebabkan bilangan elektron bertambah.

21

02 SPM KIMIA F4.indd 21 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom Jadual 2.3 Unsur dan simbolnya

CONTOH 2.3 Unsur Simbol Unsur Simbol

Atom besi mempunyai nombor proton, 26 Hidrogen H Natrium Na
dan nombor nukleon, 56. Atom besi boleh
membebaskan 3 elektron untuk membentuk Helium He Magnesium Mg
ion. Apakah bilangan setiap zarah subatom
dalam ion besi? Litium Li Aluminium Al
Penyelesaian
Bilangan proton = 26 Berilium Be Silikon Si
Bilangan neutron = 56 – 26 = 30
Bab Boron B Fosforus P
2 Bilangan elektron = 26 – 3 = 23Bab
Karbon C Sulfur S
CONTOH 2.4
Nitrogen N Klorin Cl
Atom X mempunyai nombor proton, 8 dan
nombor nukleon, 18. Oksigen O Argon Ar
Rajah di bawah menunjukkan ion terbentuk
daripada atom X. Fluorin F Kalium K

Rajah 2.16 Neon Ne Kalsium Ca

(a) Bagi ion yang terbentuk, tentukan 3. Perhatikan bahawa:
(i) bilangan proton dan neutron (a) setiap simbol terdiri daripada satu atau
(ii) bilangan elektron dua huruf.
(b) Adakah ion terbentuk bercas positif atau (b) unsur dengan simbol dua huruf, huruf
yang pertama adalah sentiasa huruf
negatif? besar manakala huruf yang kedua adalah
Jelaskan jawapan anda. sentiasa huruf kecil.
Penyelesaian (c) sesetengah unsur mempunyai simbol yang
(a) (i) Bilangan proton = 8 berasal daripada nama Latin.
Bilangan neutron = 18 – 8 = 10
(ii) 10 Contoh:
(b) Ion bercas negatif kerana jumlah elektron Nama unsur: Natrium
Simbol unsur: Na
bertambah daripada 8 kepada 10. Nama unsur: Kalium
Simbol unsur: K
Perwakilan Piawai bagi Unsur
1. Setiap unsur diberi satu nama dan satu simbol. 4. Perwakilan piawai atom bagi sebarang unsur
2. Jadual 2.3 menunjukkan nama dan simbol menunjukkan nombor proton dan nombor
nukleon bagi unsur tersebut.
beberapa unsur.
Nombor nukleon A Simbol unsur
Nombor proton Z

Contoh: Perwakilan piawai atom bromin ialah
81
35 Br.

Hal ini bermakna atom bromin mempunyai

nombor proton 35 dan nombor nukleon 81.

5. Unsur juga boleh diwakili dengan hanya
menggunakan nombor nukleon. Sebagai
contoh, 2113Na diwakili oleh natrium-23.

22 06/02/2020 10:15 AM

02 SPM KIMIA F4.indd 22

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

CONTOH 2.5 Cara menulis susunan elektron bagi suatuBab
atomBab
Satu atom karbon mempunyai 6 proton dan 7 Langkah-langkah berikut boleh diikuti untuk
neutron. menulis susunan elektron bagi suatu atom: 2
Tulis perwakilan piawai atom karbon. Langkah 1 Dapatkan nombor proton bagi atom itu.
Langkah 2 Dapatkan bilangan elektron bagi
Penyelesaian
Simbol atom karbon = C atom itu. Bagi atom neutral, bilangan
Nombor proton, Z = 6 elektron sama dengan bilangan proton
Nombor nukleon, A = 6 + 7 = 13 Bilangan elektron = bilangan proton
Perwakilan piawai atom karbon = 136C (nombor proton)
Langkah 3 Susun elektron dalam petala, bermula
CONTOH 2.6 dengan petala n = 1.
Elektron hanya dapat diisi dalam petala
Satu atom magnesium mempunyai 12 elektron baharu apabila petala sebelumnya telah
dan 12 neutron. mencapai had maksimum.
Tulis perwakilan piawai atom magnesium.
CONTOH 2.7
Penyelesaian
Simbol atom magnesium = Mg Apakah susunan elektron bagi atom sulfur?
Nombor proton, Z = bilangan elektron = 12
Nombor nukleon, A = 12 + 12 = 24 Rajah 2.18 Susunan elektron bagi atom sulfur
Perwakilan piawai atom karbon = 1224Mg
Penyelesaian
Struktur Atom dan Susunan Elektron Langkah 1: Nombor proton = 16
1. Struktur atom ialah kedudukan, jenis dan Langkah 2: Bilangan elektron = 16
Langkah 3: Petala pertama (n = 1) = 2
bilangan zarah subatom dalam suatu atom. Petala kedua (n = 2) = 8
Contoh: Struktur atom karbon Petala ketiga (n = 3) = 6
Susunan elektron bagi atom S
6 proton Petala = 2.8.6
7 neutron
Nukleus CONTOH 2.8

Elektron Apakah susunan elektron bagi atom kalsium?

Rajah 2.12 Struktur atom karbon Rajah 2.19 Susunan elektron bagi atom kalsium

2. Elektron disusun dalam petala, bermula Penyelesaian
daripada petala terdekat dengan nukleus. Langkah 1: Nombor proton = 20
Langkah 2: Bilangan elektron = 20
3. Setiap petala boleh diisi dengan bilangan Langkah 3: Petala pertama (n = 1) = 2
elektron yang tertentu. Petala kedua (n = 2) = 8
Petala ketiga (n = 3) = 8
4. Bagi atom-atom dengan nombor proton 1 Petala keempat (n = 4) = 2
hingga 20, bilangan maksimum elektron yang Susunan elektron bagi atom Ca
dapat dimasukkan ke dalam petala ialah = 2.8.8.2

* 2 elektron bagi petala pertama (n = 1) 23
* 8 elektron bagi petala kedua (n = 2)
* 8 elektron bagi petala ketiga (n = 3)

Petala pertama (n = 1): 2 elektron
Petala kedua (n = 2): 8 elektron

Petala ketiga (n = 3): 8 elektron
Nukleus

Rajah 2.17 Bilangan maksimum elektron yang dapat diisi
di setiap petala bagi unsur-unsur dengan
nombor proton 1 hingga 20

02 SPM KIMIA F4.indd 23 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Elektron Valens
1. Elektron valens ialah elektron yang berada pada petala paling luar suatu atom.

Elektron Elektron valens
valens Petala berisi elektron
p(paelitnaglaluvaarlens)

Rajah 2.20 Elektron valens ditentukan daripada susunan elektron bagi suatu unsur

2. Bilangan elektron valens di dalam suatu atom dapat ditentukan daripada susunan elektronnya.
Bab
Bab
Contoh: Atom argon (nombor proton: 18)

2 Susunan elektron: 2.8.8
Bilangan elektron valens = 8

Jadual 2.4 Susunan elektron bagi unsur-unsur dengan nombor proton 1 hingga 20 dan bilangan elektron valensnya yang
sepadan

Unsur Simbol Nombor proton Bilangan Susunan elektron Bilangan elektron
elektron valens

Hidrogen 11H 1 11 1
Helium 24He 2 22 2
Litium 37Li 3 3 2.1 1
Berilium 49Be 4 4 2.2 2
Boron B11 5 5 2.3 3
Karbon 6 6 2.4 4
 5

C12

 6

Nitrogen N14 7 7 2.5 5
Oksigen 8 8 2.6 6
Fluorin  7 9 9 2.7 7
Neon 10 10 2.8 8
Natrium O16 11 11 2.8.1 1
Magnesium 12 12 2.8.2 2
  8

F19

  9

2100Ne

1213Na

24 Mg
12

Aluminium 1273Al 13 13 2.8.3 3
Silikon 2184Si 14 14 2.8.4 4
Fosforus P31 15 15 2.8.5 5
Sulfur 16 16 2.8.6 6
Klorin 15 17 17 2.8.7 7
Argon 18 18 2.8.8 8
Kalium S32 19 19 2.8.8.1 1
Kalsium 20 20 2.8.8.2 2
16

3157Cl
4180Ar
K39

19

4200Ca

24

02 SPM KIMIA F4.indd 24 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

CONTOH 2.9

Tentukan bilangan elektron valens bagi atom-atom berikut.

PQ R S

Rajah 2.21 Bab
Bab
Penyelesaian
Elektron valens adalah elektron yang terletak pada petala terluar atom. 2
Atom P: 5; atom Q: 6; atom R: 2; atom S: 8
2.3
Cuba Ini!

S1 Atom fluorin-19 mempunyai 10 neutron.
(a) Apakah nombor proton dan nombor nukleon atom ini?
(b) Wakilkan atom ini dalam bentuk ZAX.

S2 Atom 29X mempunyai susunan elektron seperti yang ditunjukkan di bawah.

(a) Tulis susunan elektron bagi atom X. Rajah 2.22
(b) (i) Apakah nombor proton atom X?
(ii) Kenal pasti atom X.
(c) Apakah jisim atom relatif atom X?

S3 Maklumat tentang lima zarah A, B, C, D dan E diberikan di bawah.

Zarah Nombor Nombor Susunan

Proton nukleon elektron
A 3 7 2
B 17 37 2.8.8
C 12 24 2.8
D 8 16 2.8
E 18 40 2.8.8

(a) Zarah yang manakah mempunyai bilangan proton yang sama dengan bilangan neutron?

(b) Zarah yang manakah merupakan ion positif?

(c) Zarah yang manakah merupakan ion negatif?

(d) Zarah yang manakah mempunyai lapan elektron valens?

02 SPM KIMIA F4.indd 25 25

06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

2.4 Isotop dan Penggunaannya

Apakah isotop?
1. Struktur atom dan perwakilan piawai bagi tiga atom hidrogen (nombor proton 1) ditunjukkan di

bawah.

H1

1
Bab
Bab Perbezaan: Persamaan: H2 Perbezaan:
Persamaan: bilangan neutron nombor proton nombor neutron
berbeza sama 1 berbeza
2 bilangan proton
sama proton H3
2. Takrif isotop: neutron
elektron 1

Isotop adalah atom-atom bagi unsur yang sama yang mempunyai bilangan proton yang sama tetapi
bilangan neutron yang berbeza.

atau

Isotop adalah atom-atom bagi unsur yang sama yang mempunyai nombor proton yang sama tetapi
nombor nukleon yang berbeza.



3. Jadual 2.5 menunjukkan contoh-contoh isotop bagi beberapa unsur.

Jadual 2.5 Contoh-contoh isotop bagi beberapa unsur

Unsur Isotop Nombor Nombor Bilangan Bilangan Bilangan
proton nukleon proton elektron neutron
Hidrogen Hidrogen-1 (11H)
Oksigen Hidrogen-2 (21H) 1 1 1 1 0
Karbon Hidrogen-3 (31H) 1 2 1 1 1
Klorin Oksigen-16 (168O) 1 3 1 1 2
Bromin Oksigen-17 (178O)
Oksigen-18 (188O) 8 16 8 8 8
Karbon-12 (126C) 8 17 8 8 9
Karbon-13 (136C) 8 18 8 8 10
Karbon-14 (146C)
Klorin-35 (3157Cl) 6 12 6 6 6
Klorin-37 (3177Cl) 6 13 6 6 7
Bromin-79 (7395Br) 6 14 6 6 8
Bromin-81 (8317Br)
17 35 17 17 18
17 37 17 17 20

35 79 35 35 44
35 81 35 35 46

26 06/02/2020 10:15 AM

02 SPM KIMIA F4.indd 26

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

4. Perwakilan isotop boleh ditulis dalam beberapa bentuk.
Contoh: Unsur uranium, U mempunyai dua jenis isotop.
Isotop pertama: uranium-235 atau U-235 atau 29325U
Isotop kedua: uranium-238 atau U-238 atau 23928U

5. Isotop-isotop adalah atom-atom unsur yang sama. Maka, isotop-isotop mempunyai sifat kimia yang
sama.

Sifat fizik isotop seperti ketumpatan, takat lebur dan takat didih adalah berbeza kerana bilangan neutron
tidak sama.
Bab
Bab
Perbezaan Persamaan
Isotop-isotop 2
• Nombor nukleon yang berbeza sesuatu • Nombor proton yang sama
• Bilangan neutron yang berbeza unsur • Bilangan proton yang sama
• Sifat fizik yang berbeza • Bilangan elektron yang sama
• Susunan elektron yang sama
kerana bilangan neutron tidak • Bilangan elektron valens yang sama
sama • Sifat kimia yang sama kerana mempunyai

bilangan elektron yang sama

Menghitung Jisim Atom Relatif bagi Unsur yang Mengandungi Isotop

1. Bagi unsur yang mengandungi isotop, jisim atom relatif unsur itu ialah jisim purata semua isotopnya.

2. Ikuti langkah-langkah berikut untuk menghitung jisim atom relatif suatu unsur itu.
Langkah 1 Kenal pasti semua isotop yang wujud.
Langkah 2 Kenal pasti kelimpahan setiap isotop.
Langkah 3 Hitung jisim atom relatif dengan menggunakan formula:

(% isotop 1 × jisim relatif isotop 1) + (% isotop 2 × jisim relatif

J isim atau relatif = isotop 2) + (% isotop 3 × jisim relatif isotop 3) + ...
100

Nota: Kelimpahan semula jadi ialah peratusan isotop yang wujud dalam suatu sampel semula jadi unsur.

CONTOH 2.10 CONTOH 2.11

Klorin mengandungi dua isotop dengan Bromin mengandungi dua isotop dengan
kelimpahan berikut. kelimpahan berikut.
Klorin-35, 75% dan klorin-37, 25% Bromin-79, 50% dan bromi -81, 50%
Hitung jisim atom relatif klorin. Hitung jisim atom relatif bromin.

