20-05-2018

TIEĠ DIFFERENTI
a
i m
k o
a f
u
E e
MINN TA’ QABLU No. 4852 | Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 | €1.30 Ftit imsaħħab
Hekk kif -aħħar
tal-Ebol
kompla jin rex
tal-Ebola r-Repubbl
o
2m4okratika tal-Kongo,
li tas-saħħa qed jitfgħ ma tagħha f’vaċċin jintuża bħala esperi għan li din il-marda q tkun kontrollata.
Fl-aħħar jiem ġew portati każi ġodda
Sfrattat da attakk terr
Sena rekord f’xogħol għal Palumbo group
>> rapport f’paġna 50
‘Kont nagħmel wiċċ falz. Wara dak il-wiċċ imma kien hemm storja sħiħa ta’ abbuż. Jien kont biss biċċa laħam għalih li jużani meta jrid u kif irid. Ippruvajt nidher de- jjem kuntenta u ferħana. Qatt ma ridt inħares lejn il-mara li verament kont. Dik imbeżża li xi drabi bi ħsieb li tneħħi ħajjitha” tiddikjara Donna
Anne Pace.
>> Storja sħiħa f’paġni 28-29
Ċensurat u Imhedded...
l-kitbiet tad-Dumnikan Patri Mark
Montebello, sabu l-mannara taċ- ċensura. Wara li ftit ilu kkritika bl- aħrax l-istrateġija tal-Knisja Katto- lika f’Malta fil-konfront tal-emendi għal liġi tal-IVF, issa qed isir magħruf li Patri Mark ġie ordnat jiskot. F’każ li din l-ordni tinkiser jkun ifisser li awtomatikament jiġi mċaħħad mis- saċerdozju. IT-TORĊA turi solidar- jetà ma’ Patri Mark.
>> Ara editorjal f’paġna 11
Ilbieraħ iddominat l-aħbar
LOKALI
INTERNAZZJONALI
Din id-darba kienet differen- ti. Id-dehra ta’ Oprah Win- frey, ftit wara dehret Serena Williams. Ma naqsux id-dik- jarazzjonijiet ta’ Rev Michael Curry, fejn hu kkwota lil Martin Luther King Jr. Im- bagħad rajna ukoll lil Sheku Kanneh Mason, il-mużiċist ta’ kulur li rebaħ il-BBC Young Musician of the Year.
tal-Prinċep Harry u Meghan Markle.
it-tradizzjoni rjali għaliex id- deċieda li jilbes u jżomm iċ-ċurkett taż-żwieġ.
Dan it-tieġ imma kien ferm u ferm differenti minn dawk li ġew qabel. Tieġ li juri kif anke l-familja rjali qed ikun hemm it-tibdil f’dawn iċ-ċerimonji. Kien tieġ li h spikkat id-diversi-
tà.
Jekk nieħdu it-tieġ ta’
taż-żwieġ
ŻIEDA TA’ 97%
TIEĠ DIFFERENTI
FIS-SUPERYACHTS
Lady Diana naraw li dak
Ċerimonja mill-isbaħ li sart l-kappella tas-Seklu 15 l- Kastell ta’ Windsor. Huma issa se jkunu magħrufa bħala d-Duka u d-Dukessa ta’ Sus-
kien ġibed folol kbar. Minn dak iż-żmien kien hemm di- versi tiġijiet oħra fosthom dak ta’ Fergie u Andrew, So- phie u Edward u Kate u Wil-
tista’ tgħid li kien ferm u
ferm differenti. Din id-darba
xielha tisfratta dak I
MINN TA’ QABLU
>> f’paġna 6 sex. Il-Prinċep Harry kiser
>> f’paġna 16 liam. Imma dan hu tieġ li
l-Pulzija Franċiża
kkummentaw fuq id-diversi- tà li kien hemm. Jikkummen- taw kif f’tiġijiet irjali li saru qabel ma tantx setgħu jiden- ti kaw ruħhom magħhom.
kani u Amerikani. Ma’ dawn trid iżżid lil Rose Hudso Wilkin, li hi l-ewwel mara sewda li għandha ir-rwol ta’ Queens Chaplain.
“Jien kont biċċa
spikkat id-diversità. Dan imkien mal-kor ikanta roristiku Franza,
Ma kinux ftit dawk il-per- “This Little Light of Mine”, li suni anki r-Renju Unit li tindaqq ħafna knejjes Afri-
attakk aktarx li kien s ża splussiv jew valen ku.
Permezz ta’ operaz wettqu l-Pulizija F nqabdu żewġ aħwa ni suspettati li ki
her li kien se jkun att
laħam għalih”
“ĦALLU L-GĦAŻLIET KOLLHA LILL-KOPPJI”
- Avukat speċjalizzat fuq l-IVF Steven H. Snyder
Hekk kif f’pajjiżna b’mod partikolari fl-aħħar jiem kien hemm min beda jagħ-
fas sew biex titneħħa l-anonimità ta’ donaturi ta’ gameti, bajd u spermi - xi ħaġa li l-Gvern jidher li lest jik- konsidra, IT-TORĊA tkellmet ma’ avukat speċjalizzat f’dan is-settur u li qatta’ snin sħaħ jaħdem f’dan il-qasam, Steven H. Snyder. Fi klie- mu stess, il-koppji għandhom jit- ħallew bl-għażliet kollha quddiem-
hom, jiġifieri it-tlett għażliet: dik li jkun hemm donaturi anonimi, l-għażla li l-ulied minn donazzjoni- jiet ta’ gameti ikollhom id-dritt u l- fakultà li jkunu jafu min huma id-donaturi meta jagħlqu tmintax-il sena u l-għażla ta’ donaturi li jkunu magħrufin mill-bidu. Jiddikjara bla tlaqlieq li “m’hemm xejn ħażin li jkun hemm it-tlett għażliet għall- koppji”. Jenfasizza ħafna l-fatt li hu ħażin li jkun hemm biss għażla waħ-
VICTOR VELLA/[email protected]
da f’pakkett. Jisħaq fuq li jkun hemm sistemi flessibbli li jħallu l- għażliet kollha disponibbli.
Dwar id-donaturi li jkunu magħrufin, jisħaq li għandu jkun hemm sistemi legali ċari li jaqtgħu kompletament kull dritt fuq il-wild mid-donaturi. Jgħid li jekk ma jkunx hemm hekk, is-sitwazzjoni tkun waħda kkumplikata.
>> ikompli f’paġna 4
Il-GWU trid li tieqaf il-mibegħda lejn il-pulizija
Is-Segretarju Ġenerali tal-GWU Josef Bugeja ddikjara li rridu naħdmu flimkien biex negħlbu s-sentiment ta’ mibgħeda li ċertu nies għan-
dhom fil-korpi dixxiplinati fosthom fil-Pulizija.
>> ikompli f’paġna 3


2 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 TEMP/OROSKOPJU
IT-TNEJN
IT-TLIETA
27°c 27°c
L-ERBGĦA
IL-ĦAMIS
27°c 29°c
IT-TEMP
SITWAZZJONI ĠENERALI: Arja ta’ pressjoni baxxa minn fuq il-Libja li qed testendi fuq iċ- ċentru tal-Mediterran se tersaq lejn il-Lvant.
Temp: Ftit imsaħħab
VIŻIBILITÀ: Tajba
RIĦ: Ftit qawwi għal qawwi mill-Grigal BAĦAR: Moderat għal qawwi
IMBATT: Baxx mix-Xlokk li jsir mil-Lvant XITA: 407.3mm mill-1 ta’ Settembru TEMPERATURATAL-BAĦAR: 19°C INDIĊI UV: 9
ŻERNIQ: 05.54
GĦABEX: 20.03
ILLUM
24°c 17°c
FRANKFURT KATANJA AMSTERDAM MILAN SYDNEY ISTANBUL
ATENI LISBONA LONDRA VJENNA BERLIN MADRID ZURICH
21 °C 24 °C 22 °C 24 °C 19 °C 22 °C
28 °C 24 °C 21 °C 23 °C 21 °C 19 °C 21 °C
IMSAĦĦAB XEMXI
XEMXI
XITA
XEMXI
FTIT IMSAĦĦAB
XEMXI XEMXI XEMXI XEMXI XITA
XITA IMSAĦĦAB
BRUSSEL MOSKA MUNICH IL-KAJR PARIĠI DUBLIN BARĊELLONA TUNEŻ
ST PETERSBURG TOKJO
RUMA KOPENHAGEN STOKKOLMA
22 °C 13 °C 19 °C 39 °C 22 °C 15 °C 22 °C 26 °C 19 °C 22 °C 26 °C 18 °C 23 °C
IMSAĦĦAB XITA
XITA
XEMXI
XEMXI
XITA
XEMXI IMSAĦĦAB FTIT IMSAĦĦAB XEMXI
FTIT IMSAĦĦAB XEMXI
XEMXI
TELEFONS
Emerġenza: 112
Nirien: 199
Ambulanza: 196
Sptar Mater Dei: 25456600 Garaxx tal-Ambulanzi Gwardamanġa: 21224303 Pulizija: 191 - 21221111
HQ tal-Pulizija: 21224001 Drug Squad: 21243333 FAM Helikopter: 21244371 21824212 - 21824214
FAM patrol boat:
21238797 - 21225040
Enquiries Direttorju: 1182 Enquiries Redtouch fone: 98110100
Enquiries Vodafone: 1189 Enquiries Go Mobile: 1187 Operator Overseas: 1152
GWU Headquarters:
21244451 - 21241966
Vjaġġi Untours:
21225733 - 21243532
Untours Insurance:
21231619 - 21252563
Untours Claims: 21223441
Ħsara telefon: 133
Enemalta (Elettriku): 21221907 Enemalta (Ħsarat): 21651174 Enemalta (Ħruġ ta’ gass
u emerġenzi): 21651174 - 79008892
Enemalta (Tagħrif dwar servizz tal-gass):
21651731 - 21651156
Water Services Corporation: 80072222
Bulky Refuse: 21483905
Flight Enquiries: 21249600 - 21697800
Vapur t’Għawdex: 21556016 Servizz Informazzjoni Gvern: 153 Abuse Support Line: 179
OASI: 21563333
Caritas: 21233933
Sedqa: 21441014-21447333 Sedqa Helpline: 151
Alcoholics Anon: 21239264
Red Cross: 21222645
SPIŻERIJI LI JIFTĦU LLUM
IL-BELT VALLETTA: Royal Phar- macy, 271, Triq ir-Repubblika, 21252396;
IL-ĦAMRUN: Thomas’ Phar- macy, 796, Triq il-Kbira San Ġu- żepp, 21238018;
SANTA VENERA: Collis Williams St Venera Pharmacy, 532, Triq il-Kbira San Ġużepp, 21238625; BIRKIRKARA: Herba Pharmacy, 183, Triq il-Kbira, 21443406; IL-GŻIRA: O’Hea Pharmacy, 128, Triq Manoel, 21330268;
SAN ĠWANN: Medical Plaza Dispensing Chemists, Cass-i- Mall Buildings, Vjal ir-Riħan, 21372195;
TAS-SLIEMA: Wales Pharmacy, 183, Triq Manwel Dimech, 2133 5492;
L-IKLIN: Il-Mehrież Pharmacy, 31, Triq Giovani Curmi, 21435567; IL-MOSTA: Rotunda Pharmacy, 7, Triq il-Kungress Ewkaristiku, 21411197; IL-MELLIEĦA:Remedies Phar- macy, 111, Triq George Borg Oli- vier, 21523462;
RAĦAL ĠDID: St Monica Phar- macy, 157, Triq Santa Monika, 21665848;
IL-BIRGU: Milia’s Pharmacy, Triq il-Kottonera, 27600126; IL-FGURA: Hompesch Phar- macy, 207/2011, Triq Hom- pesch, 21807503;
IL-GUDJA: Gudja Pharmacy, Triq il-Kappillam c/w Triq William Baker, 21696422;
IŻ-ŻURRIEQ: Plaza Pharmacy, 86, Triq il-Kbira, 21689971; ĦAŻ-ŻEBBUĠ: Plaza Pharmacy, 86, Triq il-Kbira, 21467459; IR-RABAT: Nova Pharmacy, 142, Triq il-Kulleġġ, 21454274; GĦAWDEX, IR-RABAT: Taċ- Ċawla Pharmacy, Triq 7 ta’ Ġun- ju 1919, 21557819;
IS-SANNAT: Pisani Pharmacy, Bini Ġdid, Triq Sannat, 21564447.
IL-ĠIMGĦA TIEGĦEK SKONT L-OROSKOPJU
Ix-xebħ ta’ ċerta sitwazzjoni ma’ oħra mill-passat ma j sser xejn. Ir-realtà hi xi ħaġa għal kollox differenti.
Żomm il-kalma meta tiġi wiċċ imb wiċċ ma’ xi ċirkostanzi kuntrarji waqt dmiri- jietek. Is-sħab iswed jgħaddi malajr.
It-tberbiq ta’ us ma jgħoddx għal Ġemini, iżda ċerti bżonnijiet trid tieħu ħsiebhom xorta waħda l-jiem li ġejjin.
Mewġa favorevoli tigħinek tħossok qed tersaq aktar qrib ta’ xi skop sabiħ u li miegħu hemm marbuta t-ta- miet ta’ bosta persuni.
Esperjenza ġdida tagħtik ħafna sodisfazzjon iżda taħsibx li din se tibqa’ sejra. Ħejji ruħek ħal tibdil żmien qasir.
Persuna li tħobb, bla ma trid titbiegħed minħabba ħtiġijiet
li għalkemm ma jagħmlux deni, jistgħu jkunu piż żejjed.
Akkwist li tagħmel jikkonfermalek kemm hu sewwa li tippre- para kmieni. Deċiżjoni mitluba minnek tkun eħfef milli tobsor.
Okkażjoni ta’ xi laqgħa tinbidel f’opportunità tajba biex issaħħaħ xi mħabba jew ħbiberija.
Laqgħa ta’ xejra romantika tidher viċin. Jekk titħallat ma’ persuni minn Leo jew Pisces, is-sodisfazzjon ma jonqosx.
Attività li tattendi tkun waħda divert- enti, iżda sib ħin ukoll għal xi xogħol li h hemm t-tamiet ta’ persuna għal qalbek.
Nuqqas ta’ qbil jew taħwid li tiffaċċja matul il-jiem li ġejjin juruk li ċerti pjani saru bil-għaġġla u t-traskuraġni.
Sejħa li weġibt l- passat, terġa’ tasallek. Wieħeb bl-istess ħeġġa u bl-istess am- bizzjoni li kont urejt l-ewwel darba.
➔


LOKALI
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 3
FEJN KIENU
R-RAPPREŻENTANTI
TAL-KNISJA?
>> ikompli minn paġna 1
Bugeja mexxa delegazz- joni tal-GWU fil-mixja ta’ solidarjetà organizzata mill- Police Officers’ Union fi ħdan il-GWU stess, l-Assoċ- jazzjoni Maltija tal-Pulizija u l-Assoċjazzjoni tal-Pulizija Irtirati wara dak li seħħ din il-ġimgħa. Fil-mixja ħa se- hem il-Prim Ministru Joseph Muscat u l-Kap tal-Oppo- żizzjoni Adrian Delia.
Xi ħaġa li ġiet innutata u li anke bdew jitkellmu dwar- ha xi wħud minn dawk li ħadu sehem fil-mixja kienet fejn kienu r-rappreżentanti tal-Knisja Maltija. Kienu di- versi drabi fl-aħħar xhur meta l-Knisja tkellmet fuq kwistjonijiet kurrenti, imma għal mixja ta’ solidarjetà mal-Korp tal-bieraħ ma dehru ebda uffiċjali tal-Knis- ja Maltija. Din tqajjem għadd ta’ mistoqsijiet fost-
hom x’kienet ir-raġuni li l-ogħla uffiċjali kienu neq- sin. Ippruvajna nikkonfer- maw dan mal-Kurja stess, iżda t-tentattivi tagħna rriżultaw fin-negattiv.
F’kumment lil IT-TORĊA, is-Segretarju Ġenerali tal- GWU, Josef Bugeja qal li huma kienu preżenti biex juru solidarjetà kemm mal- Kuntistabbli Simon Schem- bri kif ukoll mal-Korp tal- Pulizija.
Huwa semma’ kif il-pop- lu mhux biss ixxokkja ruħu b’dan l-inċident imma anke nħasad b’dak li kapaċi jagħmlu ċertu nies li anke wara aġir bħal dan jibqgħu ‘cold’. Il-mixja bdiet għall- ħabta tal-10.00 a.m. f’Misraħ San Ġorġ u baqgħet sejra sa quddiem il-Parlament fejn fost dawk li attendew kien hemm anke l-Kummissarju tal-Pulizija Lawrence Cuta- jar.
Għaqda tal-Pensjonanti
Il-magażin L-Anzjani
L-Għaqda Pensjonanti tal-General Workers Union din is-sena qiegħda tiċċelebra l-100 ħarġa tal-magazin ‘L-Anzjani’ li l-Għaqda toħroġ kull 4 xhur. Għal din l-ok- każjoni l-Għaqda qed tħeġeġġ lill-anzjani biex jab- bonaw f’dan il-magazin mimli b’kontenut varju, utli u informattiv għall-anzjani kollha. L-abbonament huwa ta’ €2.50 fis-sena. Il-ħarġa li jmiss se toħroġ f’Novem- bru 2018.
Anthony Busuttil Segretarju


4 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018
BLA ANONIMITÀ JONQSU
DIVERSI DONATURI
LOKALI
perjenzawha l-Kanada. L- anonimità tad-donaturi toħloq ċertu sigurezza fost il-ġenituri li jkunu welldu wara li ngħataw donazzjoni ta’ gameti. Per eżempju do- naturi żgħażagħ li jkunu għadhom kif qabżu l-20 sena ikunu ferm u ferm in- qas motivati biex ikunu do- naturi jekk titneħħa l-ano- nimità. Dan għax dawn ma jkunux iridu li meta huma jkollhom il-familja tagħhom aktar tard f’ħajjithom, jit- faċċa xi ħadd li jkun irriżul- ta mid-donazzjoni li jkunu għamlu u dan jispiċċa jidħol f’ħajjithom u f’ħajjet il-fa- milja tagħhom. Ngħid u nemmen li b’donazzjonijiet anonimi, ikun hemm ferm aktar donazzjonijiet. Jekk titneħħa l-anonimità mhux se ngħid li d-donaturi se jis- parixxu imma jonqsu drasti- kament.”
X’MUDELL GĦANDHA TADOTTA MALTA?
Nitkellmu miegħu dwar x’mudell jaħseb li għandu jadotta pajjiżna. Jgħidilna li “jien naħseb li irridu nħeġġu lin-nies biex jedukaw ruħ- hom fuq dan is-suġġett. Imma naħseb ukoll li l-ġeni- turi għandhom jingħataw li jagħmlu l-għażliet tagħhom. Kulħadd għandu ċirkostan- zi differenti. M’hemm xejn ħażin li jkun hemm it-tlett għażliet disponibbli biex il-ġenituri jagħżlu. Mhux tajjeb li taqbad għażla waħ- da u titfagħha f’pakkett. Li timponi qatt mhu tajjeb. Jien naħseb li għandu jkun hemm sistemi essibbli li tħalli l-għażliet kollha dis- ponibbli. Jekk tagħmel ir- restrizzjoni, li jiġri hu li tib- da tesporta l-koppji barra l- pajjiż, għax jibdew imorru fejn ikun hemm donaturi anonimi. “
Steven H. Snyder għandu kumpanija legali rinomata fejn tidħol assistenza għal koppji li jidħlu għal mater- nità assistita. Hu magħruf sew -Istati Uniti għal mod kif iddedika snin sħaħ jgħin familji d-dif kultajiet li kellhom jiffaċċjaw.
>> ikompli minn paġna 1 L-avukat Snyder, meta
mistoqsi dwar id-donaturi ta’ gameti, bajd u spermi jgħidilna li d-dif kulta fejn jidħlu id-donazzjonjiet hi li għandek żewġ interessi op- posti. Hemm l-interess u d-dritt tal-ġenituri li qed jir- ċievu il-gameti jew donazz- jonijiet oħra, li jiddetermi- naw huma ċ-ċirkostanzi
jekk id-donatur ta’ gameti ikunx magħruf. Hemm min jargumenta li jeżisti id-dritt tal-ġenituri li jagħmlu dawn l-għażliet.
Issa imbagħad kontra dan l-argument hemm min jar- gumenta li meta ikun hemm wild minn donazzjoni ta’ gameti, dak il-wild għandu dritt li jkun jaf l-istorja tal- oriġini tiegħu. Hemm min jargumenta li għandu dritt
ikun jaf min huma verament il-ġenituri bioloġiċi tiegħu, jiġi eri min huma id-dona- turi.”
IL-MUDELL TAL-ISTATI UNITI
Nistaqsuh dwar il-mudel- li adottati -Istati Uniti fejn jidħlu donazzjonijiet u jgħi- dilna li “kull stat -Istati Uniti għandu il-liġi tiegħu fuq dan il-qasam. M’hawn ebda liġi nazzjonali. Ma naf bl-ebda stat li hemm xi re- golamenti li jitolbu li d-do- naturi ma jistgħux ikunu anonimi. Dejjem hemm l-għażla tal-ġenituri. Pratti- kament hemm tlett għażliet fejn jidħlu id-donaturi. Il- kliniċi u l-aġenziji -Istati Uniti joffru tliet tipi differen- ti ta’ donazzjonjiet. Hemm is-sistema fejn id-donaturi ikunu anonimi u ħadd ma jkun jaf min huma id-do- naturi tal-gameti. Din tibqa’ hekk għal dejjem. Din hi għażla li jagħmlu l-ġenituri. Din hi għażla li ha l-ġeni- turi jiddeċiedu b’mod speċi- ku li ma jkunux jafu min huma d-donaturi. Dawn jagħżlu l-anonimità għad- donaturi bħala protezzjoni.”
Jgħidilna ukoll li “im- bagħad hemm it-tieni għaż- la. Dik li tissejjaħ deferred
known donation. F’dan il-każ meta ssir id-donazzjoni, id-donaturi jibqgħu anoni- mi. Imma l-identità tad-do- naturi tinżamm mill-kliniċi u meta il-wild jilħaq it-18-il sena, dan ikollu id-dritt li jagħmel kuntatt ma’ inter- medjarju u jsir kuntatt mad- donaturi jew donaturi”.
Jgħidilna li “l-mod l-ieħor hu dak fejn id-donaturi ikunu magħru n sa mill-bi- du tad-donazzjoni. Irrid ngħid hawn li l-fatt li d-do- naturi ikunu magħru n ma ha xejn ħażin. Dan imma sakemm hemm sistema le- gali f’postha li tara li taqta’ b’mod ċar ħafna u immedjat id-drittijiet tad-donaturi biex dawn ma jagħmlu ebda talba li huma l-ġenituri ta’ dak il-wild. Qed ngħid dan għax jekk jitħallew xi toqob minn fejn wieħed jista’ jgħaddi, jiġi eri titħalla xi bażi legali li dak id-donatur ikolli xi dritt bħala ġenituri, dan iwassal biex it-tfal jitil- għu f’ambjent ta’ proċess u tilwim legali fuq min huma l-ġenituri. B’donaturi magħru n irid ikollhom sistema legali li taqta’ kull dritt bħala ġenituri għad-do- naturi.”
META D-DONAZZJONIJIET MA JIBQGĦUX ANONIMI VERU LI JONQSU D-DONATURI?
Nistaqsuh jekk jarax mill- esperjenza li għandu jekk hux minnu li meta d-dona- turi titneħħielhom l-anoni- mità, jonqsu id-donazzjoni- jiet.
Jiddikjara bla tlaqlieq li “storikament u mill-esper- jenza li għandna meta tit- neħħa l-anonimità tad-do- naturi u allura id-donaturi iridu bilfors ikunu magħru- n, twassal biex id-donaturi jonqsu. Din per eżempju es-
Inawgurata s-Shooting Range
Il-Prim Ministru Joseph Muscat inawgura l-pro- ġett tax-Shooting Range f’Ta’ Kandja. Din kienet wegħda elettorali li tlestiet f’qasir żmien, u saret b’in- vestiment ta’ xejn inqas
minn €10 miljun.
Din il-faċilità sportiva ta’
livell internazzonali se tkun qed tospita wkoll it-Tazza tad-Dinja tal-ispa- rar, li mistenni jsir ix-xahar id-dieħel.


LOKALI
“EGOISTI... MALTIN FIL-FREEZER”
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 5
takk feroċi u bla rispett tiegħek fuq id-dritt tagħna li nuru dawn l-inkonsistenzi mhux se jwaqqafna milli ngħidu li dan hu attakk fuq id-drittijiet fundamentali tal- bniedem.”
TWIEĠBU MARA BLA TFAL... “JEKK IKUN IL-KAŻ ALLA JAGĦTINI L-KASTIG”
Għal xi kummenti li għamel Patri Alan Joseph Adami, twieġbu mara bi problema ta’ infertilità. Tgħidlu li “għalkemm jien nifhem ħafna l-kunċett tal- moralità ta’ din il-kwistjoni imma nħoss ukoll illi nifhem li min hu bla tfal bħalna u hemm opportunità li ssir omm u missier, ma naħsibx li għandi nkun jien li bil-fehma tiegħi niddeċiedi li le. Trid tkun l-pożizzjoni biex tif- hem sewwa din il-kwistjoni jekk ma tkunx għaddejt minnha. Skużani imma ma tistax tifhem”.
Tkompli tgħid li “kieku jien għadni -età li nista’ nagħmel IVF, nagħmilha mingħajr dubju għax l-istint li ssir omm u missier hu wisq kbir biex tiddeċiedi skont il- moralità imbagħad fuq kol- lox hemm Alla u jiġġudikani hu wara ħajti. Naħseb illum ħa tarani musmar! Imma jien illum naħdem ma’ ħafna koppji li qed isorfu l-infer- tilità.”
Hi tgħid ukoll li “Fr Alan jiġu riżati biex ukoll jekk il- koppja ma jirnexxilhiex b’suċċess ta’ tqala li hija biss 30% allura imbgħad ikun hemm iżjed embrijuni biex terġa’ ddur fuqhom. 30% huwa ftit Patri Alan. Jien naf kemm nisma’ koppji li b’dieqa f’qalbhom jgħiduli, ‘isma ma rrexxietx tal-IVF. Jien li kieku għad għandi ċ- ċans nieħdu żgur. Imbagħad immur quddiem Alla u nħalli f’idejh. Jekk ikun il- każ jagħtini il-kastig. Jiena qed nitkellem għal koppji bħalna mara u raġel”, tiddik- jara din il-mara.
“Negħlbu l-infertilità b’mezzi leċti biss”
Matul l-aħħar jiem komplew isiru għadd ta’ dikja- razzjonijiet iebsin minn saċerdoti u patrijiet fejn jidħlu l-emendi għall-att dwar il-protezzjoni tal-em- brijuni. Spikkaw dikjarazz- jonijiet li saru mill-Parroċċa tax-Xewkija fejn l-messaġġ ingħad li “l-problema tal-in- fertilità għandha tingħeleb biss b’mezzi li huma leċiti. Min-naħa tiegħu, Patri Alan Joseph Adami jitkellem fuq ‘egoiżmu’ u ‘Maltin l-free- zer”. Ma tonqosx li twieġeb mara bi problema ta’ infer- tilità u tgħid li kieku għadha ż-żmien lesta tagħmel kol- lox akkost li tieħu kastig minn Alla. Nhar l-Erbgħa mistenni l-vot fuq l-emendi l-Parlament -istadju tat- tieni qari.
Intant il-Parroċċa tax- Xewkija f’messaġġ li ħarġet qalet li “ħajja umana hi opra ta’ Alla u għalhekk hi xi ħaġa kbira u qaddisa. Il-ħajja mhix xi ħaġa daqshekk irħisa li nistgħu niddisponu minnha kif nixtiequ aħna u nagħm- luha daqshekk faċli biex
Patri Alan Joseph Adami
‘noħolquha’ aħna x’ħin ir- ridu, kif irridu u kemm ir- ridu. Il-ħajja umana hi ‘rigal’ ta’ Alla u bħala tali għandna nibqgħu nirċevuha min- għand Alla. Ħadd ma jista’ jkollu ‘dritt assolut’ għal xi rigal, inkella ma jibqax rigal. Dan ma j ssirx li l-Knisja ma tifhimx it-tbatija kbira li jgħaddu minnha dawk li ma jistax ikollhom tfal, jew li ma tħossx magħhom. Anzi bħala vera Omm, il-Knisja taqsam magħhom din it-tbatija, tit- lob għalihom tinkoraġġihom biex jagħmlu kulma jistgħu biex jgħelbu l-problema tal- infertilità, basta b’mezzi li huma leċiti. Barra minn hekk, kull tarbija għandha dritt li titnissel, titwieled u titrabba ħdan l-omm u l- missier li tawha l-ħajja. Hu biss f’każi eċċezzjonali, meta ‘xi mod jew ieħor dawn m’għadhomx preżenti jew ma jistgħux irabbuha aktar, li t-tarbija tiġi fdata f’idejn ‘omm u missier adottivi’ jew f’idejn xi istituzzjoni karitat- tiva.”
Intqal li “d-drittijiet tagħna l-kbar iridu jirrispettaw id-
drittijiet tat-tfal, sa mill-ew- wel mument tat-tnissil tagħ- hom. Ebda dritt mhu assolut. Id-drittijiet tagħna kollha għandhom limitu, jaslu sa fejn jibdew id-drittijiet tal- oħrajn. Ejjew ma nkunux egoisti u naħsbu biss kif nistgħu nkunu sew aħna, imma naħsbu wkoll f’min jista’ jbati minħabba na. Ma jkunx qed iħobb tassew min i ttex biss id-drittijiet tiegħu akkost ta’ kollox. Ħafna drabi wara ħafna kliem sabiħ u konvinċenti f’isem il-ħniena, l-imħabba, il-karità u l-ugwaljanza, jis- tgħu jkunu qed jinħbew in- teressi oħra. Ma nistgħux niċħdu li wara dak li qed jiġi propost bħalissa f’pajjiżna hemm theddida għall-ħajja umana. Fuq a arijiet hekk serji u delikati, m’għandniex ngħaġġlu nitkellmu u nidde- ċiedu. Ejjew l-ewwel nirrif- lettu u nitolbu.”
PATRI ALAN JOSEPH ADAMI: JIEN KONTRA L-IVF... PERSUNA TINQATEL JEW TKUN IFFRIŻATA FIL-FREEZER
Patri Alan Joseph Adami iddikjara li “se nuża kelma iebsa, allura ħa naġixxu ta’ bnedmin egoisti għax min- kejja l-prezz għoli li jridu jħallsu dawn l-innoċenti b’ħajjithom xorta waħda se npoġġu d-dritt tagħna sup- rem fuq id-dritt fundamen- tali tagħhom li jinħolqu biex jgħixu. Jien kontra l-proċess tal-IVF u l- riżar tal-embri- juni mhux għax kontra li kulħadd ikollu l-opportunità li jsir omm jew missier, imma għax nemmen li dan m’għan-
dux isir minn fuq dahar min hu l-aktar vulnerabbli. Il- persuna li tinqatel jew tkun i riżata l-freezer se tkun qed tħallas għad-dritt tal- ġenituri. Ma nemminx li għandi dritt nuża u nip- perikola l-ħajja ta’ bniedem biex nikseb dak li rrid. Il- ħajja tal-bniedem għandha wisq aktar dinjità.”
Jitkellem dwar il-petizzjo- ni kontra l-emendi u jgħid li “din il-petizzjoni mhix fuq l- IVF, imma fuq il-liġi li se tip- permetti l-i riżar tal-embri- juni. Fuq id-diskriminazzjo- ni bejn l-aħwa, fejn it-tobba jiddeċiedu liema aħwa jiġu riżati u liema jitħallew jiżviluppaw, liema aħwa jibqgħu mal-familji tagħhom u liema jingħataw għall- adozzjoni. Din il-liġi qed tipproponi li jinħolqu bned- min biex jew jintbagħtu l- freezer sakemm inkunu komdi jew inkella jkun or- fni.”
Jisħaq li “inħeġġeġ biex ti rmaw il-petizzjoni biex f’Malta ma tidħolx id-dis- kriminazzjoni oxxena, bejn l-aħwa fejn min jingħata li jgħix u min li jkun i riżat. Min mal-familja tiegħu u min mal-orfni. Fejn jidħlu d- drittijiet fundamentali tal- persuni vulnerabbli m’hemmx politika. Aħna d- dmir nagħmlu l-parti tagħna biex Maltin bħalna ma jin- ġibux d-dinja biex imorru l-freezer. It-tobba issa se jagħżlu bejn aħwa li se jgħixu u oħrajn li se jmorru l-free- zer. Min se jgħix mal-familja u min orfni. Din x’ugwaljanza hi li xi ħadd innoċenti se jħallas b’so erenza free- zer? Sur Prim Ministru l-at-
Ħanżir t-toroq ta’ Ħal Tarxien u żagħżugħ
jimxi għarwien ħdejn il-BarrakkFa t’Isfel
l-aħħar sigħat kellna
żewġ ċirkostanzi li mhux daqstant komuni. Waħda seħħet f’Ħal Tarxien fejn majjal żgħir deher għal di- versi ħinijiet idur madwar it-toroq tant li anke issejħu tal-Animal Welfare biex jaqbduh, waqt li ħdejn il-Barrakka t’Isfel kienu di- versi dawk li lmentaw minn raġel li kien qed jimxi għar- wien.
“Dan aġir mhux aċċet- tabbli minn persuni li jaħ- sbu li għandhom xi dritt li
jduru għarwenin.”
Dan kien il-kumment li
għaddiet persuna b’rabta ma’ ritratti li ppubblikat fuq il-midja soċjali li nġibdu -inħawi tal-Barrakka t’Isfel u li juru lil dan ir-raġel, l-kumpanija ta’ grupp, idur għarwien.
F’wieħed mir-ritratti kien hemm minorenni jiċċassa lejn ir-raġel għarwien, bil-persuna li ppubblikat ir-ritratti tisħaq li dan hu- wa aġir mill-aktar diżrispet- tuż.


