ประวัติวันสงกรานต์ 1(1)

ประวัติวันสงกรานต์

ประวัติวันสงกรานต์ หรือ ตำนานของสงกรานต์ นี้มีปรากฎในศิลาจารึกที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลา
ราม ความว่า “ก่อนพุทธกาลมีเศรษฐีครอบครัวหนึ่ง อายุเลยวัยกลางคนก็ยังไร้ทายาทสืบสกุล ซึ่งทำให้ท่าน
เศรษฐีทกุ ขใ์ จเปน็ อันมาก ขา้ งรั้วบ้านเศรษฐมี ีครอบครวั หนงึ่ หวั หน้าครอบครัวเปน็ นกั เลงสุรา ถา้ วันไหนร่ำสรุ า
สุดขีด ก็จะพูดเสียงดังแสดงวาจาเยาะเย้ยเศรษฐีสบประมาทในความมีทรัพย์มาก แต่ไร้ทายาทสืบสมบัติเสมอ
วันหนึ่งเศรษฐีจึงถามว่ามีความขุ่นเคืองอะไรจึงแสดงอาการเยาะเย้ยและสบประมาท เฒ่านักดื่มจึงตอบ
ถึงท่านมั่งมีสมบัติมากก็จริง แต่เป็นคนมีบาปกรรมท่านจึงไม่มีบุตร ตายไปแล้วสมบัติก็ตกเป็นของผู้อื่นหมด
สเู้ ราไม่ไดถ้ ึงแมจ้ ะยากจนแต่ก็มีบตุ รคอยดแู ลรักษายามเจบ็ ไข้ และรกั ษาทรพั ย์สมบัตเิ ม่อื เราสิ้นใจ

นบั แตน่ ้นั มา เศรษฐยี ิง่ มีความเสยี ใจ จึงพยายามไปบวงสรวงพระอาทิตย์และพระจันทร์ เพยี รพยายาม
ตั้งจิตอธิษฐานขอบุตร ทำเช่นนี้เป็นเวลาติดต่อกันถึงสามปี ก็ไม่ได้บุตรดังที่ตนปรารถนาจนวันหนึ่งเป็นวัน
นักขัตฤกษ์สงกรานต์ ท่านเศรษฐีก็พาข้าทาสบริวารของตนมาที่โคนต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่ง ที่อยู่บนฝั่งแม่น้ำที่
อาศัยของนกทั้งหลาย ท่านเศรษฐีใหบ้ ริวารลา้ งขา้ วสารด้วยนำ้ สะอาดถึง 7 ครั้ง แล้วจึงหุงข้าวสารนั้น เมื่อสุก
แล้วยกขึ้นบูชาพระไทร เทพเหล่านั้นเกดิ ความสงสาร จึงขึ้นไปเฝ้าพระอินทร์ ทูลขอบุตรแก่เศรษฐี พระอินทร์
จึงบัญชาให้เทพบุตรองค์หนึ่งชื่อ “ธรรมบาล” ลงมาเกิดในครรภ์ของภรรยาเศรษฐี เมื่อครบกำหนดภรรยา
เศรษฐีก็คลอดบุตรเป็นชาย เศรษฐีจงึ ต้งั ช่อื วา่ ธรรมบาลกุมาร เพอื่ ตอบสนองพระคุณเทพเทวา เศรษฐีจึงสร้าง
ปราสาทสูง 7 ชั้น ถวายเทพต้นไทร

เมื่อธรรมบาลกุมารเจริญวัยขึ้น เป็นเด็กที่มีปัญญาเฉียบแหลม รอบรู้ และวัยเพียง 7 ขวบก็เรียนจบไตรเพท
เมื่ออายุได้เจ็ดขวบ ได้เป็นอาจารย์บอกมงคลการต่าง ๆ แก่มนุษย์ทั้งปวง ในขณะนั้นโลกทั้งหลายนับถือ
“ท้าวกบิลพรหม” ซ่ึงได้ยินกิตติศัพท์ทางสติปัญญาอันยอดเยี่ยมของเด็กน้อย จึงคิดทดลองภูมิปัญญาโดยการ