Penyelesaian Penyelesaian

Langkah 1  Isotop klorin: Cl-35 dan Cl-37 Langkah 1  Isotop bromin: Br-79 dan Br-81

Langkah 2  Kelimpahan : 75% Cl-35 dan 25% Langkah 2  Kelimpahan : 50% Br-79 dan 50%

Cl-37 Br-81

Langkah 3  Jisim atau relatif klorin Langkah 3  Jisim atau relatif bromin

(% isotop Cl-35 × jisim isotop relatif Cl-35) + (% isotop Br-79 × jisim isotop relatif Br-79) +

= (% isotop Cl-37 × jisim isotop relatif Cl-37) = (% isotop Br-81 × jisim isotop relatif Br-81)
100 100

= (75 × 35) + (25 × 37) = (50 × 79) + (50 × 81)
100 100

= 35.5 = 80

27

02 SPM KIMIA F4.indd 27 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Penggunaan Isotop dalam Kehidupan Harian
1. Terdapat dua jenis isotop, iaitu isotop radioaktif dan isotop tak radioaktif.
2. Isotop radioaktif atau radioisotop terurai dan menghasilkan sinaran yang berbahaya.
3. Walaupun demikian, radioisotop mempunyai kegunaan yang penting jika dikendalikan dengan betul.

Radioisotop digunakan dalam perubatan, perindustrian, pertanian dan penyelidikan.

Bab Pertanian
Bab • Pengambilan fosfat dan metabolisme fosforus oleh tumbuh-tumbuhan boleh

dikaji dengan menggunakan baja fosfat yang mengandungi fosforus-32.

2 Larutan yang mengandungi Satu pengesan digunakan
fosforus-32 disuntik untuk mengesan
ke dalam sistem akar pergerakan fosforus-32
tumbuhan. dalam seluruh tumbuhan.



• Penyelidikan penyurih radioaktif menggunakan karbon-14 membantu dalam
memahami fotosintesis dan sintesis protein.

Perubatan KEGUNAAN Sumber kuasa
• Kobalt-60 yang memancarkan sinar ISOTOP Uranium-235 adalah bahan
api yang biasa digunakan
gama digunakan dalam kimoterapi dalam stesen jana kuasa
untuk rawatan kanser. nuklear.

• Kanser superfisial seperti kanser kulit Arkeologi
boleh dirawat dengan sinaran yang Karbon-14 boleh digunakan
lemah daripada fosforus-32 atau untuk menganggar usia
strontium-90. tulang, kayu atau fosil dengan
mengukur pecahan karbon-14
• Perentak jantung yang mengandungi yang terkandung di dalamnya.
plutonium-238 digunakan untuk
mengawal denyutan jantung pesakit
yang mengalami masalah jantung.

• Iodin-131 digunakan dalam rawatan
penyakit tiroid.

Perindustrian
• Natrium-24 boleh digunakan untuk mengesan kebocoran paip gas atau minyak

dan sistem ventilasi.
• Sinar gama bagi kobalt-60 dialirkan pada makanan untuk menghapuskan bakteria

yang menyebabkan makanan menjadi rosak tanpa mengubah kualiti, rasa dan
tekstur makanan.
• Sinaran daripada kripton-85 boleh digunakan untuk mengawal ketebalan
kepingan plastik dalam perindustrian.

Rajah 2.23 Kegunaan radioisotop

28 06/02/2020 10:15 AM

02 SPM KIMIA F4.indd 28

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

Cuba Ini! 2.4

S1 Plumbum-206 dan plumbum-208 adalah dua isotop bagi unsur plumbum. Bilangan zarah subatom bagi
plumbum-206 adalah seperti berikut.

Zarah Bilangan
Elektron 82
Neutron 124
Proton 82

(a) Terangkan istilah isotop. Bab
(b) Dalam jadual di bawah, berikan bilangan zarah subatom bagi uranium-208. Bab

Zarah Bilangan 2

Elektron

Neutron

Proton


S2 Kelimpahan tiga isotop besi: Fe-54, 5.85% Fe-56, 91.75% Fe-57, 2.40%
Hitung jisim atom relatif unsur besi.

S3 Sulfur mempunyai dua isotop utama: sulfur-32 dan sulfur-34.
Data daripada eksperimen menunjukkan jisim atom relatif sulfur ialah 32.1.

Apakah kelimpahan kedua-dua isotop sulfur?

S4 Nyatakah satu kegunaan radioisotop berikut.
(a) Fosforus-32
(b) Iodin-131
(c) Kobalt-60
(d) Natrium-24

Peta Konsep ATOM

Struktur atom Isotop Struktur elektron Susunan atom

Proton Elektron Kelimpahan Contoh: Pepejal Gas
Karbon-14
Neutron Cecair

Petala pertama: 2 elektron
Petala kedua: 8 elektron
Petala ketiga: 8 elektron

Nukleus

29

02 SPM KIMIA F4.indd 29 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom 2

Praktis SPM

Soalan Objektif 5. Suatu cecair dipanaskan 2.2 Sejarah perkembangan
sehingga menjadi gas. Gas Model Atom
Pilih jawapan yang betul. itu kemudian disejukkan
Bab sehingga menjadi pepejal. 7. Ahli sains manakah yang
2.1 Konsep Asas JirimBab menemui elektron?
Rajah 2.25 menunjukkan graf A J. J. Thomson
1. Bahan manakah yang terdiri suhu melawan masa bagi B Ernest Rutherford
daripada atom? perubahan yang berlaku. C Niels Bohr
D James Chadwick
2 A Besi Suhu (°C)
B Nitrogen 8. Rajah 2.27 menunjukkan satu
C Air B model atom.
D Natrium klorida AC
Petala
2. Sebuah balang gas berisi D
udara diletakkan di atas Elektron

balang berisi bromin. Masa (min) Nukleus yang
Selepas beberapa minit, mengandungi
suatu warna sekata dilihat Rajah 2.25 proton
dalam kedua-dua balang.
Apakah proses yang telah Pada bahagian manakah Rajah 2.27
berlaku? pembekuan berlaku?
A Pemejalwapan Pernyataan manakah yang
B Peresapan 6. Rajah 2.26 menunjukkan graf betul tentang model atom itu?
C Penyejatan penyejukan bagi satu sampel A Dibina berasaskan pada
D Kondensasi wap tulen. kewujudan neutron.
B Dicadangkan oleh James
3. Pernyataan manakah yang Suhu (°C) Chadwick.
betul tentang teori kinetik C Menunjukkan bahawa
jirim? t Masa (min) nukleus adalah neutral.
A Zarah-zarah dalam cecair D Menunjukkan bahawa
disusun dengan padat elektron bergerak dalam
dan teratur. petala di sekeliling
B Zarah-zarah dalam nukleus.

pepejal bergerak rawak. Rajah 2.26 9. Antara yang berikut, yang
C Daya antara zarah-zarah manakah betul tentang cas
Pernyataan manakah yang pada elektron, neutron dan
gas lebih kuat daripada betul tentang susunan zarah proton?
yang terdapat dalam pada masa t? KBAT
cecair. A Semua molekul bergerak Elektron Neutron Proton
D Kandungan tenaga gas bebas.
lebih tinggi daripada B Semua molekul bergetar A Negatif Positif Neutral
pepejal. dan berputar pada
kedudukan tetap. B Negatif Neutral Positif
4. Rajah 2.24 menunjukkan
perubahan jirim. C Positif Neutral Negatif

Proses X C Sesetengah molekul D Positif Negatif Neutral
bergetar dan berputar
Ais Air 10. Siapakah ahli sains yang
pada kedudukan tetap

Rajah 2.24 dan yang lain bergerak menyatakan atom merupakan
bebas.
Proses manakah ialah proses sebiji sfera yang tidak boleh
X? D Sesetengah molekul
A Peleburan bergerak secara teratur dibahagikan?
B Pembekuan dan yang lain bergerak
C Pendidihan secara rawak. A Bohr
D Kondensasi B Chadwick
C Dalton
D Rutherford

30

02 SPM KIMIA F4.indd 30 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom  

11. Antara yang berikut, yang A 1120Ne C 4200Ca Pasangan zarah manakah
B 2131Na yang merupakan isotop bagi
manakah betul tentang model D S32
atom cadangan ahli sains unsur yang sama?
Rutherford? 16 A G dan L C L dan M
A Atom bercas positif. B J dan L D J dan M
B Atom sangat kecil. 17. Antara yang berikut, yang
C Proton ditemui di nukleus
manakah yang menunjukkan
atom.
D Hampir semua jisim atom susunan elektron bagi atom 22. Helium mempunyai dua isotop,
32He dan 42He. Pernyataan-
tertumpu di nukleus atom. 157N? C 2.8.5 pernyataan manakah yang
A 2.5 betul?
12. Dalam model atom Chadwick, I 32He mempunyai dua proton.
B 2.6 D 2.8.6 II 42He mempunyai empat
beliau menyatakan elektron.
A elektron bergerak dalam 18. Atom unsur Y mempunyai III 32He mempunyai satu Bab
neutron.Bab
petala. 18 proton dan 22 neutron di IV 42He mempunyai nombor
B proton dan neutron. nukleon 2.
dalam nukleusnya. Apakah
tertumpu di pusat atom A I dan II C II dan III
C nukleus atom bercas bilangan elektron valens B I dan III D III dan IV 2
dalam atom Y?
positif.
D neutron dan proton A 2 C 5

adalah sama saiz. B 4 D 8

19. Atom unsur X mempunyai 23. Uranium mempunyai
2.3 Struktur Atom nombor nukleon 14 dan
susunan elektron 2.4. dua isotop U235 dan 23982U.
92
Pernyataan manakah yang Atom isotop yang ringan
betul tentang atom unsur X
yang mempunyai nombor mengandungi
nukleon 13?
13. Atom X mempunyai nombor A Atom itu mempunyai 7 A 146 neutron.
proton 5 dan nombor nukleon proton.
11. Berapakah bilangan B Susunan elektronnya B 235 elektron.
proton, elektron dan neutron ialah 2.4
yang terdapat dalam atom X? C Atom itu mempunyai 8 C sejumlah 238 proton dan
neutron.
D Atom itu mempunyai 3 neutron.
elektron valens.
D kurang tiga neutron

daripada isotop berat.

Proton Elektron Neutron 24. Isotop yang manakah

A 5 5 11 digunakan oleh doktor untuk

20. Atom 147X dan atom Y31 mengesan dan merawat

B5 5 6 15 penyakit tiroid?
mempunyai sama bilangan
C5 6 6 A C-14 C I-131
A proton
B Co-60 D U-238
D6 6 5 B neutron

C elektron 25. Pasangan isotop dengan
kegunaan spesifik yang
14. Nukleus atom mengandungi D elektron valens
A elektron sahaja. manakah betul?
B neutron sahaja. 2.4 Isotop dan Penggunaannya
C kedua-dua proton dan A Iodin-131; membuat
neutron. 21. Jadual 2.6 menunjukkan bateri atomik
nombor proton, nombor
D kedua-dua proton dan nukleon dan bilangan B Karbon-14; mengukur
elektron. elektron bagi empat zarah. ketumpatan konkrit

15. Satu atom klorin-37 Zarah Nombor Nombor Bilangan C Kobalt-60; rawatan
proton nukleon elektron kanser
mempunyai 17 elektron.
G 15 31 15 D Uranium-238; pentarikhan
Berapakah bilangan neutron J 16 32 18 artifak organik
L 15 32 15
yang terdapat dalam satu M 18 40 18 26. Isotop kobalt-60 dan

atom klorin-37? Jadual 2.6 iodin-131 digunakan dalam

A 17 C 37 A pentarikhan formasi
geologi.
B 20 D 54
B pengukuran dan
16. Satu atom 199F mempunyai pengesanan dalam industri.
bilangan neutron sama
dengan satu atom C prosedur perubatan.
D menjana tenaga nuklear.

31

02 SPM KIMIA F4.indd 31 06/02/2020 10:15 AM

  Kimia Tingkatan 4  Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Soalan Subjektif

Bahagian A

1. Suhu (°C) Rajah 2.28 menunjukkan graf suhu melawan masa bagi wap X

T1 P Masa (min) yang disejukkan sehingga menjadi pepejal.
T2 Q
(a) Namakan proses perubahan keadaan jirim yang berlaku
T3 apabila wap X disejukkan. [1 markah]
R

(b) Pada suhu apakah wap X mula berubah menjadi pepejal?

S [1 markah]
(c) Lukis susunan zarah X pada
Bab
Bab (i) suhu T1 KBAT

20 (ii) suhu T3 [2 markah]

Rajah 2.28 (d) Terangkan mengapa suhu kekal tetap pada T2? [2 markah]


(e) (i) Nyatakan bagaimana zarah X bergerak di antara R dan
S.

(ii) Terangkan jawapan anda di (e)(i). [2 markah]

(f) Lukis graf suhu melawan masa yang anda akan peroleh jika
X T T1. [2 markah]
anda memanaskan dari 3 ke

Bahagian B

2. Rajah 2.29 menunjukkan susunan zarah bahan J pada dua

suhu berlainan. KBAT

(a) Banding dan bezakan kedua-dua susunan dari aspek

berikut:

• Susunan zarah

• Gerakan zarah

Pada suhu T1 Pada suhu T2 • Daya tarikan antara zarah
• Kandungan tenaga zarah
Rajah 2.29 [8 markah]


(b) Pepejal G mempunyai takat lebur 120°C. Huraikan satu eksperimen makmal untuk menentukan takat
lebur G. Jawapan anda perlu menunjukkan bagaimana takat lebur ditentukan. [12 markah]

3. (a) (i) Namakan satu unsur yang mempunyai lebih daripada satu isotop. [12 markah]
(ii) Berdasarkan jawapan anda di (a)(i), banding dan bezakan isotop-isotop itu.