6 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 LOKALI F’ĦAMES SNIN IS-SUPERYACHTS
F’MALTA ŻDIEDU B’97%
Kunfidenti f’kompromess mal-KE’ - Iċ-Ċermen Transport Malta, James Piscopo
Fl-aħħar ħames snin kien hemm żieda ta’ 97% f’dak li għandu
bħala destinazzjoni kif ukoll bħala hub u home porting.
Fis-settur tar-reġistrazz- joni tal-bastimenti taħt il-Bandiera Maltija, illum il-ġurnata Malta irnexxielha tikseb fama internazzjonali bħala Registru ta’ Kwalità u bħala wieħed mill-pajjiżi li dejjem kienu minn ta’ qud- diem biex jiġu żviluppati standards internazzjonali fir- rigward tas-sigurtà maritti- ma u protezzjoni tal-am- bjent marittimu. Il-Bandiera Maltija hija l-akbar fl-Ewro- pa u s-sitt l-akbar fid-dinja, b’aktar minn tmint elef va- pur għall-tunnellaġġ gross ta’ aktar minn erbgħa u seb- għin miljun tunnellata, jbaħħru l-oċeani u l-ibħra tad-dinja u li jtajjru l-ban- diera Maltija.
Dan ma seħħx b’kumbi- nazzjoni jew għax Malta kienet fortunata. Dan seħħ minħabba li l-awtoritajiet Maltin dejjem għamlu l-al- mu tagħhom u jipprovdu qafas leġislattiv sod u stabb- li li jserraħ l-imħuħ mhux biss tas-sidien ta’ dawn il-bastimenti iżda wkoll tal- banek u l-istituzzjonijiet fi- nanzjarji internazzjonali li jiffinanzjaw il-miljuni kbar ta’ dollari involuti fix-xiri u bejgħ ta’ bastimenti.
Il-bandiera Maltija kisbet il-fiduċja ta’ wħud mill- aqwa sidien ta’ bastimenti merkantili fix-xena maritti- ma internazzjonali. Per eżempju l-Bandiera Maltija qed tittajjar minn cruise li- ners rinomati fejn sa ftit snin ilu l-uniċi bnadar li kienu jittajjru minn dan it-tip ta’ bastimenti kienu l-bnadar tal-Karibew. Vapuri ta’ dan it-tip fuq il-bandiera huma ċ-ċirasa fuq il-kejk ta’ kull bandiera marittima. Din hija evidenza ċara tal-fiducja li l-bandiera Maltija kisbet il- lum il-ġurnata ma’ wħud mill-aqwa sidien tal-basti- menti. Wieħed jista’ jsemmi wkoll is-settur tar-reġis- trazzjoni tas-superyachts fejn fl-aħħar snin Malta saret waħda mill-ġurisdizzjonijiet ewlenin.
Tajjeb li wieħed jgħid li fl- aħħar ħames snin kien hemm żieda ta’ 97% f’dak li għandu x’jaqsam ma’ reġis- trazzjonijiet ta’ superyachts u żieda ta’ aktar minn 63% f’dak li għandu x’jaqsam ma’ reġistrazzjoni ta’ basti- menti merkantili.
Jekk wieħed iħares lejn is-settur tal-merkanzija u t-trasbord, jara li Malta kis- bet post fuq il-mappa tad-dinja, permezz tal-Mal- ta Freeport, bħala wieħed mill-portijiet ewlenin fil- Mediterran għat-trasbord tal-merkanzija. Il-Malta Freeport tara wħud mill-ak- bar vapuri li jeżistu f’dan is-settur li huma operati minn uħud mill-akbar kumpaniji fid-dinja.
Is-settur tal-yachting u s-settur tal-cruising huma żewg setturi oħra fil-qasam marittimu. Il-gżejjer tagħna huma mdawwrin b’baħar mill-isbaħ u l-Port il-Kbir huwa wieħed mill-isbaħ portijiet fid-dinja u huwa proprju għalhekk li Malta saret destinazzjoni mill- aqwa f’dawn iż-żewg settu- ri. Barra minn hekk, Malta tinsab ftit mili biss ‘il bogħod minn destinazzjonijiet popolari għall-dawn is-set- turi kemm fl-Ewropa kif ukoll fl-Afrika.
Nistaqsu dwar f’hiex jik- konsisti x-xogħol ta’ Trans- port Malta f’dan is-settur, kemm forsi minn lat ta’ in- furzar kif ukoll min lat ta’ reġistrazzjoni.
Iċ-Ċerpersin jgħidilna li “filwaqt li r-rwol primarju ta’ Transport Malta jibqa’ wieħed regolatorju u li tas- sigura li l-bastimenti kollha li jtajjru l-bandiera Maltija jkunu konformi man-normi u ligijiet internazzjonali, l-Awtorità taħdem id f’id mal-industrija sabiex tattira aktar investiment f’dan il-qasam lejn il-pajjiż.
Transport Malta għandha rwol important ħafna sabiex tassigura li l-qafas legali jipprovdi għal dak kollu li huwa meħtieg biex din l-in- dustrija tibqa’ tikber u tkun ta’ sostenn importanti għall- pajjiż. Transport Malta qed tesplora diversi possibilita- jiet biex inżidu l-ħiliet taż- żgħażagħ f’dan is-settur. Huwa bi pjaċir li ngħidu li għall-ewwel darba din is-se- na nżamm kors speċjalizzat għall-qasam marittimu, fl-Università. Dan il-kors kien imfassal wara diskuss- jonijiet twal bejn l-Universi- tà, Transport Malta u l-in- dustrija.
Fl-aħħar żmien Transport Malta introduċiet ukoll numru ta’ apprentistati biex tkun tista’ tibda trawwem
MATTHEW CHARLES ZAMMIT
studenti żgħażagħ fi speċja- lizzazjonijiet marittimi. M’hemmx dubju li waħda mill-ikbar fatturi li tattira l-investiment tal-yachting f’Malta hija r-rata baxxa tal- VAT (6.18%, meta kkumpa- rat mar-rata normali ta’ 18%). Madanakollu, l-Un- joni Ewropea qiegħda tim- poni lil Malta biex dawn ir-rati ma jibqgħux daqshekk vantaġġjużi. Nistaqsuh jekk jemminx li għad jinstab komporomess għal din il-problema.
Iċ-Ċerpersin jisħaq li “taj- jeb li wieħed jiċċara li riċen- tament l-Unjoni Ewropea għamlet mistoqsijiet lil Mal- ta rigward is-sistema ta’ VAT fuq il-jottijiet. Din hija sistema li ġiet introdotta di- versi snin ilu fuq mudelli oħra li kienu qed jiġu impli- mentati minn Stati Membri oħra.
Fil-fatt, tajjeb li ngħidu wkoll li dawn il-mistoqsijiet fuq din is-sistema, qed isiru lill-Istati Membri kollha li għandhom sistema ta’ VAT simili. L-awtoritiajiet Maltin ikkonċernati qegħdin jaħ- dmu flimkien mal-industrija sabiex din is-sistema tiġi maqbula mill-Kummissjoni. Bħalissa għaddejjin diskuss- jonijiet pożittivi mal-Kum- missjoni f’dan ir-rigward u ninsabu fiduċjużi li bħal m’għamilna fil-każ tat-Ton- nage Tax, Malta jirnexxielha ssib kompromess pożittiv fl-interess tal-industrija.”
Dwar il-marinas, IT- TORĊA tistaqsi kif skont is- sit ta’ TM jidher li hemm disa’ postijiet f’Malta li huma rreġistrati magħkom bħala marinas jew Ċentru tal-Jottijiet. Imma kif jassi- guraw li dawn iċ-ċentri jibqgħu tal-ogħla kwalità, u l-Awtorità hija konxja ta’ xi pjanijiet biex dan in-numru jikber.
Dwar dan, James Piscopo jgħid li “wieħed irid jirri- konoxxi li s-settur privat huwa konxju mill-kompe- tizzjoni li teżisti f’dan is-set- tur u għaldaqstant dan il- fatt iservi sabiex il-marinas jinżammu fi standards inter- nazzjonali.
L-Awtorità qegħda fil- proċess li tipprivatizza il- Gżira Gardens Marina u qiegħda tevalwa possibilita- jiet oħra, għalkemm kul- ħadd jaqbel li dan mhux faċ- li.”
“x’jaqsam ma’ reġistrazzjoni- jiet ta’ superyachts u żieda ta’ aktar minn 63% f’dak li għandu x’jaqsam ma’ reġis- trazzjoni ta’ bastimenti mer- kantili. Din hija evidenza ċara tal-istrateġija ta’ dan il- Gvern li jkompli jixpruna strateġija li dejjem issaħħaħ il-pożizzjoni tal-Bandiera Maltija. Hu għalhekk li qed isir investiment qawwi fil- kwalità u l-kompetenzi tal-impjegati fi ħdan id-Di- rettorat tal-Bastimenti Mer- kantili, kif ukoll fl-intro- duzzjoni ta’ sistemi elettro- niċi.” Dan sostnieh iċ-Ċer- men ta’ Transport Malta James Piscopo, f’intervistà ma’ IT-TORĊA.
Mistoqsi dwar fejn waslu id-dikussjonijiet mal-Kum- missjoni Ewropea dwar il-kwistjoni marbuta mar-ra- ta ta’ VAT għal settur tal-jot- tijiet, qalilna li “bħalissa għaddejjin diskussjonijiet pożittivi mal-Kummissjoni f’dan ir-rigward u ninsabu fiduċjużi li bħal m’għamilna fil-każ tat-Tonnage Tax, Malta jirnexxiela ssib kom- promess pożittiv fl-interess tal-industrija.”
IT-TORĊA staqsiet dwar
kemm huwa kbir dan is-set- tur? Kemm huwa l-porzjon tal-ekonomija Maltija li qiegħda tiġi ġġenerata b’riżultat dirett ta’ dan il-qa- sam u kemm qegħdin tipp- revedu li fil-futur dan is-set- tur ikompli jikber.
James Piscopo iwieġeb li “diversi studji jindikaw li dan is-settur jikkontribwixxi għal madwar 13% tal-Pro- dott Domestiku Gross. Din m’għandhiex tkun sorpriża għax meta wieħed joqgħod jaħseb ftit, hemm diversi setturi u professjonijiet li b’mod dirett jew indirett imissu ma’ dan is-settur.
Meta wieħed jitkellem fuq il-qasam marittimu Malti, ma jkunx qiegħed jirreferi biss għar-reġistrazzjoni tal- bastimenti merkantili taħt il-bandiera Maltija, imma wkoll għas-settur tal-yach- ting kemm bħala destinazz- joni kif ukoll bħala post fejn jistgħu jibbażaw ruħhom azzjendi tac-chartering, is- settur tas-superyachts bħala post fejn dawn jiġu kemm għar-rikreazzjoni kif ukoll għall-manutenzjoni tagħ- hom, is-settur marittimu edukattiv, is-settur tal-bun- kering, is-settur tat-tranship- ment, is-settur tal-cruise li- ners li jużaw Malta kemm


Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 7


8 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 LOKALI LEJN IL-MIRA LI T-TOROQ KOLLHA
MALTIN IKOLLHOM WIĊĊ ĠDID
Il-ħidma bla preċedent li qed issir t-toroq ta’ pajjiżna qiegħda fuq fomm kulħadd. Din il-ġimgħa ħarġet
ukoll l-aħbar li matul il-ġimgħa li ġejja se jibda t-tieni qari l-Parlament, biex
u ċjalmenttitwaqqafl-AġenzijaInfra- structure Malta li se tkun qiegħda timplimenta l-wegħda elettorali tal- Gvern Laburista li jagħti wiċċ ġdid lit-toroq kollha ta’ Malta u Għawdex
f’seba’ snin b’investiment totali ta’ €700 miljun.
Nitkellmu dwar dan mal-Ministru għat-Trasport, l-Infrastruttura u l-Pro- ġetti Kapitali, Ian Borg
minn 160 triq li qatt ma saru; qed naħdmu fuq il-Marsa Junction; u dal- waqt se nvaraw poġetti oħra kbar li se jagħmlu dif- ferenza l-ħajja tal-Maltin u Għawdxin.
X’inhi l-viżjoni tiegħek għal dan is-settur?
It-titjib tan-netwerk ta’ to- roq l-gżejjer Maltin mhux sempliċiment eżerċizzju ta’ allokazzjoni ta’ fondi lil numru ta’ kuntratturi biex iwettqu x-xogħol, imma ħidma ffukata fuq żewġ bi- narji.
Filwaqt li nonoraw l-im- penn tal-Gvern li nibnu mill-ġdid u nirranġaw it-to- roq eżistenti, l-aġenzija se tkun qed tistabbilixxi u tim- plimenta pjan t-tul ta’ ma- nutenzjoni tal-istess toroq li jiġi adattat skont il-ħtiġijiet tal-futur.
Infrastructure Malta se tkun qed tippjana sew dan l-investiment li se jkun qed isir f’pajjiżna. Filwaqt li kulħadd ikun qed jistenna li t-triq li juża ta’ kuljum tkun minn tal-ewwel li titlesta, l-aġenzija triq tħares oltre minn hekk, u tikkunsidra l- istat tat-triq, l-esiġenzi tal- pajjiż u r-riżorsi li jkollha għad-dispożizzjoni tagħha. B’hekk niżguraw li nilħqu l-mira tagħna li nagħtu wiċċ ġdid lil Malta u Għawdex fuq medda ta’ seba’ snin. Persważ li Infrastructure Malta se tkun il-katalista ta’ rivoluzzjoni tal-Infrastrut- tura f’pajjiżna – jiena bħala l-Ministru responsabbli se nkompli naħdem u nimbot- ta biex iċ-ċittadini Maltin u Għawdxin jgħixu -livell ta’
infrastruttura li tix-
Waħda mit-toroq li minn Ħal Luqa tmur lejn Ħal Qormi tlestiet dan l-aħħar
X’qed iwassal għal din il- mewġa ta’ żvilupp -infrast- ruttura tal-pajjiż?
Konxji mill-karba tal-pop- lu Malti biex nibdew nindi- rizzaw il-ħtiġijiet infrastrut- turali kbar li għandu pajjiż- na, il-Gvern ħass li issa wasal iż-żmien biex nindi- rizzaw din il-problema dar- ba għal dejjem. Wasal iż- żmien biex nagħmlu l-pass li jmiss – dik li nagħmlu qa- bża l-kwalità tal-infrastrut- tura ta’ pajjiżna kif tixraq lill-poplu Malti. Din kienet wegħda ewlenija tal-Partit Laburista -elezzjoni tal- 2017. Wara ħafna xhur ta’ ħidma issa wasalna biex uf ċjalment inwettqu pass ieħor ’il quddiem t-twettiq ta’ din il-wegħda tagħna, it- twaqqif ta’ Infrastructure Malta.
Għaliex Infrastructure Mal- ta?
Għal għexieren ta’ snin it-toroq tagħna tħallew mit- luqa. Fis-snin li għaddew, ir-responsabbiltà tat-toroq għaddiet għand il-kunsilli lokali, imma -istess ħin dawn ma ngħatawx il-fondi neċessarji biex iwettqu l-ob- bligi tagħhom. Din is-sit-
wazzjoni kienet insostenib- bli. Inħasset il-ħtieġa li tit- waqqaf aġenzija li tkun if- fokata speċi kament fuq l-infrastruttura ta’ pajjiżna. Infrastructure Malta hija l-aġenzija li se tkun qed tieħu ħsieb l-implimentazz- joni ta’ dan il-pjan ambizz- już li se jkun qed jagħti wiċċ ġdid lil Malta. L-Aġenzija se tkun responsabbli mill-bini, immaniġjar u titjib tat-toroq arterjali, residenzjali u rurali kif ukoll minn infrastruttura pubblika oħra l-gżejjer Maltin. Dan se jsir kollu d- dawl tal-iżvilupp soċjali li qed iseħħ l-pajjiż kif ukoll tal-ħtiġijiet ekonomiċi u am- bjentali tal-futur.
Il-mistoqsija tiġi waħedha, il-kunsilli lokali mhux se jkoll- hom sehem f’dan il-proċess?
Altru minn hekk, dan ma j ssirx li l-kunsilli lokali issa se jinqatgħu mill-ħidma u d-deċiżjonijiet infrastruttur- ali t-toroq. Fil-fatt, Infra- structure Malta se żżomm konsultazzjoni kontinwa mal-kunsilli lokali kollha tal-lokalitajiet li se tkun qed taħdem hom.
Bħalma diġà qed isir proġetti f’toroq arterjali, In-
frastructure Malta se tin- volvi lill-kunsilli lokali -ip- pjanar ta’ xogħlijiet l-loka- litajiet rispettivi tagħhom. Fl-istess waqt, se tqis ukoll il-fehmiet u t-talbiet tal-kun- silli lokali, d-deċiżjonijiet dwar toroq li jeħtieġ jinbnew mill-ġdid jew jitranġaw.
M’aħniex se nitilqu għal rasna, iżda se nżommu l- kunsilli lokali madwar il- mejda tad-diskussjoni biex l-investiment bla preċedent li se nwettqu -infrastruttu- ra tat-toroq tagħna vera- ment jilħaq l-aspirazzjonijiet u l-ħtiġijiet tal-pajjiż kollu.
X’se jinbidel minn dak li hemm diġà?
Primarjament ġibna bidla l-ħsieb ta’ kif nindirizzaw il-problemi l-qasam tat-tra- sport u tal-infrastruttura. Ħafna soluzzjonijiet kienu quddiem għajnejna, imma ma bdejniex narawhom. Im- plimentajna soluzzjonijiet sempliċi li jtaffu ħafna mill- problemi li l-poplu jħabbat wiċċu magħhom l-ħajja ta’ kuljum. Roundabouts iċken u toroq usa’ li saru f’qasir żmien naqqsu konġestjoniji- et kbar. Ftuħ ta’ toroq ġodda se jwasslu biex it-traf ku jkun aktar mexxej. Tħaf r ta’ mini taħt l-art se jkompli jgħin biex in-naħa t’isfel ta’ Malta tingħata ftit aktar nifs.
Fuq kollox ma ddejjaqniex nammettu li ċertu proġetti setgħu tmexxew aħjar u b’aktar koordinazzjoni ħaf- na problemi u inkonvenjen- zi setgħu ġew evitati. Ikkri- tikajna lill-kuntratturi li wrew nuqqasijiet, imma -istess waqt tgħallimna mill-iżbalji u ħadna miżuri biex dawn in-nuqqasijiet ma jerġgħux jirrepetu rwieħ- hom.
L-aġenzija se tagħmel l-al- mu tagħha biex tiżgura li tanalizza l-ħtiġijiet kollha tat-toroq li jkunu ppjanati, biex triq li tkun għadha kif saret ma terġax tinqala’ wara ftit żmien. Min ok, l-aġenzija se tagħżel l-app- roċċ li tikkonsulta lil dawn l-entitajiet, tifhem il-bżonni- jiet tekniċi u tqabbad lill- kuntrattur li jkun se jagħmel it-triq stess biex jagħmel ix-xogħlijiet kollha. Fejn jis- ta’ jkun, is-servizzi se jiġu ppjanati b’tali mod li jekk
ikun hemm bżonn manu- tenzjoni ma ssirx ħsara -as- faltar, u fejn jista’ jkun ma jittellifx it-traf ku. Eżempju ta’ ppjanar li jista’ jagħmel differenza f’dan il-lat huwa li s-servizzi li jgħaddu minn taħt it-triq jitressqu l-ġenb u lil hinn mill-korsiji tat- traf ku.
B’mod tanġibbli f’hix se jsarraf dan kollu?
Il-pjanijiet huma ambizz- jużi iżda realistiċi. Però ma qagħdniex nistennew li tit- waqqaf l-aġenzija biex nib- dew nimplimentaw il-prog- ramm ta’ ħidma li għandna. Lestejna l-proġett tal-Kap- para, mibdi mill-Ministru Joe Mizzi, li hu xempju ta’ kif isir proġett l-ħin u li jilħaq il-miri stabbiliti. Illum il-ġurnata kulħadd qed iduq il-frott ta’ dan l-inves- timent; proġett li wassal biex il-konġestjoni tat-traf - ku tittaffa.
Lejn l-aħħar tas-sena 2017, bdiet il-ħidma fuq il-Marsa Junction; proġett maġġuri li hu kkonsidrat l-akbar wieħed li qatt kellna f’pajjiżna minħabba d-di- mensjoni tiegħu.
B’sodisfazzjon ninnota li x-xogħol għaddej b’ritmu mgħaġġel, u bl-inqas inkon- venjent possibbli għall-eluf ta’ sewwieqa li jgħaddu minn dawk in-naħat ta’ kul- jum. It-tenders marbuta ma’ dan il-proġett ħarġu kollha u wasal biex jingħalaq il-kuntratt tat-tielet
fażi.
Marbut ma’ dan il-
proġett ħabbarna li se nagħmlu mini minn Santa Luċija għal Triq l-Addo- lorata biex niffaċil- itaw aktar it-traf - ku f’dawk in- naħat.
Minn Ġunju tal-
2017 sal-lum wet-
taqna varji proġetti
oħrajn fuq it-toroq,
li għalkemm huma
ta’ skala iżgħar, xor-
ta waħda ħallew ef-
fetti pożittivi fuq il-ko- munitajiet tagħna; proġetti li kienu mqassmin f’lokalitajiet differenti. Qed naħdmu fuq toroq rurali li ħadd qatt ma ta kashom. Se nibdew billi nlestu aktar


LOKALI
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 9
INWITTU T-TRIQ GĦAL EKONOMIJA SOSTENIBBLI
Il-magħżulin
ALEX CUTAJAR
Meta nirreferu għall- “magħżulin”, inkunu qegħdin nirreferu għall- grupp ta’ nies li għandhom drittijiet akbar minn ħad- dieħor, jew li għandhom numru ta’ privileġġi jew prijoritajiet li jiddistingwu- hom minn oħrajn li jagħm- lu parti mis-soċjetà. Fil-ver- ità, meta illum qed nirrefe- ru għall-magħżulin, qed nirreferu għal dawk in-nies li l-pajjiż jippretendu li huma biss għandhom il-libertà tal-espressjoni.
Hija sitwazzjoni ironika, fejn dawn in-nies ta’ grup- pi żgħar jingħaqdu favur il-kawża tal-libertà tal-esp- ressjoni, madanakollhu ma jipprattikawiex huma stess. Jippretendu li tagħhom biss tajjeb. L-ideat tagħhom u n-narrattiva tagħhom biss tgħodd. Għadhom bil- mentalità ta’ “min ma jaq- bilx magħhom huwa kon- tra tagħhom”. Jekk illum il-ġurnata inti Laburist jew tagħmel parti mill-Movi- ment Labursita, għalihom inti meqjus tat-tieni klassi jew meqjus bħala “ħmieġ”. Dan huwa l-istess ling- waġġ, u l-istess narrattiva elitista li dejjem dawru dawn in-nies u li dejjem għamlithom dawk in-nies li huma llum u li ħarġu iż- jed -apert. Il-maskra ta’ dawn in-nies qiegħda taqa’. Id-dimostrazzjonijiet li qegħdin isiru minn dawn in-nies mhumiex dimost- razzjonijiet favur il-libertà tal-espressjoni, iżda attakk fuq kull min jażżarda jkun ta’ opinjoni differenti minn tagħhom.
Ejja ma ninsewx li dawn huma l-istess nies li kienu ji rħu bil-mard u bl-imwiet ta’ ħaddieħor, speċjalment ta’ eks-Prim Ministri, kapi- jiet tal-Partit Laburista u esponenti tal-Partit Labu- rista.
Ejja ma ninsewx, li dawn
in-nies iqisu n-nies bil-klas- si, saħansitra jgħidu li l-La- buristi għandhom DNA differenti minn tagħhom.
Dawn huma nies li minn l-2013 ’l hawn tilfu total- ment il-poter, dak li għad- hom jaħsbu sal-lum li hu d-dritt divin tagħhom. Uħud minnhom lfatt kienu involuti f’kampanji u f’Segretarjati differenti ta’ Ministri Nazzjonalisti u kellhom preżenza qawwija fl-amministrazzjonijiet Nazzjonalisti. Issa li dawn tilfu l-poter għal kollox wara li fallew f’kull ħaġa li ppruvaw jagħmlu żmien- hom qed ittihom rashom.
Il-poplu mhux iblaħ, u jaf min verament qiegħed jagħmel ħsara lill-pajjiżna. Jaf min verament qed imur jwassal il-messaġġ mal-er- ba’ t’irwiefen tad-dinja biex Malta tiġi mżebilħa b’aġ- ġettivi koroħ u li ma jix- irquliex. Kulħadd jaf min qiegħed imur jitkellem l-Parlament Ewropew u ok verament jirrapreżenta l-esiġenzi tal-pajjiż jagħmel il-kontra, anzi ipaxxi pajjiżi oħrajn li jaf ikunu kompeti- turi tagħna. Tant hu hekk, li meta ġew in uencers bar- ranin li tkellmu b’mod ġen- win favur Malta, daru kon- trihom, u ppretendew li jit- kellmu kontra pajjiżna.
Dawn in-nies ma jaħm- lux is-suċċess ta’ dan il- pajjiż taħt Gvern Laburista. Ma jaħmlux li llum il-pajjiż qiegħed jirreġistra surplus. Ma jaħmlux li għandna fost l-inqas rata ta’ qgħad mad- war l-Ewropa. Ma jaħmlux il-fatt li Malta qiegħda tir- reġistra l-akbar tkabbir ekonomiku -Ewropa.
Dan kollhu għandu ikompli jimlina b’kuraġġ biex inkomplu intejbu lill-Malta bħala pajjiż u nagħmlu l-ħajja tal-Maltin u l-Għawdxin aktar kwali- tattiva.
Il-ħolqien ta’ futur aktar sostennibli hija s da kbi- ra, li teħtieġ is-sehem ta’
kulħadd. Kif żgur tafu, il- kunċett ta’ sostennibilità llum imur lil hinn mill-ħar- sien tal-ambjent biss għaliex sar jinkorpora wkoll l-aspett ekonomiku u dak soċjali. Diversi drabi, teżisti per- ċezzjoni li biex inkunu iktar konxji tal-ambjent li ngħixu h, irridu nonfqu ħafna us iżda dan mhux dejjem ikun il-każ.
Fil-fatt, hemm aktar op- portunitajiet għal return on investment bi proġetti eko- loġiċi. Il-bidla għall-użu ak- tar ef ċjenti tal-enerġija tis- sarraf f’kontijiet orħos. Għaldaqstant, din il-bidla radikali -operat ta’ negozju kapaċi tiftaħ opportunitajiet ġodda għal aktar investi- ment.
Ta’ spiss niltaqa’ ma kumpaniji, b’mod partiko-
ID-DEPUTAT MEXXEJ CHRIS CARDONA
lari -industrija tat-turiżmu, li permezz tal-investiment tagħhom f’makkinarju aktar ef ċjenti għal ħasil tal-lożor u xugamani li jkollhom ta’ kuljum, issa qed jiffrankaw mal-25% mill-ispejjeż ta’ dawl u ilma. B’hekk, dawn il- us li ffrankaw setgħu jin- vestuhom bnadi oħra fejn kelhom bżonn.
Minn-naħa tagħna bħala Gvern se nkomplu naħdmu biex noħolqu klima fejn l-in- trapriżi sostennibli jkomplu jikbru u jimirħu. Din il- ġimgħa, imkien mal-Min- istru Joe Mizzi, ħabbarna skema fejn il-Gvern se jgħin lin-negozji biex jadottaw mudell sostennibli u jkunu ta’ kontribut soċjali. Per- mezz ta’ kollaborazzjoni bejn Malta Enterprise u l-Aġenzija għad-Dawl u Ilma, se nkunu qed noffru għajnuna nanzjara per- mess ta’ kreditu ta’ taxxa
għal dawk in-negozju li jħaddnu l-prinċipju ta’ en- erġija sostennibli. Din l-iske- ma hija mmirata b’mod par- tikolari lill-industriji li ju- żaw enerġija fuq skala kbira, bħal dawk tal-manifattura, tiswija jew manutenzjoni ta’ makkinarju, data storage, te- lekomunikazzjoni u lukan- di.
In-negozji sostenibbli huma l-futur u għaldaqstant se nkomplu nħeġġu lin-ne- gozji biex jibdlu l-prattiċi tagħhom bil-għan li tiżdied is-sostenibbiltà ekonomika, soċjali u ambjentali. Kull in- trapriża għanda xi tgawdi meta tilqa’ din il-kultura ta’ innovazzjoni.
Intrapriżi ta’ dan it-tip, juru dedikazzjoni u deter- minazzjoni liema bħalha u għalhekk għandna l- duċja -ekonomija tagħna meta hawn negozji jistinkaw bħalhom.
Eżekuttiv ġdid għal BNF Bank
BNF Bank plc iħabbar il-ħatra ta’ Mark Mical- lef bħala Chief Financial Of- cer. Qabel ma ssieħeb ma’ BNF Bank, is-Sur Micallef kien jaħdem ma’ Deloitte Malta fejn speċjalizza f’oqs- ma li jinkludu riskji bankar- ji, regolamenti, strateġija u nanzi. Matul il-karriera tie- għu, Mark assista diversi banek u regolaturi f’bosta eżerċizzji varji, minn riskji ta’ governanza u strateġiji n-negozju, għal riskji ta’ kreditu u reviżjonijiet relata- ti ma’ kwalità tal-assi.
L-esperjenza ta’ Mark -awditjar timraħ, minn Malta fuq livell internazz- jonali s-suq Ewropew, bħall-Ingilterra, il-Ġerman- ja, l-Islovenja u kif ukoll il-Bulgarija. Bħala awditur professjonali, Mark huwa
CPA u membru tal-Associa- tion of Chartered Certi ed Accountants.
Fir-rwol ta’ Chief Finan- cial Of cer, Mark se jkun re- sponsabbli fost oħrajn mill-governanza nanzjarja ta’ BNF Bank, kif ukoll rap- porti statutorji u regolatorji, baġits, investment apprais- als u taxxa.
Mark Micallef jingħaqad ma’ Michael Collis - Chief Executive Of cer u Manag- ing Director, Adrian Coppi- ni - Chief Operating Of cer u Maruska Buttiġieġ Gili - Chief Risk Of cer, bħala membru tat-Tim Eżekuttiv ta’ BNF Bank.


10 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 OPINJONI
BILANĊ AĦJAR GĦALL-FUTUR
R Il-Membru Parlamentari Ewropew Miriam Dalli
Ħafna nies jistgħu fa- ċilment jgħidu li llum qed jgħixu aħ-
jar minn qabel. Id-dħul għall-familja tagħhom żdied u jekk qabel kienu jaħsbuha darbtejn biex jagħmlu xi kapriċċ zgħir, illum iħos- suhom aktar komdi li jis- tgħu jagħmlu kapriċċ ‘l hemm u ‘l hawn. L-istess nies iżda jgħidulek li r-ritmu tal-ħajja sar mgħaġġel wisq u ħafna drabi l-ġurnata u l- ġimgħa ttir bil-konsegwen- za li lanqas biss ikollhom ħin bizejjed biex jgħaddu mat-tfal u mal-familja.
Għal dawk il-persuni li jaħdmu mit-Tnejn sal-Ġim- għa huwa tmiem il-ġimgħa li fih jistgħu jgawdu ftit ak- tar lil xulxin. Għal min jaħdem bix-shift jew anke fi tmiem il-ġimgħa ir-realtà hija waħda differenti.
Meta niltaqa’ man-nies u mmur fid-djar tagħom nil- taqa’ wkoll ma’ koppji, par- tikolarment żgħażagħ li għadhom iridu jistabilixxu l-futur tagħhom jew bdew familja ġdida li jew jaħdmu overtime jew inkella jsibu part-time biex jaqilgħu xi ħaġa żejda għax ikunu qed jaħsbu għal post ġdid jew
jagħmlu xi xogħol fuq il-proprjetà privata tagħhom li jkunu xtraw.
Ħafna miż-żgħażagħ li ltqajt magħhom jitkellmu dwar il-prezz tal-proprjetà meta jiġu biex jixtru post tagħhom bħala wieħed mill-aktar issues li jħass- buhom. Oħrajn iridu jaċċer- taw ruħhom li meta jidħlu f’loan ma jidħlux fi spiża li ma jistgħux ilaħħqu magħ- ha.
L-aktar punt li jolqotni fid-diskussjonijiet li jkolli huwa kif in-nies inġenerali u b’mod partikolari ż- żgħażagħ iridu jaċċertaw ruħhom li jinvestu fil-futur tagħhom stess. Fl-istess ħin iżda ma jixtiequx li jispiċċaw jgħixu biss għax-xogħol għax bħal kulħadd iridu jgawdu aktar il-ħajja u l-familja.
Huwa dan il-bilanċ li jien nemmen li aħna bħala politiċi rridu naċċertaw li jintlaħaq. Anke għaliex jekk ma nilħqux dan il-bilanċ il-konsegwenzi jistgħu jwasslu wkoll għal proble- ma ta’ saħħa bħal issues ta’ saħħa mentali bħal stress jew dipressjoni jew inkella mard fiżiku kkawżat mill-is-
tress stress. Nemmen li din hija responsabblità tal-pajjiż kollu kemm hu għax jekk iċ-ċittadini ma jkunux b’saħ- ħithom il-prezz iħallsu kul- ħadd.
Għalhekk neħtiegu poli- cies li jindirizzaw bis-serjetà din il-problema biex vera- ment ikollna bilanċ bejn ix-xogħol u l-ħin mal-famil- ja. Eżempju ċar huwa l-leave tal-paternità. Jien nemmen li r-rwol tal-missier huwa im- portanti wkoll fit-trobbija tat-tfal. Nemmen ukoll li r-realtajiet ta’ koppji u famil- ji huma differenti waħda mill-oħra. Għandek familji fejn l-omm tkun teħtieġ tieħu l-leave kollu hi u famil- ji fejn forsi jkun jeħtieġ li l- leave jinqasam bejn iż-żewġ ġenituri. Għalhekk li nħoss li għandna nibdew niddis- kutu bis-serjetà u b’mod konkret il-leave tal-paternità u ankà l-leave tal-ġenituri għat-tnejn li huma meta jkun hemm wild ġdid.
Qed ngħid dan fi żmien meta għandna aktar nisa qed joħorgu jaħdmu u qed jgħidu bl-aktar mod ċar li jridu jibqgħu jaħdmu wara li jkollhom it-tfal u jimxu ’l quddiem fil-karriera tagħ- hom. Bħalissa, pereżempju l-Kummissjoni Ewropea qed tipproponi direttiva fuq il-bilanċ bejn il-ħajja privata u x-xogħol għall-ġenituri u carers bil-ħsieb li aktar nisa joħorġu jaħdmu.
F’Malta rajna differenza tanġibbli f’dan ir-rigward billi tajna s-servizz taċ-child- care b’xejn. Ir-realtà hi li żdiedet ir-rata ta’ nisa li qed jaħdmu imma l-fatt jibqa’ li
Meta wieħed jaħseb dwar ir-responsabilitajiet li għan- du l-Korp tal-Pulizija, wie- ħed mill-ewwel jirrealizza kemm huwa meħtieġ l-im- penn favur aktar investi- ment, aktar riżorsi, aktar taħriġ u tħejjija biex ikunu jistgħu jitwettqu aħjar id- doveri tal-Korp.
Ix-xogħol tal-Pulizija irid jevolvi u jiġġedded bl-istess mod li qiegħda tevolvi u tin- bidel is-soċjetà tagħna. Dawk kollha involuti fit- tmexxija tal-Korp jeħtieġ li jagħrfu aktar il-mod li s- soċjetà Maltija qed tiżvilup- pa u jittieħdu dawk il-passi kollha biex il-korp ikun jis- ta’ jwieġeb għall-ħtiġijiet il- ġodda li l-bidliet fis-soċjetà tagħna qed iġibu magħhom.
Il-mixja li saret b’soli- darjetà favur il-membri tal- pulizija kienet mezz kif nuru solidarjetà mal-kun-
għad għanda waħda mill- ogħla livelli ta’ distakk fl-impjiegi bejn in-nisa u l- irġiel meta kkumparat ma’ pajjiżi oħra tal-Unjoni Ewro- pea. L-istess ukoll jgħodd għad-differenza fil-pagi bejn dak li jaqilgħu ħaddiema nisa u dak li jaqilgħu ħad- diema rġiel. Il-famuża gen- der pay gap teżisti, xi ħaġa li jien nemmen li bħala gvern għandna nindirizzaw illum qabel għada.
Ninsisti dwar dan il-punt għaliex nemmen fil-ħtieġa li n-nisa jkollhom indipen- denza finanzjarja bħall- irġiel. Xbajt niltaqa’ ma’ nisa li jkunu fl-età tal-ħamsin, li qatt ma ħadmu f’ħajjithom u minħabba xi problema jew oħra ż-żwieġ tagħhom spiċċa u t-tfal tagħhom kib- ru. Dawn in-nisa qed jispiċċaw bi ftit li xejn flus u mingħajr prospetti ta’ xi impjieg. Sitwazzjoni li toħ- loq problema akbar għax ifisser li għandna aktar nisa li jistgħu jispiċċaw f’riskju ta’ faqar minħabba r-realtà li jkunu qed iħabbtu wiċċhom magħha.
B’dan kollu forsi jkun hemm min jistaqsi imma x’se jigwadanja min iħad- dem. Nemmen li ħaddiem kuntent jipproduċi xogħol aħjar, f’anqas ħin u dan iwassal biex isaħħaħ il-kom- petittività tal-kumpanija li jkunu qed jaħdmu magħha. Irridu nimbuttaw aktar ’il quddiem il-kunċett ta’ xog- ħol effiċjenti.
Jiena konvinta li dan huwa l-mument li naċċer- taw ruħna li l-bilanċ bejn ix-xogħol u l-ħin mal-famil-
tistabbli Schembri u l-famil- ja tiegħu. Okkażjoni biex jin- tbagħat messaġġ qawwi ta’ kundanna kontra kull att ta’ aggressjoni fuq membri tal- korp tal-pulizija u uffiċjali responsabbli mill-ħarsien tal-ordni u l-infurzar tal-liġi.
MESSAĠĠI INKWETANTI
Il-mezzi tal-medja soċjali jipprovdu mezz kif wieħed jaqsam ħsibijiet, opinjoni- jiet, fehmiet, emozzjonijiet u kull tip ta’ tagħrif ieħor, iżda qed tintuża wkoll biex jix- xandru messaġġi negattivi, messġġi ta’ mibgħeda u kull tip ta’ attakk fuq oħrajn.
B’dan l-iżvilupp fil-kom- munikazzjoni, tista’ tgħid inħolqot realtà oħra li wie- ħed irid isegwi u jifhem ak- tar kif qed tiżviluppa. Fl- aħħar jiem, tlett żgħażagħ tressqu l-Qorti akkużati li
ja jintlaħaq għaliex illum bl-avvanzi li għamilna u bl-iżvilupp fit-teknoloġija nistgħu nutilizzaw bl-aħjar mod miżuri bħal flexi-hours u t-teleworking. Fejn hemm xogħlijiet li jippermettu li l-ħaddiem jagħmel l-istess xogħol minn post differenti, nkunu qed noffru l-oppor- tunità lill-ħaddiema tagħna biex ilaħħqu max-xogħol fl-istess ħin li jkunu jistgħu igawdu aktar il-familja tagħhom.
Fl-istess ħin nifhem lil min jinsisti li bl-avvanzi fit-teknoloġija jista’ jinħoloq aktar stress għax jekk qabel persuna kien jitfi l-kompju- ter u jmur id-dar, illum, pereżempju bl-emails fuq il-mobile, in-nies qegħdin lit- teralment jieħdu x-xogħol magħhom d-dar. Però b’rie- da tajba mill-ħaddiema u r-rappreżentanti tagħhom, min iħaddem u r-rappreżen- tanti tagħhom, il-Gvern u stakeholders oħra nemmen li nistgħu nilħqu l-bilanċ li tant huwa meħtieġ.
Waqt li pajjiżna qed jirkeb fuq is-suċċess ekonomiku bla preċedent li għandu, dan huwa ż-żmien biex inkomplu nimbuttaw ’il quddiem miżuri soċjali li jagħtu l-appoġġ lill-familji tagħna. Dan huwa l-mu- ment fejn nistgħu niżvilup- paw dawk l-elementi meħ- tieġa li mhux biss jistgħu jagħtu lill-ħaddiema tagħna kwalità ta’ xogħol aħjar imma jistgħu jassiguraw ukoll il-kompetittività ta’ min iħaddem b’tali mod li jkunu jistgħu jassiguraw ukoll pagi aħjar.
għamlu kummenti li ħeġ- ġew biex jitwettaq reat fuq membru tal-pulizija. Il-pro- ċess tal-ġustizzja nbeda fil- konfront ta’ dawn it-tlett żgħażagħ iżda nemmen li jeħtieġ li nagħmlu riflessjoni aktar profonda dwar dak li qed iwassal biex ikun hemm tant mibgħeda mistqarra fuq il-medja soċjali.
Jeħtieġ li nifhmu aktar ir- raġuni li qed twassal biex aktar persuni iħossuhom lesti li jxandru messaġġi b’tant mibgħeda fuq il-mid- ja soċjali.
Ir-realtà tal-midja soċjali aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar se tkun parti integrali minn ħajjitna. L-għarfien dwar dak li din ir-realtà iġġib magħha hija ta’ impor- tanza kbira. Bl-istess mod it- tagħlim kollu possibbli dwar din r-realtà u kif nużawha bl-aħjar mod.
B’solidarjetà
STEFAN ZRINZO AZZOPARDI
L-attendenza numeruża għall-mixja b’solidarjetà mal-membri tal-Korp tal- Pulizija bagħtet messaġġ b’saħħtu. Messaġġ f’waqtu fid-dawl ta’ attentat mill- ikreh fuq il-ħajja tal-kun- tistabbli Simon Schembri waqt li kien qiegħed jaqdi dmirijietu.
Huwa xieraq li jingħata appoġġ u tintwera solidar- jetà ma’ dawk kollha li b’tant sagrifiċċju u b’impenn jaħdmu bi sħiħ biex il-liġijiet ta’ pajjiżna jiġu mħarsin.
Ix-xogħol tal-Pulizija hu wieħed delikat u jeħtieġ dedikazzjoni kbira u jista’ jsir bl-aħjar mod meta jsir b’ħila u bis-saħħa ta’ inves- timent kontinwu fir-riżorsi
li jkun jeħtieġ il-korp. Hu xogħol importanti biex fis- soċjetà jkollna ż-żamma tal-
ordni li huwa element senzjali biex titħares kwalità tal-ħajja tan-nies.
es- il-
Il-mixja li saret bagħtet messaġġ ta’ rikonoxximent mis-soċjetà għal dak kollu li jsir mill-pulizija li ħafna drabi jittieħed kif ngħidu for granted. Dan ir-rikonoxxi- ment ikebbes is-sens ta’ ris- pett li jixraq lill-membri tal- korp tal-pulizija. Ħafna jin- nutaw kemm dan ir-rispett naqas, iżda sta għalina lkoll li nagħmlu dak kollu meħ- tieġ kemm b’għemilna kif wkoll bi kliemna li naraw li l-Korp tal-Pulizija jkollu r- rispett li jixraqlu.


