ใบความรู้เกี่ยวกับเอกลักษณ์ของจิตรกรรมฝาผนังวัดภูมินทร์

เลา่ สู่กันฟงั
“ งามล้ำ จิตรกรรมวดั ภมู ินทร์ ”
เรียนรเู กี่ยวกบั จติ รกรรมฝาผนังวดั ภูมนิ ทร

Scan & See
VR (Virtual Reality) จติ รกรรมฝาผนงั วัดภูมินทร

Scan & Learn
เว็บไซตกิจกรรม “งามลำ้ จิตรกรรมวัดภมู ินทร”

(เนอื้ หาเชนเดียวกับใบความรนู )้ี

จติ รกรรมฝาผนังวัดภูมินทร ไดเขียนขน้ึ ตามลกั ษณะอาคารทรงจตรุ มุข สนั นิษฐานวา เขยี นขึ้นเมอ่ื คราว
บรู ณะพระวิหารหลวงในป พ.ศ.2410 - พ.ศ.2417 โดยชางเขียนชาวไทลอ้ื ช่ือ “หนานบัวผัน” ในสมยั
พระเจาอนันตวรฤทธเิ ดช เจาผคู รองนครนาน
เนื้อเร่ืองในภาพจิตรกรรมฝาผนังวดั ภมู ินทร ประกอบดวยคัทธนกมุ ารชาดกเปนสวนใหญ โดยเร่มิ
จากผนงั ดานทศิ เหนือ ทศิ ตะวันออก ทิศใตและทศิ ตะวนั ตกบางสวนตามลำดับ เน่ืองจากผนังดานทิศ
ตะวนั ตกจะเปนภาพจติ รกรรมเลาเรื่องเนมิราชชาดก

องคป์ ระกอบของภาพจิตรกรรม

คอื ลกั ษณะองคประกอบของภาพจิตรกรรมฝาผนงั ทเ่ี ปนเอกลกั ษณของวดั ภูมินทร ทำใหงานจิตรกรรม
ทน่ี ่ีจึงมคี วามเปนเอกลกั ษณเฉพาะตัวอยางสงู และแสดงถึงความเปนพนื้ บานมากกวางานที่ลอกแบบ
มาจากทีอ่ น่ื
โดยภาพจติ รกรรมมีการจัดองคประกอบไมเรยี งตามลำดับตอน แตจะจัดแบบวกวนไปมาคำนงึ เพียง
ใหภาพองคประกอบรวมของจิตรกรรมดูสวยงามเมอื่ อยูบนผนงั ซง่ึ บางตอนอาจจะยอนขามไปอีกผนงั
ดานหนึ่ง

โครงสรางสี

ใชสพี น้ื หลงั เปนสคี รีมท่เี ปนสีออน สวนตัวละคร สถานที่ ตนไมและทิวเขาจะใชสเี หลืองออน สีเขยี วน้ำทะเล สีแดงเขม
และสีนำ้ ตาลออน โดยถงึ แมวาบางสจี ะเปนสีคตู รงขามกันแตเมือ่ เปนสีทีห่ มนลงจากเดิม กจ็ ะทำใหทำใหภาพรวมของ
ผลงานดนู มุ นวลขน้ึ และกลมกลืนเขากนั ไดเปนอยางดี

สคี รมี สีเหลืองออน สีเขยี วนำ้ ทะเล สีแดงเขม

สพี ้ืนหลงั เปนสีครีมทเี่ ปนสีออน สขี องตวั ละคร สถานที่ ตนไมและทวิ เขา

การจดั องคประกอบตามหลักภาพจิตรกรรมฝาผนังของไทย

ตัวละครทุกตวั มีขนาดเทากันหมด หากแตแสดงระยะใกลไกลดวยการวางตำแหนง กลาวคือส่ิงทอ่ี ยู
ขางลางสดุ จะอยหู นาสดุ แลวถัดไปเรอ่ื ย ๆ จนส่งิ ท่อี ยบู นคือสิง่ ท่อี ยูขางหลงั

ตัวละครทกุ ตัวมขี นาดเทากันหมด ส่งิ ทอ่ี ยูขางลางสุดจะอยหู นาสดุ

สวนสง่ิ ทีอ่ ยบู นคอื สงิ่ ท่อี ยูขางหลงั ถดั ไปเรอื่ ย ๆ

การกั้นแตละฉาก

มีการจดั วางภาพแบบไมดำเนินตามเนื้อเรอ่ื ง หากแตจะคำนึงถงึ ความเหมาะสมของภาพรวม จึงทำใหฉาก
แตละฉากเลาเรอ่ื งแบบวกไปวนมา อีกท้งั ยงั ใชฉากธรรมชาติ กำแพงเมือง และรว้ั กน้ั ในการเชอ่ื มหรือ
แบงฉากตาง ๆ ใหดูกลมกลืนกนั

ฉากธรรมชาติ เชน ตนไม โขดหิน กำแพงเมือง รว้ั กน้ั

รายละเอยี ดของลักษณะบคุ คคล

สวนที่เปนเอกลกั ษณและโดดเดนทส่ี ดุ นาจะ ไดแก ภาพทสี่ ะทอนถึงชีวติ ชาวนานในยคุ น้ัน ลกั ษณะใบหนา
รูปกลมแปน คว้ิ โคงรปู ครึง่ วงกลม นยั นตาที่แฝงความรูสกึ ริมฝปากเลก็ รูปกระจบั การแสดงความดใี จ
ดวยการเขียนมุมปากเชดิ ขึน้ ท้งั สองขาง และถาตองการแสดงอารมณเศราเสียใจกจ็ ะเขียนมมุ ปากใหตกลงไป
ซ่ึงแตกตางจากการเขยี นแบบภาคกลาง ที่แสดงความรูสกึ ผานทาทางแบบนาฏลักษณ