(b) Jirim terdiri daripada zarah yang seni dan diskrit. [8 markah]

Rancang satu ekperimen makmal untuk membuktikan pernyataan di atas.
Jawapan anda perlu mengandungi perkara-perkara berikut:

• Bahan kimia diperlukan
• Prosedur eksperimen
• Pemerhatian
• Kesimpulan


32 06/02/2020 10:15 AM

02 SPM KIMIA F4.indd 32

JAWAPAN

1Bab menggunakan tangannya untuk daripada kebuk wasap dengan
mengibas bau bahan kimia ke
Pengenalan kepada Kimia arah hidung. cepat dan tidak mencemarkan
B – Larutan/ cecair bahan kimia
tidak boleh disedut dengan udara di bilik makmal. [3]
mulut. Alat penyedut/
pengepam harus digunakan Bahagian B
untuk menarik larutan/ cecair
Cuba Ini! 1.1 bahan kimia memasuki alat 2. (a) • Hipotesis ialah penyataan
radas itu.
S1 Kimia ialah cabang sains yang S3 Dia harus menanggalkan baju yang menghubungkan
mengkaji komposisi, struktur, sifat makmalnya dengan serta-merta.
dan interaksi antara jirim. Jika asid itu juga membasahi pemboleh ubah yang
pakaiannya, dia harus membilas
S2 Besi: membuat paku, skru dan nat; seluruh badannya di bawah dimanipulasikan dengan
Klorin: merawat bekalan air paip; pancuran air. Pada masa yang
Kalsium karbonat: bahan binaan/ sama, dia harus meminta rakannya pemboleh ubah yang
untuk membuat simen melaporkan kejadian itu kepada
guru. bergerak balas. [1]
S3 Menjalankan penyelidikan dan
pembangunan produk makanan • Pemboleh ubah yang
/ Menjalankan analisis untuk
penyemakan kualiti produk/ dimanipulasikan ialah faktor
Membuat formulasi pembuatan
makanan/ Memberikan sokongan yang sengaja diubah-ubah
teknikal kepada bahagian
pemasaran produk dalam sesuatu eksperimen.

[1]

• Pemboleh ubah yang

bergerak balas ialah faktor

yang berubah dengan

pemboleh ubah yang

Praktis SPM 1 dimanipulasikan. [1]
Soalan Objektif
• Pemboleh ubah yang

dimalarkan ialah faktor

Cuba Ini! 1.2 1. D 2. B 3. C 4. B 5. A yang dikekalkan sepanjang
6. D 7. C 8. C
eksperimen. [1]

S1 Membuat pemerhatian, membuat 4
inferens, mengenal pasti masalah,
membuat hipotesis, mengenal Soalan Subjektif (b) • Menyenaraikan semua
pasti pemboleh ubah, mengawal
pemboleh ubah, merancang bahan dan alat radas yang
dan menjalankan eksperimen,
mengumpul data, mentafsir data, Bahagian A perlu digunakan. [1]
membuat kesimpulan, membuat
laporan 1. (a) (i) Rambut panjang yang tidak • Menentukan cara

S2 (a) Semakin banyak air ditambah diikat mudah disambar api. [1] bagaimana mengawal
kepada asid, semakin tinggi nilai
pH asid itu. (ii) Kasut yang bertutup pemboleh ubah yang

(b) Pemboleh ubah dimanipulasi: melindungi kaki daripada dimanipulasikan dan
Isi padu air yang ditambah
terkena tumpahan bahan pemboleh ubah yang
kepada asid
Pemboleh ubah bergerak balas: kimia atau kecederaan dimalarkan. [1]

Nilai pH asid akibat alat radas kaca yang • Menentukan cara mengukur
Pemboleh ubah dimalarkan:
jatuh ke atas kaki atau pemboleh ubah yang
Jenis dan isi padu asid yang
digunakan, kertas pH yang lantai. [1] bergerak balas. [1]
digunakan
(iii) Jika larutan berlebihan itu • Menentukan cara untuk

tercemar, tindakan menuang mengumpul, menganalisis

kembali larutan itu ke dan mentafsir data. [1]

dalam botol reagen akan 4

mencemarkan semua larutan (c) (i) Pemboleh ubah

di dalam botol. [1] dimanipulasikan – Jisim

3 garam yang ditambahkan

(b) Saya akan melaporkan kejadian kepada air tulen [1]

itu kepada guru dengan serta Pemboleh ubah bergerak

merta. Kemudian, dengan balas – Masa diambil untuk

Cuba Ini! 1.3 menggunakan sarung tangan, air membeku [1]

saya akan membuang tabung 2

S1 Kaca mata keselamatan – uji yang pecah ke dalam tong (ii) Semakin besar jisim garam yang
melindungi mata daripada terkena ditambahkan kepada air tulen,
bahan kimia khas yang disediakan dan semakin panjang masa yang
diambil untuk air membeku. [1]
Pancuran air – menyingkirkan bahan membersihkan tumpahan yang
kimia yang terkena pada badan
dengan pancutan air ke seluruh berlaku mengikut arahan guru.
badan
[3] (iii) Isi padu air tulen yang
Selimut kebakaran – memadamkan
api kebakaran pada badan mangsa (c) Kebuk wasap ialah kebuk yang digunakan [1]
kebakaran
mana udara di dalam kebuk Jenis bekas yang digunakan [1]
S2 A – Bahan kimia tidak boleh dihidu
secara terus. Sebaliknya, itu sentiasa disedut keluar. Peti sejuk yang digunakan [1]
individu itu sepatutnya
Kebuk wasap digunakan untuk (mana-mana dua) 2

menjalankan aktiviti yang (d) (i) Semakin besar jisim garam

melibatkan bahan kimia yang yang ditambahkan kepada

mudah meruap, mudah terbakar air tulen, semakin tinggi

atau beracun supaya wap dari ketumpatan air. [1]

bahan kimia dapat disingkirkan

258

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 258 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

(ii) • Pemboleh ubah yang • Kita juga menggunakan 2Bab

dimanipulasikan ialah jisim pelbagai produk petrokimia Jirim dan Struktur Atom

garam yang ditambahkan seperti plastik, detergen,

kepada air tulen. [1] gentian sintetik dan getah

• Jadi, jisim berlainan sintetik. [1] Cuba Ini! 2.1

garam ditambahkan • Logam seperti kuprum,

kepada air tulen, misalnya zink, aluminium dan besi S1 • Zarah-zarah gas terletak sangat
jauh di antara satu sama lain dan
1 g, 2 g, 3 g, 4 g dan 5 g. digunakan untuk membuat bergerak secara rawak. Zarah-
zarah itu boleh bergetar, berputar
[1] pelbagai mesin dan alat dan bergerak secara bebas. Zarah-
zarah itu mempunyai kandungan
• Pemboleh ubah yang logam yang penting dalam tenaga yang tinggi.

bergerak balas ialah industri. [1] • Apabila gas itu disejukkan,
zarah-zarah gas itu kehilangan
ketumpatan air. [1] • Pelbagai garam digunakan tenaga dan bergerak dengan lebih
perlahan.
• Jadi, dia bolah menyukat untuk merawat penyakit
• Akhirnya, gas itu bertukar menjadi
jisim awal dan jisim akhir kekurangan nutrien, cecair. Zarah-zarah cecair itu
tersusun dengan padat tetapi
setiap campuran air misalnya, ferum(II) sulfat tidak teratur. Zarah-zarah itu boleh
bergetar, berputar dan bergerak.
dan garam. Ketumpatan digunakan untuk merawat Zarah-zarah itu mempunyai
kandungan tenaga yang rendah.
garam dihitungkan kekurangan besi dalam
S2 (a) 0°C
dengan formula berikut: pesakit anemia. [1]
(b) Hal ini adalah kerana tenaga
Ketumpatan = • Garam barium sulfat haba yang diserap oleh molekul-
jisim campuran (g) molekul ais digunakan untuk
digunakan dalam proses mengatasi daya tarikan antara
isi padu campuran (cm3) molekul-molekul agar ais bertukar
pemeriksaan sistem menjadi air.
[1]
pencernaan dengan (c)
• Pemboleh ubah Suhu (°C)
menggunakan sinar-X.
dimalarkan ialah air tulen
Pesakit akan minum
dan jenis garam yang
bancuhan garam tersebut
digunakan. [1]
sebelum foto sinar-X
• Jadi, air tulen digunakan
diambil. [1]
setiap kali. Hanya satu (mana-mana contoh 10

jenis garam digunakan di bahan kimia lain yang

sepanjang eksperimen, sesuai juga diterima)

misalnya natrium klorida. 10

[1] (b) Hipotesis: Mengecat

6 menghalang pengaratan besi [1]

Bahagian C Pemboleh ubah:

3. (a) • Kita menggunakan pelbagai Dimanipulasikan: Kehadiran

• bahan kimia dalam pelbagai lapisan cat pada besi [1]
•
• aspek kehidupan harian Bergerak balas : Pengaratan 120
• 100
• seperti dalam makanan, besi [1]
•
pertanian, industri dan Dimalarkan: Kehadiran air [1]

perubatan. Prosedur:

Misalnya, kita menggunakan

natrium klorida dan 15 S
R
mononatrium glutamat Air paip –30 Q
P
(MSG) sebagai perisa

dalam lauk pauk. [1] Paku besi Masa (min)
yang dicat
Sukrosa atau gula pasir

digunakan dalam pelbagai [1] Cuba Ini! 2.2

jenis makanan seperti 1) Dua batang paku besi

manisan, kek dan kuih- dibersihkan dengan kertas S1 (a) Atom hidrogen mengandungi 1
proton bercas relatif +1 dan 1
muih. [1] pasir. [1] elektron bercas relatif -1.
Jadi cas bersih atom H ialah
Asid asetik(asid etanoik) 2) Satu batang paku besi (+1) – (-1) = 0

digunakan sebagai cuka disapu dengan satu lapisan

untuk menjeruk makanan.[1] cat dan dibiarkan kering. [1]

Dalam bidang pertanian, 3) Kedua-dua batang paku (b) Semua proton dan neutron
suatu atom terletak di nukleus.
ammonia digunakan untuk itu dimasukkan ke dalam
Sebiji proton atau neutron
membuat pelbagai baja tabung uji berasingan yang adalah lebih kurang 2000 kali
lebih berat daripada 1 elektron.
tanaman. [1] mengandungi air paip dan

Kapur mati(kalsium dibiarkan selama tiga hari. [1]

hidroksida) digunakan untuk Pemerhatian:

merawat tanah berasid. [1] Paku besi yang dicat tidak S2 Atom ialah zarah diskrit, sangat kecil
dan tidak boleh dibahagikan.
Hidrokarbon dalam berkarat manakala paku besi

petroleum yang diasingkan yang tidak dicat berkarat. [1] S3 (a) Elektron

secara penyulingan Kesimpulan: (b) Atom Thomson berbentuk sebiji
sfera yang bercas positif dan
berperingkat merupakan Mengecat menghalang taburan elektron di dalamnya.

bahan api penting. Misalnya pengaratan besi. [1]

petrol dan diesel untuk 10 S4 • Rutherford menemui zarah
proton yang bercas positif.
menggerakkan kenderaan.

[1]

259

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 259 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

• Beliau mencadangkan model 6. B 7. A 8. D 9. B 10. C (d) Tenaga haba yang dihilangkan
atom yang terdiri daripada 11. D 12. B 13. B 14. C 15. B ke sekitar mengimbangi tenaga
nukleus bercas positif dan 16. A 17. A 18. D 19. B 20. D haba yang terbebas apabila
elektron bercas negatif bergerak 21. A 22. B 23. D 24. C 25. C zarah-zarah X membentuk
di luar mengelilingi nukleus. 26. C ikatan antara satu sama lain
untuk membentuk pepejal.
• Beliau menyatakan semua jisim Soalan Subjektif
atom tertumpu di nukleus. Bahagian A (e) (i) Zarah-zarah itu bergerak
1. (a) Pemejalwapan dengan lebih perlahan.
S5 • Bohr memperkenalkan konsep
petala. (b) T2°C (ii) Zarah-zarah itu kehilangan
(c) (i) tenaga kinetiknya.
• Beliau mengatakan elektron
bergerak mengelilingi nukleus (f)
atom dalam petala-petala Suhu (°C)
tertentu. (ii)
T1
S6 (a) Neutron
T2
(b) • Proton dan neutron berada
di nukleus. T3
Masa (min)
• Neutron menyumbangkan
separuh daripada jisim
keseluruhan atom.

Cuba Ini! 2.3

S1 (a) Nombor proton = 9

Nombor nukleon = 19

(b) F F19 19
99

S2 (a) 2.8.4

(b) (i) 14 Bahagian B

(ii) silikon T1 T2

(c) 29 2. (a) Suhu Zarah-zarah tersusun
dengan padat tetapi tidak
S3 (a) C Susunan zarah- Zarah-zarah tersusun dalam susunan yang teratur.
(b) A dan C
(c) B dan D zarah dengan padat dan dalam
(d) B; C; D dan E
keadaan yang teratur.

Pergerakan Zarah-zarah hanya boleh Zarah-zarah boleh bergetar,
zarah-zarah
Cuba Ini! 2.4 bergetar dan berputar pada berputar dan bergerak dari

kedudukan tetap. satu titik ke titik lain.

S1 (a) Isotop ialah atom-atom unsur Daya tarikan di Terdapat daya tarikan yang Zarah-zarah ditarik oleh
yang sama yang mempunyai antara zarah- kuat di antara zarah-zarah. daya tarikan yang lemah.
bilangan proton yang sama zarah
tetapi bilangan neutron berbeza.
Kandungan Kandungan tenaga rendah. Kandungan tenaga
(b) 82 elektron; 126 neutron dan 82 tenaga zarah- sederhana.
proton zarah

S2 J.A.R Fe = [(5.85/100) × 54] + [8]
[(91.75/100) × 56] + [(2.40/100) ×
57] = 55.91 (b) dicelupkan ke dalam
Termometer
S3 Anggapkan kelimpahan sulfur ialah bikar yang diisi separuh
S-32, x% dan S-34, (100 - x)% Tabung didih
Pepejal G dengan minyak kelapa.[1]
JAR S = [(x/100) × 32] + [((100 - x) Minyak kelapa 3. Paras pepejal G di dalam
/100) × 34] = 32.1
tabung didih itu perlu
32x + 34 00 - 34x = 3210
2x = 190 berada di bawah paras
x = 95
∴ S-32, 95% dan S-3, 5% minyak kelapa di dalam

bikar. [1]

4. Minyak kelapa

[2] dipanaskan secara

S4 (a) Mengkaji pengambilan fosforus perlahan. [1]
oleh tumbuhan 5. Pepejal G dikacau secara

(b) Mengesan dan merawat tiroid • Prosedur: perlahan-lahan dengan
(c) Mengukur ketebalan kertas dan 1. Sebuah tabung didih
diisikan dengan pepejal termometer. [1]
filem G sedalam 3 cm dan
(d) Mengesan kebocoran saluran 6. Suhu dan keadaan
sebatang termometer pepejal G direkodkan
paip di bawah tanah
diletakkan ke dalamnya. pada sela masa

Praktis SPM 2 [1] setengah minit sehingga
Soalan Objektif pepejal G melebur
2. Tabung didih itu dipegang
pada kaki retort dan dengan lengkap.