หอ้ งสมดุ ประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หนา้ 2

เอาชีวิตเปน็ เดิมพนั จึงถามปญั หา 3 ข้อ ถ้ากุมารน้อยแกป้ ัญหาทั้ง 3 ข้อได้ กบิลพรหมจะตัดศีรษะของตนบชู า
ถา้ ธรรมบาลแก้ไมไ่ ด้ ก็จะต้องเสยี หัวเพื่อยอมรับความพา่ ยแพ้ ปญั หาน้นั มีวา่

ตอนเช้าราศีคนอยู่แหง่ ใด
ตอนเท่ียงราศขี องคนอยแู่ หง่ ใด
ตอนค่ำราศีของคนอยแู่ หง่ ใด

เมื่อได้ฟังปญั หาแล้ว ธรรมบาลไม่อาจทราบคำตอบในทนั ทไี ด้ จึงผลัดวนั ตอบปัญหาไปอีก 7 วัน ครั้นเวลาล่วง
จากน้นั ไป 6 วนั ธรรมบาลกมุ ารกย็ ังคดิ หาคำตอบปญั หานน้ั ไมไ่ ด้ เมอื่ นึกขนึ้ ว่าพรุ่งนีจ้ ะต้องตายดว้ ยอาญาท้าว
กบิลพรหม จึงจำใจหลบหนอี อกจากปราสาทเข้าไปในป่า และไปนอนพักเอาแรงใตต้ ้นตาล ขณะนน้ั บนต้นตาล
มีนกอินทรีคหู่ นึ่งอาศัยอยู่ นางนกถามสามวี ่า “พรงุ่ นเี้ ราจะไปหาอาหารท่ีไหน” นกสามีก็ตอบวา่ “พรุ่งน้ีเราไม่
ต้องบินไปไกล เพราะจะได้กินเนื้อธรรมบาลกุมาร ซึ่งจะถูกท้าวกบิลพรหมตัดหัว เนื่องจากแก้ปัญหาไม่ได้”
นางนกถามวา่ “ปญั หานนั้ ว่าอยา่ งไร” นกสามจี ึงอธิบายให้ฟังวา่

ตอนเช้าราศขี องมนษุ ยอ์ ยู่ทห่ี นา้ คนจงึ ตอ้ งล้างหน้าทกุ ๆ เชา้
ตอนเที่ยงราศีคนอยู่ท่ีอก มนษุ ย์จงึ ตอ้ งเอาเคร่อื งหอมประพรมทอ่ี ก

ตอนคำ่ ราศคี นอยู่ทเี่ ท้า มนษุ ย์จงึ ตอ้ งลา้ งเทา้ ก่อนเข้านอน

หอ้ งสมุดประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หนา้ 3

ธรรมบาลกุมาร ได้ยินการไขปัญหาของนกอินทรี และจำจนขึ้นใจ ทั้งนี้เพราะธรรมบาลรู้ภาษานก จึงกลับสู่
ปราสาทอันเป็นที่อยู่แห่งตน รุ่งขึ้นเป็นวันครบกำหนดแก้ปัญหา ท้าวกบิลพรหมมาฟังคำตอบ ธรรมบาลกุมาร
กล่าวแก้ปัญหาตามท่ีนกอินทรคี ุยกันทกุ ประการ ท้าวกบิลพรหมจึงเรียกธิดาทั้ง 7 ของตนอันเป็นบริจาริกาคอื
หญิงรับใช้ของพระอินทร์มาพร้อมกัน แล้วบอกว่าตนจะตัดเศียรบูชาธรรมบาลกุมาร แต่ถ้าเอาศีรษะพ่อวางไว้
บนแผ่นดินก็จะลุกไหมไ้ ปทั้งโลก ถ้าจะโยนขึ้นไปบนอากาศ อากาศจะแห้งแล้งฟ้าฝนจะหายไปสิ้น ถ้าทิ้งลงไป
ในมหาสมุทร น้ำในมหาสมุทรจะแห้งแล้งไปเช่นกัน จึงสั่งให้ธิดาทั้ง 7 คน เอาพานมารองรับศีรษะ แล้วจึงตัด
ศรษี ะส่งให้นางทุงษธิดาคนโต นางทงุ ษจึงเอาพานรบั เศียรบิดาไว้แล้วแห่ประทักษณิ รอบเขาพระสเุ มรุ 60 นาที
แล้วอัญเชญิ ไปไว้ในมณฑปถ้ำคนั ธุรลี เขาไกรลาส บชู าดว้ ยเครอื่ งทิพย์ พระเวสสุกรรมกเ็ นรมิตโรงประดับด้วย
แก้ว 7 ประการ ชื่อภควดี ให้เป็นที่ประชุมเทวดา เทวดาทั้งปวงก็เอาเถาฉมูนวดลงมาล้างในสระอโนดาต 7
ครั้ง แล้วกแ็ จกกนั เสวยทกุ ๆ องค์