EDITORJAL/OPINJONI
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 11
IL-FEHMA TAT-TORĊA
FIt-theddida biex tagħlaq ħalqek
uq il-libertà tal-espressjoni smajna ħafna It-theddida u ċ-ċensura fuq Fr Mark Monte- Possibbli m’aħniex kapaċi nħallu vuċi tesprimi f’pajjiżna -aħħar xhur. Ħafna jitkellmu bello hi serja għal demokrazija bħal tagħna. dak li tħoss, anke jekk ma ddoqqx għal widnej- fuqha u jipprietkawha. Kull naħa tax-xena Nemmnu li mhux aċċettabbli f’soċjetà demok- na? Jew il-libertà tal-espressjoni jriduh għal
politika tagħna fejn anke organizzazzjonijiet bħal Knisja Kattolika ġieli tkellmu fuq l-impor- tanza tal-libertà tal-espressjoni għad-demok- razija. Il-Malti jgħid imma li “bejn il-kliem u l-fatti hemm baħar jikkumbatti”. Sfortunatament jekk nanalizzaw x’qed jiġri f’pajjiżna naraw li huma ħafna dawk li jkunu fuq quddiem jipprietkaw il-libertà tal-espressjoni, imma huma stess ikunu intolleranti lejn kummenti li jkunu kontra l-argumenti tagħhom. Kellna ħafna eżempji - aħħar jiem.
Sfortunatament din il-ġimgħa ġejna informati li d-Dumnikan, Fr Mark Montebello kien mhed- ded li ma jistax jagħti intervisti, jikkummenta jew saħansitra jikteb l-artiklu tiegħu ta’ kull ġimgħa l-gazzetta IT-TORĊA, xi ħaġa li ilu jagħmel sa mis-sena 1993. Din l-ordni ngħatat mis-superjuri tiegħu. It-theddida hi qawwija għax jekk jesprimi ruħu b’kitba jew kumment, jitlef is-saċerdozju.
Fr Mark hu magħruf li m’għandux kantunieri. Jitkellem kif iħoss. Tista’ taqbel u tista’ ma taqbilx miegħu. F’waħda mill-aħħar kontribuzzjonijiet tiegħu attakka l-mod żbaljat ta’ kif il-Knisja Malt- ija kienet qed tiġġieled il-kwistjoni tal-emendi għal liġi tal-IVF.
EDITUR:
Victor Vella
Email: [email protected]
ABBONAMENT TA’ SENA:
Malta/Għawdex €81.12; Ewropa €152.76; Kanada/Stati Uniti €189.36; Awstralja €213.20
ratika li jkollna min jipprova jagħmel sarima ma’ ħalq xi ħadd. Fuq kollox dak li esprima Fr Mark, qed jesprimuh eluf ta’ persuni t-toroq Maltin inkluż għadd ta’ dili tal-Knisja Kattolika. Nemm- nu li t-tolleranza lejn kull opinjoni hi l-essenza għal dibattitu serju li h dak li jkun jisma’ kull naħa tal-argument anke jekk forsi l-bidu beda kontra jew favur xi ħaġa.
Fr Mark ma ħariġx informazzjoni sensittiva jew tkellem fuq xi ħaġa li tmur kontra it-tagħlim tal-Knisja. Tkellem fuq strateġija żbaljata. Iċ- ċensura li saret fuqu tqajjem għadd ta’ mis- toqsijiet.
Is-superjuri tiegħu jemmnu l-libertà tal-esp- ressjoni? Jemmnu li f’organizzazzjoni jew f’soċ- jetà rridu nkunu lesti li nħallu lill-ħaddieħor jgħid tiegħu anki jekk ma jaqbilx ma’ dak li nkunu qed ngħidu aħna. Fuq kollox min ma jaqbilx miegħek ma j ssirx li hu kontrik. Li jkollok kritika kostrutti- va lejk għandha tiswik ta’ ġid.
L-Arċisqof Charles J. Scicluna stess f’diskors li kien għamel kien qal li d-demokrazija ti jorixxi, fejn hemm vera libertà tal-ħsieb u espressjoni. Ma nistgħux ma nistaqsux, jekk il-Knisja Maltija verament temmen l-libertà tal-espressjoni?
25900256
[email protected]
KAMRA TAL-AĦBARIJIET
Tel: 25900-209/217/229/280/286 Email: [email protected]
ĠENERALI
Tel: 25900-200
Email: [email protected]
ħaddieħor imma mhux ħdanhom?
Fuq kollox min din hawn tellief wieħed. It-tell-
ief mhux Fr Mark. It-telliefa hi l-Knisja Kattolika li se titlef vuċi, li bil-kritika li kultant tagħmel, żgur li jekk jagħtu kasha kienet se sservi ta’ ġid. Fuq kollox, irridu nżommu f’moħħna li l-libertà tal- espressjoni nsibuha imniżżla f’Artiklu 10 tal-Kon- venzjoni Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem. Artiklu li jitkellem fuq li kulħadd għandu dritt għal opinjoni u li jirċievi u jgħaddi dik l-opinjoni mingħajr interferenza mill-awtoritajiet pubbliċi. Dan l-istess Artiklu 10 jgħid li meta wieħed jeżerċita l-libertà tal-espressjoni, din iġġorr magħha dmirijiet u responsabbiltajiet u din hi suġġett għal kundizzjonijiet u restrizzjonijiet li huma neċessarju f’soċjetà demokratika bħal meta dik l-informazzjoni tkun tikkonċerna integ- rità territorjali, sigurtà pubblika, protezzjoni għas-saħħa jew morali, fejn tidħol protezzjoni jew drittijiet ta’ persuni oħra fost oħrajn.
Il-Knisja Kattolika taqbel ma’ dan l-artiklu f’din il-konvenzjoni? Ikun kollu inutli li l-Knisja titkel- lem fuq id-drittijiet tal-bniedem, jekk wieħed minn ħdanha, safa bi drittijiet imċaħħdin u b’ħalqu magħluq.
IT-TORĊA
AVVIŻI u REKLAMI
Tel: 25900-230/235
Email: [email protected]
TQASSIM FIL-ĦWIENET
Tel: 25900-211
Email: [email protected]
Ikkuntattjana
Il-Gvern li jixpruna l-progress
Hon. JULIA FARRUGIA PORTELLI/Segretarju Parlamentari Għar-Riformi, Ċittadinanza u Simpli kazzjoni tal-Proċessi Amministrattivi
Għawdxi kienu ilhom is- snin jitolbu biex dawn il- faxxikli jiġu trasferiti f’Għawdex biex huma jkunu jistgħu jagħmlu riċerki min- għajr il-ħtieġa li kull darba jiġu Malta, għax ikunu jist- għu jaċċessawhom mill-Uf- ċċju tar-Reġistru Pubbliku f’Għawdex stess. Il-ħolma tan-nutara u l-pubbliku nġe- nerali Għawdxi issa saret realtà.
U la qed nitkellem fuq Għawdex, ma nistax ma nsemmiex laqgħa oħra siew- ja li kellna mal-Fondazzjoni OASI. Iltqajna magħhom biex inkomplu niddiskutu dwar ir-riforma tal-kanna- bis. M’hemm l-ebda dubju li l-OASI ilha snin twal tgħin lil ħafna u ħafna nies. M’hemm l-ebda dubju li għandna x’nitgħallmu mill- esperjenzi li għaddew minn- hom u kien għalhekk li, biex ngħid hekk, ħadna ħsieb li jkunu fost l-istakeholders li niltaqgħu u niddiskutu magħhom. In-nies li jmexxu l-OASI, kif ukoll dawk li jieħdu ħsieb għaqdiet vo- lontarji oħra, jixirqilhom kull rispett.
Kif jixirqilhom kull rispett dawk li x-xogħol tagħhom ipoġġihom
f’ċerti perikli u ċerti dif - kultajiet, proprju għax ix-xogħol tagħhom huwa li jipproteġu lis-soċjetà. Li jip- proteġu lilna lkoll. Qed ngħid dan b’referenza għall- każ li kellna din il-ġimgħa fejn membru tal-Korp tal- Pulizija, Simon Schembri spiċċa f’qagħda kritika - Isptar Mater Dei proprju waqt li kien qiegħed jagħmel dmiru.
Ċertament li l-membri tal-forsi tas-sigurtà, fosthom il-membri tal-Korp tal-Pu- lizija ħaqqhom kull rispett u rridu noqogħdu attenti ħaf- na biex lil dawn l-istituzz- jonijiet insaħħuhom u mhux nimminawhom. Mhux qiegħda ngħid li m’għand- niex nikkritikawhom. Mela le. Fejn jonqsu għandna nik- kritikawhom, imma l-iskop tagħna għandu dejjem ikun li nsaħħuhom, u mhux li nimminawhom. Kull kritika għal xi skop ieħor, partiko- larment għal skop politiku, hija kundanabbli.
Il-progress jaf iġib miegħu problemi. Kultant mhux problemi żgħar. Biex dawn il-problemi jkunu evitati, ir- ridu nħejju biex inkunu nist- għu nlaħħqu mat-tibdiliet meħtieġa li l-progress iġib miegħu. Irridu nnaqsu l-bu- rokrazija u nżidu l-ef ċjen- za.
Grazzi għal diversi miżu- ri li ttieħdu mill-gvern pre- żenti, il-familji Maltin u Għawdxin qed jibqagħlhom aktar us l-but. U qed ngħid il-familji, u mhux l-in- dividwi, għax grazzi għall- fatt li n-numru ta’ nisa li daħlu s-suq tax-xogħol żdied b’mod qawwi, hawn familji li llum qegħdin jirrea- lizzaw li affarijiet li -im- għoddi kienu biss jistgħu joħolmu bihom, illum jist- għu jagħmluhom realtà. Se nsemmi eżempju li ltqajt miegħu riċentement. Kopp- ja ħbieb tiegħi, li għandhom żewġt itfal, li sa ħames snin ilu kienet tiddependi mis- salarju tar-raġel, illum qiegħda ddaħħal aktar mid-
doppju sempliċiment għax l-omm ħatfet l-opportunità u ħarġet taħdem.
Din il-koppja, li kienet tgħix f’appartament bix-xe- wqa dejjiema li xi darba jgħixu f’dar b’ġardina żgħi- ra, qaltli li proprju ftit tal- ġimgħat ilu għamlu kon- venju u dak li sa ħames snin ilu setgħu biss joħolmu bih, issa se jsir realtà. Ma kinitx biss iż-żieda d-dħul li was- slithom biex jagħmlu dan il- pass, għax, kliemhom, ħa- du vantaġġ mill-inċentivi li daħħal il-gvern preżenti bħat-tnaqqis t-taxxa tal- boll għal dawk li jixtru l-ew- wel u t-tieni proprjetà. Il- Gvern ħa inizjattivi oħrajn li wasslu biex jissaħħaħ is-suq tal-proprjetà. Fost dawn hemm ir-restawr ta’ djar an- tiki u l- di ta’ ċnus. Inizjat- tivi li servew ta’ stimolu ad- dizzjonali għal din l-indust- rija.
Il-fatt li aktar nies qegħ- din jinvestu l-proprjetà, biex issa nagħti eżempju tal-“problemi” li l-progress
jista’ jġib miegħu, żdiedu ħafna t-talbiet għar-riċerki. Fil-fatt, -ewwel tliet xhur ta’ din is-sena, daħlu mad- war 7,300 talba aktar għar- riċerki meta mqabbel mal- istess perjodu tas-sena l- oħra – żieda ta’ 11%, li turi kemm il-proprjetà f’pajjiżna hija b’saħħitha. Minkejja din iż-żieda, ma kien hemm l-ebda problema. Ma kien hemm l-ebda problema għax ilqajna għalihom. Ħad- na miżuri biex innaqqsu l-burokrazija. Grazzi għal dawn il-miżuri, iż-żmien tal-ipproċessar minn Iden- tity Malta, li taqa’ taħt ir-res- ponsabbiltà tiegħi, niżel għal sitt ijiem, minkejja li l- liġi tippermetti sa għaxart ijiem ta’ ħidma.
Il-progress li qed nirreferi għalih qiegħed jolqot ukoll lill-Għawdxin u għalhekk ħadna ħsieb li nirrestawrar u nitrasferixxu għal Għaw- dex 70 faxxiklu li jiġbru - hom indiċi li ġew insinwati f’Għawdex bejn l-1902 u l- 1930. In-nutara u l-pubbliku


12 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018


Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 13


14 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 OPINJONI
IL-POLITIKU LI JAF JIPPJANA
Joseph Muscat hu bnie­ dem li jfassal bis­sabar u l-għaqal dak li jkun se jagħmel. Hekk hu magħmul u din hi ħaġa tajba.
L­ewwel ma rajna dan kollu kien meta daħal t-tel- lieqa għat-tmexxija tal-Par­ tit Laburista, wara ir-riżenja ta’ A red Sant. Dlonk li tħabbar ir-riżultat, hu ħa b’idejn min ġie warajh, Dr Abela, u talbu l-koperazz­ joni tiegħu. Ħaġa li seħħet bi sħiħ. Wara dan, int­ laqgħtet tajjeb l-għażla min- naħa tal-Gvern ta’ Lawrence Gonzi li George Abela jkun il-President tar-Repubblika. Kienu x’kienu l-intenzjoniji­ et tal-Gvern tal-Partit Nazz­ jonalista, Dr Abela qeda din il-funzjoni b’mod impekk­ abbli. Meta spiċċa minn dan l-uf ċċju, Dr Abela qeda lill- pajjiż f’xi ħaġa ta’ interess nazzjonali bla ma wera, fejn daħal hu, xi interess politi­ ku partiġġjan. Bħala Presi­ dent Emeritus, Dr Abela
JOE MICALLEF STAFRACE / [email protected]
baqa’ jissimbolizza lill-Istat Malti u ma reġax lura għal xi lotta politika.
INDAFA
Meta sar mexxej, Joseph Muscat sab partit imnaddaf minn dak mhux mixtieq li kien inġemgħa matul is- snin. Bicca xogħol kbira ta’ Alfred Sant li hi marbuta għal dejjem ma’ ismu. Dan b’ammirazzjoni kbira.
Meta sar mexxej, Joseph Muscat wera li diġà kien jaf is-servizzi ta’ min kellu jkompli juża l-partit, x’bid- liet kienu jidhru opportuni u lil min kien se jiġbed lejn il-partit.
Issemmiet il-kelma MOV­ IMENT biex il-partit ikollu dirgħajn li jħaddnu iżjed. Iwasslu għal pajjiż magħqud u mhux xi klassiżmu li għadda żmienu. Muscat kien jaf jiddawwar b’esperti u żgħażagħ mimlijin ħeġġa biex ikun jaf xi jwiegħed lill-poplu l-programm elet­ torali tal-elezzjoni ġenerali tas-sena 2013 u l-wegħda li
dan jitwettaq. Is-slogan “dak li nwiegħdu nwet­
tqu”.
KUNTRAST
Issa ejja naraw kif dan kollu jikkuntrasta bil-kbir ma’ dak li raj­ na l-kampanja ħdan il-Partit Nazzjonalista biex jinħatar kap ġdid wara d-disfatta li l-Partit Nazzjonalista ġarrab -elezzjoni tas-sena 2013 u
dik tas-sena 2017.
Ta’ min josserva li waqt
il-kampanja Laburista għall- ħatra ta’ mexxej, ħadd ma nfexx f’xi tgħajjir wieħed fuq l- ieħor. Dif­ ferenti
kien il-każ tal-PN. Hemmhekk rajna erba’
kandidati jinqasmu tnejn u tnejn: Adrian Delia u Frank Portelli minn naħa u Perici Calascione u Chris Said minn naħa l-oħra.
Bl-ewwel tnejn isemmu n-nuqqasijiet tal-gvern Nazzjonalista u l-falliment nanzjarju li kien qed iħab­ bat wiċċu miegħu il-Partit Nazzjonalista u bit-tnejn l- oħra isemmu dak li allegat fuq Delia, Daphne Caruana Galizia.
NINNOTAW
Ninnotaw li f’din il-kam­ panja Simon Busuttil tefa’ l- piż tiegħu wara Said, l-aktar wara li ddeskrivih bħala politiku b’esperjenza minis­ terjali. Aktar minn hekk, ma ninsewx li Busuttil wera l-fehma li Delia kellu jirtra l-kandidatura tiegħu. Waqt il-kampanja għal Kap, lil Delia rajnieh akkumpanjat minn ċorma nies li dwarha bdew jiġu ndikati dak u l- ieħor. L-istess sar wara li Delia nħatar kap.
TMAQDIR
Differenti minn Muscat, partit ġdid għal Delia j sser tmaqdir lil ta’ qablu. Qal li ma jridx partit ta’ elitisti u partit tal-avukati (minkejja li hu nnifsu avukat). Żgur li kellu quddiem għajnejh liż- żewġ eks-deputati kapijiet, jiġi eri lil Beppe Fenech Adami, Mario DeMarco, lil Comodini Cachia, lil Karol Aquilina u lil Jason Azzo­ pardi. Maqdar lil dawk li vvotaw mal-Gvern ta’ Mus­ cat dwar il-liġi tal-vjolenza domestika.
Naturalment Delia ma ji­ stax ma jinkwetax bl-atti­ tudni li qed jieħu l-Viċi Kap attwali, Robert Arrigo. Dan hu bniedem li la għandu bżonn lil Delia u lanqas lill-Partit Nazzjonalista.
Hu issa stabbilit li dwar Delia ma torbotx qalbek ma’ dak li jgħid illum għax m’in­ tix ċert li għada jew pitgħa­ da ma jkunx se jgħid il-kon­ tra. Dan rajnieh l-każ tal-bejgħ tal-każin tal-PN ta’ Fleur-de-Lys. Wara ’l ħafna kliem min-naħa tiegħu, li l-każini jrid iqajjimhom u jagħmil­ hom ċentri ta’ attività,
issa rajna li dawn il-każini se jinbiegħu. Dan sar minn wara dahar il­membri tal­ istess kumitat tal- każini bħalma stqarru l-miftuħ uħud minnhom
b’rabja mistennija.
Qalulna tal-PN tal-lum li
jridu partit li jżomm lill- bniedem ċ-ċentru ta’ kol­ lox. Qed jippreżentaw dan bħallikieku din hi ħaġa ġdi­ da għall-PN. Allura taħt it-tmexxija ta’ qabel, Borg Olivier, EFA, Gonzi u Busut­ til, il-bniedem kien miż­ mum l-ġenb? U jekk kien hekk, allura il-PN lil min kellu ċ-ċentru tal-attenz­ joni?
DIŻGUSTANTI
Qalilna Delia li jrid jagħmel gwerra lill-korru­ zzjoni. Lil Delia ngħidulu li mhux ilablab imma jġib il- provi u jara li ħadd l-PN ma jostakola l-investigazz­ jonijiet.
Ma nistennew ebda osta­ kolu u ebda basten r-roti l-każ hekk imsejjaħ ta’ rċevuti foloz li dwaru rri­ du nafu l-fatti. Imissu jistħi ukoll Jason Az­ zopardi li jagħmel allegazzjonijiet ser­
jissimi kontra l- Korp tal-Pulizija l-kuntest tal- investigazzjoni dwar il-qtil ta’ Daphne u mitlub
ma jistaħbiex wara l-privileġġ parla- mentari iżda jtenni kliemu barra l-Kam­ ra, baqa’ m’għamil- hiex.
Dwar dan ħareġ ta’ raġel id-Deputat Stellini tal-PN li qal, s-sustanza, li meta wieħed jagħmel alle- gazzjonijiet serji għandu jkun lest bil-provi f’idejh biex jissostanzja dak li jkun allega.
Mhux hekk ġab ruħu Jason Azzopardi. Tal-mistħija.
FERĦ
Fraħt ħafna meta sirt naf li l-Arċisqof Patri Ġorġ Frendo OP, Arċisqof ta’ Tira­ na-Durres -Albanija ngħa­ tamill-GvernAlbaniżiċ-ċit­ tadinanza Albaniża. Dan bħala rikonoxximent u ħajr għall-ħidma f’dak il-pajjiż. Nafu kemm f’dak il-pajjiż Patri Ġorġ qed jaħdem għall-għaqda u trankwillità fost ir-reliġjonijiet kif ukoll ħdima fost il-fqar. Insellem lill-patrijiet Dumnikani l- oħrajn -Albanija, lill- Għawdxi Dun Manuel Cu- tajar, lill-membri tal-MU- SEUM u lil volontiera Mal- tin u Għawdxin li jmorru jagħtu daqqa t’id f’dak il- pajjiż.


DWAR MALTA, L-WEROPA U L-BQIJA (196)
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 15
DWAR IL-ĠERMANJA U L-EWROPA
ALFRED SANT/[email protected]
Ħafna entużjasti ta’ Ewropa magħquda jemmnu li l-interess
Ewropew għandu jieħu d- dritta fuq l-interess nazzjo- nali. Mhux billi dan tal-aħ- ħar jintesa imma billi jaċċet- ta d-dixxiplina tal-kompro- messi li jridu jsiru biex l-Ew- ropa tingħaqad. Il-komp- romessi li qegħdin jaħsbu hom jirrekjedu li l-pajjiżi differenti jċedu partijiet, uħud sostanzjali, tas-sovra- nità tagħhom u jgħadduha lil xi organu ċentrali “Ewro- pew”.
S’issa, kien hemm diversi oqsma fejn din il-ħaġa seħ- ħet. Dan ġara b’mod sħiħ fejn il-poteri kollha għad- dew lill-Kummissjoni Ewro- pea, speċjalment fejn iqumu kwistjonijiet kummerċjali li għandhom x’jaqsmu mat- tmexxija tas-suq wieħed Ewropew.
Ġara b’mod spezzettat, fejn jidħlu oqsma oħra, bħat-tmexxija taż-Żona Ew- ro jew taż-Żona Xengen. F’dawn l-oqsma, għalkemm daħlet forma ta’ tmexxija komuni, l-istati membri ba- qgħu jżommu id qawwija fuq il-mod kif jittieħdu d- deċiżjonijiet.
Hu għalhekk siewi li wieħed jibqa’ attent għal xi tkun il-pożizzjoni ta’ pajjiżi differenti (jew aħjar tal- gvernijiet tagħhom) ħdan l-UE meta jkunu qegħdin jitħasslu linji ġodda għal kif l-UE għandha tiżviluppa. Ħaġa ċara mbagħad: jekk hemm pajjiż li aktar mill-oħ- rajn, jistħoqqlu dan it-tratta- ment, dan hu l-Ġermanja – l-aktar wieħed importanti politikament u ekonomika- ment għalkemm s’issa mhux militarment. X’għandha f’“moħħha” l-Ġermanja dwar il-futur tal-Ewropa?
L-AĦĦAR ŻMIEN TA’ MERKEL?
Sa ftit aktar minn sentejn ilu, il-Kanċillier Merkel kie- net tiddomina l-mod kif l-UE tiżviluppa l-politika tagħha – bil-lajma, bi pru- denza kbira, pass wara l- ieħor. Merkel kienet diġà fost l-aktar mexxejja li ilhom l-poter u ħadd ma seta’ jik- kontesta s-suċċess politiku tagħha f’pajjiżha. Imbagħad qamet il-kriżi tal-immig- razzjoni. Hi ħadet pożizz- joni “ġeneruża”.
Offriet merħba sħiħa lir- refuġjati u l-immigranti res- qin mil-Lvant Nofsani. Għamlet hekk bla ma wisq ikkonsultat lil ħaddieħor, la f’pajjiżha u lanqas barra minnu – mentri sa dak il- waqt, qabel tagħmel mossa, kienet tħalli lil kulħadd jgħid tiegħu l-ewwel.
Din il-pożizzjoni urtat lil ħafna votanti Ġermaniżi tal- partit tagħha – is-CDU, id- Demokristjani – u tal-alleat politiku tagħha mill-Bavar- ja, is-CSU, il-Kristjan Soċjali. Tat in-nar lill-populisti tal- lemin estrem. Qabel, dawn kienu qegħdin jiffokaw fuq it-tmexxija tal-ewro. Mal- kriżi ekonomika u nanzjar- ja tal-2008 u wara, meta ż-Żona Ewro kienet taħt pressjoni kbira bil-biża’ li tikkrolla, il-populisti tal-le- min kienu rebħu appoġġ qawwi.
Huma għafsu fuq il-ħtie- ġa li l-Ġermanja ma tispiċ- ċax tħallas għat-taħwid ta’ ħaddieħor. Biss, il-mod kif Merkel ħadmet biex din il-kwistjoni tiġi mrażżna, raqqad l-avvanz tagħhom. Il-wasla tal-immigranti u l- mod kif Merkel ippożizzjo- nat ruħha tathom nifs ġdid,
biex jikkontestaw il-politika tal-partiti l-kbar.
Merkel spiċċat attakkata bis-sħiħ u mdgħajfa ħdan il-partiti li jappoġġjawha. L-akbar sostenn li sabet kien minn fost is-Soċjalisti De- mokratiċi, l-SPD, alleati magħha gvern ta’ koalizz- joni. Huma wkoll bdew jitil- fu l-appoġġ fost il-poplu. Il-Kanċillier kellha tgħaġġel biex tara kif se tinnegozja mal-President Erdogan ħalli t-Turkija ma tħallix aktar immigranti u refuġjati jers- qu lejn l-Ewropa. Irnexxiel- ha f’dan il-għan imma anke hekk, reġgħet urtat mexxejja oħra Ewropej li xejn ma ħadu gost jarawha l-ewwel tiftaħ dirgħajha għall-immi- granti deħlin -Ewropa, im- bagħad tinnegozja ma’ Er- dogan biex twaqqafhom. U ż-żewġ każi, dehret li qis- ha qiegħda tagħmel hekk f’isem l-Ewropa kollha.
Sakemm waslet l-elezzjo- ni ġenerali tal-Ġermanja f’Settembru tas-sena l-oħra, id-dwejjaq tal-istess Ġerma- niżi kien baqa’ qawwi. Il- partiti li jappoġġjaw lil Mer- kel tilfu ħafna voti, għal- kemm baqgħu fuq qud- diem. Is-Soċjalisti ġabu l- agħar riżultat tagħhom mit- Tieni Gwerra Dinjija lil hawn. Għall-bidu, b’Martin Schulz imexxihom qalu li se jmorru -Oppożizzjoni. Me- ta Merkel, issa mdgħajfa sew politikament, ma rnex- xilhiex tagħmel koalizzjoni mal-partiti l-oħra (il-Ħodor u l-Liberali), is-Soċjalisti qablu li jerġgħu jagħmlu huma koalizzjoni mal-parti- ti “tagħha”. Aċċettaw din il- ħaġa -interess nazzjonali li l-Ġermanja titmexxa minn gvern stabbli.
IS-SOĊJALISTI U L-EWROPA
Politikament, is-Soċjalisti għamlu ftehim ma’ Merkel li tahom saħħa l-gvern bil- wisq aqwa milli kienu jiġ- ġusti kaw ir-riżultati eletto- rali li kisbu. Il-Ministeru tal-Finanzi (li qabel kien im- mexxi b’id tal-ħadid minn Wolfgang Schauble, veteran tas-CDU u magħruf bħala
aħrax d-di ża tal-interessi ta’ pajjiżu), tal-affarijiet bar- ranin u tal-politika soċjali ngħataw lilhom.
Ħafna fehmu dan bħala sinjal li l-koalizzjoni ġdida se tkun qiegħda tħarrek il-miżuri lejn għaqda akbar -Ewropa. Dik kienet il-linja tas-Soċjalisti. Uħud mill-es- ponenti tagħhom ssru kif l-aqwa raġuni għaliex is- Soċjalisti kellhom jidħlu f’din l-koalizzjoni (meta ħafna qisuha bħala suwiċi- dju politiku) kienet preċiża- ment biex jassiguraw li l- Gvern Ġermaniż ma jibqax lura aktar milli jimbotta po- litika “Ewropea”. Qaluli dan uħud li min-naħa tas- Soċjalisti Ġermaniżi kienu nvoluti t-tħejjija tal-prog- ramm ta’ tmexxija tal-koa- lizzjoni.
Huma raw li bil-wasla ta’ Emmanuel Macron l-presi- denza ta’ Franza, kienet in- fetħet triq ġdida li minnha seta’ jerġa’ jitlaq il-“mutur” Franko-Ġermaniż biex isaħ- ħaħ l-għaqda Ewropea.
S’issa, ftit twettqu minn dawn it-tamiet. Il-Ministru tal-Finanzi ġdid, is-Soċjalist Olaf Scholz li qabel kien sindku tal-belt ta’ Hamburg, jidher li jaqbel mal-linja ta’ tmexxija li Schauble kien isegwi qablu dwar iż-Żona Ewro. Żamm l-istess uf ċjali li kellu Schauble. Qiegħed jimmira biex bl-ebda mod il-Ġermanja ma tissogra li tagħmel xi nefqa li tkun ak- tar mid-dħul l-baġit tal- Gvern (ħaġa li bħal Schau- ble, ħafna Ġermaniżi jqisu bħala dnub li ma jistax jin- ħafer... imma mhux is-Soċ- jalisti, talanqas sa fttit taż- żmien ilu...)
Il-prioritajiet nanzjarji li s-Soċjalisti qegħdin jimbot- taw l-kabinett ta’ koalizz- joni ma tantx jinħassu diffe- renti minn tal-lemin: il-fon- di ġodda li l-gvern Ġerma- niż jista’ jonfoq għandhom imorru għall-immigrazzjo- ni, għall-pensjonijiet u għall- ħarsien ambjentali. Sadanit- tant, il-fehma għadha qaw- wija fost il-partiti li jappoġġ- jaw lil Merkel kontra li ej- jes Ġermaniżi jintużaw ħalli jinbnew xi fondi taż-żona li
skont huma, iservu biss biex isalvaw lill-pajjiżi ħalja tas- sud mill-konsegwenzi tal-ir- responsabbiltà tagħhom.
Fuq kollox, hemm reżis- tenza kbira għal kull bidla t-tmexxija tal-Ewropa li lill-Parlament Ġermaniż tneħħilu l-poter li għandu biex jiddeċiedi kif għand- hom jintefqu fondi Ġerma- niżi meħtieġa għall-ħarsien taż-Żona Ewro. Pożizzjoni bħal din tmur għal kollox kontra s-sens tal-proposti li l-President Macron ilu jim- botta tul l-aħħar sena.
U għalkemm dawn il-po- żizzjonijiet jitilqu l-aktar mil-lemin tal-gvern ta’ koa- lizzjoni mmexxi minn Mer- kel, hemm rappreżentanti Soċjalisti f’dan il-gvern ma jidhrux imdejqa bihom.
BEJN POPULISTI, ĦODOR U LIBERALI
Is-sabiħa hi li barra l-koa- lizzjoni bejn CDU-CSU u s-Soċjalisti l-Bundestag Ġermaniż, il-partiti li hemm biex jorbtu u jħollu huma l-populisti tal-Alternative fur Deutschland, l-AfD, (l- Alternattiva għall-Ġerman- ja) tal-lemin “estrem” li hi l- aqwa partit -Oppożizzjoni; il-Liberali; il-partit tax-Xel- lug (eks-komunista) u l-Ħo- dor. Dwar kwistjonijiet Ew- ropej, dawn il-partiti qed jiskjeraw hekk: L-AfD hu kontra kull integrazzjoni aktar qawwija tal-Ġermanja -UE. Il-Liberali, li dejjem jappoġġjaw l-interessi tan- negozji Ġermaniżi, -aħħar snin – wara li tilfu kull siġġu li kellhom l-Parlament Ġermaniż meta ssieħbu f’koalizzjoni ma’ Merkel – issa saru partit ewro “xetti- ku”. Il-Partit tax-Xellug dej- jem kien kontra li l-Ġerman- ja tintelaq wisq ħdan l-UE. U allura l-uniku partit li jinsab barra l-koalizzjoni u li jappoġġja bis-sħiħ inizjattivi Ewropej hu dak tal-Ħodor.
Tħares lejha kif tħares lej- ha, ix-xena politika Ġerma- niża ftit toffri prospetti ta’ xi rankatura kbira t-twettiq malajr ta’ proġetti ġodda lejn binja aktar avvanzata tal-Ewropa.


16 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018
TIEĠ DIFFERENTI
MINN TA’ QABLU
INTERNAZZJONALI
Ilbieraħ iddominat l-aħbar taż-żwieġ tal-Prinċep Harry u Meghan Markle. Ċerimonja mill-isbaħ li saret l-kappella tas-Seklu 15 l- Kastell ta’ Windsor. Huma issa se jkunu magħrufa bħala d-Duka u d-Dukessa ta’ Sus- sex. Il-Prinċep Harry kiser it-tradizzjoni rjali għax id- deċieda li jilbes u jżomm iċ-ċurkett taż-żwieġ.
Dan it-tieġ imma kien ferm u ferm differenti minn dawk li ġew qabel. Tieġ li juri kif anke l-familja rjali qed ikun hemm it-tibdil f’dawn iċ-ċerimonji. Kien tieġ li h spikkat id-diversi-
tà.
Jekk nieħdu it-tieġ ta’
Lady Diana naraw li dak kien ġibed folol kbar. Minn dak iż-żmien kien hemm di- versi tiġijiet oħra fosthom dak ta’ Fergie u Andrew, So- phie u Edward u Kate u Wil- liam. Imma dan hu tieġ li tista’ tgħid li kien ferm u ferm differenti. Din id-darba spikkat id-diversità.
Ma kinux ftit dawk il-per- suni anki r-Renju Unit li kkummentaw fuq id-diversi- tà li kien hemm. Jikkummen- taw kif f’tiġijiet irjali li saru qabel ma tantx setgħu jiden- ti kaw ruħhom magħhom.
Din id-darba kienet differen- ti. Id-dehra ta’ Oprah Win- frey, ftit wara dehret Serena Williams. Ma naqsux id-dik- jarazzjonijiet ta’ Rev Michael Curry, fejn hu kkwota lil Martin Luther King Jr. Im- bagħad rajna ukoll lil Sheku Kanneh Mason, il-mużiċist ta’ kulur li rebaħ il-BBC Young Musician of the Year. Dan imkien mal-kor ikanta “This Little Light of Mine”, li tindaqq ħafna knejjes Afri- kani u Amerikani. Ma’ dawn trid iżżid lil Rose Hudso Wilkin, li hi l-ewwel mara sewda li għandha ir-rwol ta’ Queens Chaplain.
I
her li kien se jkun attakk ter- roristiku Franza, f’liema attakk aktarx li kien se jintu- ża splussiv jew valenu tossi- ku.
Permezz ta’ operazzjoni li wettqu l-Pulizija Franċiżi nqabdu żewġ aħwa Eġizzja- ni suspettati li kienu se
jwettqu dan l-attakk. Il-Ministru tal-Intern
Franċiż ikkummenta fuq l-arresta u qal li kollox jindi- ka li kien qed jiġi ppreparat attakk terroristiku. Din l-aħ- bar inħarġet ftit jiem wara li sar attakk f’Pariġi fejn raġel qatel persuna b’daqqiet ta’ sikkina u fera ħames per- suni oħra.
Ikompli jin rex il-virus tal-Ebola l-Kongo
Hekk kif -aħħar sigħat kompla jin rex il-virus tal-Ebola r-Repubblika De- mokratika tal-Kongo, uf ċja- li tas-saħħa qed jitfgħu it-ta- ma tagħhom f’vaċċin li qed jintuża bħala esperiment bl- għan li din il-marda qerrieda tkun kontrollata.
Fl-aħħar jiem ġew irrap- portati każi ġodda u kien
hemm 25 mewt minħabba l-Ebola. Ħafna minn dawn l-imwiet diġà ġew konfer- mati li ġew ikkawżati mill- virus tal-Ebola. L-Organiz- zazzjoni Dinjija għas-Saħħa (WHO) bagħtet kunsijja ta’ xejn inqas minn 5,000 vaċċin. Dan il-vaċċin għadu qed jiġi studjat dwar l-effettività tiegħu kontra dan il-virus.
Sfrattat dak li seta’ kien se jkun attakk terroristiku ieħor Franza
l-Pulzija Franċiża rnex-
xielha tisfratta dak li jid-


INTERNAZZJONALI
L-IMWIET TA’ TFAL HUMA TRAĠEDJI
....imma għandhom isiru simbolu politiku?
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 17
l-immaġini ta’ individwu jsofri jew li miet traġedja, għalkemm iħallu impatt kbir, dawn ma jkollhomx ef- fett għal tul twil ta’ żmien. Pereżempju jekk nieħdu l- każ ta’ Aylan Kurdi, it-tifel Sirjan, naraw li waqt li nħoloq għagħa għal diversi jiem u anke nġabret ħafna għajnuna, kollox beda jmaj- na wara ftit jiem. Wara ftit ġimgħat Aylan tista’ tgħid kien kważi intesa.
Għaliex jiġri dan? Iseħħ dan għax il-problemi politiċi u soċjali kbar d-dinja mhu- miex problemi individwali. Lanqas jistgħu jissolvew tlieta jew erba’ xhur. Dawn huma problemi kollettivi u kontinwi. Prattikament ri- tratti individwali ta’ tfal, joħolqu għagħa għal mu- ment jew ftit żmien. Sa- kemm ma jkunx hemm azz- joni umanitarja u azzjoni politika sostnuta, is-sof- ferenzi u traġedja tal-massa se jibqgħu għaddejjin.
Irridu niftakru li dawk it- tfal li qed naraw f’dawn ir-ritratti li jagħmlu impatt u li spiċċaw simboli politiċi, nalment huma nies. Irridu inkunu kawti meta mbagħ- ad nibdew nisimgħu n-nar- rattivi politiċi, li jġibu lil dawn it-tfal bħala martri għal kawża li tkun għad- dejja, meta dawn l-istess tfal lanqas biss jifhmu jew jafu x’inhu dak il-kun itt.
Layla għalkemm mhix il- kawża - jiġi eri dik li was- slet biex bdiet azzjoni, xorta waħda tibqa’ traġedja. Għandna t-telf ta’ ħajja uma- na -ewwel ftit xhur tagħha kawża ta’ kun itt. Traġedja li tqajjem il-mistoqsija dwar l-imwiet ta’ tfal li jispiċċaw simboli politiċi. Traġedja li ħalliet dulur kbir l-familja ta’ Leila, li ftit żmien ilu kien tilfu wild ieħor traġedja. It-traġedja ta’ Leila se jiġril- ha bħal oħrajn tintesa wara ftit jiem? U magħha, tkom- pli l-indifferenza lejn dak li qed jesperjenza l-poplu Pal- estinjan.
Fl-eqqel tal-kriżi Sirjana, meta eluf fuq eluf ta’ Sirjani ħarbu mill- pajjiż u bdew jagħmlu vjaġġi perikolużi lejn it-Turkija, id-dinja kienet ixxukkjata bil-mewt tat-tifel Aylan Kur- di. L-immaġini tiegħu wiċċu l-isfel fuq ix-xtajta daru mal-erbat irjieħ tad-dinja f’kemm ilna ngħidu. Warajh kien hemm sitwazzjonijiet oħra ta’ tfal li mietu traġed- ji kawża ta’ kun itt. Min għamel ħoss mod u min ieħor. Ftit jiem ilu biss, kell- na l-każ tat-tarbija ta’ tmien xhur Layla Ghandour.
Kienet b’mod normali f’dar f’Gaza. Ftit bogħod minn fejn kienet qiegħda kien hemm protesti kbar minn mijiet ta’ Palestinjani. Zijuha Ammar Rezeq mar
biha fejn kienu qed isiru l-protesti biex isib lill-familja tiegħu. Ix-xena li sab quddi- emu kienet dik ta’ sparar ta’ gass tad-dmugħ minn sulda- ti Iżraeliti. Iddeċieda li jirri- torna lura. Imma kien tard wisq. Lajla spiċċat mietet. Min-naħa Palestinjana bdew jgħidu li din mietet minħab- ba gass tossiku li belgħet b’wieħed mit-tobba imma jgħid li din kienet qed tbati ukoll minn kundizzjoni f’qa- lba.
Isem Layla tniżżel ma’ ak- tar minn 50 Palestinjan li nqatlu bejn l-14 u l-15 ta’ Mejju. Il-mewt ta’ Layla mill-ewwel bdiet titqies bħa- la simbolu għar-reżistenza Palestinjana. Il-Hamas orga- nizza wkoll il-funeral tagħ- ha.
M’hemm ebda dubju li l- mewt ta’ tarbija f’dawk iċ-ċirkostanzi, akkumpanja- ta minn ritratti u lmati tal-qraba tagħha f’dispra- ment għat-telfa tagħha, hi xi ħaġa li se tqanqal in-nies. Xeni simili se jqanqlu lin- nies, anki n-naħa l-oħra tad-dinja. F’ħin qasir Layla saret simbolu ta’ kriżi politi- ka internazzjonali.
L-istess kif kien ġara l- każ ta’ Aylan Kurdi, it-tifel Sirjan. Hu kien sar il-wiċċ tal-kriżi tar-refuġjati Sirjani. Imbagħad s-sena 2016 raj- na lil tifel ieħor, miksi kollu trab u demm, u dan beda jir- rappreżenta l-kun itt l-gw- erra ċivili s-Sirja.
Dan imkien ma’ persuni oħra li saru s-simbolu tat-traġedja tal-immigranti
l-Mediterran.Imma minn dan kollu toħroġ mistoqsija. Għaliex ritratt ta’ persuna waħda jagħmel daqstant impatt imma mbagħad hemm l-indifferenza lejn qtil ta’ massa ta’ nies? Il-kun itt f’Gaza ilu għaddej. L-istess s-Sirja, l-Jemen, il-kriżi Myanmar, il-kun itt tal-Oromo, il-gwerra ċivili s-Somalja, il-kun itt d-Darfur, il-kun itt -Iraq u l-Afganistan fost oħrajn. Kun itti li s-sena 2015 hu kalkulat li ħallew mal- 170,000 persuna mejta.
U waqt li hemm din l-in- differenza, ritratt ta’ tarbija maqtula f’kun itt, kapaċi joħloq tant rabja u emozz- jonijiet. Spjegazzjoni għal dan jingħataw mill-psikolo- gi. Dan l-effett isejħulu psy- chic numbic. Dan hu dak li aktar ma numri ta’ mwiet traġedji jiżdiedu, aktar il- bniedem inaqqas mill-em- patija tiegħu u minn dik ix-xewqa li jgħin.
Din hi l-ispjegazzjoni li tingħata għaliex id-dinja tfalli milli tirrispondi għall- qtil tal-massa u gwerrer. Fi kliem il-psikologi, il-bnied- em jagħti kas aktar meta jkollok traġedja tinvolvi persuna, tarbija jew mara waħda, milli problema li tkun qed toqtol ħafna nies. Il-bniedem jirrispondi b’mod immedjat biex jgħin jew jipproteġi persuna waħ- da imma mbagħad jekk in- numri ta’ dawk f’dif kultà jiżdiedu, l-istess bniedem ma jirrispondix b’mod pro- porzjonali għal dan.
Imma lil hinn minn dan,