[2]

1. A 2. B 3. D 4. A 5. D

260

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 260 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

• Satu graf suhu melawan 3Bab Konsep Mol, Formula dan S5 (a) Larutan natrium hidroksida dan
masa diplotkan bagi gas hidrogen
pemanasan pepejal G. [1] Persamaan Kimia
(b) 5 mol
Suhu (°C) (c) 23g

Cuba Ini! 3.1 Praktis SPM 3
Soalan Objektif
S1 16
120°C
S2 32 1. D 2. A 3. D 4. C 5. C
6. A 7. B 8. C 9. B 10. D
S3 (a) 124 11. D 12. C 13. B

Masa (min) (b) 28
(c) 342

[2] (d) 122 Soalan Subjektif
• Takat lebur pepejal G ialah S4 (a) 62
Bahagian A
120°C. [1] (b) 189

Maksimum: 12 ((cd)) 218906 1. (a) Jisim atom relatif ialah jisim
purata satu atom unsur
3. (a) (i) Klorin [1] S5 24 1
sbaetrubaantodmingkadrebnogna-n12.2 jisim
(ii) Isotop klorin: Klorin-35 dan Cuba Ini! 3.2 [1]

klorin-37 [1] S1 (a) 1.505 × 1024 molekul (b) Karbon-12 boleh bergabung
(b) 4.515 × 1024 atom
Ciri-ciri Klorin-35 Klorin-37 (c) 60 dm3 dengan banyak unsur/

S2 (a) 0.6 mol Karbon-12 wujud sebagai
(b) 0.4 mol
Nombor proton 17 17 S3 (a) 160 g mol–1 pepejal pada suhu bilik
(b) 80 g
Nombor nukleon 35 37 mudah dikendalikan semasa
S4 4.8 g
S5 Z, X, Y penyiasatan/ Karbon-12 juga

Bilangan proton 17 17 digunakan sebagai rujukan

Bilangan elektron 17 17 piawai dalam spektrometer jisim/

Karbon-12 merupakan isotop

Bilangan neutron 18 20 karbon yang paling lazim dan

Susunan elektron 2.8.7 2.8.7 Cuba Ini! 3.3 jisim 12 unit yang diberikan

kepada satu atom karbon-12

Bilangan elektron 7 7 S1 MgSO4 adalah nilai yang tepat. [1]
valens S2 (a) NO2 (mana-mana satu)

Maksimum: [10] (b) N2O4; Dinitrogen tetraoksida (c) 48 [1]
(d) (i) Y + 2Br2 → YBr4 [1]
12 S3 (a) 12.8 g
(ii) 1 mol atom Y bertindak
(b) Bahan kimia diperlukan: Cecair (b) 1.5 mol
bromin [1] S4 (a) K2SO4 balas dengan 2 mol molekul

Prosedur: (b) ZnCl2 Br2 untuk menghasilkan
1 mol unit YBr4 / Satu
1. Beberapa titik cecair bromin (c) SnO atom Y bertindak balas
dimasukkan ke dalam (d) (NH4)2CO3
sebuah balang gas. [1] (e) Mg(NO3)2 dengan 2 molekul Br2 untuk
(f) Na3PO4 menghasilkan 1 unit YBr4.
2. Balang gas itu ditutup
dengan serta-merta dan [1]

diketepikan untuk beberapa S5 (a) Aluminium hidroksida (iii) 0.15 mol gas bromin [1]

minit. [1] (b) Ferum(II) sulfat (iv)

3. Satu lagi balang gas yang (c) Ammonium klorida Unsur YO
berisi udara ditelangkupkan (d) Kalsium nitrat
di atas balang gas yang (e) Kalium karbonat Jisim (g) 9.6 6.4
mengandungi wap bromin. (f) Zink sulfida
[1] Bilangan 9.6 = 0.2 6.4 = 0.4
mol atom 48 16

4. Penutup di antara dua S6 C, Mg(OH)2, FeBr3 Nisbah
bilangan
balang gas itu dialihkan. [1] S7 Nitrogen monoksida; diboron mol atom 1 2
teringkas
5. Radas itu diketepikan untuk trioksida; sulfur heksafluorida

beberapa minit. [1]

Pemerhatian: Cuba Ini! 3.4 [3]
Wap perang kemerahan
S1 (a) SO3(g) + H2O(ce) → H2SO4(ak) Bahagian B
merebak dengan cepat ke 2. (a) (i) • Jisim atom relatif P = 2 ×

dalam seluruh kedua-dua balang (b) 2Mg(p) + CO2(g) → 2MgO(p) + jisim atom relatif Q
gas itu dalam beberapa minit. [1] C(p)
28 = 2 × jisim atom relatif
Kesimpulan: (c) N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) Q. Jadi, jisim atom relatif

Gas bromin terdiri daripada (d) 2AgNO3(ak) + Cu(p) → 2Ag(p) Q = 28 ÷ 2 = 14 [1]
+ Cu(NO3)2
zarah-zarah yang halus dan • 10 × jisim atom relatif P =
S2 (a) 2KClO3(p) → 2KCl(p) + 3O2(g)
diskrit. [1] (b) 7.2 dm3 7 × jisim atom relatif R
S3 0.5 mol
Nota: Anda juga boleh memilih S4 1.204 × 1023 atom 10 × 28 = 7 × jisim atom
resapan dalam cecair relatif R. Jadi, jisim relatif

atau pepejal. 8 R = 10 × 28 = 40
7
[1]

261

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 261 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

• Urutan menaik jisim atom (b) • Berdasarkan peratus Cuba Ini! 4.2
relatif = Q, P, R komposisi yang diberikan,
setiap 100 g hidrokarbon W S1 (a) (i) Nombor nukleon
[1] mengandungi 92.3 g karbon (ii) 2.8.1
dan 7.7g hidrogen. (iii) Kumpulan 1, Kala 3
3
(b) Unsur X dan Y. Atom X dan Y
(ii) • Bilangan mol atom dalam Unsur C H mempunyai bilangan elektron
sampel 14 g P 92.3 7.7 valens yang sama.
jisim P Jisim (g) 92.3 7.7
(c) Unsur Y dan Z. Atom Y dan
= Jisim molar P Bilangan 12 = 7.7 1 = 7.7 Z mempunyai bilangan petala
14 g mol atom berisi elektron yang sama.

= 28 g mol–1 S2 (a) Urutan nombor proton menaik

= 0.5 mol atom [1] (b) (i) Logam alkali
(ii) Halogen
• Bilangan mol atom dalam Nisbah 1 1 (iii) Unsur peralihan
sampel 20 g R bilangan
jisim R mol atom (c) Kala 2. Atom A, B dan C
= Jisim molar R teringkas mempunyai dua petala berisi
elektron.
20 g • [2]
= 40 g mol–1 Jadi, formula empirik W
•
= 0.5 mol atom ialah CH. [1]
•
• Oleh kerana kedua- Andaikan formula molekul Cuba Ini! 4.3
W ialah (CH)n
dua sampel mempunyai S1 (a) (i) X dan Z

bilangan mol atom yang Jisim molekul relatif W (ii) Gas adi
(b) Tidak, kerana atom Z sudah
sama, sampel-sampel itu = n[12 + 1]

mempunyai bilangan atom = 13n mencapai susunan elektron
oktet yang stabil. Atom Y tidak
yang sama. [1] [1]

• Bilangan atom dalam setiap Jadi, 13n = 26 menderma, menerima atau

sampel n = 26 ÷ 13 = 2 [1] berkongsi elektron dengan atom
= bilangan mol × NA Y.
= 0.5 × 6.02 × 1023 atom • Oleh yang demikian,
S2 (a) Helium. Helium mempunyai
= 3.01 × 1023 atom [1] formula molekul hidrokarbon
W ialah C2H2. ketumpatan yang lebih rendah
4 [1]
berbanding udara membolehkan
(iii) – Satu mangkuk pijar 6
belon kaji cuaca terapung dalam
dengan penutupnya
4Bab udara.
ditimbang dan jisimnya
Jadual Berkala Unsur (b) Takat didih bertambah dari
direkodkan. [1]
helium ke argon.
– Kira-kira 2 g serbuk
R dimasukkan ke Saiz atom bertambah dari

dalam mangkuk pijar. Cuba Ini! 4.1 helium ke argon. Daya tarikan

Mangkuk pijar, penutup Van der Waals antara atom-

dan isi kandungannya S1 (a) • Kedua-duanya menyusun atom bertambah. Lebih banyak
unsur-unsur mengikut tertib
ditimbang dan jisimnya jisim atom secara menaik. tenaga haba diperlukan untuk

direkodkan. [1] • Kedua-duanya menyusun mengatasi daya tarikan Van der
unsur-unsur yang mempunyai
– Mangkuk pijar sifat kimia yang sama dalam Waals antara atom-atom argon.
lajur menegak yang sama.
dipanaskan dengan kuat
(b) • Ruang kosong ditinggalkan
tanpa penutupnya. [1] dalam Jadual Berkala Unsur Cuba Ini! 4.4
– Apabila R mula berbara, untuk diisi oleh unsur yang
masih belum dijumpai pada S1 (a) Kumpulan 1, semua atom Li, Na
mangkuk pijar ditutup ketika itu. dan K mempunyai satu elektron
valens.
dengan penutupnya. • Beliau meramalkan sifat unsur
yang masih belum dijumpai (b) Li, Na, K
Penutup itu diangkat pada ketika itu berdasarkan
kedudukan unsur itu dalam (c) Jejari atom bertambah,
sekali sekala dari Jadual Berkala Unsur. kereaktifan bertambah.

semasa ke semasa. [1] • Beliau saling menukarkan
kedudukan nikel dengan kobalt
– Apabila pembakaran dan iodin dengan telurium
supaya unsur-unsur dengan
telah lengkap, mangkuk sifat kimia yang sama dapat
diletakkan dalam kumpulan
pijar dibuka dan yang sama. Cuba Ini! 4.5

dipanaskan dengan (c) Beliau menyusun unsur-unsur
mengikut tertib jisim atom menaik
kuat. [1] tetapi bukan nombor protonnya. S1 (a) F: 2.7 Cl: 2.8.7
(b) Kumpulan 17
– Mangkuk pijar, penutup
(c) 7
dan isi kandungannya
(d) Ya. Semua atom dalam Rajah
disejukkan dan 1 mempunyai bilangan elektron
valens yang sama.
ditimbang. Bacaan jisim
(e) Atom fluorin mempunyai saiz
direkodkan. [1] atom yang lebih kecil.

– Proses pemanasan, Petala paling luar atom fluorin
lebih dekat dengan nukleus.
penyejukan dan

penimbangan diulang

beberapa kali sehingga

bacaan jisim yang tetap

diperoleh. [1]

7

262

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 262 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

Daya tarikan nukleus ke atas (iii) 2 Fe + 3 X2 → 2 FeCl3 [2] – Susunan elektron atom O
elektron valens dalam atom (d) Unsur Y kurang reaktif ialah 2.6
fluorin lebih kuat.
berbanding unsur Y. [1] – Satu atom oksigen
menerima 2 elektron
Atom fluorin dapat menarik daripada dua atom M untuk
elektron ke dalam petala paling mencapai susunan elektron
luarnya dengan lebih mudah. Bahagian B oktet dan membentuk anion
O2–.
S2 (a) Kertas litmus biru bertukar 2. (a) (i) Kumpulan 1 kerana atom
merah dan kemudian W mempunyai 1 elektron – O + 2e → O2–
dilunturkan. – Kation M+ dan anion O2-
valens, kala 3 kerana atom
(b) Larutan yang terbentuk berasid. W mempunyai 3 petala ditarik oleh daya tarikan
elektrostatik yang kuat
berisi elektron. [2] membentuk ikatan ionik.
(ii) 2 W + 2 H2O → 2 WOH + H2 -– Satu sebatian ionik, M2O
(c) Cl2 + H2O → HCl + HOCl terbentuk.

(d) Ya. Bromin mempunyai bilangan [2]
elektron valens yang sama
dengan klorin. (iii) Kertas litmus merah

bertukar biru [1]

Cuba Ini! 4.6 (iv) Larutan tidak berwarna/ Cuba Ini! 5.3
larutan WOH adalah alkali.
S1 (a) XY2 OH
S1 (a) Kala 2 (b) (i) Y [1] (b) Y2
(b) Unsur X. (ii) 4Y + 3O2 → 2Y2O3 [1]
[2] S2 (a)
Saiz atom X lebih besar
daripada atom Y. (c) W, X, Y, Z. H

Jarak elektron valens lebih jauh Nombor proton bertambah dari
daripada nukleus. W, X, Y ke Z.

Daya tarikan nukleus ke atas

Daya tarikan antara nukleus dan elektron semakin kuat, elektron (b)
valens elektron lebih lemah.
Atom X menderma elektron ditarik mendekati nukleus. [3] H Cl
valens dengan lebih senang.
5Bab (c)
Cuba Ini! 4.7 N
Ikatan Kimia HC
H
S1 (a) Unsur peralihan Cuba Ini! 5.1 S3 (a)
(b) – Membentuk ion atau
sebatian berwarna S1 Unsur-unsur gas adi mempunyai HM H
– Mempunyai lebih daripada susunan elektron duplet atau
satu nombor pengoksidaan oktet yang stabil. Atom gas adi
– Boleh bertindak sebagai tidak menderma, menerima atau
mangkin berkongsi elektron dengan atom lain.
– Boleh membentuk ion
kompleks S2 Ikatan ionik dan ikatan kovalen.

(c) Digunakan sebagai mangkin Cuba Ini! 5.2
dalam tindak balas Haber.
S1 (a) Atom litium mendermakan satu H
Praktis SPM 4 elektron valensnya. Atom fluorin (b) N
Soalan Objektif menerima satu elektron ke
dalam petala paling luarnya.
1. C 2. D 3. B 4. D 5. A
6. D 7. A 8. D 9. C 10. C (b) Kation Li+, anion F–
11. D 12. B 13. B (c) Li → Li+ + e ; F + e → F–

S2 (a) Li2O NM N
(b) LiCl
Soalan Subjektif (c) MgCl2
(d) MgO
Bahagian A (e) Al2O3 N
S3 (a) ikatan ion
1. (a) X: klorin, 2.8.7 [2] (b) 2– +
Y : bromin, 2.8.8.7
+
(b) Kumpulan 17 kerana atom M
Y mempunyai 7 elektron MOM (c)
NN
valens, kala 4 kerana atom
Y mempunyai 4 petala berisi

elektron: [3] (c) – Atom M mempunyai Cuba Ini! 5.4
(c) (i) Unsur X lebih reaktif [1] susunan elektron 2.1.