ห้องสมดุ ประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หน้า 4

จากนน้ั มาทกุ ๆ 1 ปี ธดิ าของทา้ วกบิลพรหมทง้ั 7 กจ็ ะผลดั เปลี่ยนหมนุ เวยี นมาทำหนา้ ทีอ่ ัญเชิญพระเศียรท้าว
กบิลพรหมแหไ่ ปรอบเขาพระสเุ มรุ เป็นเวลา 60 นาที แล้วประดิษฐานตามเดมิ ในแต่ละปีนางสงกรานต์แต่ละ
นางจะทำหน้าทผ่ี ลดั เปลย่ี นกันตามวันมหาสงกรานต์ ดงั น้ี

➢ ถ้าวันอาทิตย์เป็นวันมหาสงกรานต์ นางสงกรานต์นาม ทุงษะเทวี ทรงพาหุรัดทัดดอกทับทิม อาภรณ์
แก้วปัทมราช ภกั ษาหารอทุ มุ พร (ผลมะเดอ่ื ) พระหัตถ์ขวาทรงจักร พระหัตถซ์ ้ายทรงสงั ข์ เสดจ็ มาบน
หลงั ครุฑ

➢ ถ้าวันจนั ทร์เปน็ วนั มหาสงกรานต์ นางสงกรานต์นาม โคราคะเทวี ทรงพาหุรัดทดั ดอกปบี อาภรณ์แก้ว
มุกดา ภักษาหารเตลัง (น้ำมัน) พระหัตถ์ขวาทรงขรรค์ พระหัตถซ์ า้ ยทรงไม้เท้า เสดจ็ มาบนหลงั พยัคฆ์
(เสือ)

➢ ถ้าวันอังคารเป็นวันมหาสงกรานต์ นางสงกรานต์นาม รากษสเทวี ทรงพาหุรัดทัดดอกบัวหลวง
อาภรณ์แก้วโมรา ภักษาหารโลหิต พระหัตถ์ขวาทรงตรีศูล พระหัตถ์ซ้ายทรงธนู เสด็จมาบนหลัง
วราหะ (หมู)

➢ ถ้าวันพุธเป็นวันมหาสงกรานต์ นางสงกรานต์นาม มณฑาเทวี ทรงพาหุรัดทัดดอกจำปา อาภรณ์แก้ว
ไพฑูรย์ ภักษาหารนมเนย พระหตั ถ์ขวาทรงเขม็ พระหัตถ์ซา้ ยทรงไมเ้ ท้า เสดจ็ มาบนหลงั คัทรภะ (ลา)

➢ ถ้าวันพฤหสั บดเี ปน็ วันมหาสงกรานต์ นางสงกรานต์นาม กริ ณิ เี ทวี ทรงพาหุรัดทดั ดอกมณฑา อาภรณ์
แก้วมรกต ภักษาหารถั่วงา พระหัตถ์ขวาทรงขอช้าง พระหัตถ์ซ้ายทรงปืน เสด็จมาบนหลังคชสาร
(ชา้ ง)

➢ ถ้าวันศุกร์เป็นวนั มหาสงกรานต์ นางสงกรานต์นาม กมิ ทิ าเทวี ทรงพาหุรัดทัดดอกจงกลนี อาภรณแ์ ก้ว
บุษราคัม ภักษาหารกล้วยน้ำ พระหัตถ์ขวาทรงขรรค์ พระหัตถ์ซ้ายทรงพิณ เสด็จมาบนหลังมหิงสา
(ควาย)