18 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 OPINJONI TAĦT ID-DELL
TAL-“EWWEL TA’ MEJJU”
OLIVER NICHOLAS DE GAETANO / [email protected]
Naħseb li meta l-qar- rejja tat-Torċa jit- fgħu għajnejhom
fuq dan it-titlu, se jkun hemm min jgħid li l-“Ewwel ta’ Mejju” diġà għadda u li dan l-artiklu jmissu deher tliet ġimgħat ilu. L-“Ewwel ta’ Mejju” hija data impor- tanti ħafna l-kalendarju ta’ pajjiżna għaliex ha jingħata ġieħ lil kull min bil-ħidma tiegħu qed jiżvolġi xi atti- vità li tkabbar il-ġid tal- pajjiż. Għalkemm ‘Jum il- Ħaddiem’ jiġi darba s-se- na, id-drittijiet tal-ħaddiem u r-rispett lejh irridu naħsbu hom u niddefenduhom matul is-sena kollha. Illum ‘Jum il-Ħaddiem’ huwa ċċelebrat formalment tista’ tgħid mad-dinja kollha bħa- la manifestazzjoni ta’ soli- darjetà bejn il-ħaddiema, kif ukoll b’enfasi fuq is-salvag- wardja tad-dinjità ta’ kull min qiegħed d-dinja tax- xogħol. Għaddew kważi għoxrin ġurnata minn meta assistejna għall-manifes- tazzjoni enormi li lkoll tpaxxejna biha Pjazza Tri- toni, b’hekk għadna taħt id- dell tal-‘Ewwel ta’ Mejju’! Filwaqt li esperjenzajna din il-manifestazzjoni meravil- juża, irridu niftakru t-triq iebsa biex il-ħaddiem kiseb id-drittijiet li qed igawdi. Il- Partit Laburista u l-General Workers Union, l-akbar Un- jin li hawn l-gżejjer Maltin, kienu minn ta’ quddiem
biex ħadmu għad-drittijiet tal-ħaddiema.
IL-VALURI TAL-PL ISPIRATI MILL-ENĊIKLIKI
Matul is-Seklu Dsatax kompliet ikkargat ir-Ri- voluzzjoni Industrijali. Waqt li l-kapitalisti kienu qed jin- vestu biex ikabbru l-pro- duzzjoni, id-drittijiet tal- ħaddiema bħala fattur tal- produzzjoni baqgħu sejrin mill-ħażin għall-agħar. Għal- hekk il-Papa Ljun XIII ħareġ l-ewwel Enċiklika soċjali Rerum Novarum -1891, if- fokata fuq il-ħtieġa għal titjib l-kundizzjonijiet tal- klassi tal-ħaddiema. Il-mes- saġġ intlaqa’ tajjeb l-gżejjer Maltin u kien ta’ ispirazzjo- ni għal dawk li waqqfu l- Partit Laburista Malti. Fil- fatt, l-ewwel laqgħa tal- Partit Laburista (dak iż- żmien bl-isem ta’ Camera del Lavoro) saret l-15 ta’ Marzu tal-1921, proprju għeluq it-tletin sena mill- pubblikazzjoni ta’ dan id- dokument soċjali. Matul is- Seklu XX tliet Papiet oħra indirizzaw dan is-suġġett importanti. Għeluq l-er- bgħin sena tar-Rerum No- varum, il-Papa Piju XI ip- pubblika l-Quadragesimo anno -1931 kontra l-ka- pitaliżmu sfrenat u l-komu- niżmu bħala theddida għal- libertà tal-bniedem. Għad- dew tletin sena oħra u l-Pa-
pa Ġwanni XXIII ħareġ il- Mater et Magistra -1961. Hawnhekk il-Knisja Katto- lika t-tagħlim tagħha qalet ċar u tond li l-Istat għandu jintervjeni fejn jidħlu l-kura tas-saħħa, l-edukazzjoni u l- akkomodazzjoni soċjali. Dawn huma kollha valuri li l-Partit Laburista tambar fuqhom mill-ewwel jum tat- twaqqif tiegħu. Fuq kollox, gvernijiet Laburisti kienu wara l-implimentazzjoni ta’ miżuri soċjali għal titjib l- ħajja tal-ħaddiema Maltin u Għawdxin. F’għeluq il-mitt sena tar-Rerum Novarum, il-Papa Gwanni Pawlu II ħareġ l-Enċiklika Centesi- mus annus -1991. Hawn- hekk enfasizza l-ġustizzja soċjali u ekonomika lwaqt li kkundanna r-ripressjoni tal-popli u saħaq fuq id-dritt tal-ħaddiema li jiffurmaw assoċjazzjonijiet, inkluż un- jins, għall-ksib tad-drittijiet li jistħoqqilhom. Apparti mill-Enċikliki, -1 ta’ Mejju tal-1955 il-Papa Piju XII kien iddikjara dan il-jum bħala l- festa ta’ San Ġużepp Ħad- diem biex il-ħaddiema Kat- toliċi kollha jiċċelebraw dan l-avveniment spirtu ta’ għaqda.
JUM IL-ĦADDIEM
Fl-Att XXX tal-1975 dwar il-Festi Nazzjonali u Btajjel Pubbliċi Oħra (Kap 252), l- ‘Ewwel ta’ Mejju’ huwa
stabbilit bħala btala pubb- lika. Madankollu l-ewwel darba li ġiet iċċelebrata din il-festa kien -Isla -1926 bil-ħidma ta’ John F. Marks, li kien il-President tal-Każin Laburista tal-lokal. Dan it- tagħrif insibuh l-ktieb ‘Bandiera Ħamra: L-Ewwel ta’ Mejju f’Malta’, ta’ Joe Borg (Serje SKS Nru 36). Sakemm dan l-avveniment ġie stabbilit d-dinja kollha, inkluż f’Malta, mhux kollox kien ward u żahar. Din il- kisba ġiet wara li kien hemm ħaddiema li ħarġu għon- qhom u anke ħallew ġild- hom. Fiċ-ċaqliq bikri -Istati Uniti tal-Amerika l-pulizija sparaw u qatlu żewġ ħad- diema waqt ‘strike’ -1886 ġewwa fabbrika f’Chicago. Sena wara l-Istat ta’ Oregon iddikjara Labor Day bħala festa pubblika. Fl-1894 La- bor Day saret festa federali rrikonoxxuta minn tletin Stat, u aktar tard ġiet iċċelebrata mill-Istati kollha. Labor Day enfasizzat il-kis- ba tal-ġurnata tax-xogħol bil-limitu legali ta’ tmien sigħat. ‘Jum il-Ħaddiem’ - Ewropa u -Amerika jaħbat f’xhur differenti. Fl-Ewropa ‘Jum il-Ħaddiem’ jiġi -Ew- wel ta’ Mejju, -Amerika dan idur mal-kalendarju u jiġi ċċelebrat -ewwel Tnejn ta’ Settembru. L-aqwa punt huwa li l-ħaddiem illum għandu l-kenn permezz ta’ strutturi legali biex ma jkunx abbużat minn dawk li jħaddmu.
Ħaddiem kuntent u b’saħħtu jagħmel differenza u dan għandu jgħin biex jintlaħqu l-miri ekonomiċi. Fl-1867 Karl Marx d-Das Kapital kiteb hekk: “[...] jum tax-xogħol mingħajr limitu jaffettwa ħażin is-saħħa tal- ħaddiem u minħabba f’hekk tkun qed tinqered ir-riżorsa meħtieġa għall-produzz- joni”. Il-jum tax-xogħol ta’ tmien sigħat kien l-ewwel suġġett diskuss meta twaqqfet l-Organizzazzjoni Dinjija tax-Xogħol (ILO) - 1919. Dan wassal għall- Hours of Work (Industry) Convention. Sal-2016 din il- Konvenzjoni kienet irrati - kata minn 52 pajjiż, inkluż Malta.
Il-Kostituzzjoni Repubb- likana ta’ Malta (1974) tisħaq fuq in-numru ta’ sigħat tax- xogħol kif ukoll fuq dawk il-bene ċċji kollha li għandu dritt għalihom kull min jaħdem.
L-EWWEL TA’ MEJJU TAL-2018
Il-folol kbar li nġabru l- Belt Valletta wasslu messaġġ b’saħħtu li dan il-Moviment mhux se jħalli lil ħadd i xkel il-progress li permezz tiegħu il-gżejjer Maltin saru l-għira tal-bqija tal-Ewropa. L- għaqda u l-lealtà l-Partit Laburista huma ċ-ċavetta tas-suċċess. Fid-diskors tal- okkażjoni, il-mexxej Labu- rista sser kif il-prinċipji jirrappreżentaw id-differen- za kbira li tiddistingwi dan il-Moviment. Huwa żied li l-ġid kollu li qed jitqassam qed imiss lil kulħadd, u li n- nies f’riskju ta’ faqar dejjem qegħdin jonqsu. Il-Prim Ministru enfasizza żewġ fatti b’rabta mal-ġid li qed ingawdu. L-ewwelnett, għall-ewwel darba -istorja ta’ pajjiżna l-baġit tal-2018 ma żdiditx taxxa waħda. It- tieni nett, bis-suċċess tal- politika ekonomika qed naraw l-aktar rata baxxa ta’ qgħad kemm ilha tinżamm l-istatistika mill-1947. Dr. Jo- seph Muscat tkellem ukoll dwar l-IVF fejn qal li l-gvern tiegħu huwa l-vuċi ta’ dak ir-raġel li jrid isir missier, ta’ dik il-mara li trid issir omm. Hawnhekk nixtieq inkompli billi nislet direttament mid- diskors tal-mexxej biex inkun żgur li ma nbiddel l- ebda kelma:“Malta hija dik iż-żagħżugħa li trid xogħol aħjar. Malta hija dik il-mara li trid trabbi ‘l uliedha f’ambjent aħjar. Malta hija dak ir-raġel bieżel li jaħdem, iżda li jrid biżżejjed ħin ma’ familtu. Malta hija dik l-anz- jana u dak l-anzjan li jrid pensjoni biżżejjed biex ikun jista’ jferraħ lin-neputijiet. Malta hija dawk il-ġenituri li jridu joffru dar komda lil uliedhom. Malta hija dak l- investitur li qed jara f’din il- gżira potenzjal li tikber u tkun ċentru ta’ attività kum- merċjali b’teknoloġiji tal-fu- tur”.
KLIEM TAD-DEHEB
Bl-aħħar battuti tal-mani- festazzjoni ta’ din is-sena, żgur li ħafna bħali li ħassewhom kommossi bil- kliem li ħareġ minn qalb il- Prim Ministru meta qal: “Din hija Malta li ħlomt biha għaxar snin ilu. Din hija Malta tal-Aqwa Żmien. Din hija Malta ta’ Għada”.


RAJT U SMAJT Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 19
MISS MIEGĦU U IĠRI LEJN L-ISPTAR ĦA TIEĦU T-TITQIBA TAT-TETNU
Waħda mill-mardiet li għandna f’dan il-pajjiż hi dik ta’ kemm inżommu stat tajjeb proġetti li jkunu saru. Hi xi ħaġa li taraha b’mod kontin-
wu u din taħt kull gvern, li naraw li jsir proġett ikun sa- biħ imma imbagħad ma ssirx manutenzjoni tiegħu kif suppost. Morru l-band- li li saru ftit xhur ilu u taraw
dan b’għajnejkom.
Jekk tmorru f’San Pawl il-
Baħar ħdejn it-Torri Wigna- court taraw li hemmhekk ftit snin ilu kien sar proġett li kien tajjeb ħafna. Kien
proġett li sebbaħ iż-żona. Minn dak inhar ‘l hawn ftit li xejn sar xogħol għaż-żam- ma tiegħu. Illum allaħares xi tifel imiss mal-ħadid li hu ilqugħ t-tarf ta’ dan il-bel-
veder li jagħti għal fuq il-ba- ħar. Jekk it-tfal imissu mal- ħadid tista’ tmur tiġri bihom lejn l-isptar ħa jieħdu l-injez- zjoni tat-tetnu. Nittamaw li tittieħed azzjoni.
Tal-mistħija -Aħrax
Buġibba: blitz biex titnaddaf
M’hemmx kliem aħjar biex tikkundanna dak li qed isir -Aħrax tal-Mell- ieħa, għajr il-kelma tal-mist- ħija. Dan hu post frekwentat minn ħafna kaċċaturi li jżommu stat tajjeb u nadif. Imma meta l-post ma jkunx qed jintuża mill-kaċċaturi issa dehra oħra. Kull tip ta’ ħmieġ u tkissir.
Jidher li l-importanti għal
xi wħud hu li jmorru u jibq- għu deħlin bil-karozza sa taħt is-siġar.
Hemm min ġab provvista ta’ injam biex ikollu għal di- versi barbeques matul il-ġim- għat tas-sajf.
Xi ħadd ieħor saħansitra għamel anke speċi ta’ żona magħluqa bl-injam. Dan imkien ma’ kwalunkwe tip ta’ skart ieħor.
Vandaliżmu u kliem oxxen l-parkHtal-familja
emm bżonn ta’ ferm
u ferm aktar infurzar l-park tal-familja. Waslil- na ritratt fejn jidher li l- post mhux nieqes mill- vandaliżmu fosthom kliem oxxen.
Jidher ukoll li f’xi parti- jiet hemm nuqqas ta’ nda-
fa.Wieħed jistenna azzjoni immedjata biex dan il- proġett jinżamm stat tajjeb ħalli jkompli jitgaw- da minn diversi familji Maltin u barranin.
Minn din il-paġna ilna għal dawn l-aħħar xhur inħambqu u niġbdu l- attenzjoni dwar il-proble- ma ta’ skart f’ċerti żoni. Ngħidu bla tlaqieq li kemm il-Gvernukemmil-kunsill jippuvaw jagħmlu li jist- għu.
Nafu li l-Gvern iddedika għadd ta’ riżorsi u għandu servizz ef ċjenti ta’ ġbir. Il- problema imma hi li l-ab- buż ta’ rimi ta’ skart f’Bu- ġibba hu wieħed kbir. Isir kemm minn Maltin u kemm minn barranin. In- furmat li -aħħar jiem saret
laqgħa li ha jidher li ħa se- hem is-Segretarju Parlam- entari Silvo Parnis u s-Seg- retarju Parlamentari Deo Debattista.
Jidher li kien hemm qbil lijsirblitzta’tindif.Nitta- maw ukoll li wara dan jiż- died l-infurzar.


20 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 TAGĦRIF
IS-SAQAF MAESTUŻ TAL-KNISJA
TA’ ĠIEŻU FIR-RABAT
PETER PAUL CIANTAR
L-aħbar kera u ta’ swied il-qalb li ħasdet lil Malta kollha (partiku- larment lir-Rabtin) kien meta smajna li ċeda parti mis-saqaf ta’ fuq l-artal tal-Knisja ta’ Santa Marija ta’ Gesu’ aktar magħrufa bħala Ta’ Giezu l-lokal tar-Rabat. Dan kien l-lejl tat-23 ta’ Awwissu 2017. B’xorti tajba f’dak il-ħin ma kien hemm ħadd l-Knisja. L-appell ta’ għajnuna immedjata wasal, il-ħsara ġiet irranġata u l-pit- tur Adonai Camilleri Cauchi pitter dik il-parti li ġġarrfet.
Il-pittura ta’ Adonai ddur mal- gura ta’ Ġesù Kristu minħabba li l-patrijiiet Franġiskani Minuri huma magħrufa bħala “Ta’ Ġieżu” isem li ġiebu magħhom minn Sqallija. Din il-pittura l-ġdida tagħti dimensjoni speċjali bħal qisek qed tħares lejn il-ġenna. Il-pittura vera- ment kompliet issebaħ il- korsija ta’ dan it-tempju Ġużeppin. Issa dan is-saqaf tal-korsija huwa xogħol ta’ tliet artisti u l-pittura tiegħu saret f’perjodi differenti.
Fil-parti tas-saqaf ta’ fuq
il-Kor naraw ix-xogħol ta’ Giovanni Battista Conti, pit- tur magħruf ħafna għall-pit- tura li għandu l-Knisja San Ġorġ r-Rabat Għawdex. Dan il-pittur kien Taljan minn Ruma u ħadem fuq il-pittura tal-Knisja Ta’ Ġieżu meta kien ġa kellu madwar 70 sena; u dan kien s-snin 50 wara t-Tieni Gwerra Din- jija. Fis-saqaf ta’ fuq il-Kor ta’ din il-knisja, Conti pitter l-erba’ virtujiet mill-isbaħ. Naraw ukoll it-twelid ta’ San Franġisk. In-naħa l-oħra naraw il-mewt ta’ San Franġisk. Fin-nofs tal-pittu- ra, Conti pitter lil San Franġisk l-glorja tiegħu. Ji- ena personalment inqis dan ix-xogħol ta’ Conti l-Knisja Ta’ Ġieżu bħala wieħed mill-aħjar xogħlijiet tiegħu.
Imbagħad snin wara, il-pittur Paolo Camilleri Cauchi (li kien alljiev ta’ Conti) pitter il-korsija u kompla bl-istil tal-pittura tas-saqaf ta’ fuq il-Kor (il-pit- tura ta’ Conti) biex b’hekk is-saqaf ta’ din il-knisja jkol- lu armonizzazzjoni sħiħa.
Dan kien l-bidu tas-snin 70 u għalkemm huwa xog- ħol bikri ta’ dan il-pittur Għawdxi u ta’ fama ... xorta waħda huwa xogħol tabil- ħaqq sabiħ u movimentat. Il-pittura ta’ Camilleri Cau- chi s-saqaf tal-knisja hija maqsuma tliet arkati. L-ewwel arkata hija marbuta mal-Papa Pawlu V1 u
mad-devozzjoni kbira tiegħu lejn il-Madonna. Fit-tieni ar- kata naraw il-glorja ta’ San Ġużepp u t-tielet arkata hija marbuta ma’ Santa Chiara.
Meta tkellimt mal-pittur, il-Kavallier Camilleri Cauchi qalli li l-karriera tiegħu din kienet l-ewwel biċċa xogħol kbira li huwa lesta għall- knejjes. Qalli li kellu biċċa xogħol iebsa li għalkemm ried iżomm l-istil tiegħu, xorta waħda ried li jarmo- nizza l-pittura tiegħu ma’ dik li ġa kien hemm ta’ Con- ti. Għalhekk l-ġnub tas- saqaf Camilleri Cauchi pitter bħal ‘mitri’ u hom għamel użu minn sistema monokro- matika. Ir-raġuni: għax hekk għamel Conti l-pittura tiegħu fuq il-Kor.
Barraminnhekk, il-pittur Camilleri Cauchi qalli li oriġinalment il-patrijiet ta’ din il-knisja, fosthom il- Gwardjan ta’ dawk iż-żmini- jiet Patri Pierre Battista Far- rugia, xtaqu li jagħmlu l-pit- tura n-navi u mhux l- korsija. Fil-fatt huwa għamel abbozz għal dan il-ħsieb. Iżda wara l-ħsieb tbiddel u saret il-korsija. Kien hemm ippjanat li jsiru wkoll il- gu- ri ta’ qaddisin Franġiskani mat-twieqi tal-korsija, iżda f’dawk iż-żminijiet il- nanzi ma kinux jippermettu għal- kemm it-talba kienet waħda raġonevoli ħafna.
Il-pittur qalli wkoll li l- fatt dan il-ħsieb baqa’
f’moħħ il-patrijiet tant li ak- tar riċenti saret dekorazzjoni mat-twieqi fuq disinn tiegħu stess, u mpittra wkoll minn Adonai Camilleri Cauchi li huwa n-neputi tiegħu.
Hawn wieħed isemmi li d-dekorazzjoni sabiħa tas- saqaf tal-korsija ta’ din il-knisja hija tar-Rabti u bravissimu Ġużeppi Galea.
Dan is-saqaf maestuż u li jarmonizzasewwamal-Knis- ja Ta’ Ġieżu tkompla s-sena 2004 u hawn daħal il-pittur Rabti Joseph Sultana li għamel il-pittura fuq l-altar maġġur l-post tal-koppla ċatta. Hawn il-pittur Sultana pinġa s-simboli tal-Ewkaris- tija. Iżda din il-parti ċediet tant li l-pittura saret trietaq u l-pittur Sultana b’għafsa ta’ qalb qalli li ġabar biss parti żgħira minnha u li se tinżamm tifkira.
B’xorti tajba li l-erba’ qad- disin Franġiskani Minuri li wkoll huma pittura ta’ Paolo Camilleri Cauchi li qegħdin l-kantunieri (il-pendenti) ta’ fuq l-artal maġġur, ma ġralhom xejn meta ċediet din il-parti tas s-saqaf .
U hawn tajjeb li wieħed is- emmi li l-pittura għal din il-koppla ċatta tal-knisja ta’ Ġieżu r-Rabat, għaddiet minn diversi ħsibijiet tal-arti tant li -imgħoddi għaliha kien hemm ukoll abbozz ta’ Conti u wara anki sar ab- bozz ieħor ta’ Paolo Ca- milleri Cauchi.


OPINJONIJIET
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 21
Fr MARK MONTEBELLO / [email protected]
ĊENSURAT
Bil-krozza
Fr MARIO ATTARD / [email protected]
Għalhekk, u kif stajt, imxejt l-aħħar metri fejn kellhom bżonni. U hekk qdejt dmiri mija l-mija. Madankollu, meta ġejt biex nerħilha lura, ma aħtx nimxi. U bħal dak il-plejer imgerbeb mal-art wara li qala’ daqqa bil-kif waqt daħla kerha l-futbol, kelli nipparkja. Noħroġ il- mobajl u nċempel lil patri tar-riserva biex jiġi u jib- dilni. Emmnuni! F’dak il- waqt immaġinajt tal-istreċer deħlin l-grawnd ħalli joħo- duni bil-ġiri lejn id-dressing rum.
Minħabba li kont ippar- kjat l-kuritur t’isfel u mistrieħ fuq ir-rejls tal-ħajt, kienu ħafna l-ħaddiema tal- isptar li waqfu biex jaraw x’kien ġrali. U jien ismagħni ngħidilhom. Wara kollox ni- sma’ tant uġiegħ ta’ ħaddieħor għaġeb għax xi ħadd jisma’ ftit tiegħi? Intant... Bil-mod il-mod irħejtilha lejn il-kwartieri tagħna. U l-Mulej bagħtli l- anġlu! Il-patri l-ieħor li kien hemm miegħi x-xift u li dlonk ħadli l-pejġer. Sadan- ittant għamilt kuntatt mal- patri tar-riserva u ftehma li jiġi ftit ħin wara.
L-uġiegħ baqa’ jippersisti. Għalhekk, wara li ċempilt lil xi nies li tassew iriduli l-ġid, issuġġerewli mmur sal- emerġenza. Imma ma stajtx immur waħdi. Għax ma sta- jtx nimxi bl-uġiegħ li kelli. Tal-emerġenza bagħtuli
porter b’qalbu tad-deheb li ħadni hemm. Kemm ħassej- tni stramb fuq is-siġġu tar- roti! Is-soltu huwa jien li nil- taqa’ ma’ dawk li jkunu fuq is-siġġu tar-roti. Iżda illum l-istorja nqalbet ta’ taħt fuq!
Minn naħa l-oħra aqta’ kemm beda jagħtini daħk fuq is-siġġu tar-roti! Dan għax bdejt niftakar f’Patri Piju, il-qaddis tal-pjagi. Fil- fatt, lill-porter li kien qed isuqni, għedtlu: “Qed nis- tħajjilni Patri Piju! Imma x’differenza kbira hemm be- jni u bejn Patri Piju!” U ngħidx! Jien, l-verità, lan- qas għadni bdejt u xammejt dak li għamel Patri Piju. Aħseb u ara! ...”
Fit-triq aqta’ kemm iltqajt ma’ ħaddiema tal-isptar. Min jgħidli ħaġa u min oħra. Madankollu, li kieku kelli nagħsar ir-reazzjoni tagħ- hom ngħid li lkoll urew l- għoġba tagħhom għal dak li ġrali. “Ħeqq ħabib!” weġibt lil wieħed minnhom. “Is- soltu nkun indur man-nies jien. Iżda llum se dduru naqra bija intom”.
U hekk għamlu tafux! Għax l-imħabba li rċevejt mit-tabib, mill-infermieri, mill-porters, mill-kerers u, saħansitra, mis-sekjuriti li qagħdet miegħi l-kamra tal-istennija tal-isptar, tas- sew li nibqa’ ngħożżha matul ħajti kollha. Lanqas ma rrid ninsa lill-ħaddiema tal-ekstrejs! Kemm imxew
miegħi bi ħlewwa liema bħalha.
“M’għandek xejn. Ġbidt ftit il-legament”, qalli t-ta- bib. “Għall-erwieħ! Grazzi Mulej!” dlonk weġibtu. “Il- morda għandhom bżonni. Għalhekk ma nistax nibqa’ wieqaf għal ħafna jiem”. Mela tabib ieħor, ħabib tiegħi, biex jiċċajta qalli: “Issa llum aħna nberkuk”. Għal dan il-kumment, l- waqt li tbissimt, dort lejh u għedtlu: “U veru beriktuni! Kemm qdejtuni bi mħabba!” Ħadt gost li apprezza l- kumment.
Wara li spiċċat din il- konverażazzjoni rħejnielha lejn il-kwartiri tagħna l-kap- pillani. Din id-darba kien kerer li mexxieni s-siġġu tar-roti. Wara li wasalna u qgħadt bilqiegħda erġajt ċempilt lil dawk li ħadu ħsiebi. U hawn hu s- suġġeriment brillanti: ara tiddubbax krozza. U dak hu li għamilt. U hekk, għall- bqija tal-ġurnata, il-patri, n-naqra li mexa, mexa bil- krozza! Bil-mod il-mod!
Il-krozza għallmittni nis- tqarr ħaġa ma’ Ġob: ħajti buffura riħ (Ġob 7:7). U veru! Għax lli b’saħħti u lli s-siġġu tar-roti u bil- krozza! Mela Mulej fakkarni li ħajti tgħaddi malajr! Għinni ngħixha nħobbok u nħobb lil oħrajn. U, f’każ li ninsa, fakkarni naqra l- krozza! Amen.
Il-ħajja tabilħaqq misteru. Ma tafx minn xiex tkun se tgħaddi. U, ċertu affarijiet, jiġu fuqek mingħajr lanqas biss ma tkun taf kif.
Dan l-aħħar għaddejt minn esperjenza simili. Me- la għajtuli biex immur f’sala partikulari. Is-sejħa kienet urġenti. Għalhekk itlaq kol- lox u startja l-magna ħa tasal l-ħin! Iżda x’ġara ħbieb? Dak li qatt ma bsart li jiġri! Daqs għoxrin jew ħamsa u
għoxrin metru ‘il bogħod mid-destinazzjoni tiegħi, n-naħa ta’ sieqi x-xellugija, sewwasew n-naħa t’isfel tagħha, ħassejt qarsa u weġgħa. Dik l-għaġla sf- raxxnata li kont għaddej biha aqta’ kif niżlet. Miskin l-ispidomiter! Kif il-minu- tiera ġriet b’ħeffa kbira lejn iż-żero!
Kelli nieqaf. Almenu għal ftit sekondi. L-uġiegħ kien kbir wisq. Ma aħtux!


22 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 TAGĦRIF IMFAKKRA L-KUNSINNA
TAL-EWWEL BIRRA
Il-Birrerija Farsons iċċe- lebrat id-90 sena anniver- sarju minn meta f’April
1928 għamlet l-ewwel kun- sinna tal-birra tagħha, Far-
sons Pale Ale, f’Ħal Qormi, għall-festa ta’ San Ġorġ, u biex titfakkar din l-okkażjoni storika sar riċeviment l- Kunsill Lokali ta’ Ħal Qor-
mi. Waqt li enfasizza s-sini - kat ta’ Ħal Qormi -istorja ta’ Farsons, iċ-Chairman tal- Grupp Farsons, is-Sur Louis A Farrugia ta ħarsa lejn mu-
menti storiċi matul dawn id- disgħin sena, li jorbtu lill- kumpanija ma’ din il-loka- lità. Waqt li għamel xebh bejn il-ħami tal-ħobż, li għalih Ħal Qormi hu magħruf sew, u l-birra, is- Sur Farrugia spjega li l-birra xi kultant hi deskritta bħala “ħobż likwidu” (liquid bread). Bħal l-każ tal-ħobż Malti, it-tliet ingredjenti ewlenin tal-birra huma l-ħmira, il- qamħ u l-ilma. Kemm il- ħobż kif ukoll il-birra, t- tħejjija rispettiva tagħhom, jeħtieġu wkoll il-ħin biex jif- fermentaw. “Kemm Ħal Qormi kif ukoll Farsons għaddew minn xi żminijiet ta’ s da matul l-aħħar seklu. Għall-bidu, il-familja Farru- gia kellha magna tad-dqiq ( our mill) u fabbrika tal- għaġina l-Ħamrun, iżda meta din il-magna tad-dqiq sfat meqruda r-rewwixta tas-Sette Giugno -1919, il- fabbrika nbidlet f’faċilità li tipproduċi l-carbon dioxide, u sar jisimha L. Farrugia and Sons Ltd,” spjega ċ-Ċermen ta’ Farsons.
Il-kuntatt mal-industrija tal-birra sar peress li din il- fabbrika kienet tissuplixxi wkoll provvista tal-carbon di- oxide f’dan il-qasam. L-aħwa Farrugia, fuq il-parir tat-tifel ta’ Luigi, Lewis V Farrugia, iddeċidew li jidħlu n-ne- gozju tal-birra li kien qed jik- ber. Huma ħadu d-deċiżjoni kruċjali li huma stess jipp- roduċu l-birra f’Malta, min- ok jimpurtawha. L-ewwel birrerija tagħhom l- Ħamrun kienet l-ewwel waħda għal Malta.
Dan kien pass qalbieni u innovattiv -istorja ekono- mika u industrijali tal-pajjiż. Hekk kif Ħal Qormi żviluppa u kiber, tant ieħor kibret il-birrerija Farsons. Fl- 1929, il-brewers H. G. Si- monds ingħaqdu ma’ Far- sons, lwaqt li -1948, The Malta Export Brewery - li kienet qed tipproduċi l-birra popolari ‘Cisk’ Lager - ingħaqdet ma’ Simonds Far- sons, u b’hekk iffurmaw Si- monds Farsons Cisk Ltd. Is- Sur Farrugia ta ġieħ lil mis- sieru, Lewis Victor Farrugia, li kien perit, u li kien hu li ddisinja l-pjanta tat-tieni birrerija tal-kumpanija - Imrieħel. Din il-binja storika llum qed titqies bħala parti mill-wirt industrijali storiku ta’ Malta. Bħalissa, din il- binja qed titwieled mill-ġdid bħala Park Kummerċjali tal-
ogħla standard, immexxi minn Trident Estates plc. Is- Sur Farrugia fakkar ukoll l- mibki Anthony Miceli Farru- gia, li ħa f’idejh it-tmexxija tal-kumpanija wara l-mewt għal għarrieda ta’ Lewis V. Farrugia, u kien hu li -1952 ħareġ bl-idea ta’ soft drink oriġinali bl-isem ta’ Kinnie.
“Il-motto ta’ Ħal Qormi hu Altior ab imo (Nogħla mill-baxx) u dan jirri etti wkoll l-istorja ta’ Farsons. Minn birrerija żgħira li tipproduċi għas-suq Malti, illum Farsons sar grupp di- versi kat ta’ kumpaniji s- setturi tal-ikel u x-xorb bil- għan li jsir player ewlieni r- reġjun tal-Mediterran, u lil hinn minnu,” qal is-Sur Far- rugia. Biex jitfakkar id-90 an- niversarju, is-Sur Farrugia ħabbar li Farsons qed jispon- sorja sett ta’ pitturi tal-artist Daniel Scerri. Waħda minn dawn il-pitturi se tintuża bħala First Day Cover meta tkun ippubblikata mill-Mal- tapost f’Mejju. Għal bidu dawn il-pitturi se jkunu għall-wiri f’Dar Bjorn f’Ħal Qormi, u wara jitqiegħdu - uf ċċji tal-Kunsill Lokali ta’ Ħal Qormi.
Filwaqt li rringrazzja lis- Sur Farrugia u lill-Bord tad- Diretturi ta’ Farsons, is-Sind- ku ta’ Ħal Qormi, is-Sur Jes- mond Aquilina qal: “Il-Kun- sill Lokali laqa’ bi pjaċir l- istedina ta’ Farsons sabiex infakkru din l-okkażjoni tad- 90 anniversarju minn meta l-ewwel birra tagħhom kienet ħarġet għall-bejgħ propju l-lokalità tagħna. Din l-okkażjoni tagħmilha aktar speċjali meta propju din is-sena se nkunu wkoll qed niċċelebraw il-275 anni- versarju minn meta Ħal Qor- mi ngħata d-digriet ta’ Belt mill-Gran Mastru Emma- nuel Pinto de Fonseca.
Ninsabu ferm sodisfatti wkoll bl-għotja ġeneruża li Farsons qed tagħti lill-ko- munità tagħna partikolar- ment l-qasam tal-arti u kultura.
Fl-istess waqt, inħeġġu kumpaniji oħra jsegwu l- eżempju ta’ Farsons u jagħtu xi ħaġa lura lill-komunità bħala parti mir-responsab- biltà soċjali komunitarja.” Waqt l-avveniment, il-mist- ednin kellhom l-opportunità li jduqu l-Farsons Gold La- bel Pale Ale, li hi birra speċjali għal dan l-anniver- sarju, qabel it-tnedija uf ċjali tagħha f’Mejju.


Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 23 IL-BŻONN TA’ KONSERVAZZJONI
TAS-SIĠAR TAT-TIN F’PAJJIŻNA
OPINJONI/TAGĦRIF
CLINT CAMILLERI / Segretarju Parlamentari għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali
Ftit tal-jiem ilu ftaħt seminar importanti li matulu ġew ippreżen- tati r-riżultati tar-riċerka li saret dwar il-kontroll tal- ħanfusa tat-tin u l-konser- vazzjoni tas-siġar tat-tin. Suġġett essenzjali sabiex nipproteġu lil din is-siġra u nassiguraw li ma tintilifx darba għal dejjem mill-gżej- jer tagħna.
Bħalissa l-Ministeru qed jipproduċi madwar 3,000 siġra tat-tin l-Plant Bio-
[Ritratt: JOSEPH MERCIECA - MESDC]
informazzjoni dwar speċi ta’ pesti ta’ insetti assoċjati mas-siġra tat-tin u kif wie- ħed jagħraf il-ħanfusa tat- tin li qiegħda tagħmel ħsara enormi lil din is-siġra.
Barra minn hekk, saru wkoll tliet laqgħat mar-raħħala, tnejn f’Malta u waħda f’Għawdex, fejn in- għata għar en dwar dan il-pesti u l-kura tas-siġar tat- tin u kif ukoll r-riżultat pre- liminarju tar-riċerka.
F’din il-laqgħa, dawk preżenti ngħataw ktejjeb żgħir li ġie mħejji bħala par- ti minn dan il-proġett, li h informazzjoni ta’ kif wie- ħed għandu jieħu ħsieb u jikkura is-siġar tat-tin biex nipproteġuhom mill- mard.
Barra minn hekk, biex je- vita aktar tel en ta’ siġar tat-tin, il-Ministeru qed iwettaq proġett ta’ konser- vazzjoni bil-għan li din l- ispeċi ma tiġix estinta. Il- proġett kien jinvolvi li jiġi stabbilit inventarju tas-siġar tat-tin l-gżejjer Maltin sa- biex jiġu rreġistrati u mtejba l-identi kazzjoni u jkun hemm iżjed protezzjoni ta’ dawn l-ispeċi lokali.
technology Centre li se jku- nu qegħdin jingħataw b’xejn is-sena d-dieħla lil dawk kollha rreġistrati li jkabbru din is-siġra u li kienu jew qed jiġu affettwati mill-ħanfusa tat-tin.
F’Malta l-eqdem traċċi tas-siġra tat-tin jeħduna lura għal 5000 sena ilu u l-pas- sat din is-siġra kienet waħ- da mill-aktar siġar mkabbra l-kampanja tagħna. Mad- anakollu, il-mixja taż-żmien, il-proġress u l-bidla lejn
il-globalizazzjoni wasslu biex din is-siġra qed teħodha ma’ s di kbar.
Sfortunatament, is-siġra tat-tin tisfa attakkata minn diversi insetti u bosta minn dawk li jkabbru s-siġar tat- tin mhumiex konxji tal-pesti li huma assoċjati ma’ din is- siġra u għalhekk ħassejna li kienet neċessarja kampanja biex toħloq kuxjenza dwat il-ħanfusa tat-tin u l-ħsara li tikkawża.
Tajjeb insemmi li l-proċess
tal-kontroll u l-eradikzzjoni ta’ dawn il-pesti l-gżejjer Maltin jaqa’ taħt ir-respon- sabbiltà tal-Direttorat għall- Ħarsien tal-Pjanti, li hija l-organizzazzjoni nazzjonali għall-ħarsien tal-pjanti f’Malta.
U hawnhekk nixtieq għal darb’oħra nieħu l-op- portunità sabiex nirrin- grazzjahom tax-xogħol sie- wi li jagħmlu.
Il-kampanja ta’ informazz- joni li saret kienet tinkludi
Casa Antonia tonora lill-impjegati l-15-il anniversarju
Bħala parti miċ-ċelebrazz- jonijiet tal-15-il anniver- sarju ta’ Casa Antonia Nur- sing and Residential Home, din ir-residenza laqgħet lis-Segretarju Parlamentari għall-Persuni b’Diżabiltà u Anzjanità Attiva l-Onor An- thony Agius Decelis. Hu ppreżenta trofej lill-33 im- pjegat li jaħdmu f’diversi
dipartimenti bħala rikonox- ximent għad-dedikazzjoni tagħhom u servizz eċċellenti li jagħtu lir-residenti.
Akkumpanjat mid-diret- tur maniġerjali ta’ Casa An- tonia, is-sur Edward Vella u l-maniġer ġenerali Dr Sarah Cassar, is-Segretarju Parla- mentari Agius Decelis żar id-dar u tkellem mar-resi-
denti u l-impjegati.
Sitt membri tal-istaff
kienu onorati b’mod speċjali għall-15-il sena servizz li taw, lwaqt li impjegati oħra ngħataw għar en għal aktar minn 10 snin servizz f’Casa Antonia. Kull wieħed irċie- va trofew tal-ħġieġ b’forma ta’ swan, li tissimbolizza Casa Antonia, kif ukoll
weekend break għal żewġ persuni l-Qawra Palace Hotel.
“Illum, xtaqna nagħmlu din l-okkażjoni ta’ rikonoxx- iment għall-impjegati tagħ- na biex nagħtu xhieda tas- suċċess tad-dar residenzjali tagħna. Hu pjaċir tagħna li qed nippreżentaw dawn il-premjijiet lil dawn l-im- pjegati għal lealtà tagħhom, u nirringrazzjakom ilkoll għax-xogħol siewi li tagħm- lu ta’ kuljum.
Uħud minnkom ilhom magħna minn mindu konna għadna propju l-bidu lura -2003. Kbirtu magħna, stinkajtu biex ittejbu lilkom infuskom permezz ta’ kor- sijiet speċi ċi, u ħdimtu kul- jum bla heda għall-ħtiġijiet ta’ kura għar-residenti an- zjani tagħna,” qal is-sur Ed- ward Vella.
B’akkomodazzjoni li tilqa’ 150 resident, Casa Antonia hi residenza distinta iżda af- fordabbli għall-anzjani. F’żona kwieta ġewwa Ħal Balzan li tinsab qrib il-ġon- na ta’ San Anton, dik li qabel kienet lukanda kienet in-
bidlet f’dar komda li toffri post ideali u ċentrali. Il-pri- vatezza u t-trankwillità jin- ħassu mal-ewwel hekk kif wieħed jidħol l-bini u l-ġonna tagħha.
F’Casa Antonia, ir-resi- denti għandhom programm sħiħ ta’ attivitajiet soċjali matul il-ġimgħa kollha. Dan iservi biex iżommhom at- tivi, b’keep t, crafts, log- ħob, u ħarġiet regolari lejn diversi postijiet ta’ interess madwar Malta u Għaw- dex.
Apparti li hi dar għal min jirtira, Casa Antonia toffri kura ta’ respite li ġeneral- ment teħtieġ trattament ak- tar speċjalizzat.
Il-15 anniversarju ta’ Casa Antonia se jkun infakkar b’numru ta’ avvenimenti speċjali matul l-2018. L-av- veniment pubbliku li jmiss hu Open Day f’Casa Anto- nia f’Ħal Balzan s-7 ta’ Ġunju, festa pubblika. Il- pubbliku hu mistieden iżur id-dar, jiltaqa’ mat-tim idde- dikat għal kura, u jirċievi tagħrif dwar l-għażliet ta’ kura offruti.