(ii) Saiz atom X lebih kecil – Atom M mendermakan satu
daripada atom Y. elektron valensnya untuk
mencapai susunan elektron
Daya tarikan nukleus ke atas duplet dan membentuk
kation M+.
elektron velens lebih kuat. S1 Atom hidrogen bercas separa
Atom X dapat menerima – M → M+ + e– positif kerana pasangan elektron
ditarik mendekati atom yang lebih
satu elektron ke dalam elektronegatif. Atom yang lebih
elektronegatif bercas separa negatif.
petala paling luarnya

dengan lebih mudah. [3]

263

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 263 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

S2 Air adalah pelarut universal kerana Soalan Subjektif molekul air. [1]
air adalah molekul dwikutub yang
dapat membentuk ikatan hidrogen. Bahagian A – Molekul ammonia
Hujung kutub bercas separa positif 1. (a) X
dan hujung kutub bercas separa (b) (i) YZ2 membentuk ikatan
negatif dapat membentuk ikatan (ii) Kovalen
hidrogen dengan molekul-molekul (iii) Molekul [1] hidrogen dengan molekul
berkutub seperti ammonia, NH3, [1]
hidrogen klorida, HCl dan etanol, (iv) [1] air [1]
C2H5OH. [1]
O 4
S3 Air adalah molekul dwikutub O
manakala karbon dioksida adalah (iii) Ikatan datif
molekul tidak berkutub. Ikatan
hidrogen yang lebih kuat terbentuk C H+
di antara molekul-molekul air
berbanding ikatan Van der Waals HNH
yang lemah di antara molekul
karbon dioksida. Lebih banyak haba (c) (i) H
diperlukan untuk mengatasi ikatan
hidrogen berbanding daya tarikan H– – –H (iv) Atom nitrogen dalam
Van der Waals. – – molekul ammonia
mempunyai satu pasang
O elektron bebas yang tidak
terlibat dalam perkongsian
– – – elektron dengan atom
– – hidrogen.

(ii) – Molekul B adalah molekul Atom nitrogen
menyumbangkan pasangan
Cuba Ini! 5.5 dwikutub manakala elektron bebas untuk
molekul A adalah molekul berkongsi dengan nukleus
S1 Ikatan datif adalah sejenis ikatan hidrogen.
kovalen antara dua atom yang mana tak berkutub.
kedua-dua elektron berasal dari satu – Molekul-molekul B ditarik Satu nukleus hidrogen (ion
atom sahaja. hidrogen) daripada molekul
oleh ikatan hidrogen yang air berpindah kepada
molekul ammonia.
S2 Pasangan elektron bebas lebih kuat, maka lebih
Ikatan datif terbentuk dalam
banyak tenaga diperlukan ion NH4+ apabila atom
nitrogen dalam molekul
S3 (a) untuk mengatasi ikatan ammonia berkongsi satu
pasang elektron bebas
H H+ hidrogen di antara bersama dengan nukleus
molekul-molekul B hidrogen. [3]

H N H + H+ H N H semasa peleburan dan (c) – Elektron valens atom-atom
kuprum dinyahsetempatkan
H pendidihan. ke dalam lautan elektron.
– Molekul-molekul A ditarik
H+ – Elektron-elektron dalam
(b) HOH oleh daya tarikan Van der lautan elektron bebas
bergerak dan membawa
H Waals yang lemah, maka cas elektrik, maka ia boleh
H+ + O H + mengkonduksikan elektrik.
hanya sedikit tenaga
– Kation logam dan lautan
haba diperlukan untuk elektron dinyahsetempatkan
ditarik oleh ikatan logam
mengatasi daya tarikan yang kuat.

di antara molekul-molekul – Tenaga haba yang banyak
A semasa peleburan dan untuk mengatasinya ikatan
logam semasa peleburan. [4]
pendidihan. [1]

Cuba Ini! 5.6 3

S1 (a) Ikatan logam Bahagian B

(b) Ikatan logam terbentuk 2. (a) Sebatian Y mempunyai takat
apabila kation logam ditarik
oleh elektron-elektron yang lebur yang tinggi manakala
dilepaskan oleh atom-atom sebatian X mempunyai takat
logam ke dalam lautan elektron
yang dinyahsetempat. lebur yang rendah.
Sebatian X ialah sebatian

(c) Aluminium boleh kovalen. Bahagian C
mengkonduksikan elektrik Sebatian Y ialah sebatian ionik
dalam keadaan pepejal
kerana elektron-elektron [4] 3. (a) (i) X: hidrogen [1]
dalam lautan elektron yang
dinyahsetempatkan bebas (b) (i) NH3 + H2O → NH4+ + OH– [2] Jenis ikatan: ikatan ion [1]
bergerak dan boleh membawa (ii) – Atom hidrogen berkongsi
cas elektrik. 2
pasangan elektron
(ii) X2 + Cl2 → 2XCl
dengan atom nitrogen [1] (iii) – Bilangan mol X2 =
02.43 = 0.0125 mol
yang sangat elektronegatif
Bilangan mol Cl2 =
dalam molekul ammonia. 02.46 = 0.025 mol

– Taburan elektron dalam

Praktis SPM 5 molekul ammonia yang
Soalan Objektif
tidak sekata membentuk

hujung bercas separa – Berdasarkan persamaan
kimia, 1 mol gas X2
1. C 2. A 3. D 4. B 5. D positif dan hujung bercas bertindak balas dengan 1
6. C 7. C 8. D 9. A 10. B mol gas Cl2 menghasilkan
11. C 12. A separa negatif. [1]

– Moleku ammonia menjadi

molekul berkutub seperti

264

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 264 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

1 mol gas XCl. Maka, Ammonia mengion dalam air untuk Cuba Ini! 6.3
0.0125 mol gas X2 akan menghasilkan ion hidroksida, OH–.
bertindak balas dengan S1 (a) HX mengion lengkap dalam air;
S2 Atom H dalam ammonia tidak boleh
0.0125 mol gas Cl2 mengion untuk menghasilkan ion H+. darjah penceraian ialah 100%.
menghasilkan 0.0125 mol
gas XCl Molekul NH3 larut dalam air dan (b) HBr(ak) → H+ (ak) + Brˉ(ak)
mengion untuk menghasilkan ion
– Bahan tindak balas yang OH–. S2 (a) Asid lemah ialah asid yang
mengion separa dalam air.
berlebihan ialah gas NH3 + H2O → NH4+ + OH–
(b) (i) HCOOH(ak) → HCOOˉ(ak)
klorin. Isi padu maksimum S3 Asid monoprotik: asid nitrik dan asid
sebatian Y etanoik + H+(ak)
= 0.0125 × 24 000
Asid diprotik: asid karbonik (ii) HCOOH; HCOOˉ : H+
Asid triprotik: asid fosforik
= 300 cm3 [4] S3 (a) 2K(p) + 2H2O(ce) → 2KOH(ak) +
S4 Dalam air, asid askorbik mengion H2(g)
(iv) Salurkan gas, Cl2 berlebihan untuk menghasilkan ion H+.
ke dalam larutan natrium (b) KOH ialah alkali kuat kerana
Ion H+ bertindak balas dengan mengion lengkap dalam air.
hidroksida pekat. [2] logam reaktif zink untuk membentuk
garam dan gas hidrogen.
(b) Sebatian PQ4 KOH(ak) → K+(ak) + OHˉ(ak)
– Atom P memerlukan 4 Gas hidrogen menyebabkan
pembuakan diperhatikan. S4 (a) Alkali lemah ialah alkali yang
elektron untuk mencapai mengion separa dalam air.
Dalam tetraklorometana, asid
susunan elektron oktet. [1] askorbik tidak mengion. (b) Ion ammonium dan ion
– Atom P menyumbangkan 4 hidroksida.
Tanpa ion H+, zink tidak bertindak
elektron untuk perkongsian. [1] balas dengan tetraklorometana. (c) 0.5 × 200 = 1
– Atom Q memerlukan 1 100
S5 Litmus lembap mengandungi air.
elektron untuk mencapai Ammonia mengion dalam air dan Cuba Ini! 6.4

susunan elektron oktet. [1] menghasilkan ion OH–. S1 (a) 3H2SO4 + 2Al(OH)3 → Al2(SO4)3
– Setiap daripada 4 atom Q Ion OH– yang memberikan sifat + 6H2O

menyumbangkan 1 elektron alkali dan menukarkan litmus merah (b) 2HNO3 + PbO → Pb(NO3)2 +
kepada biru. H2O
untuk perkongsian. [1]
– Satu atom P dan 4 atom Q (c) H3PO4 + 3NH3 → (NH4)3PO4

berkongsi 4 pasang elektron (d) 2HCl + Zn → ZnCl2 + H2O

dengan membentuk 4 ikatan (e) 2CH3COOH + Na2CO3 →
2CH3COONa + CO2 + H2O
kovalen tunggal. [1]
– Sebatian kovalen PQ4 (f) (NH4)2SO4 + 2NaOH → Na2SO4
Cuba Ini! 6.2 + 2NH3 + 2H2O
terbentuk. [1]
(g) 2NaOH + MgCl2 → Mg(OH)2 +
Sebatian RQ S1 (a) Nilai pH digunakan untuk 2NaCl
– Atom R mempunyai 1 mengukur keasidan dan
kealkalian larutan akueus. S2 (a) (i) Hidrogen
elektron valens. [1] (ii) Zn + H2SO4 → ZnSO4 + H2
– Atom R mendermakan (b) Definisi: pH = -log [H+]; iaitu (b) (i) Kuprum
negatif logaritma kepekatan ion (ii) Kuprum ialah logam tidak
1 elektron valens untuk H+ dalam mol dm–3.
reaktif dan tidak bertindak
mencapai susunan elektron (c) Pada nilai pH = 7: balas dengan asid cair.
Kepekatan ion H+ adalah 10–7 S3 (a) (i) Oksida logam alkali: natrium
oktet dan membentuk ion R+ oksida
. // R→ R+ + e– [1] mol dm–3 (ii) Hidroksida logam: natrium
– Atom Q mempunyai 7 Nilai pOH = 14 - 7 = 7 hidroksida
Kepekatan ion OH- adalah 10-7 (iii) M2O + H2O → 2MOH :
elektron valens. [1] Na2O + H2O → 2NaOH
– Atom Q menerima 1 mol dm-3 (b) (i) Kuprum(II) klorida
Maka, air adalah neutral kerana (ii) CuO + 2HCl → CuCl2 + H2O
elektron untuk mencapai
kepekatan ion H+ sama dengan
susunan elektron oktet dan kepekatan ion OH–
membentuk ion Q- // Q + e–
→ Q– S2 (a) pH = –log[0.50] = 0.30
[1] (b) pH = –log[0.20] = 0.70
– Ion R+ dan ion Q- ditarik oleh (c) pH = –log[0.04] = 1.40

daya tarikan elektrostatik S3 (a) pOH = –log[0.08] = 1.1; pH = 14
– 1.1 = 12.9
yang kuat membentuk
(b) pH = -log[0.001] = 3.0; pH = 14
ikatan ionik. [1] – 3.0 = 11

– Sebatian ionik RQ terbentuk. (c) pH = -log[0.04 × 2] = -log [0.08] Cuba Ini! 6.5
= 1.40; pH = 14 - 1.1 = 12.9
[1] S1 (a) 3.2/0.250 = 12.8 g dm–3
Maksimum 10 S4 P: 1.5 = –log [H+]; [H+] = 10 – 1.5 =
0.0316 mol dm-3
6Bab (b) {3.2/(23+16+1)}/0.250 =
Q: 3.0 = –log [H+]; [H+] = 10 – 3.0 = (3.2/40)/0.250 = 0.32 mol dm–3
Asid, Bes dan Garam 0.001 mol dm-3
S2 (a) Al(NO3)3 → Al3+ + 3NO3–
Cuba Ini! 6.1 R: 4.7 = –log [H+]; [H+] = 10 – 4.7 = Kemolaran Al3+ = 1 × (0.30 mol
2.0 × 10-5 mol dm-3
S1 Contoh asid: asid hidroklorik dm–3) = 0.30 mol dm–3
Asid hidroklorik, HCl mengion dalam S: 11.1 = –log [H+]; [H+] = 10 – 11.1 Kemolaran NO3- = 3 × (0.30 mol
= 7.9 × 10-12 mol dm-3
air untuk menghasilkan ion hidrogen, dm–3) = 0.90 mol dm–3
H+. T: 13.8 = -log [H+]; [H+] = 10 – 13.8 (b) MgCl2 → Mg2+ + 2Clˉ
Contoh alkali: ammonia = 1.6 × 10-14 mol dm-3
Kemolaran Mg2+ = 1 × (0.90 mol

dm–3) = 0.90 mol dm–3
Kemolaran NO3- = 2 × (0.90 mol

dm–3) = 1.80 mol dm–3

265

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 265 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

(c) Na2SO4 → 2Na+ + SO42– = 0.10 × 2 = 2 mol mempercepatkan tindak
Kemolaran Na+ = 2 × (1.80 mol 3 30 balas dan memastikan
tindak balas lengkap
dm–3) = 3.60 mol dm–3 Kemolaran H3PO4 berlaku.
Kemolaran SO42– = 1 × (1.80
= 3 49.0 = 49.0 = 0.5 mol dm–3 • Menambahkan asid
mol dm–3) = 1.80 mol dm–3 + 31 + 64 98 kepada oksida akan
menyebabkan asid yang
S3 (a) Bilangan mol Pb(NO3)2 = (0.50) Isi padu asid = 2/30 = 0.133 dm3 berlebihan ditambahkan.
× (0.500) = 0.25 mol 0.5 Asid yang berlebihan tidak
dapat disingkirkan melalui
Jisim Pb(NO3)2 = (bilangan mol) = 133 cm3 penurasan. Jadi garam
× (jisim molar) = (0.25 mol) × akan tercemar. Maka,
S4 % N dalam MAP, NH4H2PO4 = serbuk plumbum(II) oksida
(331 g mol–1) = 82.75 g mesti ditambahkan kepada
1(14) suatu kuantiti asid tertentu
(b) Bilangan mol K3PO4 = (1.0) × 14 + 4 + 2 + 31 +4(16) × 100 sehingga terdapat serbuk
(1.5) = 1.5 mol yang tidak larut lagi.
14
Jisim K3PO4 = (bilangan mol) × = 115 × 100
(jisim molar) = (1.5 mol) x (212
g mol–1) = 318 g = 12.2%