➢ ถ้าวันเสาร์เป็นวันมหาสงกรานต์ นางสงกรานต์นาม มโหธรเทวี ทรงพาหุรัดทัดดอกสามหาว อาภรณ์
แก้วนลิ รัตน์ ภกั ษาหารเน้ือทราย พระหตั ถ์ขวาทรงจักร พระหตั ถ์ซา้ ยทรงตรีศูล เสด็จมาบนหลังมยุรา
(นกยูง)

หอ้ งสมุดประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หน้า 5

นางสงกรานต์

วนั อาทติ ย์ นางสงกรานต์คือ นางทงุ ษ ทดั ดอกทบั ทมิ เครื่องประดบั ปัทมราค ภักษาหารผลมะเดอื่ หตั ถ์ขวาถือ
จกั ร หตั ถ์ซ้ายถอื สังขม์ ีครุฑเปน็ พาหนะ
วันจันทร์ นางสงกรานต์คือ นางโคราค ทดั ดอกปีบ เครื่องประดับมุกดา ภักษาหารนำ้ มัน หตั ถข์ วาถือพระ
ขรรค์ หัตถ์ซ้ายถือไมเ้ ท้า มเี สือเปน็ พาหนะ
วนั อังคาร นางสงกรานต์คอื นางรากษหรือรากษส ทดั ดอกบัวหลวง เครอื่ งประดับโมรา ภกั ษาหารโลหติ หัตถ์
ขวาถือตรีศลู หตั ถ์ซ้ายถอื ธนูมีสุกรเป็นพาหนะ
วนั พธุ นางสงกรานต์คือ นางมณฑา ทัดดอกจำปา เครื่องประดับไพฑูรย์ภักษาหารนมเนย หตั ถข์ วาถือเข็ม
หตั ถซ์ ้ายถือไม้เทา้ มลี าเป็นพาหนะ
วันพฤหสั บดี นางสงกรานต์คือ นางกริณี ทดั ดอกมณฑา เครือ่ งประดับมรกต ภกั ษาหารถั่วงา หัตถข์ วาถือ
ขอช้าง หัตถซ์ ้ายถือปนื ชา้ งเป็นพาหนะ
วันศุกร์ นางสงกรานต์คือ นางกิมทิ า ทัดดอกจงกลนเี ครื่องประดับบุษราคมั ภักษาหารกล้วยนำ้ วา้ หัตถ์ขวาถือ
พระขรรค์ หตั ถ์ซา้ ยถอื พิณ กระบอื เป็นพาหนะ
วนั เสาร์ นางสงกรานตค์ ือ นางมโหทร ทดั ดอกสามหาว เคร่ืองประดับนลิ รตั น์ ภักษาหารเนอื้ ทราย หัตถ์ขวา
ถือจักร หัตถซ์ ้ายถือตรีศูล มนี กยูงเปน็ พาหนะ

ความหมายจากตำนานสงกรานต์
ตำนานสงกรานตเ์ ป็นตำนานที่แต่งขน้ึ เพ่ืออธิบายความเปน็ มาของการรดน้ำ ซ่ึงเปน็ พิธกี รรมสำคัญในประเพณี
สงกรานตส์ ัญลกั ษณ์ในตำนานมีดงั นี้

ศรี ษะท้าวกบลิ พรหม เป็นสัญลักษณ์ของดวงอาทิตย์ ความรอ้ นและความแห้งแลง้ เพราะช่วงท่ีมี
ประเพณีสงกรานต์เป็นชว่ งทอี่ ากาศรอ้ นจดั

ห้องสมุดประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หน้า 6

น้ำ เป็นสัญลักษณ์ของความมีชีวิต ความอุดมสมบูรณ์ดังภาษิตไทลื้อว่า “ดินก่อเกิด น้ำก่อเป็น (ดิน
เป็นแหลง่ ท่ใี หพ้ ชื พนั ธุ์เกิดและน้ำทำให้มีชวี ิตอยู่ได้) น้ำยงั เป็นสัญลักษณ์ของความเย็น ความสดช่ืนและความ
สะอาด จึงเหมาะที่จะใชเ้ พื่อแสดงความปรารถนาดีตอ่ กัน และใช้แสดงถึงความสะอาดผ่องแผว้ ของกายและใจ
ทจี่ ะเริ่มชวี ติ ใหม่ในโอกาสขน้ึ ปีใหม่