แสดงอารมณผานทางสหี นา

สงั เกตจากนยั นตา รมิ ฝปาก ค้วิ

สถานทแ่ี ละสถาปตยกรรม

ชางไดเขียนภาพสถานทแี่ ละสถาปตยกรรมบางสวน ท่เี ขาใจวานาจะเลยี นแบบมาจากกำแพงเมืองนานขณะนน้ั

กำแพงเมอื งนาน ประตูเมอื ง

กำแพงกออิฐไมฉาบปนู มีใบเสมารปู ส่ีเหล่ยี ม รปู แปดเหลีย่ ม หลงั คาสอบแหลมซอนกันสองชัน้
เวนชองไวสำหรบั ดูหรอื กำบงั เวลาขาศึกเขาโจมตี

บานคหบดี

หลังคาบานทรงจว่ั หลงั คาโดยทั่วไป
จะมุงดวยแปนเกลด็ (ไมกระดาน)

พระราชวงั

พระราชวงั ใน เร่อื ง คัธนกมุ ารชาดก

สภาพแวดลอ้ มของภาพจิตรกรรม

สะทอนสงั คมนานในอดีตท่ียงั เปนสงั คมเกษตรกรรมจากการทำอาชีพปลกู ขาว งานหัตถกรรม ทอผาของหญงิ หมายและ
ชาวบาน แสดงใหเห็นถึงวิถชี ีวติ ชาวบาน เชน หาบของไปขาย การแบงปนกนั การละเลนสบาของเดก็ ๆ ทีล่ านบาน อกี ทัง้
ยังมกี ารลอมรวั้ ดวยวสั ดธุ รรมชาตอิ ยางไมไผของชายไมรอยกอ การใชเกวียนเปนยานพาหนะของชายเกวียนรอยเลม การ
เกบ็ ผักเพ่อื ทำอาหาร การหาบนำ้ เพือ่ นำไปใชอุปโภค บริโภคของคนในเมอื ง แตอยางไรกด็ ีในเน้ือเรอ่ื งกย็ ังบงบอกถงึ การ
มชี นช้นั ปกครอง ในตอนที่พระยาศรษี ะเกษพระราชทานผาทีท่ อจากทองคำสวยงามมาก ขนานนามวา “ผาคาแสนคำ”
ใหแกคัทธนกุมาร เพอ่ื ทรี่ ะหวางเดนิ ทางจะไดฉลองพระองคเปนแบบกษัตรยิ แสดงใหเหน็ ถึงการแตงกายของคนชนั้ สงู
จะสวมเสอื้ ผาทีท่ อดวยวสั ดุมีคา สวยงาม ประณีตอยางดิ้นเงนิ ด้นิ ทอง เมอื่ มงี านมงคลกจ็ ะเฉลิมฉลองดวยการประโคม
ดนตรอี ยางสนกุ สนาน

สภาพสังคมและการดำรงชีวติ

ปลกู ขาว การหาบของ หาบน้ำ การทอผา

ชาวนานในอดตี ทำอาชพี เกษตรกรรมเปนหลกั การขนของโดยใชการหาบ งานหัตถกรรมทส่ี ำคญั ของผหู ญงิ ในอดีต
มักจะทำในชวงการเวนวางจากการทำเกษตรกรรม

เกวยี น เรอื กลไฟ

การใชเกวียนเปนยานพาหนะบรรทุกของ ยานพาหนะท่ใี ชเดนิ ทางโดยแมน้ำ

สตั ว

สตั วเล้ยี งเพอ่ื การใชงานหรือเพื่อการบริโภค และสตั วประหลาดใน เรอ่ื ง คัทธนกมุ ารชาดก

งูยักษ นกยกั ษ ชาง

สัตวประหลาดทพี่ ญาแถนสงลงมาลงโทษชาวเมือง สัตวประหลาดทีพ่ ญาแถนสงลงมาลงโทษชาวเมอื ง สัตวขนาดใหญเอาไวใชเพอ่ื ทำศึกสงคราม

กลุมคน

กลมุ คนที่มีบทบาทสงั คมนาน หรอื ทเ่ี ขามาอาศัยในจงั หวัดนาน

นกั ดนตรี ชาวบาน ชนชั้นปกครอง ชาวตะวนั ตก

นกั ดนตรปี ระเภทตาง ๆ ประชาชนชาวนานทวั่ ไป ทมี่ ีหลายเชือ้ ชาติ เจาเมืองหรือผูครองนครนานในอดีต ชาวตะวนั ตกทีอ่ าศัยอยใู นเมอื งนาน
เชน กลอง ซึง สะลอ ขลยุ ฆองวง เชน ลื้อ กะเหรยี่ ง ลวั ะ มที ้งั ฝรั่งเศส องั กฤษ อเมรกิ ัน

ชาวจนี ปมู าน ยามาน

ชาวจีนมกี ารคาขายทางเรือ คูสามีภรรยาชาวพมา (มาน)
และคาขายอยูในเมอื งนาน

เทพ เทวดา

เทพ เทวดาตามความเช่อื ของชาวนานใน เรอ่ื ง คธั นกุมารชาดก

พระอนิ ทร พญาชางเผอื ก ยักษ การเนรมิตหวั ชาง หวั มา

ประมขุ แหงทวยเทพ พระอนิ ทรเสดจ็ ลงมาโลกมนุษย อสูรกายท่คี อยขดั ขวางคธั นกมุ าร ระหวางลูก ๆ ของคัธนกุมารตอสกู นั
มีอำนาจหนาทปี่ กครองมนษุ ยและสวรรค แลวแปลงเปนพญาชางเผอื ก ในการตามหาบิดา ก็เนรมติ หวั ชาง หัวมามาตอสรู บ