(c) Bilangan mol Na2S2O3 = (2.20) × Cuba Ini! 6.8 • Larutan garam yang
(2.0) = 4.4 mol

Jisim Na2S2O3 = (bilangan mol) S1 (a) Garam ialah sebatian ion yang disejatkan sehingga kering
× (jisim molar) = (4.4 mol) × dihasilkan apabila ion hidrogen
dalam asid digantikan dengan akan menyebabkan garam
(158 g mol–1) = 695.2 g ion logam atau ion ammonium.
yang terbentuk diuraikan
(b) (i) CaCO3
(ii) Ion kalsium dan ion oleh haba. Sejatkan larutan

karbonat garam sehingga tepu dan
(iii) Asid karbonik dan kalsium
Cuba Ini! 6.6 biarkan menyejuk untuk
hidroksida
S1 Bilangan mol Na2CO3 = (2.5) × penghabluran berlaku.
(0.250) = 0.625 mol
(b) Persamaan tindak balas:
Jisim Na2CO3 = (bilangan mol) ×
(jisim molar) = (0.625 mol) × (106 g S2 (a) Ammonium etanoat 2CH3COOH(ak) + PbO(p) →
(b) Kalium fosfat Pb(CH3COO)2(p) + H2O(ce)
mol-1) = 66.25 g Bilangan mol PbO
(c) Natrium bromida
S2 Bilangan mol (COOH)2.2H2O = (1.5) = jisim PbO
× (0.500) = 0.75 mol jisim molar PbO
S3 (a) Bahan tambah makanan dan
Jisim (COOH)2.2H2O = (bilangan bahan pengawet makanan = 4.46 g
mol) × (jisim molar) = (0.75 mol) × (207 + 16) g mol–1
(126 g mol–1) = 94.5 g (b) Serbuk penaik dan antasid
4.46
S3 (2.0 mol dm–3) × (V) = (0.50 mol S4 Zarah disusun dengan teratur = 223
dm–3) × (2.5 dm3) dan padat. Daya tarikan yang
kuat antara zarah mengekalkan = 0.020 mol
V = (0.50 × 2.5)/2.0 = 0.625 dm3 = kedudukan zarah.
625 cm3 Daripada persamaan: 1 mol

S4 (1.8 mol dm–3) × (888 cm3) = (1.0 Cuba Ini! 6.9 PbO menghasilkan 1 mol
mol dm–3) × (888 + V cm3) Pb(CH3COO)2 → 0.020 mol
S1 (a) (i) Natrium nitrat; plumbum(II)
888 + V = (1.8 x 888)/1.0 etanoat; kuprum(II) klorida; PbO menghasilkan 0.020 mol
V = 710.4 cm3 ammonium sulfat; zink nitrat
Pb(CH3COO)2
Cuba Ini! 6.7 (ii) Ferum(III) karbonat;
argentum klorida Jisim Pb(CH3COO)2 terbentuk
S1 (a) pH = 7 = [bilangan mol Pb(CH3COO)2] ×
(b) (i) Larutan ammonia dan asid
sulfurik: [jisim molar Pb(CH3COO)2]
= 0.020 mol × [207 + 2(2x12 + 3
2NH3(ak) + H2SO4(ak) →
(NH4)2SO4(p) × 1 + 2 × 16)] g mol-1
= 0.020 × 325 = 6.5 g

(b) 5 cm3 S3 (a) Natrium klorida

(c) (x mol dm–3) × (5 cm3) = (0.20 (ii) Kuprum(II) karbonat dan (b) 2HCl(ak) + Na2CO3(ak) →
mol dm–3) × (25 cm3) asid hidroklorik:
2NaCl(ak) + H2O(ce) + CO2(g)
x = 1.0 mol dm–3
(c) Isi padu HCl digunakan = 27.60

S2 Bilangan mol HBr = 0.240/24 = 0.01 CuCO3(p) + 2HCl(ak) → – 1.10 = 26.50 cm3
CuCl2(ak) + H2O(ce) +
mol CO2(g) Bilangan mol HCl
MV
HBr + NH3 → NH4Br (iii) Ferum(III) klorida dan = 1000
kalium karbonat: (2.0 mol dm-3)
1 mol 1mol × 26.5 dm3
1000
Bilangan mol NH3 = 0.01 mol
0.01 = (0.50 mol dm–3) × (V dm3) 2FeCl3(ak) + 3K2CO3(ak) → = 0.053 mol
V = 0.02 dm3 = 20 cm3 Fe2(CO3)3(p) + 6KNO3(ak)
Daripada persamaan: 2 mol
(iv) Zink hidroksida dan asid
S3 Bilangan mol K2CO3 = nitrik: HCl bertindak balas dengan 1

13.8 = 13.8 = 0.10 mol Zn(OH)2(ak) + 2HNO3(ak) mol Na2CO3 → 0.053 mol HCl
2(39) + 12 + 3(16) 138 S2 (a) • → Zn(NO3)2(ak) + 2H2O(ce) bertindak balas dengan 0.053 ×

2H3PO4 + 3K2CO3 → 2K3PO4 + 3H2O Campuran asid etanoik ½ = 0.0265 mol Na2CO3
dan plumbum(II) oksida
+ 3CO2 mesti dikacau untuk Kepekatan larutan Na2CO3

nisbah mol: K2CO3:H3PO4 = 3:2 = bilangan mol
isi padu
Bilangan mol H3PO4 diperlukan

266

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 266 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

= 0.0265 (c) Bilangan mol NaCl putih (karbonat) terbentuk.
25/1000 CaO(p) + H2O(ce) →
= jisim NaCI
jisim molar NaCI Ca(OH)2(ak)
= 1.06 mol dm–3 Ca(OH)2(ak) + CO2(g) →
10 10
(d) Daripada persamaan: 2 mol HCl = (23 + 35.5) = 58.5 CaCO3(p) + H2O(ce)

menghasilkan 1 mol NaCl = 0.1709 mol [2]
→ 0.053 mol HCl menghasilkan 10 mol NaCl menghasilkan 5
Bahagian B
0.053 mol NaCl mol Cl2
2. (a) Alkali kuat seperti natrium
Jisim NaCl terbentuk 0.1709 mol NaCl menghasilkan hidroksida mengion lengkap
= [bilangan mol NaCl] × [jisim 5 dalam air untuk menghasilkan
0.1709 × 10 = 0.08545 mol Cl2 kepekatan ion hidroksida yang
molar NaCl] tinggi.
= 0.053 mol × (23 + 35.5) g mol–1 Isi padu Cl2 terbebas
= 0.053 × 58.5 = 3.10 g = (bilangan mol) × (isi padu molar) NaOH(ak) → Na+(ak) + OH–(ak)
Alkali lemah seperti ammonia
S4 (a) Larutan argentum nitrat = 0.08545 mol × 24 dm3 mol–1
ditambahkan kepada larutan mengion separa dalam air untuk
= 2.05 dm3 menghasilkan kepekatan ion
kalium kromat(VI). hidroksida yang rendah. [2]
NH3(ak) + H2O(ce) L
2AgNO3(ak) + K2CrO4(ak) → Cuba Ini! 6.11
Ag2CrO4(p) + 2KNO3(ak) NH4+(ak) + OH–(ak)
S1 (a) (i) Magnesium oksida [2]
Mendakan disingkirkan melalui (ii) Karbon dioksida
(iii) Kalsium karbonat
penurasan, dibasuh dengan air (iv) MgCO3(p) → MgO(p) +

suling dan dikeringkan antara CO2(g)
(b) (i) X = asid nitrik;
helaian kertas turas. MV Y = asid hidroklorik 4
1000 (ii) Mg2+
(b) Bilangan ion Pb2+ = (iii) MgO(p) + 2H+(ak) → (b) (i) Larutan natrium hidroksida

5 Mg2+(ak) + H2O(ce) bertindak balas dengan
1000 (iv) magnesium hidroksida
(1.0 mol dm–3) × dm3 (v) Mg2+(ak) + 2OH–(ak) → larutan plumbum(II)

= 0.005 mol Mg(OH)2(p) nitrat untuk membentuk

mendakan putih. Mendakan

Bilangan mol- = MV tersebut ialah plumbum(II)
1000
hidroksida. [1]

(0.5 mol dm-3) × 20 dm3 2NaOH(ak) + Pb(NO3)2(ak)
1000 → Pb(OH)2(p) + 2NaNO3(ak)

= 0.010 mol Praktis SPM 6 atau
Nisbah mol teringkas Pb2+ : I– Soalan Objektif
Pb2+(ak) + 2OH–(ak) →

= 0.005:0.010 = 1:2 Pb(OH)2(p)

Persamaan ion: Pb2+(ak) + 2I–(ak) 1. B 2. D 3. A 4. A 5. A [1]
→ PbI2(p) 6. D 7. B 8. B 9. B 10. D
11. B 12. C 13. D 14. A 15. B Mendakan putih ini larut
16. D 17. D 18. C 19. A 20. B
21. C 22. A dalam lebihan larutan

Cuba Ini! 6.10 natrium hidroksida untuk

S1 Argentum nitrat; ammonium klorida; membentuk larutan tidak
besi(II) sulfat; kalsium karbonat
Soalan Subjektif berwarna. [1]
S2 (a) Ammonia; oksigen; hidrogen;
karbon dioksida; sulfur dioksida; (ii) Larutan ammonia bertindak
hidrogen klorida
Bahagian A balas dengan larutan
(b) Nitrogen dioksida
(c) Klorin; karbon dioksida; nitrogen 1. (a) X = kalsium oksida; plumbum(II) nitrat untuk

dioksida; sulfur dioksida; Y = karbon dioksida; [1] membentuk mendakan
hidrogen klorida
(d) Ammonia [1] putih. Mendakan tersebut
S3 (a) Pepejal hijau menjadi hitam Z = larutan kalsium hidroksida/air
(b) Salurkan gas ke dalam air ialah plumbum(II)
kapur.
Air kapur menjadi keruh kapur [1] hidroksida. [1]
(mendakan putih terbentuk).
Gas ialah karbon dioksida. 3 Pb2+(ak) + 2OH–(ak) →

(c) CuCO3(p) → CuO(p) + CO2(g) (b) CaCO3(p) → CaO(p) + CO2(g) [1] Pb(OH)2(p)
(c) Kalsium oksida ialah bahan bes.
S4 (a) 10NaCl + 8H2SO4 + 2KMnO4 → [1]
5Na2SO4 + K2SO4 + 2MnSO4 + CaO larut dalam air dan
8H2O + 5Cl2 Mendakan putih ini tidak
mengion untuk menghasilkan
(b) (i) Klorin larut dalam larutan ammonia
(ii) Dekatkan kertas litmus biru ion hidroksida. Ion hidroksida
lembap ke mulut tabung uji. berlebihan. [1]
yang menyebabkan larutan
Warna litmus bertukar (c) (i) Larutan piawai ialah larutan
daripada biru kepada merah mempunyai sifat alkali. [2]
dan kemudian menjadi yang mempunyai kepekatan
putih. (d) Karbon dioksida bertindak balas
yang diketahui. [1]
dengan air untuk membentuk
(ii) Hitung jisim NaOH yang
asid karbonik yang mengion
diperlukan:
untuk menghasilkan ion
Bilangan mol NaOH
hidrogen. Ion hidrogen yang
= 2.0 mol dm–3 × 1.0 dm3
menyebabkan larutan bersifat

asid. [2] = 2.0 mol
(e) Larutkan pepejal X dalam air
Jisim NaOH

suling. = 2.0 mol × (23 + 16 + 1)
Salurkan gas Y ke dalam larutan
  g mol–1

yang terhasil dan mendakan = 80 g [1]

267

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 267 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

Prosedur: (ii) isi padu gas hidrogen yang
Jisim CaSO4 (g)
• Timbang tepat 80 g = terkumpul dari saat ke-120
hingga saat ke-180
pepejal natrium
hidroksida di dalam tempoh masa tindak balas

sebuah botol penimbang. = 50.00 – 41.50
[1] 60

• Pindahkan pepejal ke = 0.14 cm3 s–1

dalam sebuah kelalang 0 Masa (s) Cuba Ini! 7.2
volumetrik 1 dm3. [1]

• Tambah sedikit air untuk (iii) S1 Menggantikan ketulan zink dengan
melarutkan pepejal. [1] serbuk zink yang mempunyai jumlah
Kepekatan H2SO4 (mol dm–3) luas permukaan yang lebih besar.
• Tambah air suling untuk
Menggantikan asid hidroklorik 0.5
mencapai isi padu larutan mol dm–3 dengan 1.0 mol dm–3 yang
1 dm3. [1] mempunyai kepekatan lebih tinggi.