24 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 TAGĦRIF NOMADELFIA, IL-BELT TAL-IMĦABBA
70 sena mit-twaqqif tagħha
ROBERT ALOISIO / [email protected]
Nhar il-Ħamis 10 ta’ Mejju, Papa Franġis- ku żar il-belt speċja-
li ta’ Nomadel a Grosseto t-Toskana, imwaqqfa 70 se- na ilu minn wieħed mill-be- nefatturi kbar tat-tfal u tal- umanità, il-qassis Taljan Don Zeno Saltini.
DON ZENO SALTINI
Enzo Biagi (1920-2007), ġurnalista magħruf Taljan, li għamel snin twal ixandar fuq ir-RAI, jgħid hekk: “Naħseb li ż-żmien ta’ wa- ra l-gwerra, l-Italja kellha tliet rivoluzzjonarji veri: Don Zeno, Don Mazzolari u Don Milani. Jiena kont naf lil Don Zeno, rajtu meta ma setax jibqa’ jqaddes il-qud- diesa u kont hemm meta mar lura jiċċelebra qalb l- għelieqi, u t-tfal ta’ Nomad- el a kienu hemm madwaru u f’idejhom kellhom ġilju. Ta lill-iltiema omm. Waqqaf Nomadel a, il-belt tal-im- ħabba. Ġarrab insulti u um- iljazzjonijiet imma baqa’ jis- sielet anke meta kien marid ħafna.”
Biagi jgħid li Don Zeno kien jgħid l-prietki: “Mhux biżżejjed il-ħobż, hemm ħtieġa kbira ta’ mħabba”. Don Zeno “kien jaħseb li l- bniedem hu tajjeb u lit-tfal li kien jiġbor, għax lil ħadd ma kellhom iżjed, tahom innu li jgħid “L-omm ma għandha qatt iżjed tmut” u kien jafda- hom f’idejn mara. Fl-aħħar ġabar kollox l-kliem: “Mhux kollox kien bla fejda, mhux kollox intilef x-
Don Zeno għadda minn martirju biex iwettaq il-ħolma tiegħu
dawn it-tfal’. ‘Kif? Jekk għandek 18-il sena! Dak dal- waqt ikollu sitt snin’. ‘Iva, iva, jiena l-omm, imma dħalt...’ L-isqof kien jaf x’għamlet u qalilha: ‘Mam- ma? Imma int taf x’jiġi eri tkun omm? Kif taf? X’qiegħ- da tagħmel? Għadek żgħira! Jista’ jkun hija problema hekk kbira li -istorja din il- biċċa xogħol mhux dejjem irnexxiet. Kif tiġi tgħid li inti ommhom?”
INĦOBBHOM DAQS LI KIEKU KIENU TIEGĦI
L-Isqof kien rekkinha d- diskussjoni u hi bdiet titwer- wer li se jgħidilha le. F’ħin minnhom, meta rat li l-Isqof baqa’ jgħidilha ‘X’inti tagħ- mel? Kif se tagħmel? Taf x’ji- ġi eri? Jekk inti omm, tkun marbuta ħajtek kollha ma’ dawn it-tfal. Lesta tagħti ħajtek għalihom?
Meta rat li kienet għadha ma kkonvinċitux, qamet bil-wieqfa u, b’ġest kbir b’idejha qisha qiegħda tid- deskrivi xi ħaġa kbira ħaf- na... “Insomma, Eċċellenza, jiena nħobbhom daqs li kieku kienu tiegħi, daqslik- ieku twieldu minni’.
‘Mur qalilha – l-Isqof se jkun mal-vokazzjoni tie- għek’. Kien jammiraha bil- bosta: ‘Jekk tifel fetaħ ħalqu u qal il-kelma mamma, mhux se jkun l-isqof li jagħ- laq dawk ix-xufftejn. Din hi d-deċiżjoni tiegħi u din ġejja minn Alla u mill-Knisja.’”
FAMILJI ĠODDA
Wara Irene, tfajliet oħrajn ħassew il-vokazzjoni ta’ omm u bdew irabbu l-iltie- ma ta’ Nomadel a, li tinsab qrib il-belt ta’ Grosseto u li qabel kienet kamp tal-kon- ċentrament. Wara Irene, waslu Maria Teresa, Norina, Jemina, Giselda, Elis, Enrica, Ada, Sirte, Zaira... u Anna.
U b’Anna, għarusa ta’ Ne- lusco, Don Zeno kkonvinċa ruħu li kellu jinvolvi l-kop- pji miżżewġin żgħażagħ f’tiġdid komunitarju fuq l- eżempju tal-ewwel komuni- tajiet Insara. Fis-26 ta’ Di- ċembru 1947, Don Zeno żewweġ lil Nelusco u Anna u waqt l-istess ċelebrazzjo- nijiet fadalhom ħames ulied iltiema abbandunati. Biż- żmien, dawn l-ulied saru ħamsin u koppji oħra miż- żewġa għamlu bħalhom. Hekk dawn l-ulied sabu fa- milja f’Nomadel a, għand “le mamme di vocazione” jew l-familji tal-koppji miż- żewġa bil-kliem li Ġesù qal fuq is-salib lil ommu u lill- appostlu Ġwanni: “Mara, hawn hu ibnek. Ibni, hawn hi ommok.”
NOMADELFIA
Nhar l-14 ta’ Frar, 1948, it- test tal-Kostituzzjoni ta’ din il-belt ġie f rmat fuq l-artal tal-Knisja. Hekk, l-Opera Piccoli Apostoli saret Noma- del a, li bil-Grieg t sser
xejn”. Hekk hu”.
IL-BIDU
Id-disa’ minn tnax aħwa, Don Zeno twieled nhar it-30 t’Awwissu, 1900, f’Fossoli, Carpi, l-provinċja ta’ Mo- dena, -Italja ta’ fuq. Il-fa- milja tiegħu kienet waħda ta’ agrikolturi għonja. Tlieta oħra minn ħutu għażlu l- ħajja reliġjuża, fosthom oħtu Marianna, magħrufa wkoll bħala Mamma Nina. Ta’ 14- il sena, Zeno ddeċieda li jie- qaf mill-istudju u beda jaħ- dem -ażjenda agrikola tal- familja, fejn intebaħ bir-re- altà iebsa tal-ħaddiema, li minnhom tgħallem it-teoriji Soċjalisti.
Fl-1917, żmien l-Ewwel Gwerra Dinjija, Zeno nqa- bad bil-lieva. Hawn fehem l-importanza tat-tagħlim taj- jeb. Spiċċa jiddibatti ma’ sul- dat sieħbu li kien ateu u an- arkiku li kien jara l-Krist- janeżmu u l-Knisja ostaklu għall-progress uman. Xtaq jgħidlu li l-problema kienet -inkoerenza ta’ ċerti Insara, imma ma rnexxilux.
Bil-ħsieb li jsir avukat, hu- wa ggradwa l-Liġi mill- UniversitàKattolikata’Mi- lan. Iżda fehem li s-sejħa ve- ra tiegħu kienet għal saċer- dot. Għalhekk studja t-teo- loġija u l- loso ja u ta’ 30 sena kien ordnat qassis mill- Isqof ta’ Carpi Giovanni Pranzini, li kien hu li għad- dielu l-esperjenza tiegħu l- ħidma soċjali, u kien il-gwi- da spiritwali tiegħu l-voka- zzjoni saċerdotali.
Dak iż-żmien, u wara t-Tieni Gwerra Dinjija, -It- alja kien hemm ħafna faqar. Don Zeno ra b’għajnejh ir- realtà u ried jagħti sehmu biex jibdilha. Fl-1931, inħa- tar Viċi Kappillan tal-Knisja ta’ San Giacomo Roncole. Hawn waqqaf l-Opra tal- Appostli Żgħar (Opera dei Piccoli Apostoli) biex jiġbor l-iltiema tal-gwerra u t-tfal abbandunati u jroddilhom lura d-dinjità tagħhom ta’ bnedmin.
IRENE, L-EWWEL “MAMMA”
Imma Don Zeno ma damx ma ntebaħ li dawn it-tfal żgħar għandhom l-istess ħtieġa kbira ta’ kull tifel u ti a oħra. Kienu jeħtieġu omm li trabbihom daqslik- ieku tagħha. Beda jafdahom f’idejn żgħażagħ iżjed ma- turi, imma ġo h ma kienx sodisfatt. Imbagħad ġrajja partikolari malajr urietu x’kien hemm bżonn.
Fl-1941, Irene Bertoni, tfajla ta’ 18-il sena, studenta tal-Liċeo, ħarbet mid-dar biex issir omm ta’ dawn it- tfal. U saret l-ewwel “mam- ma di vocazione” jiġi eri omm, mhux għax miżżewġa, imma għax imsejħa biex trabbi t-tfal ta’ ħaddieħor. Mhux kulħadd sabha ħa fa biex jaċċetta din l-idea. Seħ- bitha Fina, tirrakkonta hekk dwar Mamma Irene: “Irene marret għand l-Isqof. Kienet qiegħda tibża’ li l-Isqof se jgħidilha le! U hi qaltlu: ‘Eċċellenza jiena omm ta’
Don Zeno kien ittimbrat Komunist


TAGĦRIF
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 25
lejn l-anzjani, li anke meta mhumiex f’saħħithom, jibq- għu l-familja u jiġu megħ- juna mill-aħwa kollha tal- komunità. Ibqgħu mexjin f’din it-triq, tinkarnaw il- mudell tal-imħabba frater- na”.
“Nirringrazzjakom għall- affett u l-klima ta’ familja li biha lqajtuni,” irringrazzja- hom mill-ġdid il-Papa. Iż- żgħażagħ ta’ Nomadel a laqgħuh b’żifna sempliċi. “Kienet laqgħa qasira imma mimlija sinji kat u emozzjo- ni; neħodha miegħi, speċjal- ment t-talb. Nieħu miegħi l-uċuħ tagħkom: l-uċuħ ta’ familja kbira bit-togħma qawwija tal-Vanġelu”.
NOMADELFIA LLUM
Nomadel a, tmien kilo- metri ’l barra minn Grosse- to, għandha territorju ta’ madwar erba’ kilometri kwadri li hom jgħixu 300 abitant, fosthom 50 familja. Skont il-Liġi Kanonika, No- madel a hija parroċċa ffur- mata minn familji u lajċi mhux miżżewġa, lwaqt li għar-Repubblika Taljana din hija assoċjazzjoni privata ta’ ċittadini. Il-membri ta’ No- madel a jaħdmu ħdan il- komunità bla ma jitħallsu. Ix-xogħol jarawh bħala att gratwit ta’ mħabba u bħala responsabbiltà kondiviża. Il-propjetà hija kollettiva, u dak li tipposjedi jkun biss biex tista’ tgħix ħajja dinji- tuża. Il-familji ta’ Nomadel- a jgħixu “gruppi famil- jari” magħmula minn erba’ jew ħames familji, b’20 sa 35 ruħ f’kull grupp. Issir No- madelfo wara perjodu ta’ prova ta’ mill-inqas tliet snin. Din ir-regola tgħodd ukoll għat-tfal imwielda jew milqugħa l-komunità, li hekk kif jagħlqu 18-il sena, ikunu liberi jagħmlu l-għaż- liet tagħhom. L-ulied li jħal- lu l-komunità jiġu megħju- na jidħlu d-dinja tax-xog- ħol u tas-soċjetà, u xorta jibqgħu magħqudin mal-fa- milji tagħhom.
“il-fraternità hija liġi”. Don Zeno bidel dan il-post f’ko- munità li l-membri tagħha jaqsmu kollox imkien bħal ż-żmien l-appostli.
Don Zeno ried li f’Noma- del a jipproduċu dak kollu li jkollhom bżonn: ikel, frott, twieqi, imwejjed, kulħadd imqassam djar u ħwienet tax-xogħol u f’għelieqi. Il- us hemm ġew ma jeżistux u lanqas il-propjetà privata. It-tagħlim tal-iskola ukoll kien jingħatalhom hemm ġew, imma mbagħad l-edu- kazzjoni superjuri tingħatal- hom -iskejjel pubbliċi u meta jilħqu ċerta età jidde- ċiedu huma jekk jibqgħux jgħixu f’Nomadel a jew in- kella joħorġu jgħixu għal rashom.
Iż-żmien beda għaddej, it- tfal bdew jikbru, jitgħarrsu, jiżżewġu, ikollhom it-tfal u diversi bdew anke huma jrabbu t-tfal ta’ ħaddieħor u jaddottawhom. Il-komunità waslet biex qabżet l-elf membru.
TFAQQA’ T-TEMPESTA
Imma x-xitan ma ħamilx. Mhux kulħadd kien ifaħħar l-opra ta’ Don Zeno ħdan il-Knisja u ħdan l-Istat. Be- da jissemma d-dejn li kien qed jagħmel, beda jintefa d- dell fuqu.
Fl-1952, b’digriet tal-5 ta’ Frar maħruġ mis-Sant’Uf z- ju, Don Zeno ġie ordnat jit- laq minn Nomadel a u l-ko- munità ta’ Nomadel a ddikjarata maħlula u mxerr- da. F’Novembru tal-istess sena Don Zeno u oħrajn res- ponsabbli minn Nomadeli- a sfaw imtellgħin il-Qorti, mixlijin b’qerq u dejn mhux ġusti kat. Il-kawża saret f’Bologna l-preżenza ta’ ġurnalisti mill-gazzetti Tal-
jani ewlenin u b’xorti tajba Don Zeno u sħabu nħelsu minn kull ħtija.
Imma Don Zeno ma kienx kuntent. It-tempesta baq- għet għaddejja u l-unika ar- ma ta’ di ża li kellu kienet il-pinna qawwija tiegħu. Ki- teb diversi ittri qawwija lill- Papa Piju XII u Ġwanni XXIII u lill-Kardinal Ottavi- ani. Don Zeno ma setax jis- saporti li jibqa’ ’l bogħod minn dawk uliedu li sfaw imxerrdin u li wħud minn- hom kienu anke xxellfu mal-pulizija u sabu rwieħ- hom il-ħabs.
Biex ikun jista’ jerġa’ jkun magħhom, b’għażla tiegħu, -1953, talab u kiseb il-per- mess tal-lajċizzazzjoni, jiġi- eri ma jibqax jeżerċita l-mi- nisteru ta’ qassis. Ġabarhom mill-ġdid, dam tmien snin barra mill-ministeru saċer- dotali, imma -1962 applika u kiseb mill-ġdid l-awtoriz- zazzjoni li jeżerċita l-minis- teru saċerdotali. Fit-22 ta’ Jannar, 1962 għamel għal darb’oħra t-tieni “l-ewwel quddiesa” tiegħu u l-isqof ħatru l-ewwel kappillan ta’ Nomadel a.
Don Zeno miet ta’ 80 sena nhar il-15 ta’ Jannar 1981, wara li f’Awwissu ta’ qabel il-Papa San Ġwanni Pawlu II kien laqa’ lilu u lill-komu- nità ta’ Nomadel a f’udjen- za f’Castel Gandolfo.
“RAJT B’GĦAJNEJJA”
Snin ilu, -ORIZZONT, Dun Anġ Seychell kien kiteb hekk: “Jiena kelli x-xorti nagħmel ġimgħa f’Nomad- el a u miegħi ħadt l-ewwel grupp ta’ residenti tal-Fon- dazzjoni Nazareth. Rajt b’għajnejja l-frott ta’ Don Zeno, frott it-taħbit u t-tbati- ja tiegħu. Ħassejt l-ispirtu ta
l-Evanġelju ipprattikat. Rajt is-suċċess tal-mamma di voca- zione, ix-xebbiet li għal snin sħaħ rabbew it-tfal ta’ ħad- dieħor u dawn iżżewġul- hom u kellhom it-tfal, ilkoll mogħtija l-aqwa edukazzjo- ni u taħriġ s-snajja”. Kien hemm waħda minn dawn l- ommijiet, l-iżjed waħda av- vanzata -età, li qaltilna li kemm ilha hemm, rabbiet ’il fuq minn 40 tifel u ti a!”
PAPA FRANĠISKU F’NOMADELFIA
Ftit iktar minn ġimgħa ilu, nhar l-10 ta’ Mejju, Papa Franġisku wasal Nomadel- a bil-ħelikopter minn Ru- ma. Kif wasal ċ-ċimiterju ta’ Nomadel a, wara li sem- mgħulu silta mit-testament spiritwali ta’ Don Zeno, il- Papa talab quddiem il-qabar ta’ dan il-Qaddej ta’ Alla li disa’ snin ilu infetħet il- kawża ta’ beati kazzjoni tiegħu. Papa Franġisku poġ- ġa ġebla b’ismu fuqha, biex tkun mal-ġebliet l-oħra li poġġew l-abitanti ta’ Noma- del a. Talab ukoll quddiem il-qabar ta’ Mamma Irene u quddiem il-qabar ta’ tarbija, l-iżgħar fost in-”Nomadel- ”.
Imbagħad il-Papa żar “Poggetto”, grupp ta’ case-famiglia, fejn jgħixu koppji ta’ miżżewġin li jagħ- mluha ta’ ġenituri għal tfal weħidhom. Hemm żar in- nukleu familjari, żar id-dar ċentrali u l-Kappella żgħira li ha fadal żewġt itfal li lil żewġ familji bil-kliem “Ma- ra, hawn hu ibnek”.
“F’DINJA OSTILI WIEĠBU BIL-FERĦ TAGĦKOM”
“Ġejt hawn fostkom t- tifkira ta’ Don Zeno Saltini u
Il-Papa Franġisku quddiem il-qabar ta’ Don Zeno
Don Zeno mal-Papa Ġwanni Pawlu II f’Awwissu tal-1980
biex nesprimi l-inkoraġġi- ment tiegħi lill-komunità tagħkom imwaqqfa min- nu.” Hekk, Papa Franġisku fetaħ id-diskors tiegħu l- laqgħa tiegħu mal-Komuni- tà di Nomadel a s-Sala Don Zeno, li sejħilha “realtà profetika li trid tirrealizza ċiviltà ġdida, li trid twettaq il-Vanġelu bħala forma ta’ ħajja tajba u sabiħa”.
“Il-liġi tal-fraternità, li tik- karatterizza l-ħajja tagħ- kom, kienet il-ħolma u t-tir tal-ħajja kollha ta’ Don Ze- no, li xtaq komunità ta’ ħajja ispirata mill-mudell li nsibu -Atti tal-Appostli”. L-In- sara li kellhom “qalb waħda u ruħ waħda u ħadd minn- hom ma kien jgħid li l-ġid li kellu kien tiegħu, iżda kell- hom kollox imkien.” “Ne- żortakom tkomplu dan l-is- til ta’ ħajja,” kompla l-Papa, “permezz tax-xhieda Nisra- nija pura tagħkom”.
IL-LINGWAĠĠ TAL-IMĦABBA
“Quddiem is-sofferenzi ta’ tfal orfni jew immarkati mill-faqar, Don Zeno fehem li l-uniku lingwaġġ li huma jifhmu huwa dak tal-imħab- ba”. Għalhekk, “għaraf ifas- sal forma partikulari ta’ soċ- jetà fejn m’hemmx spazju għall-iżolament jew is- solitudni, imma jsaltan il- prinċipju tal-kollaborazzjo- ni bejn il-familji, fejn il- membri jaraw lil xulxin bħa- la aħwa l- di”. Hekk f’No- madel a “bi tweġiba għal vokazzjoni speċjali tal-Mu- lej, jinħolqu rabtiet iktar sol- idi minn dawk tal-parente- la”. Hawn, temm jgħid il- Papa, “titwettaq parentela ma’ Ġesù, ta’ min jitwieled mill-ġdid bl-ilma u bl-Ispir- tu s-Santu u skont il-kliem tal-Imgħallem Divin: Min jagħmel ir-rieda ta’ Missieri, dan għalija huwa ħija, oħti u ommi.”
“Irrid nisħaq fuq sinjal ie- ħor profetiku u ta’ umanità kbira ta’ Nomadel a: l-at- tenzjoni mimlija mħabba


26 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 TAGĦRIF IL-BINI TOND FL-IMQABBA
(It-Tielet Parti L
- Riferenzi)
PROFESSUR RAYMOND MANGION
(Midsea Books Ltd, 1998) 132pp. (8) Carmen Lia, Bejn Storja u Folklor (Best Print 2014) 356pp.
(9) Ara għadd ta’ reġistri elettorali kif mitbugħin u mxandrin l-Gazzetta tal- Gvern mill-1883 ‘l quddiem u li kopji jinsabu f’diversi bibjoteki u libreriji f’Malta u Għawdex. Infatti, ‘Vicolo Ospedale’ jissemma’ għall- ewwel darba r-Reġistru Elettorali ta’ dik is-sena. Ara: Gazzetta tal-Gvern ta’ Malta, Nru 3905. Il-Ġimgħa 10 ta’ Awwissu 1883, 202.
(10) Giovanni Franceso Agius De Soldanis, Damma tal-Kliem Kartaġnis mscer- ered fel fom tal Maltin u Ghaucin (1750). f.458v. (11) Għamilna veriika -atti no- tarili tan-Nutar Dr. Gi- useppe Gallus kemm -ar- kivju notarili Triq Kristof- ru il-Belt Valletta, k ukoll r-reġistri tal-kuntratti tat- Teżor li jinsabu -AOM l-Librerija Nazzjonali, iżda l-kuntratt tal-14 ta’ Frar 1722 ma jirriżultax għal raġuni imsemmija.
(12) Arkivju Parrokkjali San Duminku (APSD), il- Belt Valletta (V), Liber Ma- trimoniorum (LM), 1705- 1723, f.22r. Gaspare hu ind- ikat bħala ‘Guilliot”.
(13) APSDVLM 1651- 1666, 177r Andrea huwa in- dika bħala ‘giglion”.
(14) Wieħed jista’ jżid ħaf- na iktar riċerka u tagħrif fuq Gaspare Guillot u l-familja tiegħu f’Malta u meta kiseb dan it-territorju.
(15) Ħajr lis-sur David Lanfranco, ġeneoloġista ew- lieni f’Malta li tagħni aċċess għall-informazzjoni dwar l-Gaspare Guillot. Irridu ngħidu hawnhekk u nagħm- luha ċara li teżisti familja Camilleri bil-laqam ‘Tal- Franċiż’ -Imqabba u sa’ llum il-ġurnata iżda din ma għandha l-ebda rabta stori- ka ma’ Gaspare Guillot.
(16) Arkivju Nazzjonali, l-Imdina, Magna Curia Cas- tellania, Acta Subastorum 1720-1722, Volum 15,40r- 422r.
(17) Inċidentalment, dixx- endenti attwali tal-Imħallef Caxaro huma l-familja Bencini tramite l-familja Pel- legrini Petit.
(18) AOM, Tres.Series A36, Beni Stabili della Fon- dazione Cottonera, Volumes 1-29, Primo Maggo 1767/ Decembre 1799.
Copyright: il-Professur Ray- mond Mangion u ‘IT-TOR- ĊA”.
-istudju riċerkat mill- Professur Ray Man- gion dwar il-bini tond
-Imqabba, u li kien ġie ppubblikat -aħħar żewġ ħarġiet ta’ IT-TORĊA kellu dawn ir-riferenzi.
http://www.google. com/search?q=loving+mal- ta+la+roche, (2) L(ibrerija) N(azzjonali, Arkivju) (tal-)
o(rdni)M(alta). Treasury Se- ries A48, 29 volumes, 1767- 1799. (3)LN, AOM 6402, “La Storia della peste in Malta del 1676, mingħajr paġinaz- zjoni. (4) Ara ukoll: Joseph Micallef, The Plague of 1676-11,300 Deaths (master- print,1985) Chapter 27. pp.110-111.
(5) Ara, per eżempju, Rob-
ert Galea, ‘Roundel Carv- ings on Late Medieval and Early Modern Buildings in Malta, Proceedings of Histo- ry Week 2009, 77-90pp. (6) Paul Cassar, Medical Histo- ry of Malta (Wellcome His- torical Medical Library 1964) 557pp. (7) Charles Sa- vona-Ventura, Outlines of Maltese Medical History


Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 27
FARSONS JENFASIZZA DWAR L-INVESTIMENTI U L-INNOVAZZJONI
TAGĦRIF
Farsons hu grupp ffukat fuq il-ġejjieni, impenjat favur l-innovazzjoni, u tant ieħor jgħożż l-għeruq, il-wirt u l-ispirtu imprendi- torjali tiegħu li qed ikomplu jiggwidaw lill-Grupp l- ħidma tiegħu. Għalhekk, il- Grupp Farsons jinsab f’qagħda tajba biex ikompli jaħdem ħalli jilħaq l-għani- jiet strateġiċi tiegħu hekk kif
juża l-potenzjal sħiħ tal-in- vestimenti sini kanti li għamel f’dawn l-aħħar snin.
Dan intqal miċ-Chairman tal-Grupp Farsons is-Sur Louis A. Farrugia waqt żjara l-Birrerija ta’ Farsons mill- Prim Ministru Dr Joseph Muscat, fejn fetaħ wirja bl- isem ta’ “90 sena ta’ Brewing f’Malta”.
Id-delegazzjoni tal-Prim Ministru kienet tinkludi l- Ministru għall-Ambjent, l- Iżvilupp Sostenibbli u l-Bid- la l-Klima Dr José Herrera u s-Segretarju Parlamentari għall-Ippjanar u s-Suq tal- Proprjetà Chris Agius.
Minn mindu Farsons waq- qaf il-birrerija oriġinali tieg- ħu l-Ħamrun -1928, l-is- torja tal-birra f’Malta kienet
sinonima ma’ Farsons u l- brands tiegħu. It-tnedija ta’ Farsons Pale Ale, li kienet l- ewwel birra li saret f’Malta, d-19 ta’ April 1928, kienet immarkat kapitlu ġdid -is- torja tal-industrija Maltija.
Aktar kmieni, akkumpan- jat mis-sur Farrugia u l-Kap Eżekuttiv tal-Grupp Farsons is-sur Norman Aquilina, il- Prim Ministru żar il-birrerija u ra l-aħħar minn sensiela ta’ investimenti li kienu kkummissjonati dan l- aħħar.
Dawn jinkludu impjant għal birra u s-soft drinks bl- aktar teknoloġija avvanzata għall-mili ta’ kegs ta’ 30 litru b’veloċità ta’ 85 kegs s- siegħa, u linja tal-ilma li tis- ta’ timla’ kontenituri ta’ 18.9 litru b’rata ta’ 300 wieħed s-siegħa.
Iż-żewġ impjanti jagħmlu użu mit-teknoloġija tar-ro- botika lwaqt li jeliminaw l-immaniġġjar manwali tal- kontenituri tal-kegs. Dr Muscat żar ukoll il-Logistics Centre, li kien estiż u mgħammar aħjar biex jim- maniġġa r-rekwiżiti kollha tal-imħażen u distribuzzjo-
ni.
Farsons investa ftit iktar
minn €100 miljun f’faċili- tajiet ġodda, matul dawn l- aħħar 10 snin, biex jiżgura li l-kumpanija tibqa’ kom- petittiva, u biex tkabbar in- negozju tagħha f’Malta u swieq oħra. Dawn l-investi- menti se jirriżultaw spejjeż operattivi aktar kompetitti- vi, kwalità għolja, prodotti innovattivi u diversi kati, u tnaqqis -użu kemm tal- enerġija, kif ukoll tal-ilma.
Filwaqt li juża’ ingredjenti tal-aqwa kwalità, Farsons ħoloq għażla ta’ birer ta’ kwalità li mhux biss huma parti inseparabbli mill-ħajja f’Malta lwaqt li għadhom qed ikunu apprezzati u mogħtija unuri barra minn Malta. “Filwaqt li aħna rikonoxxenti għall-appoġġ qawwi li jirċievu l-birer tagħna, napprezzaw ukoll ir-rwol vitali tal-brewers, l- impjegati u l-fornituri tagħ- na: mingħajr dan l-impenn tagħhom li jsir b’dedi- kazzjoni kontinwa, dawn il- kisbiet ma jistgħux ikunu possibbli,” qal iċ-Chairman ta’Farsons.


28 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 LOKALI “KONT BISS BIĊĊA LAĦAM LI
JUŻANI META U KIF IRID”
- Donna Pace (l-ewwel parti)
VICTOR VELLA/[email protected]
Lil Donna ilni nafha madwar 12-il sena. Għal ħafna żmien ik- komunikajna bit-telefon. Kien żmien meta hi kienet għaddejja minn żmien dif- ċli meta binha ‘Jamie’ kien instab li qed ibati mill-Fan- coni Anemia. Ippruvat tista’ tgħid minn kollox. Final- ment instab donatur minn Spanja għal Jamie u sar trap- jant. Irnexxa. Imma sfortu- natament wara ftit xhur, il-kundizzjoni ta’ Jamie marret għall-agħar. Kienet ħasda kbira, meta qrib il-Mi- lied ta’ ftit snin, tinfurmana li Jamie kien aġunija u miet. Iltqajna f’Malta ftit xhur biss wara. Kollox deher norma- li. Kienet ħasda oħra meta ftit żmien wara infurmatni b’dak li kienet għaddiet minnu: storja ta’ vjolenza domestika u abbuż għal di- versi snin.
Tkellimna u ma stajtx ma ngħidilhiex li għalija kienu
jidhru familja normali. Don- na imma tgħidli li “iva veru. Jien kont nagħmel wiċċ falz. Kont nuri li jien kuntenta. Kont nagħmel dan għal ulie- di u għad-dinja li hemm barra mid-dar. Ma stajtx nuri dak li kont għaddejja minnu. Jien kont nilgħab l-parti ta’ mara miżżewġa u omm ferħana. Illum jiena ħielsa. Nifs ġdid u qed nieħu ħsieb lil uliedi f’ambjent si- gur”.
Din hi l-istorja ta’ Donna Pace, mara li esperjenzat il- vjolenza domestika u li aċċettat li taqsam l-esperjen- za tagħha ma’ IT-TORĊA bl- għan li titqajjem kuxjenza akbar dwar din il-pjaga.
“KELLU KWALITAJIET SBIEĦ LI ĠIBDUNI LEJN DAK LI KELLU JKUN IR-RAĠEL TIEGĦI”
Donna tgħidilna li “ żmien li jien bdejt noħroġ
ma’ dak li kellu jkun ir-raġel tiegħi, kollox kien jidher normali.
Kien mistħi, jaf iħobb, idaħħakni u anke jieħu ħsie- bi sew. Dawn kienu l-kwali- tajiet li wassluni biex nin- ġibed lejh. Kien ikun hemm ċirkostanzi fejn hu kien jid- her li hu xi ftit għajjur, u possessiv.
Niftakar meta hu kien imur għat-taħriġ tal- waterpolo, fejn kull lgħaxi- ja hu kien jiltaqa’ ma’ sħabu involuti f’dan l-isports. Jien kont inmur miegħu iżda lili qatt ma introduċieni ma’ sħabu.
Jien kont inħossni qisni inviżibbli. Kont inħossni li forsi ma niswiex biżżejjed biex hu jħoss li jista’ jintro- duċini bħala s-sieħba tiegħu. Din kienet xi ħaġa li lili kienet taħsadni, għax ma stajtx nifhem għaliex kien qed iżomm lura milli jintro- duċini ma’ sħabu.”
“Iżżewwiġna s-sena 1995 l-Marsa u bdejna ngħixu f’dar ġdida.
Kien hawn li bdiet toħroġ verament il-personalità tieg- ħu. Beda biex urieni mill-ew- wel li ma kienx jieħu gost li mmur nagħmel il-mixjiet waħdi. Dejjem kien jinsisti li jekk immur mixja hu jrid ikun miegħi. Jien kont nis- taqsieh għalfejn. Kont nibża imma li nkun persistenti b’aktar mistoqsijiet. Kien hemm xi drabi li webbist rasi u mort mixjiet waħdi. Talli kont nagħmel dan hu kien jikkastigani. Kien iċem- pilli u jgħidli li hemm it-tfal qed jibku. Kien jgħidli ċar u tond li bħala omm jien sup- post qiegħda d-dar mat-tfal. Aktar m’għadda żmien u b’mod partikolari meta bdew jitwieldu it-tfal, hu dejjem sar iktar possessiv. Kien irid jikkontrollani ak- kost ta’ kollox. Kont abbuża- ta. Jien sirt oġġett tal-per- sonalità perversa tiegħu. Jekk jien ma nagħmilx dak li jrid u li jgħid hu, kont nis- piċċa kkastigata. Dan billi kien ibaxxini, jgħajjat miegħi u jirrifjuta li jżommli idejja u li jitkellem miegħi.
Kien jagħżel li ma jċem- pillix waqt li jkun ix-xogħol. Kien jgħajjat ħafna mat-tfal, tant li kien iwerwirhom. Kien jaqbadhom minn da- harhom u jitfagħhom bil- herra fuq is-sufan u kien jgħidilhom ‘poġġu bilqiegħ- da għax inniżżilkom bid- daqqiet’.
Din l-attitudni aggressiva lejn it-tfal bdiet mindu kienu żgħar u baqgħet sakemm - aħħar iddivorzjajtu. Biex nipproteġi lil uliedi mill- aġir selvaġġ tiegħu jien kont nagħmel dak li kien irid hu. Hu ma kienx jarani bħala persuna, bħala martu jew bħal omm.
Għalih jien kont biss biċċa laħam - li tkun il-ħin kollu d-dar biex tieħu ħsieb it-tfal u biex taqdi lilu meta hu jkollu bżonn”.
LANQAS KIEN IĦALLINI MMUR NIMXI MA’ MISSIERI
“Irrid ngħid li lanqas kien iħallini mmur nimxi ma’ missieri. Ma kienx lanqas jieħu gost jekk noħroġ ma’ xi membru tal-familja tiegħi. Dejjem kien jinsisti li hu jrid ikun preżenti. Kien jgħarbel
kull ma nilbes. Anki r-rivisti li kont nixtri kien ikun irid jara.
Kien jindaħal f’kollox kif inrabbi t-tfal u anki fuq kif insajjar. Kont ippruvajt insib xogħol iżda hu wera mill- ewwel li ma kienx ħa gost b’dan. F’Malta kont naħdem ma’ kumpanija kbira, u hu kien iwassalni u jiġi għalija. Ma kienx jafdani.
Din kienet xi ħaġa li lili kienet tbeżżagħni ħafna. Kont ngħidlu li nista’ naqbad il-karozza tal-linja imma hu ried jikkontrollani f’kollox - f’kull moviment li nagħmel.
Kien joqgħod attent għal min ikun ħiereġ minn din il-kumpanija u kien spiss jgħidli ‘min hu dak ir- raġel?’. ‘Inti tafu lil dak?’. Kien jgħidli ‘kemm hemm irġiel t-tim tiegħek?’, ‘fejn joqogħdu?’, ‘Dawk jaħdmu miegħek Maltin jew barra- nin?’. Kienu domandi li lili komplew niżżluni ’l isfel. Kont qisni litteralment ti a ta’ ftit snin, li trid tagħti spjegazzjoni għal kollox.
“MA KIENX JIEĦU GOST JEKK MISSIERI JEW ĦUTI SUBIEN IPOĠĠU ĦDEJJA FUQ IS-SUFAN”
Donna Pace tkompli tir- rakkonta li “ma kienx jieħu gost jekk missieri jew ħuti subien ipoġġu ħdejja fuq is-sufan. Kif iqumu bla telf ta’ żmien kien iqum minn postu u jiġi ħdejja. Ma kont nitkellem xejn imma kont nifhem li hu kien qisu qed iwassal il-messaġġ li “din tiegħi”. Fid-dar, kull fejn kont immur kont insibu warajja. Jekk nitla’ fuq tarah ġej.
Ma nistax niċċaqlaq li ma tarahx ġej. Kont nibża’ ngħidlu li se nieħu banju. Meta kont ngħidlu kien jgħidli li se joqgħod ħdejja. Kont nibża’ nistaqsieh għa- liex. Xi drabi rabbejt il-ku- raġġ u staqsejtu għaliex qed jibqa’ l-kamra tal-banju u hu kien jgħidli li ‘jien ir- raġel tiegħek.
Dan hu dak li jagħmlu l- irġiel.” Kien jgħidli li ma nkunx mara tajba jekk ma nħallihx joqgħod bilqiegħda l-kamra tal-banju jarani ninħasel. Anki waqt li qed ngħid dan, inħossni ixxukk- jat bil-perversità li kelli nif- faċċja ż-żwieġ tiegħi.”