นางสงกรานต์ เป็นผู้ดูแลไม่ให้ศีรษะตกถูกพื้นดิน ทำให้ไม่เกิดภัยพิบัติน่าจะเป็นเพราะสตรีเป็นผู้ให้
กำเนิด เป็นผู้ทำหน้าที่เป็นแม่ เลี้ยงดูและคอยปกป้องคุ้มครองลูก จึงเหมาะที่จะช่วยคุ้มครองโลกให้ร่มเย็น
และอดุ มสมบูรณ์

ประเพณีสงกรานต์ เป็นประเพณีของสังคมเกษตรกรรม คนไทยในภาคกลางมีประกาศสงกรานต์
ซึ่งแสดงให้เห็นคติความเชื่อทางโหราศาสตร์โดยนำเรื่องธิดาท้าวกบิลพรหมซึ่งเรียกกันว่านางสงกรานต์มา
ทำนายเกี่ยวกับผลผลิตทางเกษตรกรรมและเหตุการณ์บ้านเมือง ในประกาศสงกรานต์แต่ละปีจะบอกชื่อของ
นางสงกรานต์ซึ่งผลัดเปลี่ยนกันมาถือพานที่รองรับศีรษะพ่อมีรายละเอียดเกี่ยวกับการแต่งกาย สัตว์พาหนะ
ลกั ษณะการนงั่ นอนบนพาหนะซ่ึงจะทำนายถึงความอุดมสมบูรณห์ รือความขาดแคลนของพชื พรรณธัญญาหาร
ความสงบเรียบร้อยหรือความยุ่งยากของบ้านเมือง เนื่องจากคนไทยให้ความสำคัญแก่บรรพบุรุษ และเคยมี
การเซ่นไหว้ผีด้ำหรือผีเรือน ซึ่งเป็นผีบรรพบุรุษในหลายโอกาส โดยเฉพาะเมื่อขึ้นปีใหม่ ดังที่ 10 ประเพณี
สงกรานตย์ งั พบการปฏิบัติน้ีในกลุม่ ชนชาติไทที่ไม่ไดน้ ับถือพระพุทธศาสนา เม่อื คนไทยนับถือพระพุทธศาสนา
และรับประเพณีสงกรานต์เข้ามาเป็นประเพณีการขึ้นปีใหม่จึงมีกา รทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้ญาติผู้ล่วงลับ
ประเพณีสงกรานต์เป็นประเพณีที่ให้ความสำคัญต่อการแสดงความกตัญญูและความปรารถนาดีต่อกัน
เป็นเวลาที่ลูกหลานรำลึกถึงญาติที่ล่วงลับไป และแสดงคารวะต่อญาติผู้ใหญ่ที่ยังมีชีวิตอยู่ประเพณีสงกรานต์
เป็นประเพณีในสังคมท่ีนับถือพระพุทธศาสนา จึงมีการบำเพ็ญกุศลทางศาสนา เพื่อให้ใจผ่องแผ้วก่อนการ
ขึ้นปีใหม่ ในขณะเดียวกันก็เป็นประเพณีที่ผู้คนมีโอกาสสนุกสนาน มีการเล่นสาดน้ำและการละเล่นเพื่อความ
รื่นเรงิ บันเทงิ ใจ

หอ้ งสมดุ ประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หนา้ 7

เอกสารอา้ งอิง
กระทรวงวฒั นธรรม. (๒๕๖๓). ประวตั ิวนั สงกรานต์. สบื คน้ เมอ่ื ๑๓ เมษายน พ.ศ.๒๕๖๓

จาก https://www.educatepark.com/songkran/history/

ห้องสมุดประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หนา้ 8

หอ้ งสมดุ ประชาชนอาเภอศรีรัตนะ หนา้ 9