• Tutup kelalang dan Menambahkan beberapa titis larutan
goncang untuk kuprum(II) sulfat sebagai mangkin.

mendapatkan larutan

yang sekata. [1] S2 (a) Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2
(b) (i) Kepekatan asid hidroklorik
(iii) Bilangan mol NaOH
MV
= 1000 (ii) Kadar tindak balas

= 2.0 × 0.321 0 eksperimen II lebih tinggi

(iv) Masa (s) daripada eksperimen I
Isi padu CO2 (cm3)
= 0.0642 mol [1] (c) Bil. mol asid hidroklorik

H2SO4(ak) + 2NaOH(ak) → Set I
0.1(25)
Na2SO4(ak) + 2H2O(ce) = 1000

Daripada persamaan:

2 mol NaOH = 1 mol H2SO4 = 0.0025mol

∴ 0.0642 mol 21NamOoHl Nisbah bil. mol
= 0.0642 ×
H2SO4 HCl : H2
[1] 2 mol : 1 mol

Bilangan mol H2SO4 Set I
MV
= 1000 0 Masa (s) 0.0025 mol : 0.00125 mol
Isipadu gas H2
= 0.0321 mol
S3 Set I
0.0321 = M × (0.025)
Hidrogen = 0.00125 × 24 000
Kepekatan asid peroksida
0.0321 = 30 cm3
= 0.025 60
Kadar tindak balas purata = 150
= 1.3 mol dm–3 = 0.4 cm3 s–1

[1] (d)
Air Isi padu gas H2 (cm3)
3

7Bab 60 II

Kadar Tindak Balas

Cuba Ini! 7.1 S4 (a) Kadar tindak balas keseluruhan 30 III
isi padu maksimum gas I

= oksigen

S1 Cepat: pembakaran gas asli, masa yang diambil untuk
peneutralan asid dalam mulut
dengan ubat gigi tindak balas lengkap 0 Masa (s)

Perlahan: kertas surat khabar = 46.50
bertukar kuning penapaian // 180
jawapan yang sesuai Cuba Ini! 7.3
= 0.26 cm3 s–1
S2 (i)
Jisim CaCO3 (g) (b) Kadar tindak balas purata dalam S1 Minyak mendidih pada suhu yang
dua minit pertama lebih tinggi berbanding air yang
mendidih. Ubi kentang dalam minyak
isi padu gas oksigen yang mendidih menyerap lebih banyak
= terkumpul dalam 60 s haba.

tempoh masa tindak balas S2 Arang kayu bersaiz kecil mempunyai
jumlah luas permukaan yang lebih
= 27.50 besar terdedah kepada oksigen
60 dalam udara. Kadar pembakaran
arang kayu menjadi lebih tinggi.
= 0.46 cm3 s–1
S3 Bubur cair mempunyai jumlah
(c) Kadar tindak balas purata dalam luas permukaan yang lebih besar
berbanding bolus nasi. Kadar
minit ketiga

0 Masa (s)

268

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 268 06/02/2020 10:22 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

pencernaan kanji oleh enzim Praktis SPM 7 Soalan Subjektif
amilase lebih tinggi. Soalan Objektif
Bahagian A
S4 Masak dalam periuk tekanan. Suhu 1. A 2. A 3. D 4. D 5. B
larutan dalam periuk tekanan lebih 6. D 7. C 8. B 9. B 10. C 1. (a) Perubahan isi padu gas per
tinggi berbanding dengan suhu 11. C 12. C 13. D
larutan dalam periuk biasa. Daging unit masa. // perubahan jisim
dalam periuk tekanan menyerap
lebih banyak haba dalam masa yang campuran per unit masa [1]
singkat.
(b) Karbon dioksida [1]
Potong ayam kampung kepada
ketulan yang kecil. (c) Isi padu gas karbon dioksida

Ketulan ayam bersaiz kecil yang terbebas // jisim campuran
mempunyai jumlah luas permukaan
yang lebih besar. Lebih banyak haba (d) [1]
diserap dalam masa yang singkat.

Cuba Ini! 7.4 Asid sulfurik Air Asid Kalsium
Kalsium karbonat sulfurik karbonat
100 g
[2]
S1 Perlanggaran zarah-zarah bahan
tindak balas dalam orientasi (e) CaCO3 + 2H+ → Ca2+ + H2O + CO2 [2]
yang betul dan mencapai tenaga
pengaktifan. (f) (i) Isi padu gas

S2 (a) CaCO3 + 2H+ → Ca2+ + H2O + karbon dioksida (cm 3)
CO
2V
Kalsium karbonat, ion hidrogen III II

(b) Zn + 2H+ → Zn2+ + H2 VI
Atom zink , ion hidrogen
0 Masa (min)
(c) Mg + 2H+ → Mg2+ + H2
Atom magnesium , ion hidrogen [2]

(d) S2O32- + 2H+ → + S(s) + SO2(g) (ii) – Suhu asid sulfurik dalam set yang lebih besar.
+ H2O(l) Lebih banyak ion H+ dineutralkan
III lebih tinggi, zarah-zarah
Ion tiosulfat , ion hidrogen dalam masa yang singkat. [2]
memiliki tenaga kinetik 3
(e) 2 H2O2(aq) → 2H2O(l) + O2(g)
Molekul hidrogen peroksida yang lebih tinggi. [1] (c)

S3 (a) Set I – Frekuensi perlanggaran
13.6
antara CaCO3 dengan ion Tindak balas yang Tindak balas
= 60 H+ bertambah. cepat yang perlahan
= 0.23 cm3 s–1

Set II – Frekuensi perlanggaran
32.6
berkesan bertambah. [1]
= 60
= 0.54 cm3 s–1 3

2. (a) (i) Bahan yang meningkatkan • Pembakaran • Penapaian yis

Isi padu gas H2 (cm3) kadar penguraian hidrogen etanol • Elektrolisis

peroksida tanpa mengalami • Penyesaran logam

32.6 perubahan secara kimia

dalam tindak balas. [1]

(ii) Mangan(IV) oksida [1] 8Bab

13.4 (iii) 2H2O2 → 2 H2O + O2 [2] Bahan Buatan dalam
(iv) Mangan(IV) oksida Industri
0 Masa (s)
yang bertindak sebagai
(c) Kadar tindak balas set II lebih
tinggi. mangkin merendahkan

Serbuk magnesium mempunyai tenaga pengaktifan bagi Cuba Ini! 8.1
saiz yang lebih kecil tetapi
jumlah luar permukaan yang tindak balas penguraian S1 (a) Aloi ialah campuran dua atau
lebih besar. lebih unsur dengan komposisi
hidrogen peroksida. Lebih tertentu dan unsur logam
Frekuensi perlanggaran antara merupakan komponen utama
atom magnesium dengan ion H+ banyak molekul hidrogen dalam campuran tersebut.
lebih tinggi.
peroksida mencapai
Frekuensi perlanggaran
berkesan lebih tinggi. tenaga pengaktifan baharu

yang lebih rendah, maka (b) 90% Cu, 10% Sn
(c)
frekuensi perlanggaran

berkesan bertambah. [2]

(b) Antasid B [1]

Antasid B dalam bentuk serbuk Zn

mempunyai saiz yang lebih kecil

dan jumlah luar permukaan

Cu

269

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 269 06/02/2020 10:23 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

(d) Kehadiran atom-atom kuprum Cuba Ini! 8.4 Bahagian B
yang lebih kecil mengganggu
susunan teratur atom-atom S1 Bahan baharu yang dihasilkan 2. (a) (i) Gentian kaca [1]
logam kuprum. dengan menggabungkan dua atau
lebih jenis bahan buatan berlainan (ii) Kaca dan gentian plastik [2]
Lapisan atom-atom logam seperti aloi, kaca, polimer, seramik
kuprum tidak mudah tradisional dan seramik. (iii) Lebih ringan dan mudah
menggelongsor apabila daya dibentuk mengikut bentuk
dikenakan. S2 yang dikehendaki

S2 (a) Mulur dan mudah ditempa Bahan Komposit Kegunaan Lebih kuat dan tidak mudah
(b) (i) Duralumin pecah [2]
(ii) Ringan, kuat dan tidak Gentian kaca Membuat topi
keledar (iv) • Penggunaan bahan
mudah teroksida.
(iii) Bahan binaan badan kapal Konkrit yang Bahan binaan komposit dalam industri
diperkukuhkan bangunan tinggi pembuatan meningkatkan
terbang dan kereta api mutu kehidupan manusia
peluru.
Gentian optik Kabel rangkaian kerana bahan komposit
internet berkelajuan memiliki gabungan semua
tinggi kekuatan komponen

asalnya. [1]
• Penghasilan bahan
Cuba Ini! 8.2 Kaca fotokromik Kanta cermin mata
komposit oleh
S1 (a) Lutsinar, keras tapi rapuh,
lengai terhadap bahan kimia, Superkonduktor Komponen dalam kejuruteraan kimia
tidak mengkonduksikan elektrik, mesin pengimejan mengurangkan
konduktor haba yang lemah resonans penerokaan sumber

(b) Silikon dioksida, SiO2 S3 Komposisi: kaca dan gentian polimer asas daripada hutan
atau plastik dan kerak Bumi di
S2 (a) Kaca soda kapur. Gelas samping memelihara
kaca pecah kerana pekali Kaca adalah rapuh dan keras
pengembangan habanya tinggi manakala gentian kaca mempunyai keseimbangan ekosistem.
dan tidak rintang terhadap kelenturan yang tinggi, senang [1]
kejutan haba. dibentuk dan memiliki kekuatan
tegangan, regangan dan mampatan • Penghasilan bahan
yang tinggi.
(b) Kaca borosilikat. komposit yang lebih
Gelas yang diperbuat daripada tahan lama dan kuat
dapat mengurangkan sisa
kaca borosilikat mempunyai
pekali pengembangan termal Praktis SPM 8 pepejal yang dihasilkan
yang sangat rendah. Oleh itu, Soalan Objektif
gelas kaca yang berada dalam oleh manusia. [1]
cuaca sejuk tidak mengembang
apabila air panas dituangkan ke 3
dalamnya dan gelas kaca tidak
retak akibat kejutan haba. 1. B 2. B 3. A 4. D 5. D (b) (i) Seramik dengan
6. D 7. A 8. D 9. A 10. C
11. A 12. C 13. D 14. B 15. C mencampurkan bahan
16. C
tambahan ke dalam seramik

traditional atau dengan

Soalan Subjektif menggunakan teknologi

Bahagian A moden. [2]

Cuba Ini! 8.3 1. (a) Aloi ialah campuran dua atau (ii) Semikonduktor dan penebat

S1 (a) Lengai terhadap bahan kimia lebih unsur dengan komposisi haba yang tahan suhu yang
menjadikannya sesuai dijadikan
gigi palsu. tertentu dan unsur logam sangat tinggi. [2]

Kuat dan keras menjadikannya merupa komponen utama dalam
sesuai dijadikan bahan binaan.
campuran tersebut. [2] KERTAS MODEL PRA-SPM
Penebat haba yang baik (b) W: karbon [4]
digunakan sebagai dinding Soalan Objektif
penebat haba ketuhar X: piuter
Y: aluminium 1. D 2. D 3. C 4. B 5. A
(mana-mana jawapan yang Z: keluli nikarat 6. B 7. A 8. B 9. A 10. B
sesuai) 11. B 12. D 13. D 14. B 15. C
(c) (i) Meningkatkan kekuatan dan 16. B 17. D 18. B 19. C 20. D
(b) (i) Seramik termaju 21. B 22. C 23. A 24. B 25. D
(ii) • Litium silikon oksida ialah rintangan terhadap kakisan 26. B 27. D 28. C 29. D 30. A
penebat haba yang tahan 31. A 32. C 33. D 34. C 35. A
suhu yang sangat tinggi keluli. [2] 36. C 37. D 38. D 39. D 40. A
dan digunakan sebagai 41. C 42. B 43. D 44. B 45. B
penebat haba pada (ii) Unsur karbon yang 4 6. D 47. A 48. D 49. C 50. D
muncung roket.
• Aluminia Al2O3 dan silika mempunyai saiz atom yang
SiO2 digunakan dalam
pembuatan mikrocip. lebih kecil daripada atom
(mana-mana jawapan
yang sesuai) ferum mengganggu susunan

teratur atom-atom ferum.

Susunan semua atom

dalam keluli yang tidak

teratur dapat mencegah

lapisan atom logam

daripada menggelongsor

apabila daya dikenakan. [2]

270

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 270 06/02/2020 10:23 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

Soalan Subjektif (ii) Mengelakkan penguraian 3. (a) Natrium, Na
garam oleh haba yang tinggi. Mempunyai bilangan proton
Bahagian A
Kertas 2 (e) Asingkan hablur melalui kaedah yang paling sedikit.
1. (a) (i) penurasan dan keringkan hablur
di antara lapisan kertas turas. [1] Tarikan nukleus terhadap petala
[1]
(ii) Atom besi disusun secara (f) Bilangan mol HNO3 valens paling lemah. [2]
= 1.5 × 100 = 0.15 mol
rapat dan teratur. (b) Dari natrium ke sulfur – keadaan
Terdapat ruang kosong 1000
pepejal pada suhu dan tekanan
antara atom besi.
Apabila daya dikenakan, Nisbah mol: bilik. [1]
HNO3:Zn(NO3)2 = 2:1
lapisan atom besi mudah Dari klorin ke argon – keadaan
bergelongsor di atas satu
sama lain. Bilangan mol garam Zn(NO3)2 gas pada suhu dan tekanan
Atom besi bergerak
mengisi ruangan kosong, 1 bilik.
menghasilkan bentuk baru. 2
= 0.15 × (c) Berbanding dengan natrium,
[2]
(b) (i) = 0.075 mol kromium mempunyai

• kekerasan dan kekuatan

Jisim Zn(NO3)2 terbentuk yang lebih tinggi

= 0.075 × (65 + 28 + 96) • takat lebur dan takat didih
= 14.18 g
[2] yang lebih tinggi [1]

(g) Zink oksida atau zink hidroksida • ketumpatan yang lebih
[2]
tinggi

(d) (i)

Unsur Na Mg Al Si P S Cl

Kala 3

Formula Na2O MgO Al2O3 SiO2 P4O6 SO2 Cl2O7

oksida P4O10 SO3

Sifat bes Bes Amfoterik Asid Asid Asid Asid
asid-bes
oksida

[1] [2] (c) Bilangan mol NaN3 = 75
65
(ii) Atom karbon mengganggu (ii) Na2O(p) + H2O(ce) → = 1.154 mol
susunan teratur atom besi 2NaOH(ak)
dalam logam besi. Nisbah mol: NaN3:HNO2 = 1:1
• Na2O larut dalam air,
Lapisan atom besi sukar menghasilkan larutan alkali. Bilangan mol HNO2 = 1.154 mol
menggelongsor di antara [2]
satu sama lain. Kepekatan HNO2
4. (a) (i) 2NaNH2(p) + N2O(g) → 1.154
Maka, besi tulen menjadi
lebih kuat dan keras. [2] NaN3(p) + NaOH(p) + = 0.250

(c) (i) Nilai pH menurun, kadar NH3(g) [1] = 4.616 ≈ 4.62 mol dm–3 [3]
pengaratan meningkat.
(ii) Bilangan mol NaN3 5. (a) (i) Larutan plumbum(II) nitrat
Nilai pH menurun, Pb2+(ak) + 2Cl–(ak) →
kepekatan ion H+ = 100 = 1000
bertambah. 23+3(14) 65 PbCl2(p); mendakan putih

Ion H+ bertindak balas = 15.385 mol Pb2+(ak) + 2I–(ak) → PbI2(p);
dengan besi; besi berkarat.
mendakan kuning [2]
Semakin tinggi kepekatan
ion H+, semakin cepat Nisbah mol: NaN3:NaNH2 = (ii) Larutan natrium hidroksida
pengaratan besi berlaku. [3] 1:2
berlebihan
(ii) Semakin tinggi suhu, Bilangan mol NaNH2 = Al3+(ak) + 3OH–(ak) →
semakin tinggi kadar 2(15.385) = 30.77 mol
pengaratan. [1] Al(OH)3(p); mendakan putih
Jisim NaNH2 = 30.77 × larut dalam berlebihan
2. (a) Terdapat serbuk yang tidak larut (23+14+2) = 1200 g = 1.2 kg
/ tiada pembuakan berlaku. [1] alkali.
[3] Mg2+(ak) + 2OH–(ak) →
(b) Memastikan semua asid ditindak
balaskan. [1] (b) Bilangan mol N2 Mg(OH)2(p); mendakan
putih tidak larut dalam alkali
(c) (i) Zink nitrat 75
(ii) ZnCO3(p) + 2HNO3(ak) → = 24 = 3.125 mol berlebihan. [2]

Zn(NO3)2(ak) + H2O(ce) + Nisbah mol: N2:NaN3 : = 3:2 (b) (i) Gas klorin.
CO2(g) [1]
(d) (i) Menyediakan larutan garam Bilangan mol NaN3 Gas klorin menukarkan
tepu dan panas.
2 2 kertas litmus biru lembap
3 3
= × × 3.125 kepada merah dan

kemudian kepada putih

= 2.083 mol (dilunturkan). [2]

Jisim NaN3 = 2.083 × [23+3(14)] (ii) Gas hidrogen klorida.