LOKALI
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 29
tilqu lill-irġiel tagħna. Inku- nu nafu x’se jkunu r-ri- perkussjonijiet. Dawn ikunu abbużi żiċi, verbali, jew inkella anke abbużi fuq it- tfal. L-ebda wild m’għandu jsofri minn abbuż mill-ġeni- turi, għax sempliċiment dak il-ġenituri jħoss li jista’ jim- poni ruħu.
Jien ridt nitbiegħed miż- żwieġ tiegħi ma’ dan ir- raġel diversi drabi. Imma jien kont nibża għal ħajti u għal ħajjet it-tfal. Qed ngħid dan għax dak li kien ir-raġel tiegħi kemm il-darba qalli li jien ma stajtx nitilqu. Smajt kemm il-darba kliem s- sens li jekk nitilqu, hu kien jieħu kollox f’idejh”. Kien jgħidli ċar u tond li jien ma stajt inkun tal-ebda raġel ieħor.”
‘GĦADDEW ĦSIBIJIET MINN MOĦĦI LI NTEMM ĦAJTI ... KONT IL-MARA MKISSRA U L-OMM B’DIPRESSJONI’
“Jien kont ippruvajt nara kif insalva dan iż-żwieġ. Ippruvajt nidher dejjem kuntenta u ferħana. Ippru- vajt nagħmel ambjent sigur għal uliedi. Qatt ma ridt in- ħares lejn il-mara li vera- ment kont. Il-mara imkissra. L-omm b’dipressjoni.
Dik imbeżża li xi drabi minn rasha għaddej ħsibijiet li tneħħi ħajjitha ħa teħles minn dak li kienet għaddejja minnu. Minn moħħi qatt ma telqu t-tfal, u x-xewqa għal ħajja ġdida” tgħidilna Don- na.
(tkompli il-ġimgħa d-dieħla)
“KIEN IKUN IRID PROVA LI GĦANDI L-PERIOD”
“Kien hemm żmien meta r-raġel kien ikun irid jara b’għajnejh li qiegħda bil-pe- riod. Kien iżommni milli noħroġ għax-xogħol, u jaqbad u jara l-qalziet ta’ taħt. Din kienet xi ħaġa li kienet tiddiżgustani. Kont inħossni nistħi. Kont in- ħossni ħatja. Kont nibża ngħidlu le għax kont naf li kellu temperament qasir ħafna. Anki meta kont inkun qed nagħmel xi telefonata, kien jieqaf minn dak li jkun qed jagħmel u jiġi jisma’. Kemm jekk qed inkellem lil missieri, lil ħuti jew lil xi ħadd ieħor, hu kien ikun hemm dejjem warajja. Kien jara id-djarju tiegħi u j ttex l-basket li kont inġorr. Meta jien kont nistaqsieh kif hu għandu numri ta’ telefon ta’ nisa oħra, li kienu nisa li kienu jaħdmu miegħu, hu kien jibqa’ fommu mitbuq. Jien naħseb li hu kien qisu jassumi li bħala raġel ma kien ha xejn ħażin li jkollu dawk il-kuntatti.
META KONT TQILA BIT-TIFLA... IL-PROBLEMI KOMPLEW JIŻDIEDU
“Meta kont tqila bit-ti a, li kienet ir-raba’ wild tagħ- na, jien sirt naf li allegata- ment kien involut ma’ ti a ta’ 19-il sena. Dak iż-żmien hu kien wasal biex jagħlaq it-tletin sena. Jien skoprejt dan għax rajt mowbajl tieg- ħu. Rajt li kien qed ikollu konversazzjonijiet magħha u anke intbagħtu għadd ta’ messaġġi. Il-kommunikazz- joni ma’ din it-tfajla kienu jibdew ġieli mill-5.30 ta’ l- għodu u jibqgħu sejrin tul
il-ġurnata kollha sa tard bil-lejl. Storja li damet bejn tlieta u erba’ xhur. Forsi hemm affarijiet oħra li jien ma nafhomx. Riċentament skoprejt minn wieħed minn ħuti, li darba minnhom ħija kien qed jixtri minn kump- less ta’ ħwienet u hemmhekk ra lil dak li dak iż-żmien kien ir-raġel tiegħi. Hija qal- li li kien qed iżomm idejn mara oħra li kellu miegħu. Hu ikkonfrontah u staqsieh għaliex qed iżommilha ide- jha. Hu wieġbu li kien qed jagħmel dan għax idejn il- mara kienu kesħin. Meta jien isseparajt minn mar- raġel s-sena 2014, ftit xhur waa jien irreġistrata ma’ sit onlajn li jlaqqa’ persuni ma xulxin. Bdejt nikkomunika u nitkellem onlajn ma’ di- versi irġiel. Kien f’dan iż- żmien li r-raġel telaq mid- dar fejn konna ngħixu bħala familja. Meta sar dan kien hemm sens ta’ serħan. Mhux jien biss striħajt imma anki it-tfal. Mill-ewwel ħassejna li issa stajna nieħdu nifs. Indunajna li stajna ngħixu mingħajr biża.”
META KIEN JIĠI JARA TFAL ID-DAR.... KIEN JERĠA’ JIBDA JAĠIXXI L-ISTESS
‘Minkejja li kien telaq mid-dar, hu xorta waħda kien jiġi jara t-tfal. Kull meta kien jiġi kien jaġixxi l-istess. Isegwini kull fejn in- mur id-dar. Kien jistaqsini mistoqsijiet ma jaqtgħu xejn dwar kif qed ngħix. X’qed nagħmel. Kont nistħajlu li qisu irid jidħol ġo moġġi u jara kull ħsieb u kull emozz- joni li għandi. Kont nintefa’ quddiem il-kompjuter u hu kien jaqbad siġġu jpoġġi ħdejja. Kien jagħmel dan biex jara jien x’qed nagħmel.
Iż-żjarat tiegħu d-dar sup- post li kienu biex jgħaddi ħin ta’ kwalità mal-ħamest itfal tagħna.
L-impressjoni tiegħi kie- net li ftit li xejn kien qed jid- her li kien qed jikkoppa dwarhom. Skoprejt li anke kien qed jirregordja pro- grammi tat-televiżjoni biex meta jiġi id-dar joqgħod jar- ahom. Kien hemm ċirkostan- za fejn jien mort nixtri minn kumpless ta’ ħwienet u me- ta rritornajt sibt lil tnejn mit- tfal barra l-kamra fejn għandna it-televiżjoni. Staq- sejthom x’ġara u huma qa- luli li missierhom kien qed jara l-programm favorit tiegħu fuq it-televiżjoni u qalilhom biex joħorġu l-bar- ra.”
IRREĠISTRA
MAL-ISTESS AĠENZIJA LI KONT MAGĦHA U BEDA JIBGĦATLI L-MESSAĠĠI
“B’sorpriża għaliha kont sibt li hu kien irreġistra mal-istess aġenzija li tlaqqa’ persuni li jkunu spiċċaw minn relazzjoni. Hu stess beda jibgħat il-messaġġi lili. Għal xi raġuni li jien ma nafx kif, hu kien skopra lie- ma kienu l-irġiel li jien kont qed nikkomunika magħ- hom.
Kien sar jaf f’liema ħinijiet kont inkun se niltaqa’ ma xi ħadd. Darba minnhom kelli laqgħa ma’ raġel -istess vil- laġġ li h konna ngħixu. Da- kinhar hu ċempilli fuq il-mowbajl u ried ikun jaf fejn jien qiegħda. Staqsieni għalfejn ma kontx id-dar. Jien weġibtu lura li ma kinitx affari tiegħu jien fejn kont u x’kont qed nagħmel. Hu beda jargumenta u jgħid li jimpurtah. Qalli li kien qed i ttixni. Tista’ timmaġi-
na l-biża’ u l-orrur li għad- dejt minnu f’dik it-telefona- ta.
Waqt li kont qed nistenna barra ħanut partikolari biex niltaqa’ ma’ din il-persuna li kont ftehmt li niltaqa’, nara lil dak li kien ir-raġel tiegħi i ttex l-ħwienet. Kif resaq lejja stajt ninnota li kien qisu fferoċjat. Għajnejh kienu ħo- mor nar. Ma aħtx niċċaqlaq. Bdejt nirtogħod. Ma ridtx intih il-pjaċir li nurih li jien imwerwra. Staqsejtu x’kien qed jagħmel. Kien f’dan il-mument li r-raġel li kelli niltaqa’ miegħu ħareġ mill- ħanut.
Dak li kien ir-raġel tiegħi beda jgħajjat miegħu u ried spjegazzjoni għaliex iltaqa’ miegħi. Ir-raġel l-ieħor wieġbu li din il-mara qaltli li bħalissa hi waħedha. Mhux se nkompli’. Dan imbagħad telaq ‘l hemm. Imxejt lura lejn id-dar ma’ dak li kien ir- raġel tiegħi. Kont imwer- wra. Ma kontx naf x’kien se jagħmilli. Niftakar biss ukoll jaqbadni l-bard”.
IMMA GĦALIEX BAQGĦET MIEGĦU GĦAL TUL TA’ ŻMIEN QUDDIEM DAN L-ABBUŻ?
Lil Donna nistaqsuha x’wassal biex hi baqgħet tgħix miegħu taħt l-istess saqaf għal ammont ta’ żmien meta kien hemm dan l-abbuż għaddej. Donna tistqarr li “din hi mistoqsija li jien għamiltha lili nnifsi diversi drabi. It-tweġiba hi sempliċi ħafna. Aħna bħala nisa nkunu beżgħana li ni-


30 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 FILMS “MIDNIGHT EXPRESS” KIEN
IDDEBUTTA 40 SENA ILU
F’Malta ilhom jinħadmu lms mis-snin 20. Imma l-ewwel lm
veru kbir li ġie jinħadem fostna kien “Midnight Express”
MARIO A. AZZOPARDI/kritikutal [email protected]
Id-direttur Alan Parker jagħti l-istruzzjonijiet lill-membri tal-kast
Irridu nammettu li konna fortunati li d-direttur Alan Parker ġie fostna.
Huwa ried jif lmja on loca­ tion f’Istanbul it-Turkija, fejn isseħħ l-istorja vera ta’ Billy Hayes. L-awtoritajiet Torok ma tawhx permess. Għal- hekk, Alan Parker sar jaf b’forti Sant’Iermu u minn bini mitluq dawwru f’ħabs Tork u hemmhekk żvolġiet din l-esperjenza terribbli għaż-żagħżugħ Amerikan. Billy Hayes inqabad bil-ħa- xixa mdawwra bit-tejp ma’ qaddu waqt li kien se jirkeb l-ajruplan (evidenti ħafna kif kienu miżbugħa l-ajrup- lani tal-Air Malta s-Seb- għinijiet).
Fil-parti ta’ Billy Hayes, deher l-attur Amerikan Brad Davis -ewwel parti priniċi- pali li ħadem. Davis kellu 28 sena meta ġie jif lmja f’Mal- ta u kif ammetta huwa stess -awtobijogra ja tiegħu, hu kien diġà mifni bil-proble- ma tad-droga. Diversi Mal-
tin li ħadmu qrib tiegħu kienu nnotawh. Fl-1979, Brad Davis instab li kellu l- AIDS, kawża ta’ użu ta’ labra nfettata. Huwa miet ta’ 41 sena -1991.
Apparti l-użu eċċezzjona- li ta’ Forti Sant’Iermu, kif ukoll ta’ diversi toroq l- BeltValletta,partikolarment madwar is-suq (waqt il-ħar- ba ta’ Billy Hayes). F’“Mid- night Express” tispikka xena li nħadmet -ajruport l-an- tik ta’ Ħal Luqa. Ix-xena li qed nirreferi għaliha jidher ha Joe Zammit Cordina bħala uf ċjal tad-dwana li jistaqsi xi mistoqsijijiet lil Billy Hayes meta jkun għa- du s-sala tat-tluq. Fil- lm, huwa jinstema’ ikellem lil Billy Hayes bil-Malti. Sup- post Zammit Cordina kellu jkellmu bit-Tork imma milli jidher nesa l-kliem u min- ok għażel li jitkellem bil- lingwa tagħna. Alan Parker kien kuntent bix-xena xorta waħda.
“Midnight Express” għandu xena oħra impor- tanti, dik tal-qorti meta Billy Hayes ġie mibgħut 30 sena ħabs. Din ix-xena ġiet if lm- jata l-kunvent tad-Dum- nikani, ir-Rabat.
Skont Alan Parker, waħda mill-akbar problemi li kellu kienet li l-kumpanija Co- lumbia Pictures kienet lesta
li tħallaslu 53 jum biss għall- if lmjar fuq medda ta’ tmien ġimgħat – jiġi eri prattikalment kulħadd ried jaħdem b’ilsienu barra, sitt ijiem l-ġimgħa.
Fl-iskript oriġinali ta’ Oli- ver Stone, meta Billu Hayes jaħrab, suppost hu li jmur fuq il-muntanji. F’Malta, muntanji m’għandnix u al- lura Parker suppost kellu jmur x’imkien ieħor. Imma us ma kellux iżjed u din ix-xena kellha taqa’.
It-Torok kienu ħaduha bi kbira wisq fuq dan il- lm u Oliver Stone bħala l-awtur tal-iskript, baqa’ b’mod par- tikolari dejjem l-mira tagħ- hom. Kien f’Diċembru tal- 2004, jiġi eri 26 sena wara li ħareġ il- lm, li Oliver Stone tħalla jerġa’ jidħol t-Turkija bil-kundizzjoni li jagħmel apoloġija lin-nazzjon. Bħala lm, “Midnight Express” kien imwaqqaf milli jintwe- ra t-Turkija -1978. L-ew- wel darba li l- lm deher f’dan il-pajjiż kien lejn l- aħħar tas-snin 90, u l-wiri
sar fuq stazzjon televiżiv. L-oġġezzjoni ewlenija tat- Torok kienet li skont huma, l-ħabsijiet tagħhom mhux veru kien hemm dak il-bar- bariżmu u t-tortura.
“Midnight Express” gie nnominat għal sitt Oscars. Rebaħ tnejn: għall-aħjar mu- żika fuq kompożizzjoni ta’ Giorgio Moroder; u għall- aħjar skript ibbażat fuq xogħol ippubblikat qabel. L- iskript kien ibbażat fuq il- ktieb miktub minn Billy Hayes innifsu mgħej- jun minn William Hof- fer.
Kurżità tal-aħħar. Jingħad li l-parti ta’ Billy Hayes ġiet offruta wkoll lil Richard Gere u lil John Travolta. It-tnejn irrifjutawha. Wara, il-Columbia naqqsu l-baġit għall- lm u bdiet ekonomija stretta.
Il- lm hu stmat li ġie jiswa mat-$2.3 miljun.
“Midnight Express” id- debutta t-18 ta’ Mejju, 1978, waqt il-Festival ta’ Cannes ta’ dik is-sena.
John Hurt u Brad David f’“Midngiht Express”
Kurżitajiet
• Il- lms ta’ “Deadpool” huma magħru n għat-trailers oriġinali li joħorġu bihom. Għas-sequel “Dead- pool 2”, huma pproduċew trailer bis-sehem ta’ David Beckham. Jibda b’Deadpool jinsulentah imbagħad imur id-dar tiegħu biex jagħmel apoloġija. Wara li jagħlaqlu l-bieb f’wiċċu diversi drabi, Beckham jaċ- ċetta l-apoloġija ta’ Deadpool r-ra- ba’ darba, meta Beckjam jiġi offrut żewġ biljetti għall-World Cup.
• M’hemm xejn x’iżomm “Aven-
gers: In nity War” milli jikseb suċ- ċess enormi l-box of ce kullimkien. Fl-ewwel jum li ħareġ għall-wiri ċ-Ċina (li kien il-Ġimgħa), dan il- lm kellu dħul ta’ $66 miljun. Dan i sser li 96% tan-nefqa kollha li sa- rert dakinhar biex iċ-Ċiniżi jaraw xi lm, kienet proprju għal “Avengers: In nity War”.
• Ix-xahar l-ieħor, l-Għarabja Sawdita fetħu l-ewwel sala għaċ-ċi- nema wara li kienu ngħalqu kollha l-bidu tas-snin 80. Dan mhux it-
tmiem. Sal-2030 se jinfetħu mal- 2,000 teatru ieħor. Minbarra hekk, il-pajjiż se jibda joffri inċentivi kbar lill-producers ta’ Hollywood jekk imorru jif lmjaw -Għarabja Saw- dita. L-inċentivi jikbru jekk jintu- żaw artisti mill-pajjiż.
• 25 sena ilu kien ħareġ għall-wiri f’Malta l- lm eċċellenti “Scent of a Woman”. Għall-parti li għandu f’dan il- lm, Al Pacino rebaħ l-uni- ka Oscar l-karriera tiegħu. Inzerta li f’dik is-sena, Al Pacino kellu żewġ
nominazzjonijiet. L-oħra kienet għall-parti sekondarja f’“Glengarry Glen Ross”. Bħal-lum 20 sena ilu beda jintwera t-teatri lokali t-thril­ ler “Kiss the Girls” b’Morgan Free- man u Ashley Judd. Għaxar snin ilu bdejna naraw “Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull” b’Harrison Ford jirriorna l-parti ta’ Indiana Jones avolja kellu 65 sena. Harrison Ford għadu ma qatax qal- bu minn din il-parti għax suppost se jkollna l-ħames lm -2020.


FILMS
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 31
Amy Schumer f’“I Feel Pretty”
» DEADPOOL 2***
Atturi: Ryan Reynolds, Josh Brolin, Morena Baccarin Direttur: Davis Leitch
Wade Wilson, jew kif inhu aktar magħruf, Deadpool, hu karattru ieħor ttizju li nħoloq minn Marvel Com­ ics. Kien il­kittieb Arġentin Fabian Nicieza u l­artist Amerikan Rob Liefeld, li ħolqu dan il­karattru li mbagħad iddebutta l­ħar­ ġa tal­komik “The New Mu­ tants”, ħarġa numru 98 li ġiet ippubblikata Frar tal­ 1991.
Għall­bidu, Deadpool kien impinġi bħala supervil­ lain. Kien aktar tard li Dead­ pool sar anti­eroj.
Bħala karattru, huwa wie­ ħed s gurat, qattiel, b’emozzjonijiet iddisturbati. Għandu ħabta kif jgħid iċ­ċajt tiegħu, liema ċajt mhux nieqes minn kliem vulgari. Għandu ħaġa parti­ kolari. Meta jisfa’ ferut, i q malajr!
Fil­qasam ċinematogra ­ ku, din il­parti ġiet fdata f’idejn Ryan Reynolds, De­ her f’“X­Men Origins: Wol­ verine” li konna rajna f’Mej­ ju tal­2009.
Fi Frar tal­2016, kellna l­ewwel lm iddedikat għal dan il­karattru. Il­kampanja ta’ pubbliċità kienet spikkat għal mod mhux konvenz­ jonali kif issawret fuq l­in­ ternet, b’uħud mit­trailers kienu vulgari ħafna. Il­ lm kellu anke opening credits mhux tas­soltu. Il­ lm kiseb suċċess kbir l­box of ce, b’dħul li jammonta għal $783 miljun meta l­budġit minfuq fuq l­ewwel lm kien ta’ $58 miljun.
Jingħad li l­aktar parti dif­ ċli li ltaqgħu magħha waqt il­produzzjoni kienet il­maskra li kellu jilbes Ryan Reynolds.
Fis­sequel il­ġdid, Wade Wilson/Deadpool ikun jixti­ eq jerġa’ jduq is­sabiħ tal­ ħajja imma mhux qabel ma jkollu joħodha kontra kull
tip ta’ għadu.
Tirritorna l­attriċi Brażil­
jana Morena Baccarin l­ parti ta’ Vanessa, il­maħbu­ ba ta’ Wade Wilson.
F’“Deadpool 2” insibu wkoll lill­attur Josh Brolin. Din id­darba mhux l­parti ta’ Thanos kif narawh f’“Avengers: In nity War”, F’”Deadpool 2” narawh l­parti ta’ Nathan Sum­ mers, jew kif inhu magħruf Cable. Nathan Summers ikun iben Cyclops, wieħed mill­membri ta’ X­Men. Meta kien għadu tifel, ġie trasportat għall­futur fejn sar cybernetic mutant sol­ dier. Huwa l­oppost ta’ Deadpool.
Karattru li se jisraq ix­xe­ na hu dak ta’ Domino (parti maħduma mill­attriċi Ġer­ maniża Zazie Beetz). Hi tkun merċinarja li tissieħeb mal­X­Force ta’ Deadpool.
Għas­soundtrack ta’ “Dea­ pool 2” (20th Century Fox– KRS: 15), Celine Dion kkon­ tribwit il­kanzunetta “As­ hes”. B’mod ġenerali, “Deadpool 2” hu aħjar mill­ lm oriġinali.
Nispiċċa b’aħbar ħażina għal min iħobb dan il­karat­ tru. Ryan Reynolds qed jgħid li mgħandux pjanijiet li jaħdem it­tielet wieħed. Nistennew u naraw. Suċċess ieħor l­box of ce jaf jibdil­ lu fehmtu.
Qabel il­ lm “Deadpool 2”, se jkun qed jintwera l­qasir Malti b’isem ta’ “The Magic Mouse”. Il­ lm inħadem minn Luke Zam­ mit u kien sar bħala parti mill­istudji tiegħu l­ lm f’Università Amerikana. “The Magic Mouse” hu twil għaxar minuti.
» I FEEL PRETTY***
Atturi: Amy Schumer, Michelle Williams, Tom Hopper Diretturi: Abby Kohn, Marc Silverstein
Hemm żewġ kundizzjoni­ jiet importanti biex tiddeter­
mina jekk tapprezzax jew tistmerx dan il­ lm. L­ew­ welnett, jiddependi jekk l­is­ til komiku ta’ Amy Schumer jgħoġbokx. Hi tatna “Train­ wreck” u “Snatched”. Għandha stil partikolari. It­tieni kundizzjoni hi li Amy Schumer trid tikkon­ vinċik li hi verament tem­ men li mhix mara sabiħa. Jekk taqbel, il­ lm se ssibu divertenti. Il­ lm hu satira dwar l­if ssazzjoni tan­nies fuq kif jidhru. Illum, aħna xi ftit jew wisq ikkundizzjoni­ jiet minn ritratti rtikkati u mudelli.
Amy Schumer għandha l­parti ta’ Renee Bennett. Din tkun mara mhux ta min wieħed jafda fuqha. Tkun taħdem ­industrija tal­ makeup l­periferija ta’ New York, imma taspira li xi dar­ ba tmur taħdem mal­Lily LeClaire Cosmetics’ fejn anke l­istudenti bi prova li jaħdmu ma’ din il­kumpani­ ja iridu jkollhom gura ‘per­ fetta’.
Renee ma tantx tkun f’pożizzjoni li tikkompeti magħhom sakemm issib ruħha f’aċċident fejn taħbat rasha u tintilef minn sensi­ ha. Meta terġa tiġi f’sik­ kitha, hi tkun konvinta li ttrasformat ruħha f’mara mill­isbaħ, minkejja li ebda
bidla żika ma tkun seħħet r­realtà.
L­unika bidla li sseħħ hi l­mentalità tagħha. Jibda jkollha duċja ha nni sha, temmen li sbieħet u titfa’ applikazzjoni għal recep­ tionist ma’ Lily LeClaire Cosmetics’ – xi ħaġa li qatt ma ħolmot li tagħmel qabel ġara l­aċċident.
Il­ lm komiku għandu bħala diretturi lid­debuttan­ ti Abby Kohn u Marc Silver­ stein. Qabel din il­produzz­ joni, huma kitbu imkien l­ iskripts ta’ erba’ lms, bl­ewwel wieħed “Never Been Kissed” bl­attriċi Drew Barrymore li raj­
na f’Settembru, 1999, stabilixxa l­istil tagħ­
hom li jiktbu lms
fejn jikkritikaw il­peer­ pressure.
Sa ċertu punt, “I Feel Pretty” hu ċan ­ ra bil­pulit għall­ lm “Shallow Hal” ta’ Gwyneth Palt­
row (li rajna f’April tal­ 2002), s­
sens illi l­bidla ma sseħx b’xi maġija im­
ma f’moħħ il­protagonista Renee.
Ironikalment, meta Amy Schumer bdiet bħalha stand- up comic, ħafna ppruvaw ji­ rredikolawha billi jgħidu li kapaċi biss titkellem b’mod oxxen. Illum, almenu ­Ista­ ti Uniti, Amy Schmer hi popolari bil­personalità li tiddistingwiha. Għalhekk, jew tħobb l­istil tagħha jew ma tħobbux.
Kurżita dwar “I Feel Pret­ ty” (STX Internatonal–KRS: 12A). Tant tħobb il­kelb
tagħha li Amy Schumer kienet tieħu l­ kelb fuq is­
sett.
X’i ssru l-istilel:
***** Eċċellenti **** Tajjeb ħafna *** Tajjeb
** Mhux ħażin * Xejn speċjali
Kompetizzjoni
Żewġ qarrejja jistgħu jir­ bħu biljett għal tnejn għaċ­ ċinema, ġentilment mogħ­ tija minn KRS Releasing. B’dawn il­biljetti, wieħed jista’ jara lms ­Eden ta’ Paceville, ­Embassy tal­ Belt, jew ­Empire ta’ Bu­ ġibba. Ibgħat it­tweġiba sa nhar l­Erbgħa, 23 ta’ Mejju, f’dan l­indirizz:
Kompetizzjoni Films, IT-TORĊA, A41, Qasam Industrijali, Il-Marsa, MRS 3000
Flimkien mal­isem u l­in­ dirizz tal­parteċipant hu meħtieġ ukoll in­numru tat­telefown. L­ewwel żewġ tweġibiet tajbin li jitilgħu bix­xorti jkunu intitolati
għall­premju, wara li jwieġ­ bu tajjeb għal mistoqsija bit­ telefown.
Il­mistoqsija għal din il­ ġimgħa hija:
Wieħed mill- lms li kkum- mentajna fuqu din il-ġimgħa għandu l-kast attriċi mwielda f’Berlin, il-Ġermanja. X’jismu l- lm?
Tweġiba ta’ ġimgħa ilu:
Il- lm li h tidher Gabrielle Union, magħruf għall-attiviż- mu tagħha kontra l-vjolenza fuq in-nisa, hu “Breaking In”.
Ir-rebbieħa tal-ġimgħa li għaddiet huma: Joanne Cauchi – Marsaskala Leanne Grech – Imsida
“Deadpool 2”


32 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 TAGĦRIF CAREMALTA TNIEDI I CARE...
IL-“LINGWA” TAL-KURA
C“Irridu niffukaw fuq il-ħtiġijiet tar-residenti f’dawn id-djar”
areMalta, li din is-se- nija għal livelli ogħla. lenza Tagħha l-President ta’ na qed tiċċelebra l-25 I Care ġie mniedi permezz Malta, Marie Louise Coleiro anniversarju mit- ta’ attività mżewqa u Preca li tkellmu dwar
twaqqif tagħha, għadha ppreżentata mill-attur u ‘il-professjonaliżmu’,id-‘de-
kemm nidiet programm ta’ taħriġ ambizzjuż għal servizz ta’ eċċellenza bl- isem ta’ I Care (Jimpurtani).
Dan il-programm, li ġie żviluppat imkien mal- kumpannija Think Talent, li tassisti lil CareMalta t- taħriġ tagħha, għandu l-is- kop li jieħu l-kwalità s- servizz offrut mill-kumpa-
preżentatur Malcolm Galea. Din l-attività ġiet ripetuta tlietdarbiet -istessġurnata biex jintlaħqu l-impjegati kollha ta’ CareMalta li llum
jaqbżu l-1000 ruħ.
It-tnedija kienet tinkludi
messaġġi mill-eks footballer internazzjonali Carmel Bu- suttil, il-personalità televiżi- va Claire Agius u mill-Eċċel-
dikazzjoni’, u l-‘kompass- joni’ rispettivament, it-tliet pilastri tal-programm I Care.
L-attività bdiet b’ lmat dwar tmien residenti li bħa- lissa qed jgħixu f’kull waħ- da mit-tmint idjar li tmexxi CareMalta.
Dan sar biex jiġi enfasiz- zat il-punt li l-anzjan huwa l-ħidma kollha li ssir minn kull min jaħdem mal-kum- panija għandha dejjem tibqa’ ffukata fuq il-ħtiġijiet u x-xewqat tar-residenti f’dawn id-djar.
Saret ukoll taħdita live ma’ dawk li qed jissejħu ‘in- uwenzaturi’ li se jkunu fdati bil-promozzjoni tal- valuri tal-I Care fuq il-post tax-xogħol tagħhom. Diġà ġew identi kati u mħarrġa 90 ‘in uwenzatur’.
Is-Senior Services Mana- ger tal-kumpanija Paul Pace tkellem dwar l-isfond tal- programm kif ukoll dwar il-prinċipji li huwa bbażat fuqhom.
Fil-messaġġ tagħha għall- okkażjoni, il-Kap Eżekuttiv ta’ CareMalta Natalie Briffa Farrugia ssret li I Care m’huwiex xi sett ta’ struzz- jonijiet, policies u proċeduri kif tingħata l-kura.
“Aħna rridu li I Care isir il-‘lingwa’ li biha jitkellem kull min jaħdem mal-kum- panija irrispettivament mir- rwol tiegħu jew tagħha u mis-sitwazzjonijiet li jsibu ruħhom hom.”
Qalet ukoll li l-I Care in- bena fuq esperjenza ta’ 25 sena involuti l-qasam tal-kura tal-anzjani. Spjegat li dan il-programm mhu- wiex xi tifkira tal-passat imma ċ-ċavetta għall-futur għal kull min hu involut f’CareMalta.
“Irridu nħejju lilna nfusna għall-futur f’dinja dejjem tinbidel u li magħha qed jin- bidlu wkoll il-valuri”, kom- pliet Natalie Briffa Farru- gia.
Fl-aħħar tal-attività, li kienet imżewqa wkoll b’mużika live minn band bl-isem ta’ The Residents, dawk kollha li pparteċipaw kienu mistiedna jħallu l-marka ta’ subgħajhom fuq tila bajda f’inkwadru bħala simbolu tal-impenn tagħ- hom għall-prinċipji tal- I Care.


Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 33 IL-ĦOLQA TAL-IMĦABBA
NOVELLA
Novella 19
JOSEPH SERRACINO/[email protected]
>> ikompli mill-ġimagħtejn ilu
sekondi qabel għadda minn ħdejhom, u li issa kienet tbiegħed biċċa sew minnhom infexxet tibki b’qalbha maq- suma waqt li bdiet tisforza biex tgħid xi ħaġa. L-iskun- ċentrament u l-biki ta’ Isabel- la ħasseb ħafna lil Giovanni, u f’moħħu daħħalu l-ħsieb li f’dak r-raġel Isabella rat il- persuna li kien qed jhedded ħajjet ommha. B’dan il-ħsieb f’moħħu qabad triqu lura lejn il-villa. Kif qabżu l-kan- ċell u qabdu l-passaġġ li kien jagħti għall-villa, Isabella ġibditu minn idu, u b’sub- għajha wrietu li r-raġel qed jistaħba wara zokk oħxon ta’ siġra għolja, sewwasew qrib iċ-ċint li kien jagħti għall- ġnien privat tal-mezzanin fejn kienet tgħammar hi mal- mara anzjana. Giovanni, agħmillha sinjal biex ikomp- lu mexjin lejn il-villa qishom ma raw xejn. Kif daħlu -en- trata tal-villa, it-ti a telqet lilnGiovanni u b’qalbha ma- qsuma ġriet lejn l-apparta- ment tal-mara li kienet tieħu ħsiebha. Lorenzo minn ras it-taraġ ra kollox u waqaf iħares lejn missieru li mill-bixra tiegħu ntebaħ li kien inkwetat ħafna. Ix- xwejjaħ ġera lejn it-telefon, dawwar numru privat, u b’vuċi soda qal lil min irris- pondieh, “jien is-Sindku Gio- vanni Moralli ... mur għarraf minnu h lill-Ispettur Tom- masi u għidlu li l-ġnien tiegħi hawn raġel moħbi wara s-siġar tal-ġnien ... għidlu biex jiġi hawn malajr ħalli jinvestiga l-preżenza ta’ dan ir-raġel li żgur ma daħalx l-ġnien b’intenzjoni ħażi- na... mur għidlu minnu h... qed nistennieh,” ordnalu.
Kif Lorenzo sema’ lil mis- sieru jċempel b’tant urġenza lill-Ispettur tal-Pulizija, ħareġ jiġri t-terrazzin u ferrex ħarstu madwaru biex jara jekk jarahx lil xi ħadd l-
ġnien ta’ taħtu. Ma deher ħadd! Reġa’ lura f’ras it-taraġ u qal lil missieru li baqa’ wi- eqaf maġenb it-telefon.
“Pa, l-ġnien ma rajt lil ħadd.”
“Hemm kien żgur ... kif rana resqin lejn il-villa nħeba wara siġra ...it-ti a twerwret minnu, u mill-mossi li bdiet tagħmel naċċertak li hu r- raġel li qed jhedded lill-om- mha,” tenna nkwetat missie- ru.
Lorenzo dlonk reġa’ ħareġ jiġri t-terrazzin biex jiċċekk- ja mill-ġdid jekk ir-raġel jid- herx qed jitlajja l-ġnien iżda ma ra lil ħadd. F’daqqa waħ- da twerżiqa maħkuma minn biża’ kbira ta’ ti a u l-għajjat għall-għajjut ta’ mara dwiet mal-villa kollha. Lorenzo nħasad! Kienet Isabella li bdiet twerżaq, waqt li l-għaj- ta għall-għajjut kienet tal- mara li kienet qed tieħu ħsiebha. Iż-żagħżugħ ġera lejn l-appartament ta’ nan- nuh! Kif fetaħ il-bieb u daħal l-kuritur twil li kien ji rdu mill-villa u waqaf ħesrem – -art huwa lemaħ il-parrok- ka u ftit ’il bogħod minnha biċċa mill-iebsa tal-anzjana waqt li l-bieb kien magħluq. Għajta maħnuqa tal-mara “ħallini għax qed tweġġagħ- ni” u twerżiqa oħra tat-ti a u t-talb tagħha mbikki u ta’ qsim il-qalb lill-aggressur biex iħalli lill-ommha ġabuh f’tiegħu. Ġera lejn il-bieb, taħ daqqa ta’ sieq b’saħħitha u fetħu beraħ. Mad-daqqa fuq il-bieb, l-aggressur telaq lil mara, dawwar ħarstu lejn id-daħla tal-bieb u kif lemaħ lil Lorenzo, ħareġ sikkina mill-but u b’ħeffa kbira ġera għal fuqu u beda jxejjer is-sikkina ma’ wiċċ iż-żagħ- żugħ. Lorenzo, sorpriż bil- ħeffa u l-qilla tal-aggressur tiegħu, beda jipprova jaħrab mit-tixjir tal-arma, u jipprova jsib xi ħaġa biex jilqa’ d-daqqiet u jiddefendu ruħu biha. F’ħin minnhom, l-ag-
gressur xejjirlu daqqa u laqtu f’dirgħajh. Lorenzo muġugħ, imriegħed u beżgħan mir- raġel li kien qed attakkah b’qilla kbira mexxa passejn lura, t xkel f’siġġu u waqa’ -art. L-aggressur ġera għal fuqu, għolla f’salt is-sikkina ’l fuq minn rasu, iżda hekk kif kien se jniżżilha għal fuq sider iż-żagħżugħ li ġennen għal warajh ħafna tfajliet, għajta miksura ta’ Giovanni li daħal jiġri l-kamra eskor- tat minn spettur u żewġ pu- lizija, ħasad u waqqaf lill-ag- gressur mill-attentat tiegħu, li mifxul u mħawwad għad- dehra tas-Sindku u l-pulizja, tefa’ s-sikkina -art, ġera lejn it-tieqa li kienet tagħti għall- ġnien u qabeż għall-isfel. L-ispettur bil-pistola f’idu ġera għal warajh, u kif lemħu qed jipprova jixxabbat maċ- ċint biex jaqbeż għat-triq ta’ warajh u jaħrab l-kampanja sparalu tir, u r-raġel waqa’ - art jokrob b’uġiegħ.
Missier Lorenzo, b’rogħda kbira fuqu resaq lejn ibnu, u kif osserva l-qmis bid-demm b’vuċi ttemtem staqsieh, “Lo- renzo ... Lorenzo ... inċem- pel lit-tabib?”
“Le, le Pa ...m’hemmx bżonn... ferita ħa fa,” lissen għajjien hekk kif qam bil- mod mill-art u ta ħarsa ħa fa lejn il-mara li kienet b’da- harha għeri tgħannaq lit-ti a u titlobha biex tieqaf mill-bi- ki. Għall-mument waqaf u baqa’ jħares lejha bla ma jlis- sen kelma ... fuq spallitha tal-lemin lemaħ tatù, ta’ qron a ħamra b’żewġ werqi- et ħodor. Resaq bil-mod lejha u b’vuċi miksura sejħilha, “Martina ...Martina!”
It-tfajla dawret rasha u b’għajnejha maħsulin bid- dmugħ ġriet għal fuqu u mbikkma lissnet, “Lorenzo... dan hu l-miġnun li kien qed jiġri warajha... bżajt li joqtol lili u lil Isabella.”
“Kif possibbli, int ilek tgħix f’dar missieri għal dawn l-aħħar tliet xhur u magħduda minn kulħadd bħala mara stramba u miġ- nuna?” stqsieha bid-daħka.
Giovanni baqa’ jħares le- jhom skantat u mill-ewwel intebaħ li kienu jafu tajjeb lil xulxin.
“Lorenzo ... int tafha lil din il-mara?” staqsieh.
“Iva pa ... din omm Isabel- la.”
“U bintek Lorenzo...” qat- għetlu kliemu Martina.
Giovanni ħares lejn Isabel- la u fuq fommu dehret tbissi- ma ċkejkna.
L-Ispettur Pacelli ħares lejn ix-xwejjaħ missier, u
b’edukazzjoni kbira qallu, “Sur Sindku ... ir-raġel li daħal f’darek u aggregixxa b’mod volenti lis-sinjura u attakka b’sikkina lill-ibnek jinsab f’idejna.”
“Spettur,” beda jgħidlu Giovanni , “... ir-raġel li daħal f’dari, aggredixxa lill-mara li kienet qed tieħu ħsieb lit-ti a li kont se nadotta, u kif rajt int ipprova joqtol lil ibni ma nafux ... naħlef li qatt ma ra- jtu b’għajnejja.”
“Kollox sew sinjur... meta jġibuh lura mill-isptar ninter- rogah personalment u ninda- ga wkoll ir-raġuni tiegħu għala daħal f’darek klandes- tinament u attakka lis-sinjura li tieħu ħsieb it-ti a li se tad- otta ... minbarra hekk sinjur, mill-aktar ss possibbli nixti- eqek tagħmel stqarrija fuq dan il-każ biex inkunu nist- għu nieħdu passi kontra tiegħu u nressquh il-qorti, iżda mid-dehra, peress li l-aggressur mhux minn dawn in-naħat, allura l-in- vestigazzjoni se tieħu kem- mxejn t-tul sakemm insiru nafu min hu u fejn joqgħod,” tenna l-Ispettur Pacelli.
“Jien naf min hu spettur,” qabżet Martina, “jismu Mar- co Franchi – għażeb u għan- du ħanut Strada Vittoria Frattamaggiore ... Spettur, dan ir-raġel ilu jippersegwi- tani għal dawn l-aħħar tmien snin u aktar ukoll ... darba kien għamilli biċċa tatù u ff- issa fuqi ...qatt ma ħallini kwieta, dejjem jiġri warajha, iwaqqafni kull fejn jarani u jitlobni biex noħroġ mie- għu... kien kollu għalxejn li tlabtu kemm-il darba biex ma jibqax isegwi l-passi tiegħi għax kont beħsiebni nirrapportah lill-pulizija, għax mhux baqa’ jsegwini iżda beda jheddidni li jekk jarani nkellem lil xi ħadd jo- qtolni ... spettur emminni, għext dawn l-aħħar tmien snin f’biża’ kontinwa, iżda bżajt li jekk nirrapportah lill-pulizija jekk ma joqtolx lili joqtoli lit-ti a ... kien għalhekk li ftit tax-xhur ilu ddeċidejt li nħalliha taħt il-protezzjoni tas-Sur Sindku, mingħajr ma kien jaf li hi n-neputija tiegħu ... din hi l-istorja kollha spettur ... jien lesta li nagħmel stqarrija u nif rmaha wkoll ... dan bniedem miġnun, u peri- koluż ħafna għas-soċjetà jekk jitħalla jiġġerra barra.”
“Fhimtek sinjura... napp- rezza ħafna jekk għada l- għodu tiġi l-għassa u tagħmel stqarrija,” talabha l-Ispettur hekk kif sellmilhom, niżel is- fel, u wara li sellem lill-mara
tas-Sindku ħareġ mill-villa, daħal l-karozza tal-pulizija u qabad triqtu lura lejn l-għassa tal-lokal. Giovanni niżel warajh, ġibed lil martu lejn il-kamra tas-salott u eċċi- tat qalilha, “Rosa għandna neputija ... Isabella qed tit- kellem u dik il-mara stramba hi ommha.”
“Ommha ... x’inti tgħid Giovanni ... dik mara anzja- na, possibbli Lorenzo,” staqsietu konfuża.
“Dik mhix anzjana, iżda tfajla tampar Lorenzo tagħ- na,” qalilha, “...kienet qed ixedd dik il-parrokka fuq ra- sha u tilbes dak l-ilbies twil u jkaxkar mal-art biex tittras- forma ruħha f’mara anzjana u b’hekk taħbi kemm tista’ l-idendità tagħha minn miġ- nun li rid joqtolha ... milli jidher għaraf lit-ti a, u kien ilu jiem jinħeba l-ġnien u josserva tajjeb lil mara sa- kemm nalment għaraf ha lil ommha ... smajtha tgħid lil Lorenzo, li l-aggressur beda jheddida jew titlaq miegħu nkella joqtol lilha u lil bintha,” tenna jgħidilha Giovanni.
“Imma ngħid jien kif Lo- renzo ma kienx jaf b’xejn b’Isabella?” staqsietu mis- tagħġba.
“Ma nafx ngħidlek Rosa ... it-tweġiba għal din il-mis- toqsija hu biss jista’ jagħ- tihielna,” weġibha żewġha hekk kif hu u martu ħarġu mis-salott u marru jistennew lil Lorenzo f’ras it-taraġ. Se- kondi wara, Lorenzo, Marti- na u Isabella dehru neżlin it- taraġ. Rosa b’għajnejha mfawrin bid-dmugħ ħarset lejn Martina u għannqitha magħha, li min-naħa tagħha talbitha taħfrilha għall-ink- wiet u l-eċċitament kbir li daħħlithom h intortament.
“Sinjura Rosa,” issoktat tgħidilha, “l-unika mezz li kien biex insalva lil Isabella minn ħalq il-mewt kien li npoġġiha taħt il-protezzjoni tas-Sur Giovanni u tiegħek, li bla ma kontu tafu kontu qegħdin tħarsu u tipproteġu lin-neputija tagħkom,” tenni- et Martina hi u tħares lejn bintha li kienet mgħannqa ma’ missierha li nstema’ jis- taqsieha, “Isabella ...tħobb- hom xejn lin-nanna Rosa u lin-nannu Giovanni?”
“Ħafna ...ħafna,” lissnet ferħana it-ti a hekk kif inħal- let minn dirgħajn missierha u ġriet għal fuq Rosa u Giovan- ni u tathom bewsa lit-tnejn.
Tliet xhur wara Lorenzo u Martina ssiġġillaw il-ħolqa ta’ mħabbithom fuq l-artal l-Katidral ta’ Napli ....


34 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 PATRIA
Awtur: Gabriel Schembri,
Pubblikazzjoni: Klabb Kotba Maltin
LETTERATURA
rridux huwa wkoll perma- nenti. Tant hu hekk li l-qar- rejja jistgħu jirrelataw dawn il-kummenti ma’ dawk li qraw m’ilux wisq l-mezzi soċjali u qajmu kontroversja sħiħa minħab- ba l-lingwaġġ xejn xieraq.
Id-dibattitu dwar l-is di tal-immigrazzjoni donn- hom jibdew joħorġu d-de- her aktar t-taħdit bejn Ra- mon u Nathan. Hawnhekk għandna argumenti tajbin, għalkemm ma ħassejtx li jnaqqsu l-gost tal-qari. Fil- ktieb insibu wkoll referenzi politiċi oħra, u biex inkunu ċari xi battuta `l hemm u `l hawn ma tonqosx. Insibu wkoll numru ta’ allużjoni anke jekk mhux diretti għal diversi politiċi. Ħelwa wisq l-allużjoni għall-President ta’ Malta, s-sens t’altru- wiżmu tagħha anke jekk il-messaġġ li nilqgħu fostna lil dawk li nsalvaw minn ħalq il-mewt mhux dejjem jinżel tajjeb ma’ xi wħud.
ATTENTI MILL-POPULIŻMU!
Din l-istorja iżda narha tmur lil hinn mill-kwistjoni tal-immigrazzjoni, għal- kemm tibqa’ tema kruċjali. Hija kwistjoni tal-mod kif aħna nifhmu lil xulxin. Waqt li ninnutaw kif l-es- tremiżmu jikber mix-xejn naraw ukoll il-kumplikazz- joni tal-argument fejn jinħolqu gruppi kontra xulxin. L-istorja narha għal- hekk tagħmel ukoll dan l- analiżi tal-persuna, u l- fatt kull karattru jitkellmu anke minn dak li għaddew minnu u kif kull persuna ffurmat ċerta valuri. Ta’ min ngħidu li l-awtur jagħmel użu tajjeb minn ashbacks biex jispjega dak li sawwar il-persuna, bħal ngħidu aħna Nathan ċ-ċentru tal-Immigrazz- joni. Kull bniedem għandu storja warajh u huwa im- portanti mmens li nifhmu lil xulxin. Jekk ma nagħm- lux hekk, l-fehma tiegħi niżbaljaw.
U iva, u din qed ngħidha jien u nieħu responsabilta’ tagħha, anke lil dawk li huma kontra l-immigranti rridu nifhmu. U jekk ma nagħmlux hekk jikber il-populiżmu, għax xi per- suni oħrajn jieħdu vantaġġ mis-sitwazzjoni, bħal ngħi- du aħna problema ta’ qa- għad. L-awtur ma tantx jitbiegħed minn dan il-
L-Għaqda Filantropika Talent Mosti
ħsieb għax dwar kull per- suna nsibu x’wassal biex jaħsibha b’ċerta mod.
Missier Nathan innifsu Roger, ex-suldat li kien lest jagħti ħajtu għall-patrija, persuna dixxiplinata li diżappuntat li ibnu m’għandux dawk il-valuri nazzjonali. It-tieni gwerra dinija pero l-bidu ta’ dan il-ktieb tfakkarna dejjem li d-demokrazija sħiħa u s- sliem irridu nibżgħu għali- hom u li f’dak iż-żmien kien hawn hawn razza li kienet sottomessa għal ħaf- na mibegħeda. Nathan jid- her li huwa l-karattru prinċipali, potagonist ġen- winament tajjeb imma tkid- du ħafna li f’Malta hawn mibgħeda razzjali
Waqt li ninnota xi karika- turi soċjali f’dan il-ktieb, bħal ta’ Glenn id-dudu, Roger, u kif jaħsbuha l-lekċerers tal-universita’, naħseb li dawn huma aktar osservazzjonijiet għaliex mill-banda l-oħra l-ktieb m’għandniex il-ħżiena u t-tajbin. Jeżistu wkoll l-is- fumaturi u ħadd mill-karat- tri mhu perfett.
KONKLUŻJONI
L-ewwel ktieb li qrajt ta’ dan l-awtur kien natural- ment l-ewwel rumanz tiegħu Esklussiva Dotkom u kien għoġobni tassew u ktibt dwaru f’din il-paġna. Dan il-ktieb kien iffukat if- fukat fuq il-ġurnaliżmu, billi l-awtur huwa ġurnal- ist, imma anke f’dan il- ktieb għandna nebh minn dak li qed jara quddiemu , u l-awtur qisu biex ngħid hekk “ġurnalist” kreattiv fejn josserva u jistħajjel -istess ħin. Il-ktieb għal- hekk iġgħalna nirri ettu fuq il-mibgħeda razzjali. Dan jagħmlu billi jagħraf ir-realta’, ma jaħbiha bl-eb- da mod -istorja. Tema oħra li toħroġ hija kemm hu kruċjali li nifhmu lil xulxin sabiex la l-es- tremiżmu u lanqas il-popu- liżmu ma jgħollu rashom.
Fi kriżi nsasslu għal dak li ma nixtiqux u fost il-valu- ri li ngħożżu u nitilfu tkun il-liberta. Ninnutaw kif il-ġurnalista Nikol jibża’ minn xi theddid.
Ktieb li miexi tajjeb ferm għax jitratta tema li tolqot- na lkoll. Iżda li minna jġgħalna naħsbu aktar l- fond u aktar l-bogħod.
tropika Talent Mosti.
Dan il-kunċert se jittella’
biex tingħata donazzjoni lill-Malta Guide Dogs Foun- dation
OMAR SEGUNA / [email protected]
Jgħidu tiġġudikax ktieb mill-qoxra. Ma nafx eżatt kemm daħal dan il-qawl f’ilsien pajjiżna imma żgur li b’mod litterali m’għandiex niġġudikaw il- ktieb ta’ Schembri mill-qox- ra ta’ barra. Kif nammetti li għamilt jien. Nistqarr li l-impressjoni li ħadt hekk kif rajt il-qoxra u qrajt l-ew- wel kapitlu ta’ dan il-ktieb kienet li għandna storja li titratta suġġett attwali b’te- ma kontra r-razziżmu li ser tinżel tajjeb ferm ċ-ċrieki letterarji, però lili ma tim- pressjonanix daqstant. Iżda kif wieħed jibda jaqra jinte- bah kif l-istorja tieħu żvolta differenti hekk kif il-ktieb ilaqqgħana mal-gruppi an-
tirazzisti li jieħu l-forma differenti ta’estremiżmu.
Fil-ktieb jispikkaw l-at- tiviżmu, ir-rabja u saħansi- tra l-vjolenza. Joħorġu anke xeni vivaċi ta’ vjolenza li jkolli ngħid li waqtiet huma xi ftit qawwija. Li jagħmel Schembri l-fehma tiegħi huwa li jitlaq mill-biża’ tal- Maltin minn kulturi oħrajn fosthom u kummenti kse- nofobiċi kontra l-immi- granti. Imma mbagħad naraw kif m’hemmx solu- zzjoni faċli għaliex il-mib- egħda razzjali tqanqal ukoll is-sentiment ta’ gruppi oħrajn antirazzisti li jistgħu jieħdu wkoll forom ukoll ftit estremisti. U allura dan il-ktieb m’għandux soluzz-
joni sempliċi għal problema kumples- sa imma jipprovdiel- na r-realtajiet u punt għad-diskussjoni. Jitfa’ dawl fuq din il-problema li għalkemm mhux
l-ewwel darba li tkellimna dwarha realta’ li ngħixu imkien minkejja d-differenza la hija sempliċi u lanqas tiġi naturali jekk ma nitgħallmux nagħmlu hekk.
PREŻENTAZZJONI TAL-FATTI
Il-Maltin qed iħabbtu wiċċhom ma’ din ir-realtà ġdida, fejn eluf ta’ rġiel nisa u tfal kienu qed jidħlu f’pajjiżhom biex if- ittxu refuġju. Fil-fehma tiegħi l-awtur joħloq ster- jotip tal-karattru Malti li jgħaddi kummenti kseno- fobiċi permezz ta’ Glenn id-dudu. Ngħid id-dritt ma tantx iggustajt il-karattru u lan- qas naqbel ma’ din il-karikatura li ħoloq l-awtur, għalkemm huwa evidenti li s-soċjeta’ ser ikollok oqsma ta’ nies li ser iħossuhom imbeżżgħa u s-sigurta tagħhom qed tiġi mhedda, aktar minn oħrajn li forsi għandhom impjieg lest. Imma dak li huwa kundannabli l-awtur ma qgħadx jiskużah f’dan l-ist- adju, għalkemm l-ktieb
nifhmu aktar lil kulħadd. L-aktar li laqatni f’dawn l-episodji hija l-attenzjoni lejn dak li jgħidu n-nies speċjalment permezz tal-mezzi soċjali li tilgħab parti prominenti. Anke ver- balment -istorja jingħad kliem razzjali minn xi karattri, imma dak li jingħad l-media soċjali huwa miktub u rridu u ma
-Għaqda Filantropika Anniversarju mill-fondazz- id-direzzjoni ta’ Marthese Wied il-Għasel, il-Mos-
Talent Mosti dejjem tat joni tagħha (1983-2018). Busuttil Cassar L.B.C.A nhar ta.
spazju għal attivitajiet letter- Dan se jsir permezz ta’ il-Ġimgħa 18 ta’ Mejju 2018 Waqt dan il-kunċert ser arji. Ni rħu għalhekk li din Spring Concert mis-Santa s-7.30 pm, r-Razzett tal- issir it-tnehdija ta’ Ktieb ta’ l-Għaqda qed tfakkar il-35 Maria Accordion Band taħt Markiż Mallia Tabone Triq Tifkira mill-Għaqda Filan-


LETTERATURA Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 35 Empowerment: Kollezzjoni Internazzjonali ta’ Poeżija u Proża
Nixtieq li ħajti tinbidel u terġa teħodni lura l- ħolm u l bogħod mill-ħsibiji-
et mudlama li ħakmuni. Ġejt mix-xogħol u marti Helen mhix qiegħda hawn
għax ħarġet ma’ ħabibitha. Imma ma kienx immisni fdajtha. X’ nagħmel jekk tilt- aqa ma’ raġel ieħor għidt be- jni u bejn ruħi. Bdejt niprepa- ra xi ħaġa x ‘ niekol u pejjipt sigarett. Ftit wara ġiet Helen
u bisitni.
Il-fwieħa tagħha fgatni. Naf li din il-fwieħa tilbi-
sha biss għal okażżjonijiet speċjali. Allura fejn setgħet marret, u żgur li mhux ma’ ħabibtha. Il-pressoni bdiet tiela u qalbi bdiet tħabbat b’ ritmu qawwi.
Dik qed titradini ma’ raġel ieħor.
Dawn il-ħsibijiet baqgħu jifnuni u f’ħin minnhom għafastilha idha u nkurlajt. Helen kienet tiegħi u l-uniku ħaġa li kelli f’ ħajti u qatt ma kont se naċċetta li tagħmili hekk. Diġa kelli ġurnata ħażina x-xogħol u issa anke Helen se titradini. Tajtha kol- lox u nħossni ma għadnix niswa.
Id-demm tela għal-rasi u smajt ħafna ħsejjes ma rasi kollha. U f’daqqa u l-ħin qbadt intiha u lqatilha rasha. Demm ma’ kullimkien
Erġajt għamiltha. Imma jien min jien?
Dan huma ftit mill-
ħsibjiet li jgħaddu minn moħħ l-aggressur u silta mill-proża Empowering Vic- tims by Empowering Perpe- trators miktuba minn Mary AnneZammit u li ġiet ip- publikata l-Collection of Poetry and Prose ġurnal In- ternazzjonali. It-tema magħżula għal din l-edizz- joni kienet Empowerment. Din il-kollezzjoni hija t- tmien waħda u tiġbor ha xogħlijiet minn kittieba madwar id-dinja.
Il-vjolenza domestika hi fattur komuni madwar id-dinja u taffetwa lil kull persuna l-aktar lin-nisa. Waħda minn kull erba nisa tgħaddi minn esperjenza ta’ vjolenza domestika u f’ ċertu każijiet anke jispiċċaw f’ omiċidju.
Imma min huma l-aggres- suri? Għalfejn dejjem jispiċċaw iweġgħu lil aktar persuni li suppost iħobbu?
Bla dubbju, ħadd ma joħ- lom li jsir vjolenti l-aktar lejn dawk il-persuni li jħobbu, u jitradixxu l-ħolma tal-imħab- ba.
Xi ħaġa tkun marret ħażin. L-aggressuri jiġu minn kull razza, kultura u ġeneru u qatt ma nistgħu ngħidu
min eżattament se jirrikori lejn att vjolenti. Iżda, hemm ċertu karrateristiċi komuni li huma stima baxxa, mard mentali, abbuż ta’ sustanzi illiċiti jew ikunu trabbew f’ ambjent fejn il- vjolenza kienet preżenti fejn ir-raġel hu mistenni li jkun dejjem il-kontroll u b’ saħħtu.
U x’ inhi t-triq il-quddi- em?
Mhuwiex pjaċir tal-ag- gressuri li jkunu vjolenti u jekk jingħataw l-opportuni- ta, żgur li j ttxu li jeħilsu minn din il-problema. B’hekk għandhom jiġu mħeġġa j ttxu l-għajnuna permezz ta’ program ta’ Aanger managment sabiex jitgħallmu jikkontrollaw ir-rabja meta jkunu taħt pressjoni. L-edukazzjoni hi parti integrali biex jitnaqqsu l-idejat sterjotipi.
Meta l-aggressuri iħos- suhom f’ kontroll tagħhom infushom u tal-emozzjoniji- et niftħu t-triq sabiex ikollna anqas vittmi u anqas vjolen- za.
Mary Anne Zammit ikon- tribwit f’ diversi edizzjoniji- et f’ din l-istess Kolezzjoni permezz ta’ poeżiji u proża.
Aħbarijiet letterarji
Stqarrija maħruġa mill-Akkademija tal-Malti
WIl-ħtieġa u l-użu tal-Malti mill-barranin
asalna f’sitwazzjoni tobba u infermiera li ma ja- redikola, jekk mhux fux bil-Malti. Ċerti nies ma
L-E.T. il-President ta’ Malta Marie-Louise Coleiro Preca żżur l-Iskola Primarja B tal-Mosta, il-Kulleġġ
Marija Reġina -okkażjoni tal-Jum Dinji tal-Ktieb
Nazzjonali
-iskejjel primarji madwar Malta u Għawdex. Fi tmiem l-attività Christabelle kantat il-kanzunetta tagħha ‘Ta- boo’.
Qabel din iż-żjara, l-E.T. stiednet rappreżentant minn kull skola Primarja f’Malta u Għawdex l-Palazz San An- ton biex tgħarrafhom fuq il-Qaritona Nazzjonali, u tħeġġiġhom jieħdu sehem f’din l-inizjattiva. Wara, kull rappreżentant ingħata għot- ja ta’ kotba bis-sapport ta’ Merlin Publishers u mill-Uf ċċju tal-President.
Il-Qaritona hija organizza- ta mill-Aġenzija Nazzjonali tal-Litteriżmu b’kollabora- zzjoni mal-President’s Trust u s-Servizzi Nazzjonali ta’ Sapport għall-Iskejjel, bis-sehem tar-RE/MAX Malta u l-APS Bank. L-għan tal-Qaritona huwa li jħeġġeġ il-qari fost it-tfal lwaqt li jit- nissel sens ta’ solidarjetà ma’ tfal bħalhom. Il-fondi miġbura f’din l-inizjattiva se jintużaw biex jinxtraw jew jinħolqu riżorsi edukattivi għal tfal bi bżonnijiet speċi ċi.
organizzata
assurda, li f’pajjiżna stess ma nistgħux ninqdew bil-lingwa tagħna. Din hija sitwazzjoni li kulma tmur qiegħda tagħmel ħsara lill-ilsien nazzjonali u qiegħ- da taggrava minn jum għal ieħor. Nagħtu ftit eżempji: tirkeb karozza tal-linja, tis- taqsi għal xi direzzjonijiet lis-sewwieq u jgħidlek: “I don’t speak Maltese.”
Tidħol f’restorant, jiġi xi ħadd biex jieħu l-ordni u jgħidlek: “No Maltese, please! English.” U ħafna drabi, mhux talli ma jkunx jaf bil-Malti talli jkun jaf biss Ingliż imfarrak.
Tidħol ġo ħanut u ssib li wara l-counter hemm barra- ni li ma jafx bil-Malti.
Iċċempel għal xi infor- mazzjoni f’uf ċċju u titkel- lem bil-Malti. Imma dlonk tisma’ lil min jgħidlek b’ċer- ta awtorità (u xi kultant anki b’arroganza): “Speak in English, please”.
Tmur klinika privata u r-reception issib barranija li ma tafx kelma bil-Malti (u kultant lanqas bl-Ingliż).
Tmur l-isptar u ssib bosta
jħossuhomx komdi jisp- jegaw ruħhom bl-Ingliż, u ma tagħtihomx tort.
Nemmnu li dawn il-barr- anin, għandna bżonnhom kemm għandna bżonnhom, għandhom ikunu obbligati li qabel jibdew jaħdmu, jingħataw kors l-lingwa Maltija biex tal-anqas ikunu jistgħu jikkomunikaw fuq livell bażiku. L-iskuża li kulħadd jifhem bl-Ingliż, mhix aċċettabbli, u wara kollox mhijiex vera. L-idea li l-Maltin huma bilingwi hija ħrafa kbira, imma mid-deh- ra kulħadd jibża’ jgħid il-verità.
U ma’ dawn insemmu l-iskejjel, fejn il-problema qiegħda dejjem teskala. Minħabba ftit individwi (kultant anki wieħed) l-għal- liem irid bilfors jirrikorri għall-Ingliż. Fl-aħħar se nas- lu biex ngħidu: Mhux kulħadd jaf bl-Ingliż? Mela l-Malti x’nambuh?
Il-mentalità kolonjali għadha hemm? Għaliex għandna nistħu u ma ninsis- tux li jkellmuna bil-Malti – f’artna stess?
Fl-okkażjoni tal-Jum Dinji tal-Ktieb, avveniment dinji ta’ kull sena ċċelebrat t-23 t’April, l-E.T. il-Presi- dent ta’ Malta Marie Louise Coleiro Preca żaret l-Iskola Primarja B tal-Mosta, l- Kulleġġ Marija Reġina biex taqsam l-imħabba tagħha lejn il-qari u tippromwovi l-inizjattiva nazzjonali ‘Qari- tona’.
Matul din l-attività l-Am- baxxaturi tal-Qari Christa- belle Borg, Keith Demicoli u Gilbert Agius qraw lill-istu- denti tar-4 Sena. Mal-wasla tagħha, l-E.T. żaret numru ta’ klassijiet u qrat ktieb lil
grupp ta’ studenti. Wara s-sessjonijiet tal-qari, l-istu- denti tas-6 Sena ppreżentaw storja ‘Weird Write All’, u kor magħmul mill-istudenti tar-4 Sena kantaw żewġ kanzunetti lill-mistednin preżenti.
F’din l-okkażjoni, l-E.T. saħqet fuq ir-relevanza u l-importanza li niċċelebraw din il-ġurnata, għax il-kotba u l-għar en li nakkwistaw minnhom irawmu lit-tfal f’ċittadini attivi s-soċjetà. L-Eċċellenza Tagħha inkoraġġiet lill-qarrejja żgħar biex jipparteċipaw -inizjattiva tal-Qaritona


36 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 ARTI, MUŻIKA U KULTURA “VALLETTA: BELT U POPLU”
DANIEL BARTOLO/[email protected]
Id-delegazzjoni tal-Unjoni Ewro- pea għall-Istati Uniti u l-ambax- xati tat-28 membru għal Istati
Uniti jiftħu l-bibien tagħhom għall- pubbliku ta’ Washington waqt l- open day tal-ambaxxati. Din l-attività annwali tiftaħ il-bibien tagħha bil- kalendarju tar-rebbieħa u ġie ċċeleb- rat t-12 ta’ Mejju, 2018.
Kull ambaxxata se tiftaħ il-bibien tagħha mill-10.00 a.m sal-4.00 p.m. biex toffri lill-pubbliku ċans li jara dawn l-ambaxxati kif ukol ċans uni- ku li jara l-kultura ta’ kull pajjiż membru tal-Unjoni Ewropea.
Għal daqstant, -Ambaxxata Mal-
L-MCI bit-tmien Wkunċert tal-istaġun
tija ta’ Washington, b’celebrazzjoni- jiet ta’ Valletta bħala Belt Kapitali tal-Kultura, Stephen Busuttil, fotog- rafu u rebbieħ ta’ premjijiet inter- nazzjonali, ħoloq retroxena fo- togra ka tal-belt kapitali ta Malta, li turi il-bidla li kien hemm f’din il- belt u n-nies tagħha tul dawn l- aħħar għaxar snin.
Stephen wera kif Valletta u n-nies tagħha nbidlu f’dak li għandu x’jaqsam ma’ reliġjon, il-kultura u soċjalment b’ħala effett tal-globaliz- zazzjoni.
Iż-żmien ta’ għaxar snin kienu magħżul biex jirri etti x-xogħol fo-
togra ku ta’ Valletta li kien għamel -2008.
Ix-xogħol oriġinali kien ibbażat fuq mixja ta’ 24 siegħa tul il-Belt, meta kien ħa ritratt wieħed s- siegħa li jirri ettu l-ħajja l-Belt.
Għaxar snin wara, Dr Daniel K. Gullo, u Joseph S.Micallef, Kuratur tal-Malta Study Centre talab lil Ste- phen biex jirrepeti dan l-istudju ib- bażat fuq il-bidliet kbar li seħħu minn meta Malta saret parti mill- Unjoni Ewropea -2004.
Waqt li naraw it-tkomplija tat-tradidizzjonijiet u l-kultura, l-ak- tar tal-patrimonju Kattoliku tal-gżej-
jer Maltin, li jinkludu festi tal-qaddi- sin (il-Festa) u l-Karnival, u kif dawn ġew effettwati mill-Ewropa u mill-bqija tad-dinja u kif dawn ħal- lew il-marka tagħhom fuq Valletta biż-żieda t-turiżmu u l-globaliz- zazzjoni.
“Valletta: Belt u Poplu” se tibqa’ miftuħa għall-pubbliku sal-25 ta’ Mejju -Ambaxxata Maltija ta’ Washington.
Dan il-proġett hu endorsjat mill- Fondazzjoni tal-Valletta18 u spon- sorjat mill-Malta Study Center ta’ Hill Museum and Manuscript Lib- rary.
In-Neputija tal-Kappillan se ġġennen raħal!
aqt dan il-kunċert li se għal Mejju se tkun b’xogħli- jsir illum s-7.00 p.m., jiet ta’ John Vic Borg. Dan
parti ta’ Dun Benit, Patrick Tanti l-parti ta’ Pippo Bur- rone, Renato Dimech l-par- ti tal-Monsinjur, Matthew Balzan l-parti ta’ Giovanni Amoroso, Gabriella Parsons l-parti ta’ Sera na u Aman- da Cachia l-parti ta’ Giżel- la. Ma jonqsux ukoll Mart- hese Parascandalo bħala Madre Roberta u Marisa Aq- uilina li se tinterpreta l-parti ta’ Suor Silvana, is-soru li tieħu r-ritratti tal-istejjer ta’ Dun Benit biex b’hekk it-tif- kiriet tal-praspar, ma jmutu qatt u xi darba, l-ġejjieni ’l bogħod, kulħadd jidħaq bih innifsu.
Il-kummiedja “In-Neputi- ja tal-Kappillan” se ssir llum il-Ħadd s-6.30 p.m. -Ora- torju Sagra Familja, Ħal Qor- mi. Bookings fuq 79096060.
t-teatru ta’ G.F. Abela Ju- nior College, l-Imsida se jkun hemm preżentazzjoni ta’ kant u pjanu mis-Sopra- no Rosabelle Pavia u l-Pja- nista Dr Lydia Buttigieg. Huma se jippreżentaw programm varjat li jinkludi siltiet mill-opri, kanzunetti klassiċi u mużika Maltija. Waqt il-programm se jitkan- ta wkoll id-dwett famuż “Barcarolle” mill-Opra “Les Contes d’Hoffmann” ta’ Jacques Offenbach, li se jit- kanta mis-Sopran Rosabelle Pavia u l-Mezzo-Sopran Marie Therese Vassallo.
Il-kumplament tas-serata se tkun f’idejn iż-żef ena ta’ Brigitte Gauci Borda School of Dance. Dawn se jippre- żentaw programm ta’ siltiet tal-Ballet minn xogħlijiet fa- mużi bħal “Coppelia”, “Don Quixotte” u “La Bayadere”. Se jkun hemm ukoll ż n modern u Jazz. Bħala nal se jinagħqad il-kast kollu u f’danza spettakolari, “En- chanted Objects” minn “Beauty and the Beast”.
Il-wirja tal-srti tal-MCI
l-artist studja f’Malta u -Awstralja. Hu jippreferi jaħdem biż-żejt fuq il-kan- vas għax iħoss li dan jagħtih iċ-ċans li jħallat il-kuluri b’mod li ma jitlef xejn mit- tessitura u l-vivaċità tagħ- hom.
Il-ko-ordinazzjoni u l-pre- żentazzjoni tal-kunċert hu- ma f’idejn Dame Maestro Marie Therese Vassallo.
Parkeġġ bla ħlas -iskola se jkun miftuħ għall-misted- nin waqt is-serata. It-teatru hu aċċessibbli faċilment bl- użu ta’ lift mill-parkeġġ jew minn ġewwa l-Kulleġġ, anki għall-mistednin bi bżonniji- et speċjali.
Kulħadd huwa mistieden għal dan il-kunċert. Fil-bieb tkun mitluba donazzjoni biex tkopri ftit mill-ispejjez tal-kunċert u l-uzu tat-Teat- ru tal-Junior College.
Aktar informazzjoni dwar dan il-kunċert tista’ tinkiseb billi wieħed iċempel lid-Di- rettur tal-MCI fuq 21338923 jew 99800409. Wieħed jista’ jibgħat imejl fuq malta- [email protected].
I
Benit telaqlu s-sagristan. Issa ġew jimlewlu rasu li qed tinħema konfoffa kontrih, minn ħadd ħlief Pippo Bur- rone, is-Sindku u l-President tal-Każin tal-banda tar-raħal u l-għarus t’oħt Dun Benit! Is-sabiħa mhux din, li l-isqof se jibgħatlu xi monsijur biex jeżamina l-qlajjiet li nqalgħu fuqu, il-kappillan, ukoll! Biex tkompli tgħaqqad, lli n-neputija tal-kappillan qed tgħid li sejra soru u lli n- nies tar-raħal jarawha f’sakra ma tarax art! Imma kemm ji- aħ jaqla’ iżjed fuq wiċċu l-Kappillan Dun Benit?
Mill-pinna ta’ Joe Gatt, 4Teenth Productions se twas- sal “In-Neputija tal-Kap- pillan”, kummiedja li ma’
ħafna m’għandiex bżonn l-ebda introduzzjoni. U daqstant ieħor m’għand- homx bżonn introduzzjoni l- kast li se jwassal din il-kum- miedja kollha daħq f’Ħal Qormi. Fil-partijiet ewlenin insibu lil Veronica Mizzi l- parti tan-Neputija tal-Kap- pillan, Mario Camilleri l-
ssa aħjar! Mhux biżżejjed li
kemm ilu msiefer Dun


ARTI, MUŻIKA U KULTURA
Ir-raba’ edizzjoni tal-konkors Melodija Maġika 2018
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 37
Stilel tal-futur
Niltaqgħu ma’ Ella Schembri
MARIO AXIAQ
Għar-raba’ sena konse- kuttiva nhar is-Sibt, 5 ta’ Mejju, 2018, reġa’ sar b’suċċess il-konkors Melodi- ja Maġika 2018, organizzat minn Ally-El Entertainment, immexxija min Alison Go- mez Blanco, li h ħadu seh- em 20 parteċipant b’kanzu- netti orġinali kollha miktu- ba bil-Malti.
Ir-rebbieħa ta’ Sezzjoni A, bi tmien kantanti ta’ età ta’ bejn it-tmienja u l-għaxar snin, kienet Shanice Micallef bil-kanzunetta “Tifel Fqaj- jar”, lirika ta’ Ivan Debattis- ta u mużika ta’ Marco Debo- no, t-tieni post ġiet Briana Micallef bil-kanzunetta “Ballerina” kliem u mużika ta’ Michael Piscopo, t-tielet post ġie Neil Sant bil-kanzu- netta “30 Siegħa”, kliem ta’ Rita Pace u mużika ta’ Phyl- lisienne Brincat, waqt lir-ra- ba post intrebaħ minn Thea Borg “Irrid Ċikkulata”, kliem ta’ Joe Julian Farrugia u mużika ta’ Mro. Joe Brown.
Ir-rebbieħa ta’ Sezzjoni B, b’sitt kantanti ta’ bejn il-11 u l-14-il sena, kienet Launa Schembri “Bi Tbissima” b’lirika ta’ Emil Calleja Bay- liss u mużika ta’ Andrew Zammit, t-tieni post ġiet Amy Farrugia bil-kanzunet-
L-Għanja tal-Poplu... festival Ital-kanzunetta Maltija
Ella Schembri twieldet s-16 ta’ Ottubru, 2009 u tgħix mal-familja tagħha ż-Żurrieq. Tattendi l-Iskola Primarja St Joanne Antide.
Ta’ erba’ snin bdiet tkanta l-kor ta’ Iona Dalli, Future Voices, iżda meta kienet Year 1, l-għalliema tal-iskola kienet avviċinat lill-ġenituri tagħha biex tibda tkanta waħedha bħala solista. Kie- net tidher li hi ti a mimlija talent u kapaċi, u kien tajjeb li tkompli tistudja il-kant.
Għalhekk f’Awwissu tal- 2015 bdiet tmur titgħallem f’La Voix Academy immex- xija minn Gillian Attard fejn kienet bdiet titgħallem ma’ Naomi Roberts.
Tiftakar sew l-ewwel konkors tagħha, kien dak li sar t-8 ta’ Novembru, 2015, t-Teatru San Vinċenz, Ħal- Luqa. Dakinhar vera kienet ferħana li se tkun fuq il-palk għall-ewwel darba biex tkanta, ħaġa li minn dejjem xtaqet tagħmel. Bħala għal- liema f’dak iż-żmien kellha lil Naomi Roberts feint kienet kantat “Lavenders Blue” u spiċċat l-ħames post, riżultat li ma’ kienx ħażin. Inkoraġġata minn dan, kompliet titħarreġ wkoll, u matul is-sena 2016 kienet direttament ma’ Gil- lian Attard u ma’ Pamela Guana bħala teknika.
Matul l-2016 Ella ħadet sehem f’diversi konkorsi or- ganizzati, bħal Shine Sin- gers Festival organizzati minn DBS Productions tal-kopja Šujak, Raise Your Voice organizzati minn Erseb Productions, Gaf ero Productions, Ġmiel is-Seb- għa Noti, u La Voix Festival li hom dejjem spiċċat f’postijiet tajbin, fosthom anki -ewwel tliet postijiet.
Ella tkanta kemm bil- Malti, Ingliż u anke bit-Tal- jan, fejn għalkemm s’issa għad m’għandiex kanzu- netta orġinali bil-Malti tagħha, qed tmur tajjeb ferm bil-kanzunetta “L-Isbaħ Raqda”, bil-ingliz tkanta “Lavenders Blue” u “I Dreamed A Dream” lwaqt li qed tispikka wkoll bil-
ta “Qalb it-Tfal” b’lirika ta’ Joe Julian Farrugia u mużi- ka ta’ Mro. Joe Brown waqt li t-tielet post intrebaħ minn Tamara Mallia bil- kanzunetta “Għaliex ma’ Ġejtx” lirika ta’ Christopher Mallia u mużika ta’ Tamara Mallia imkien ma’ Christo- pher Mallia.
Fis-Sezzjoni C li kienet miftuħa għall-kantanti minn 16-il sena ’il fuq, ħadu seh- em sitt kantanti, bir-rebbieħ ikun Brand James bil-kanzu- netta “Patrijott”, kliem ta’ Emil Calleja Bayliss, mużika ta’ ‘Kaya’ Priscilla Giordano Psaila u Dorian Psaila. It-tie- ni post interbaħ minn Mic- hela Deguara bil-kanzunet- ta “Rosalyn” bi kliem ta’ Joe Julian Farrugia u mużika ta’ Mro. Joe Brown, waqt li t- tielet post intrebaħ minn Mark Portelli bil-kanzunetta “Sinjur Żgħir” bi kliem u mużika ta’ Ryan Axisa. Un- uri oħra kienu dawk tal- Aqwa Prezentazzjoni, li in- trebaħ minn Briannah Caru- ana għall-kanzunetta “Zin!, Zin! Zin!” bi kliem ta’ Emil Calleja Bayliss u mużika ta’ Dominic Cini, b’rebbieħa oħra ikunu, Gaia Gambuz- za, Neil Sant, Briana Mi- callef u Rihana Azzopardi.
Joe Julian Farrugia rebaħ
l-Aqwa Lirika għall-kanzu- netta “Qalb it-Tfal” inter- pretata minn Amy Farrugia, waqt Philip Vella imkien ma’ Alison Ellul rebħu l- aqwa kompożizzjoni għall- kanzunetta “Illużjoni” inter- pretata minn Shazay Grima li spiċċat rebħet wkoll il- Grand Prix tal-konkors Me- lodija Maġika 2018 organiz- zat minn Ally-El Entertain- ment.
Matul dan il-konkors u sakemm kienu magħrufa r-riżultati nali kien hemm divertiment provdut minn Bradley Debono, ir-rebbieħ tal-konkors Melodija Maġi- ka 2017, Kaylie Magri, Ma- ria Christina Desira, u l-kor Melodija Maġika, b’Eliana Gomez Blanco imkien ma’ Aidan Jay Drakard ir-reb- bieħa tal-Għanja tal-Poplu Żgħażagħ 2018, li wkoll ipp- reżentaw b’mod mexxej is-serata imkien mal-pre- żentatur Nathan Aquilina.
Globalment kien konkors ieħor ta’ livell, fejn il-kan- tanti kollha, kantaw u taw il-ħajja lill-versi tal-awturi u melodija tal-kompożituri, u taw biċċa xogħol iebsa lill-ġurati preżenti biex jaslu għall-ġudizzju tar-rebbieħa f’dan il-konkors ta’ lingwa Maltija.
lingwa Taljana fejn qed tik- kompeti b’kanzunetti bħal “La Giacca Rotta”, “Il Caffe Della Peppina” u “Tintarel- la Di Luna”.
Minkejja l-età żgħira tagħha, Ella kellha x-xorti wkoll, li tmur tkanta barra minn pajjiżna, meta t-18 ta’ Frar 2017 kienet ikkom- petit f’konkors b’isem ta’ ‘Stars of The Albion’ li sar f’Londra, u nistgħu ngħidu li bdiet bl-kbir, għax spiċċat biex rebħet l-ewwel post bil-kanzunetta “Tintarella Di Luna” fost 14-il parteċi- pant li ħadu sehem l-kate- gorija tagħha ta’ bejn is-sitta u l-għaxar snin.
Apparti mill-konkorsi Ella tieħu pjaċir wkoll tmur tkanta f’diversi serati marb- utin mal-festi Maltin l-aktar s-sajf, attivitajiet tal-żmien il-Milied u f’diversi attivita- jiet marbutin ma’ ġbir ta’ fondi f’diversi postijiet u li spiss ikunu wkoll murija fuq it-televiżjoni fejn appar- ti l-kant ġieli ħadet sehem f’xi reklami wkoll ma’ 26th Frame. Ħadet parti ukoll l-music video ta’ Maria Cas- sar tal-kanzunetta “Astro- naut”. Kif wkoll dehret f’parti f’drama murija f’Xa- rabank u f’parti mid-drama “Tħobbni Ftit”.
Apparti dan, kellha espe- rjenza wkoll li tkanta ma’ live band ta’ Mro. Joe Brown kif wkoll kienet parti minn Master Class immexxi minn Enzo Campangioli. Ella ddoqq il-pjanu wkoll fejn issa ilha sa mill-2016 u tins- ab Grade 2.
Fil-bidu tal-2018, Ella bdiet tmur titgħallem wkoll il-ġinnastika u bdiet tagħ- mel wkoll drama workshop ma’ Louise Doneo, apparti li tattendi wkoll -iscouts. Ella wara li għamlet awdiz- zjoni, li għaliha kien hemm 250 applikat, kellha x-xorti li tintgħażel biex tieħu seh- em l-program “Esperti”.
Ix-xewqa ta’ Ella hi li tkompli tkanta u jkollha ak- tar esperjenzi fuq it-televiz- joni, fejn tixtieq ħafna tipp- reżenta xi programm għat- tfal, kif wkoll f’xi drama.
t-42 edizzjoni ta’ L-Għanja L-għażla tal-kanzunetti - 2018. Ir-regolamenti u l-for- tal-Poplu – Festival nalisti se tiżvolġi tliet fażi- mola tal-applikazzjoni jinsa-
tal-Kanzunetta Maltija se jit- tella’ -1 ta’ Settembru 2018. Dan hu festival ta’ kanzunet- ti oriġinali bil-Malti ak- kumpanjat minn mużika live.
Dan il-festival joffri l-lib- ertà lill-awturi u l-kompożi- turi li jiktbu u jikkomponu kanzunetti b’suġġett u stil mużikali li jixtiequ huma. Il-Malta Concert Orchestra se tkun qed takkumpanja l- kanzunetti. Gruppi mużikali u kantawturi jistgħu wkoll jakkumpanjaw il-kanzunet- ta tagħhom stess.
jiet: l-ewwel fażi tal-għażla, li ha mill-kanzunetti kollha sottomessi jintgħażlu l-aħjar 40 kanzunetta; it-tieni fażi tal-għażla, li ha jitkantaw l-40 kanzunetta quddiem ġurija oħra, u minnhom jint- għażlu l-kanzunetti nalisti; u l-fażi nali -1 ta’ Settemb- ru 2018, fejn jitħabbru r-reb- bieħa. Fil-fażi nali se tatten- di ġurija popolari u ġurija esperta. Il-ġurija popolari se tingħata importanza daqs il-ġurija esperta.
Il-kanzunetti jintlaqgħu nhar it-Tlieta, 22 ta’ Mejju,
bu l-paġna ghanjafest.com. L-Għanja tal-Pooplu – Festival tal-kanzunetta Mal- tija huwa organizzat mill- kumitat L-Għanja tal-Poplu imkien ma’ Pjazza Teatru Rjal u b’kollaborazzjoni mal- Akkademja tal-Malti. Il-Mal- ta Concert Orchestra se tkun qed tagħti s-sehem tagħha f’dan il-festival b’ħidma id f’id mal-kompożituri tal- kanzunetti nalisti. L-Għan- ja tal-Poplu hija mgħejjuna mill-Kunsill Malti għall-Arti – Cultural Parnership Agree-
ment.