= 2.083 × 65 = 135.4 g [3] Hidrogen bergabung

dengan klorin, menghasilkan

hidrogen klorida.

271

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 271 06/02/2020 10:23 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

HCl merupakan asid kuat; (b) (i) C2H5OH(ce) + 3O2(g) → di antara atom. [1]
2CO2(g) + 3H2O(ce) [2] Atom unsur A mempunyai 1
mengion lengkap dalam air elektron valens; A menyumbang
(ii) Bilangan mol C2H5OH
menghasilkan kepekatan ion 10 1 elektron untuk perkongsian. [1]
Atom C mempunyai 6 elektron
H+ yang tinggi. [2] = 24 + 6 + 16
10 valens; C menyumbang 2
(iii) Gas ammonia.
= 46
Unsur nitrogen bergabung elektron untuk perkongsian. [1]
= 0.2174 mol Setiap dua atom A berkongsi 1
dengan unsur hidrogen,
Bilangan mol O2
menghasilkan ammonia. 10 pasang elektron dengan atom
C supaya atom A mencapai
Ammonia digunakan = 24 = 0.4167 mol

untuk menghasilkan baja susunan elektron duplet yang
stabil dan atom C mencapai
bernitrogen (NH4Cl). [2]

6. (a) (i) Neutron dan proton [1] Nisbah mol: C2H5OH:O2 susunan elektron oktet yang
= 1:3
(ii) Neutron: James Chadwick Bilangan mol O2 untuk stabil. [1]
membakar lengkap 0.2174
Proton: Ernest Rutherford[1] mol etanol 10
= 3(0.2174)
(b) (i) Klorin-35: 3 × 100 = 75% = 0.6522 mol 8. (a)
4
1
Klorin-37: 4 × 100 = 25% [1] 140

(ii) Jisim atom relatif klorin Jejari atom (pm)

(35 × 75) + (37 × 25) Bilangan mol O2 yang 120

= 100 diberi ialah 0.4167 mol

= 35.5 [2] tidak mencukupi untuk 100

(c) (i) menjalankan tindak balas

Maka, pembakaran etanol 80

tidak berlaku dengan

O lengkap.
Cl Cl
Pada suhu dan tekanan 60
0 20 40 60 80
yang sama, nisbah mol Nombor (atom)

= nisbah isi padu

Nisbah mol: O2:CO2 Jejari atom astatin ≈ 150 pm [5]
= 3:2
[1] (b) Takat didih berkurang dengan
(ii) Nisbah isi padu gas: O2:CO2
O 2 cepat dari HF ke HCl; kemudian,
61.2 3
16 = 3:2 atau 10: × 10 bertambah dari HCl ke HI.
3.825 Semua HX wujud sebagai
Cl 3.825 = 6.67 dm3 [4]
1.093 = 3.5 (c) Sebatian X ialah suatu sebatian molekul dwiatom - molekul yang
38.8
35.5 ion dengan ikatan ion di antara ringkas dan diskrit.

1.093 ion-ion bertentangan cas. [1] Ikatan kovalen terdapat di dalam
Atom unsur A mempunyai 1 setiap molekul H-X; mengikat
1.093
1.093 elektron valens. atom H kepada atom halogen,
Atom B mempunyai 2 elektron X.

valens. [1] Daya tarikan (daya van der
Setiap atom B menderma 2
27 Waals) yang lemah terdapat
[2] elektron kepada 2 atom A; satu antara molekul HX.
elektron kepada setiap atom A.
Apabila menuruni kumpulan 17,
[1] saiz molekul HX bertambah dari
Atom B menjadi ion bercas
Formula empirik = Cl2O7 HF ke HI. [5]
(iii) 183 = n[(35.5×2) + (16×7)] =
n[71 + 112] +2 dan mempunyai susunan Daya van der Waals menjadi

elektron oktet yang stabil. [1] semakin kuat.
Atom A menjadi ion bercas
= 183n Semakin banyak tenaga
→ n = 1; Formula molekul
-1 dan mempunyai susunan diperlukan untuk mengatasinya;

= Cl2O7 [2] elektron duplet yang stabil. [1] takat didih bertambah.

Daya elektrostatik yang kuat Bagi HF, takat didih jauh lebih
tinggi daripada HX lain sebab
Bahagian B menarik ion bertentangan cas
7. (a) Zarah ion kehadiran ikatan hidrogen
X ialah bahan konduktor elektrik dan membentuk ikatan ion. [1]
Y bukan konduktor elektrik. Sebatian Y ialah suatu sebatian antara molekul.
Kekonduksian elektrik
kovalen dengan ikatan kovalen
memerlukan zarah pembawa
cas iaitu elektron atau ion yang Atom F mempunyai
bergerak bebas. keelektronegatifan yang tinggi
X mungkin suatu larutan
elektrolit akueus - mengandungi HF HF HF
ion-ion bergerak bebas untuk
mengkonduksikan elektrik. Ikatan hidrogen
Y terdiri daripada zarah yang antara molekul
tidak bercas, seperti molekul. [4]

272

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 272 06/02/2020 10:23 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan 

(c) Panaskan seketul logam natrium • 2HCl(ak) + Pb(p) → PbCl2(p) 0.480
kecil pada sudu pembakaran = 24 = 0.02 dm3
sehingga menyala. + H2(g) [1]

Masukkannya ke dalam balang • PbCl2 adalah suatu garam Nisbah mol: H2:HCl = 1:2
gas berisi gas klorin. Bilangan mol HCl = 0.02 × 2 =
tak terlarutkan. [1]
Natrium akan terus terbakar dan 0.04 mol
pepejal putih terhasil. • Lapisan PbCl2 yang
Gunakan asid hidroklorik
Sudu menyaluti pepejal plumbum; berkepekatan 0.40 mol dm–3.
pembakaran
Penutup balang menghalang tindak balas Maka, isi padu asid
gas
lanjut. [1]
Balang gas
• Maka, garam yang terbentuk 0.04
Gas klorin = 0.40 = 0.10 dm3
tidak tulen. [1]
Ketulan natrium
Prosedur alternatif: = 100 cm3 [13]

• Tambah serbuk plumbum

berlebihan kepada 100 cm3

asid nitrik cair. [1] Kertas 3

• Panaskan campuran sambil 1. (a) 0; 13; 25; 38; 48; 59; 70; 79; 88;

mengacaunya. [1] 96 [3]

• Turaskan campuran untuk (b) (i) Pembuakan / gelembung

menyingkirkan serbuk yang gas / kepingan aluminium

tidak bertindak balas. [1] melarut [3]

• Tambah asid hidroklorik (ii) Semakin tinggi kepekatan

[5] atau larutan natrium klorida asid sulfurik, semakin tinggi

(d) (i) Tukar ion Ag+ kepada atom: kepada hasil turasan. [1] kadar tindak balas asid

Tambah satu elektron • Singkirkan mendakan dengan aluminium. [3]

kepada ion Ag+: Ag+ + e– → melalui penurasan; (iii) Dimanipulasikan:

Ag cuci mendakan dengan Kepekatan asid sulfurik

Tukar atom Ag kepada ion air suling; keringkan Bergerak balas:

Ag+: Singkir satu elektron mendakan. Kadar tindak balas

daripada atom Ag: [1] Dimalarkan: Suhu, isi

Ag → Ag+ + e– [2] 10 padu asid, saiz kepingan

(ii) Larutkan sedikit natrium 10. (a) Eksperimen II mempunyai kadar aluminium [3]
tindak balas yang l∆ebVih tinggi.
klorida dalam air suling. (c)
Kecerunan graf = ∆t
Larutkan sedikit argentum Isi padu gas (cm3)

nitrat dalam air suling.

Campur kedua-dua larutan perubahan isi padu gas

dan kacau. hidrogen 100 Eksperimen I
perubahan masa
Turas, cuci dan keringkan =

mendakan yang terbentuk. = kadar tindak balas

[3] Kecerunan graf bagi eksperimen Eksperimen II

9. (a) II lebih curam berbanding

Kaedah Bahan Bahan Garam kecerunan graf bagi eksperimen
tindak tindak
balas I balas II I. 0 Masa (s)
200
Lebih curam graf, lebih tinggi

kadar tindak balas. [3]

Faktor kepekatan asid (d) (i) Eksperimen I [3]

Pentitratan HCI NH3(ak) NH4CI hidroklorik: (ii) Kepekatan asid sulfurik

• Saiz pepejal besi telah lebih tinggi. [3]

Pemendakan HCI AgNO3(ak) AgCI ditetapkan - serbuk. (e) Semua kepingan aluminium telah

• Suhu telah ditetapkan - bertindak balas lengkap.

suhu bilik [7] (f) Kadar tindak balas lebih tinggi.

HCI Pb(NO3)2(ak) PbCI2 • Tiada mangkin diperlukan Serbuk mempunyai jumlah luas

(b) Persamaan tindak balas: 2HCl + permukaan yang lebih besar.
Fe → FeCl2 + H2
Peneutralan HCI CuCO3 CuCI2 Frekuensi perlanggaran
Eksperimen I:
Bilangan mol H2 meningkat.

• HCl(ak) + NH3(ak) → 0.240 Frekuensi perlanggaran
NH4Cl(ak) = 24 = 0.01 mol
• berkesan meningkat; kadar
HCl(ak) + AgNO3(ak) →
• tindak balas meningkat. [3]
AgCl(p) + HNO3(ak)
• Nisbah mol: H2:HCl = 1:2 (g) Silinder penyukat bukan radas
2HCl(ak) + (NO3)2(ak) → Bilangan mol HCl = 0.01 × 2 =
(b) • PbCl2(p) + 2HNO3(ak) piawai - bacaan tidak tepat (±0.5
0.02 mol
2HCl(ak) + CuCO3(p) → Guna asid hidroklorik cm3)
CuCl2(ak) + H2O(ce) +
CO2(g) [10] berkepekatan 0.20 mol dm–3. % ralat adalah lebih tinggi. [3]
Asid HCl bertindak balas Maka, isi padu asid
dengan plumbum untuk (h) Gunakan buret; bacaan lebih
menghasilkan PbCl2. [1] 0.02
= 0.20 = 0.10 dm3 tepat, sehingga ±0.1 cm3. [3]

= 100 cm3 2. Pernyataan masalah: Adakah
Eksperimen II: loyang lebih keras daripada kuprum
Bilangan mol H2 tulen?
Pemboleh ubah: [1]

273

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 273 06/02/2020 10:23 AM

  Kimia Tingkatan 4  Jawapan

• Dimanipulasikan: Jenis logam [1] 3. Lepaskan pemberat supaya terhentak pada kon keluli nirkarat. [1]

• Bergerak balas: Kekerasan 4. Ukur kedalaman lekuk yang terbentuk pada permukaan blok kuprum. [1]

logam 5. Ulangi langkah 1 hingga 4 sebanyak tiga lagi pada tempat berlainan di permukaan
blok kuprum untuk mendapat purata kedalaman bagi lekuk yang terbentuk. [1]
• Dimalarkan: Saiz blok logam,

jisim pemberat, jarak pemberat 6. Ulangi langkah 1 hingga 5 dengan blok loyang untuk menggantikan blok
kuprum. [1]
dijatuhkan [1]

• Pernyataan hipotesis: Loyang 7. Catatkan pemerhatian anda dalam jadual. [1]
Keputusan:
adalah lebih keras berbanding

kuprum tulen. [1]

Bahan: Blok kuprum, blok loyang, Kedalaman lekuk (cm)

Radas: Pemberat 1 kg, kon keluli

nirkarat, kaki retort dan pengapit, [1]

pembaris dan pita selofan. [1] Jenis

Prosedur: logam 1 2 3 Purata

1. Lekatkan sebiji kon keluli

nirkarat pada permukaan blok

kuprum dengan pita selofan. [1]

2. Gantungkan pemberat 1 kg di

atas kon keluli nirkarat, setinggi [1]

50 cm dari permukaan blok

seperti ditunjukkan dalam rajah

di bawah. [1] Kuprum

Pembaris

Benang [1]

Pemberat 1 kg Loyang
Kon keluli nirkarat
Pita selofan 17
Blok kuprum

274 06/02/2020 10:23 AM

10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 274