38 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 >> TVM
2 (ME), 101 (MD), 101 (GP)
Nostalġija u Tifki- riet
Dwarna
Fil-Ġnien ta’
Melo
Aħbar tajba
Ħadt l-aħbar Maltarti
Valleta - Lwien ta’ Belt
Malta U Lil Hinn Minnha
NEWS
Ħadd Għalik
Ħbieb u Għedewwa - Catch Up
NEWS
Ħbieb u Għedewwa - Catch Up
Paq Paq on Test NEWS
Għawdex Illum Personaġġi
Deheb Il-Karta
DOT EU
NEWS EUROVISION UPDATE
St. Mary’s
Skjetti TVM.COM.MT News
Skjetti
NEWS
Mixage
>> ONE 29 (ME), 103 (MD), 103 (GP)
ONE News
Pink Panther Promozzjonijiet u
>> RAI 1 3 (ME), 150 (MD), 201 (GP)
A sua immagine Unomattina in famiglia
Tg1 Unomattina in famiglia
Paesi che vai.. Luoghi, detti, comuni
A sua immagine Santa Messa
A sua immagine Recita del Regina Coeli
A sua immagine Linea verde Telegiornale Domenica In Katie Fforde L’eredità Telegiornale
Che tempo che fa
>> RAI 2 8 (ME), 151 (MD), 202 (GP)
Il commissario Heldt Memex: La scienza in
SKEDI TAT-TELEVIŻJONI
(ME) MELITA CABLE
(MD) MELITA DIGITAL (GP) GO PLUS F Minuta
06:20
06:50 07:50
08:20 08:30 09:30 09:50
10:20
12:00 12:15 15:00
16:00 16:10
17:40 18:00 18:15 18:45 19:15 19:35 20:00 20:45
20:50 21:50 22:00
22:10 23:15 23:40
Reklami
ONE News
Ħinek Twieġeb Paperscan Maratona Puttinu Aroma Kitchen Telebejgħ
ONE News Maratona Puttinu ONE News Maratona Puttinu Joe’s Kitchen Maratona Puttinu ONE News
Ieqaf 20 minuta Attività Politika Maratona Puttinu Tmienja u Tmenin ONE News Trażmissjoni mal- lejl
>> NET TV 33 (ME), 102 (MD), 102 (GP)
Net News
Meander Arti u Kultura
Telebejgħ
Analiżi
Telebejgħ
Week & More Quddiesa mis-Sant- warju Ta’ Pinu
NET News
Sqallija ma’ Ron Maratona Puttinu Telebejgħ
NET News Telebejgħ
Maratona Puttinu NET NEWS Maratona Puttinu NET NEWS Id-Diskors tal-
Kap tal-Partit Nazz-
gioco
Sereno variabile Guardia costiera Heartland
Tg2 Dossier
Culto Evangelico di Pentecoste Mezzogiorno in famiglia
Tg2 Giorno
Tg2 Motori
Viaggio nell’Italia del Giro
La grande corsa
2018 Giro dItalia Ciclismo: Giro d’Italia 2018
2018 Giro d’Italia Ciclismo: Giro d’Italia 2018
Processo alla tappa Ciclismo: Giro d’Italia 2018
Wisdom of the Crowd: Nella rete del crimine
Squadra Speciale Cobra 11
Tg2
LOL :-)
NCIS
Instinct
Domenica sportiva
jonalista Adrian Delia
Maratona Puttinu NET News Maratona Puttinu NET News
Xandiriet għal matul il-lejl
>> TVM2 22 (ME), 104 (MD)
Euronews
TVAM News Mill-Jum għal Jum Holy Mass
Puttinu Marathon News for the Hearing Impaired
Seba t’Ijiem
Puttinu Marathon Awtokura
News in English
23:35
Sports News
KC
Il-Verita Belle Donne
>> XEJK 107 (GP)
Teleshopping All Time Hits Golden Oldies All Time Hits Banda
The 80s Teleshopping Maltese Music Country Stars Teleshopping All Time Hits Just For Laugh Jazz Legends Top 10
All Time Hits
>> Isir iħobb lill-mara tas-sid taċ-ċirklu li kien jaħdem h
Film drammatiku Amerikan (2011). Atturi ewlenin: Reese Witherspoon, Robert Pattinson, Christoph Waltz u Paul Schneider; direttur: Francis Lawrence. Storja: Wara l-mewt tal-ġenituri tiegħu, Jacob Jankowski jispiċċa bla us u bla dar. Iċ-ċirkustanzi jwassluh biex jingħaqad ma’ ċirklu bħala l- veterinarju. Il-kap tiegħu, August, huwa bniedem vjolenti u kulħadd joqgħod attent meta jkun ħdejh, inkluża l-mara kwieta u sabiħa tiegħu Marlena. August ikun pussessiv ħafna fejn tidħol il-ma- ra tiegħu u Jacob malajr isib ruħu jinġibed lejha u jsir iħobbha.
I viaggi del cuore Tg4 Telegiornale Perry Mason
Wild New Zealand L’amore e la guerra Tg4 Telegiornale L’almanacco di Rete quattro
Riassunto Quarto grado Il terzo indizio
>> CANALE 5 16 (ME), 154 (MD), 205 (GP)
Tg5 Prima pagina Tg5 mattina Speciale TG5 Baby Animals
I menu di Giallo Zafferano Melaverde
Tg5
L’arca di Noe Domenica Live Caduta libera
Tg5
Paperissima Sprint Come l’acqua per gli elefanti
Grande fratello: Day Time
07:30 07:45 08:30 10:00 11:10 12:10 12:30 12:35 15:30 15:35 16:30 17:00 19:30 20:15 20:35 21:15 22:40 23:30 23:50
20:30 21:45 21:50 23:00 23:30
>> F LIVING 108 (ME), 106 (GO)
F Living Show Propjeta Minn Wara l- Kwinti
F Minuta Overcomer’s Voice Fuq it-Taraġ taz- Zuntier
Vetrina
Bidla Pożittiva X’Hemm Ġdid X’Laqatni
Waħdek M’Intix Esperjenza
F Minuta
Propjeta Minn Wara l-Kwinti
Attwali
Ejjew Għandi
20:30 20:31 21:30 23:00
06:00 10:00
10:30 10:31 11:00
12:00 12:30 13:00 13:30 15:00 16:30 18:00 18:01
18:30 20:00
06:00 06:30 07:30 08:00 09:00 20:25
20:30 21:00 23:00 23:30
10:00 11:00 12:00 13:00 13:30 14:30 16:00 17:00 17:30 18:30 19:00 20:00 20:30 22:30 23:30
07:00 07:30
08:00 08:45 09:30 09:45 11:15
12:00 12:05 13:05 14:30 15:00 15:05 16:40 18:00 18:05 19:30 20:15
Come l’acqua per gli elefanti
06:30 06:45 07:25
CANALE 5, 21.26
>> RAI 3 11 (ME), 152 (MD), 203 (GP)
Rai News
Rassegna stampa Sembra ieri
TGR EstOvest
TgR RegionEuropa Ritratti
Ciclismo
Tg3
Tgr Mediterraneo Radici, l’altra faccia dell’immigrazione Tg Regione
Tg3
1/2 h in piu
TGR Speciale
Chef
Tg3
Tg Regione
Tg Regione meteo Blob
La difesa della razza Un giorno in pretura Tg3
>> ITALIA 1 20 (ME), 155 (MD), 204 (GP)
06:05 Finalmente soli
Media Shopping Super partes
Whats New Scooby- Doo?
I Flintstones
Tom e Jerry: Avven- ture giganti
I liceali
Studio Aperto
Grande fratello: Day Time
Sport Mediaset
Nata per vincere
Una pazza giornata a New York
Tom and Jerry
Studio Aperto
Grande fratello: Day Time
CSI: Miami
CSI: Scena del crimine Le Iene
>> RETE 4 14 (ME), 153 (MD), 206 (GP)
Media Shopping Super partes Shark: Il grande predatore
I viaggi del cuore Santa Messa
07:00 07:50 08:30 09:15 10:00
11:00
13:00 13:30 13:45
14:15 15:00 15:20
16:15 16:40
17:15 17:45
18:05
18:45
20:30 21:05 21:20 22:10 23:00
06:30 07:00 08:05
08:30 09:25
10:25 12:25 13:00
13:15 14:16 16:25
18:15 18:30 19:00
19:31 20:25 21:20
10:50 11:30 12:02 14:02 15:00 18:55 19:30
19:50 20:30 21:15
06:00 06:30
08:00 08:18
09:40
10:30 10:55 11:50 12:00
12:10 12:20 13:30 14:00 17:05 18:45 20:00 20:35
06:00 06:30 08:00 08:30 08:50 09:20 09:55 12:00 12:25 13:00
14:00 14:15 14:30 15:30 17:30 19:00 19:30 19:51 20:00 20:30 21:25 23:35
07:00 07:30 08:40
09:20 10:00
06:00 07:59 08:45 10:00 11:00
12:00 13:00 13:40 14:00 18:45 20:00 20:40 21:26
23:50
06:00 06:30


SKEDI TAT-TELEVIŻJONI
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 39 (MD) MELITA DIGITAL (GP) GO PLUS
>> Oġġett misterjuż jitfa’ saħta fuq il-komunità
Film tal-biża’ Amerikan (1987). Atturi ewlenin: Wil Wheaton, Claude Akins, Malcolm Dan- are u Cooper Huckabee; diret- tur: David Keith. Storja: Nathan Hayes huwa bniedem reliġjuż li jkun qed jipprova jżomm ir- razzett u l-familja tiegħu fuq saqajhom. Żviluppatur ikun qed jipprova jixtri ħafna mill-irziezet tal-inħawi, fosthom tiegħu, bit- tama li t-Tennesse Valley Author- ity jgħażlu din il-belt biex jibnu post ġdid ta’ rikreazzjoni. Fil-lejla ta’ maltempata kbira, jaqa’ oġġett jixgħel r-razzett ta’ Hayes u miegħu jħib saħta fuq il-familja tiegħu u l-membri tal-komunità.
Beautiful
Il segreto
Media Shopping X-Style
Una vita
Grande fratello
live
Amici di Maria De Filippi: Daytime Cambio casa, cambio vita
Rosamunde Pilcher Grande fratello live Grande fratello: Day Time
Verissimo
Bella piu di
prima
>> FOX SPORTS 603 (ME)
Race of Their Lives
Mobil 1 The Grid MLBs Best
Live: NRL Rugby League
World Cup Archery NHL Hockey Major League Baseball
Major League Baseball
MLBs Best
NHL Tonight
Live: Major League Baseball
Live: Major League Baseball
>> MELITA MORE 802 (MD)
Promotional Content Friends
Psych
2 Broke Girls
MOM
Amazing Race Switched At Birth Greys Anatomy Supernatural
The Originals VEEP
Hit The Floor
(ME) MELITA CABLE
>> BBC ENTERTAINMENT 9 (ME), 300 (MD), 301 (GP)
Gigglebiz Antiques Road- show
Bargain Hunt Doctors EastEnders Antiques Road- show
Bargain Hunt Doctor Who Antiques Road- show
Keeping Up Appearances Father Brown Scott and Bailey Luther
From Darkness Father Brown
>> E! ENTERTAINMENT 306 (ME), 304 (GP)
Second Wives Club
Keeping Up with the Kardashians E!s Look Book Keeping Up With the Kardashians E!s Look Book
>> FINE LIVING NETWORK 307 (ME), 301 (MD)
House Hunters Giada at Home Healthy Gourmet Killer Kitchen Makeover
Flea Market Flip Tiny House, Big
Living
House Hunters Beachfront Bargain Hunt
Island Hunters Renovation Raiders
Going Yard
Mega Dens
Island Life
Giada in Italy House Hunters Rachel Hunters Tour of Beauty Vacation House for Free
Island Hunters
>> TCM 49 (ME), 310 (MD), 701 (GP)
TCM Presents Under the In uence
Royal Wedding Ziegfeld Follies
The Three Musketeers Texas Carnival Royal Wedding Ziegfeld Follies
TCM Presents Under the In uence
The Pirate
The Omega Man TCM Presents Under the In uence
The Oklahoma Kid The Pirate
>> AMC 312 (MD), 702 (GP)
Home for the Holidays
Michael Jacksons This Is It
Home Is Where the Hart Is
Anna Karenina Sword of the Conqueror
The Wedding
Planner
F.I.S.T.
In the Dark Half
The Dark Half
The Curse
Love at Stake
>> DISCOVERY CHANNEL 400 (MD), 501 (GP)
How Do They Do It?
Mis t Garage Fast N Loud Wheeler Dealers: Trading Up
Ice Lake Rebels Ice Cold Gold Gold Divers Storage Hunters UK
Baggage Battles
The Liquidator Dallas Car Sharks Incredible Enginee- ring Blunders: Fixed Mega Trains
How Its Made: Dream Cars
What on Earth? Food Factory Everest Rescue Super Hurricanes: Inside Monster Storms
Valley Uprising
>> TLC 403 (MD)
Cake Boss
Kitchen Boss
Cake Boss
Kitchen Boss
Cake Boss
Kitchen Boss Extraordinary Weddings
Say Yes to the Dress UK
90 Days to Wed: Happily Ever After? Baby Changes Everything
Say Yes to the Dress My Weight Is Killing
The Curse
AMC, 22.00
Me
I Know What You Weighed Last Summer
Are You Fitter
Than a
Pensioner? Something Borrowed, Something New Extraordinary Weddings
Say Yes to the Dress UK
Sex Sent Me to the E.R.
The Baby With a New Face Extraordinary Weddings
>> ANIMAL PLANET 405 (MD), 460 (GP)
Night
Whale Wars Treehouse
Masters
Dinosaurs in the Outback
Wild Animal Rescue Dogs 101: New Tricks
Swamp Brothers Expedition Mungo Man-Eating Super Squid
Pit Bulls and Parolees
Wildest Latin America
Untamed and Uncut
Treehouse
Masters
>> NATIONAL GEOGRAPHIC 406 (MD), 505 (GP)
Chinas Ghost
Army
China from
Above
WWIIs Greatest
Raids 06:02
06:00 06:45
07:35 08:20 10:15 12:15
13:10 15:25 16:10
17:55
19:30 21:00 21:45 22:40 23:30
16:45
17:15 19:00 20:35
21:05 22:25
06:25
08:05
09:55
11:20 13:10
14:45
16:25 18:35 20:00 22:00 23:30
17:20 18:15 19:10
20:05 21:00 21:55 22:50 23:45
14:00
16:00 20:00 21:00
22:00
Apocalypse:
The Rise
of Hitler
Nazi Megastructures Year Million Origins: The
Journey of Humankind WWII: Hell Under the Sea
>> DISNEY CHANNEL 400 (GP), 450 (MD)
07:00 07:20 08:10 08:25 09:05 12:00
13:05 14:10
15:10 17:10 20:30
21:10 23:40
06:00 08:00
21:00 22:00
23:00
06:00
06:25 07:15 08:10
09:05 09:55 10:50 11:40
12:35 13:30 14:25 15:20
16:15 17:10
18:05 19:00 20:00 21:00
22:00
07:35 08:00 08:50
09:40 11:20
13:25 14:15 15:05
15:10 15:35 16:25 18:15 18:30
18:55 19:20 19:45 20:10 20:35 21:00 21:25
21:50 22:10
22:35
23:00 23:25 23:45 23:50
Bunkd
K.C. Undercover Stuck in the
Middle
Teen Beach 2: Back to the Beach
Stuck in the
Middle
K.C. Undercover Jessie
Descendants: Wicked World
Girl Meets World Austin and Ally Descendants 2
The ZhuZhus
Liv and
Maddie: Cali Style Elena of Avalor
Jessie
Bizaardvark
Austin and Ally Stuck in the Middle Bunkd
Miraculous:
Tales of Ladybug and Cat Noir
LoliRock
Sabrina Secrets
of a Teenage Witch Binny and the
Ghost
Hank Zipzer
Alex and Co.
The Hive
The Evermoor Chronicles
>> LA5 162 (ME)
Media Shopping
06:00 07:00 08:00 09:00
10:00 11:00
12:00 13:00
14:00 15:00
16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00
22:00 23:00
06:00 06:25 07:15
11:50
12:45 13:40
14:35 17:20 18:15
19:10 20:05 21:55 23:45
06:00
07:00 07:30 08:00
10:00 10:30 12:30
15:00
17:30 18:00 19:00
22:00
06:00 06:25 06:45 07:10 07:30 07:55 08:15
09:05 10:00 13:40
14:35 16:25
06:10
06:45 08:20 10:10
12:15 13:30 15:00
07:43 09:30 14:30 18:15 18:45 19:15 20:15 21:00 21:45 22:30 23:15 23:45
06:00 07:00 08:00


40 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018
MILL-KĊINA / MILL-ĠNIEN
It-Tapit tal-Fjuri
Pjazza San Ġorġ
JOSIANNE AZZOPARDI\[email protected]
Kif issajjar iċ-ċiċri friska komuni li
tkun mixtrija mnixxfa ġo borża
jew mgħerrqa -ilma ġo landa
LEA HOGG / www.goodfoodeveryday.wordpress.com
tagħmel nofs cream chee-
Ħafna drabi ninsew li ċ-ċiċri jikbru bħala pjanta. Il-
frott tal-pjanti hija mil- familja tal-legumi, bħall- ful u l-piżelli. Minn dejjem nħobb ngawdihom u nu- żahom meta jkunu - istaġun qasir tagħhom im- ma din is-sena qed nuża- hom anke aktar mis-soltu. Indunajt li meta tqaxxar- hom, ġo ħafna minnhom jinstabu żewġ ċiċri. Barra minn Malta, iċ-ċiċri friska jinstabu biss ġo ħwienet tal-ikel ‘high end’ imma hawhekk aktar narawhom ġol-vannijiet tal-ħxejjex milli l-ħwienet tal-ħaxix u s-supermarkets għadni qatt ma rajthom.
Kif tista tużahom:
• Fit-torti
• Msajrin fuq il-fwar u
miżjuda mal-insalati. Għa- milt waħda din is-sena bil- weraq mħalltin, qarabali u ġbejnet mħalltin biċ-ċiċri.
• Mħalltin ma’ xi stir fry
• Mħalltin ma’ ħxejjex oħra. It-togħma u konsisten- za tagħhom tmur tajjeb wisq mal-bużbiez frisk.
• Tista’ sservihom bħal edamame u ssajarhom ġol- qoxra tagħhom f’taġen jaħ- raq ħafna bi ftit żejt u ħwawar bħall-paprika affu- migata u ftit melħ u ssajjar- hom malajr sakemm il- qoxra tibda tiswied. Servi- hom bil-qoxra bħal edama- me.
• Tista’ tagħmilhom dip bħala tip ta’ hummus b’ċiċri friski min ok ċiċri misjura. Billi t-togħma taċ-ċiċri friska hi delikata, f’dan il-kas hemm bżonn tnaqqas nofs l- ammont ta’ tahini u min ok
Torta tal-ġobon feta bl-għaġina lo
se [jew labneh] u nofs tahi-
ni.Tistgħu ssegwu l-prog- ramm televiżiv fuq Smash TV kuljum u bl-Ingliż fuq il-blog www.leahogg.com.
RIĊETTA MILL-PROGRAMM TELEVIŻIV TA’ DIN IL-ĠIMGĦA
Torta tal-ġobon feta biċ- ċiċri friska 6 folji għagina lo. Għandek bżonn:
– 250g ġobon feta
– melħ u bżar
– 3 mgħaref lewż midħun – mgħarfa ħwawar friski
tal-għażla tiegħek jew turs-
in
– 1/8 kuċċarina ħwawar niexfa
– 1/8 kuċċarina qoxra ta’ lumija maħkuka
– 2 bajdied 75g ċiċri fris- ka sprej tat-tisjir
– Għal wiċċ 2 mgħaref żerriegħa tal-kittien
Metodu:
– Uża dixx ta’ torti bil- qiegħ li jinqala’
– Ipprepara d-dixx tal- forn bi sprej tal-ħami.
– Saħħan il-forn 170 C
– Iksi il-qiegħ tad-dixx tal-forn b’folja tal-għaġina lo
– Isprejja l-għaġina bi sprej tat-tisjir.
– Poġġi folja oħra u erġa spreja
– Irrepeti bl-aħħar folja.
Ipprepara l-mili billi tpoġġi l-ġobon feta ġo sku- tella kbira u tuża masher biex tgħaffeġ il-ġobon feta sakemm jitfarrak. Kompli bil-masher sakemm it-taħ- lita tiġi konsistenti.
Żid l-ingredjienti kollha tal-mili.
Uża mgħarrfa kbira tal- metal biex tħallat kollox imkien.
Poġġi t-taħlita tal-mili d-dixx miksi bl-għaġina
loFerrex iż-żerriegħa tal- kittien l-wiċċ.
Irranġa it-truf tal-għa- ġina lo biex it-torta jkollha dehra uniformi.
Aħmi t-torta l-forn sħun għal 40 minuta [fuq nar baxx biex is-sħana ma tagħmilx ħsara liż-żer- riegħa tal-kittien.
Oħroġ it-torta meta tkun saret u ħalliha tistrieħ għal 5 minuti qabel ma toħrogha mid-dixx u sserviha.
Tajba ukoll kiesħa.
Dawk li jħobbu l-fjuri bħali, ħafna drabi jkoll- hom iżuru pajjizi barranin apposta biex jaraw dak li jsejħulu bħala ‘l-infjorata’. Personalment inħobb in- sejjaħlu: ‘it-tapit tal-fjuri’. Iżda issa sa -aħħar, f’Malta wkoll sar ikollna dan l-av- veniment annwali.
Dan isir pjazza San Ġorġ l-Belt. Kienet inizz- jattiva meħuda mill-‘Vallet- ta 2018’ li xtaqu li jsir tapit tal-fjuri bħala parti mill-‘Val- letta Green Festival’. Beda jsir mill-2014 bl-għajnuna tal-E.L.C. u kull sena jkollu tema partikolari.
Ninnota li sena wara sena, nistgħu ngħidu li qed ikun isbaħ u iktar elaborat. Wara kollox l-esperjenza tgħallem u għalhekk kulma jmur qegħdin dejjem jir naw.
L-2018 kienet speċjali għall-belt Valletta u għal- hekk id-disinn kien xi ftit jew wisq aktar speċjali u ak- bar. Dis-sena wieħed seta’ mhux biss idur madwar il-fjuri, iżda wkoll bħal don- nu jidħol d-disinn; għaliex id-disinn kien imqassam f’partijiet separati.
Dan l-avveniment minn dejjem interessani u għal- hekk ħsibt biex nagħmel ftit mistoqsijiet lil Janice Vella, li taħdem bħala ‘Architect and Landscape Designer’ mal- E.L.C.
B’hekk stajt insir naf ftit aktar dwar ix-xogħol li hemm involut biex dan it- tapit jitlesta u jkun jista’ jsebbaħ u jfewwaħ lill-pjaz- za San Ġorġ, fejn ħafna sin- tendi ma jonqsux li jmorru jarawh u jieħdu r-ritratti.
Janice qaltli, li dat-tapit h ħafna xogħol minn wara
l-kwinti, li jibda saħansitra minn 6 xhur qabel.
Id-disinn fuq skala żgħira jiġi provdut mill-‘Valletta 18’ u xogħolha huwa li ġġi- bu ‘to scale’ fuq il-plastik, li mbagħad jitpoġġa mal-art l-pjazza.
Janice tkun ukoll preżenti ‘hands on’ dakinhar li jsir ix-xogħol l-pjazza. Dakin- har ikunu jridu jiftħu l-plas- tik mal-art biex imbagħad ipoġġu l-fjuri fuqha skont id-disinn.
Ħaddiema nvoluti f’dan il-proġett kien hemm mad- war 60, li ħadu madwar 12-il siegħa biex ramawh. Janice qaltli, li dis-sena kell- hom ukoll jaħdmu kontra l-elementi ta’ riħ qawwi u traxxix tax-xita. Baqgħu għaddejjin matul il-lejl biex tlesta sa lgħodu.
Ta’ min japprezza wkoll li l-fjuri jitkabbru l-mixtla ta’ Wied Inċita stess. Il-fjuri li jintużaw huma l-Pensjeri u l-Petunja u l-ammont dis-se- na kien ta’ madwar 150,000 fjura.
Kelli kurżità nkun naf xi jsir mill-fjuri wara li jitneħħa kollox u hija qaltli li ġeneral- ment jitħawwlu l-ġonna pubbliċi u tal-kunsilli lokali. Ma jonqsux li jirregalaw xi ftit lin-nies li jinzertaw ikunu l-pjazza, dakinhar li jiżżarma kollox.
Nispiċċa billi ngħid proset u grazzi lil dawk kollha in- voluti -infjorata ta’ din is-sena, speċjalment lill- ħaddiema ħabrieka kollha tal-E.L.C., li jaħdmu qatigħ mhux biss waqt l-infjorata, iżda matul is-sena kollha f’kull tip ta’ temp.
Grazzi wkoll ‘Valletta 2018’.


UMANITÀ MINN MARIA AZZOPARDI
TARBIJA F’BASKETT TAL-PLASTIK
BIEX TGĦIX
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 41 It-tifla tal-ħġieġ
Meta twieldet Pixie kienet tiżen biss 500 gramma. Suppost baqgħet ġol-ġuf ta’ ommha, Sharon Grant, għal 12-il ġimgħa oħra.
Allavolja kien baqa’ 3 xhur previst għat-twelid tat-tifla, it-tabib iddeċieda li kellha sseħħ operazzjoni ċesarja mill-aktar fis possibbli biex forsi tissalva l-ħajja tat-tarbi-
ja.
It-tobba kienu inkwetati
ħafna li Pixie kienet ser tgħix għal aktar minn siegħa peress li hi ma kinitx ikbar mill-pala ta’ id ommha u tiżen inqas minn borża zokkor.
It-tobba ma kellhomx ap- parat adattat għad-daqs tagħha biex tinżamm sħuna.
Kien propju tabib partiko- lari li ħareġ bl-idea li din
it-tarbija titpoġġa ġewwa baskett tal-plastik żgħir tas-supermarket. Dan għaliex, il-ġilda tat-trabi li jit- wieldu prematuri titlef il-lik- widu iktar malajr. Għalhekk, jekk tpoġġihom ġewwa bas- kett tal-plastik tista’ tgħin- hom jisħnu iktar minn kutra normali.
Mingħajr baskett tal-plas- tik din it-tarbija kienet tmut.
Z
għadam waqt li kienet għad- ha fil-ġuf, b’hekk it-titlu ‘it-tifla tal-ħġieġ’.
Ommha, Chelsea Lush, qalet li l-kundizzjoni tagħha ta’ Osteogenesis Imperfecta tagħmilha “tant fraġli li ġisi- mha jista’ jinkiser fir-riħ jew tkisser xi kustilja b’sempliċi- ment tagħtisa.”
It-tobba kienu qalu li l-percentaġġ tagħha li hija titwieled kien baxx ħafna u qalulha biex ittemm it-tqala tagħha imma b’xorti tajba
uriet li kienet eċċezjoni
Din il-kundizzjoni teffet- wa wieħed minn kull 50,000
tan-nies.
“Meta kellna nbiddlula l-
ħarqa, kien hemm bżonn ta’ tliet min-nies sabiex ma nagħmlux żball fatali,” qal missierha.
Minkejja l-kundizzjoni kritika tagħha, Zoe xorta waħda hija tifla kuntenta u tilgħab ma’ tfal oħra, li alla- volja ma tistax tiġri magħhom xorta tgħaġġel qi- sha farfett fuq is-siġġu tar-roti.
oe twieldet f’Ottubru
2010 u kisret diversi
Tifla li ma tistax toqgħod fix-xemx
Peyton, tifla ta’ tmien snin, għandha l-Bixler syndrome. Din il-kundizz- joni taffetwa inqas minn 50 ruħ fid-dinja. Bil-Bixler syn- drome l-ġisem ma jgħeriqx u faċilment jisħon iżżejjed. Fil- fatt it-tobba qalulha li ma ti- stax toqgħod barra minħab- ba s-sħana. Barra minn hekk, Peyton hija ukoll truxa u tik- komunika mal-oħrajn per- mezz tas-sinjali.
“Aħna naħsbu li twieldet bi skop. Twieldet biex turina li hija normali li tkun differ-
enti,” qal missierha. Minkejja din il-kundizz-
joni xorta ma waqfitx milli jkollha l-libertà biex tilgħab barra ma’ tfal oħra. Dan huwa possibbli permezz ta’ flokk speċjali li tilbes biex tirregola t-temperatura ta’ ġisimha.
Peyton ipparteċipat ukoll fl-iSpecial Olympics tal-fut- boll u cheerleading.
B’daħka fuq wiċċha qalet li “meta jkolli 21 jew 24, jien ħa noħroġ biex insib raġel li nista’ niżżewweġ.”


42 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 FINANZI
THOMSON REUTERS IĊĊAQLAQ IN-NEGOZJU LEJN DUBLIN
Thomson Reuters qed tippjana li tittrasferix­ xi n­negozju tal­kam­ bju minn Londra għal Dub­ lin biex tkun lesta għat-tluq
tar­Renju Unit mill­Unjoni Ewropea s-sena d-dieħla. F’nota li bgħatet lill-klijenti, il­grupp qal li kien applika mal-Bank Ċentrali tal-Irlan­
da, ir-regolatur lokali, għal liċenzja.
Thomson Reuters hija re­ sponsabbli għal trading ta’ aktar minn 300 biljun dolla­ ru kuljum. Din id-deċiżjoni ttieħdet d-dawl tal-fatt li bil-ħruġ tar-Renju Unit mill-Unjoni Ewropea, il- kumpanija kienet se titlef id-drittijiet ta’ passporting, jiġi eri li tbiegħ is-servizzi tagħha f’pajjiżi oħra tal-Un­ joniEwropea.Madankollu l-kumpanija kienet se tħalli t-teknoloġija u l-impjegati responsabbli għall-ipproċes­ sar u l-ħlasijiet f’Londra. Tant u hekk, li Thomson qa­ let li ma kienet se tkeċċi ebda ħaddiem mill-kapitali Ingliża iżda kienet se timp­ jega oħrajn ġodda f’Dublin.
L-għażla nali għal ThomsonkienetbejnDublin u Amsterdam, bil-belt Ir­ landiża tintagħżel għax tq­ isiet bħala aktar ef ċjenti f’termini ta’ spejjeż, tnaqqas
l-iskariġġ għall-klijenti u anke għax din il-belt kienet qed tikber bħala ċentru għat-teknoloġija nanzjarja u r-riċerka li se jippermettu lill­kumpanija tespandi ak­ tar l-futur.
In-negozju tas-swieq tal­kambju jdawwar mad­ war ħames triljun dollaru kuljum madwar id-dinja. Thomson Reuters ġiet ffor­ mata -2008 wara l-akkwist tal­kumpanija ta’ midja Reuters, min-naħa ta’ Thom­ son Corporation. Illum il- ġurnata topera f’aktar minn 100 pajjiż u tħaddem ’il fuq minn 45,000 persuna.
TKABBIR QAWWI FL-EWROPA ĊENTRALI
L­ekonomiji tal­Ewropa Ċentrali komplew jikbru -ewwel kwart tas-sena hekk kif grazzi għal żidiet l-pagi, waslu għal nefqa aktar fuq il-proprjetà. Dan wassal għal żidiet akbar milli mistennija l-Polonja u l­Ungerija u espansjoni li baqgħat b’saħħitha r-Re­ pubblika Ċeka.
Il-qgħad r-reġjun huwa -aktar livelli baxxi għal għexieren ta’ snin, u dan wassal biex il-pagi żdiedu b’aktarminn10% -Ungeri­ ja u 7% r-Repubblika Ċeka s-sena li għaddiet. Flimkien ma’ rati tal-imgħax mill-ak­ tar baxxi, dan ikkontrib­ wixxi għal żieda l-konsum li mbottat ’il fuq ir­rata ta’ tkabbir. Dan it-tkabbir hu appoġġjat minn nanzja­ ment mill­Unjoni Ewropea u investiment mis-settur privat.
Il-PDG tal-Polonja kiber b’5.1% -ewwel kwart tas- sena fuq is-sna li għaddiet, u ’l fuq minn tbassir ta’ 4.8%, -Ungerija t-tkabbir kien ta’ 4.4% u r-Repubblika Ċeka 4.5%. Anke l-pajjjiżi aktar l-Lvant, bħar-Rumanija (4%) u l-Bulgarija (3.5%) ir­ reġistraw riżultati pożittivi. Dan it-tkabbir hu ferm aħjar mill-medja Ewropea, li tin- sab madwar 2.4%.
Ir-reġjun tal-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant hu ta’ importanza qawwija l-qa­ sam tal-manifattura u l-ka­ tina kummerċjali għal ditti
l-Punent, speċjalment -in­ dustrija tal-vetturi. Dawn l-ekonomiji jiddependu ħaf­ na fuq l-esportazzjoni. Il-Po­ lonja u l-Ungerija diġà ħab­ bru li għal din is-sena u ak­ tarx għal 2019 ukoll kienu se jħallu r-rata tal-imgħax qrib 0,ligħandujwassalbiexik­ tarnegozjijissellfuujsaħħu aktar it-tkabbir.
STARBUCKS TRID 6,000 ĦANUTFIĊ-ĊINA
Starbucks ħabbret li ħsiebha jkollha mas-6,000 ħanut ċ-Ċina sal-2022. Dan huwa prattikament id­dop­ pju tat-3,300 ħanut li għand­ ha llum, imferxxin madwar 141 belt Ċiniża. Starbucks daħlet bis-saħħa x-xena tal-kafè ċ-Ċina iżda qed taffaċja kompetizzjoni dejj­ em akbar minn rivali iżgħar, b’mod partikolari dawk li qed jissejħu boutique coffee sellers. Dan i sser li Star­ bucks se tkun qed tiftaħ ik­ tar minn ħanut kuljum.
Dan għandu jwassal, dej- jem skont il-previżjonijiet tal-istess kumpanija, din tir­ doppja d-dħul operattiv ċ-Ċina l-ħames snin li ġejjin. Matul is-sena li għa­ didet hija għamlet dħul ta’ aktar minn tliet biljuni r-reġjun tal-Ażja Paċi ku. Dan irrappreżenta żieda ta’ aktar minn 50% fuq is­sena ta’ qabel – f’konfront, it- tkabbir -Istati Uniti kien biss ta’ 7%.
Dan ix-xahar Starbucks laħqet ftehim ma’ Nestle, l­akbar kumpanija tal­ikel uxorb d-dinja, li tat lid-dit­ ta Żvizzera drittijiet esklus­ sivi biex tbiegħ l-kafè u tejiet l-pakkett madwar id-dinja. Starbucks daħlet 7.2 bil- jun dollaru minn dan il­ ftehim.
B’dan il­ftehim Starbucks trid timmasimizza aktar il­popolarità dejjem aktar ta’ “kafè ta’ malajr” id­dar jew fuq il-post tax-xogħol li qed tkompli dejjem tikber ċ-Ċi­ na.
L-informazzjoni u l-ħsibijiet inklużi -artiklu huma pro- vduti għal skop ta’ edukazzjo- ni u informazzjoni biss u m’għandhomx jiġu kkunsidrati bħala parir ta’ investiment


OPINJONI/TAGĦRIF
BIL-FATTI F’IDEJJA
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 43
jorità f’dawn l-aħħar xhur, fosthom bl-intervention team attrezzat apposta, kam- panji edukattivi, parks għall-familji u inizzjattivi oħra.
GOZO CHANNEL U GOZO ALIVE!
Fil-Parlament din il-ġim- għa tkellimt ukoll dwar il-Gozo Channel u l-proċess għall-fast ferry – dejjem bil- fatti u l-parametri tal-pru- denza ċ-ċirkostanzi attwa- li, kif ktibt il-Ħadd li għad- da. Aħna nirrispettaw is- saltna tad-dritt bil-fatti. Ma nistgħux naslu għas-ser- vizz tal-fast ferry qabel l- eżitu tal-appell li sar, anke jekk hawn min b’irrespon- sabbiltà jiffomenta t-tger- gir.
Fi tmiem din il-ġimgħa Għawdex jinsab f’festa sħi- ħa ta’ kultura u divertiment mifruxa mal-gżira kollha. Proprju llum l-aħħar jum ta’ Gozo Alive! – tlett ijiem ta’ spettakli popolari li jkomplu juru bil-fatti kemm qegħdin naħdmu biex Għawdex ikun tassew att- razzjoni unika tul is-sena kollha.
Fil-Parlament u kullim- kien nitkellem bil-fatti f’idejja, li juru li f’din l-ew- wel sena tajna prova kif irri- du nkomplu naħdmu -aq- wa żmien tal-lum bi tħejjija soda għal Għawdex ta’ għa- da.
Din il-ġimgħa kelli ak- tar minn okkażjoni waħda biex nelenka l-fatti dwar diversi aspetti ewlenin tal-ħajja f’Għaw- dex. Fost oħrajn tkellimt dwar l-ambjent, l-infrastrut- tura u l-Gozo Channel.
Kif dejjem għamilt kemm ili ningħata l- duċja nir- rappreżenta lill-Għawdxin l-Parlament, tkellimt bil- fatti f’idejja biex inxejjen kri- tika infondata, l-aktar minn dawk li għal snin sħaħ ba- qgħu ċassi quddiem prob- lemi u s di li kienu qegħdin jakkumulaw. Kellu jkun Gvern Laburista li bil-fatti aġixxa b’kuraġġ biex jitwet- tqu s-soluzzjonijiet xierqa.
Mhux ta’ b’xejn sena ilu l-Għawdxin approvaw bi ħġarhom il-manifest Labu- rista, li diġà qiegħed jissar- raf f’xogħol kontinwu mill- Ministeru ta’ Għawdex. Bħala Ministru d-dover li nassigura li Għawdex jieħu sehemu mis-suċċessi li għaddej minnhom il-pajjiż. Qegħdin nibdlu l-mentalità żbaljata li għal Għawdex kollox jgħodd u li nikkun- tentaw bil-frak mill-ġid
JUSTYNE CARUANA/Ministru għal Għawdex
nazzjonali – kif kien jagħmel ħaddieħor. Għall-ewwel darba se jkollna pjan għall- iżvilupp reġjonali sal-2030 biex -aħħar Għawdex jit- mexxa skont pjan.
XOGĦOL KBIR FIT-TOROQ
Pilastru ewlieni huwa l-infrastruttura. Hu fatt li matul is-snin akkumulaw diversi problemi dwar it-to- roq f’Għawdex. Għalhekk l-manifest elettorali assig- urajt li Għawdex jieħu seh- emu wkoll minn dak li se nibdew niddiskutu l-Par- lament. Fil-fatt l-manifest wegħdna li “Għawdex għandu jgawdi b’mod si- ni kanti mill-proġett ta’ €700 miljun f’toroq fejn l-importanza tingħata lil to- roq residenzjali li ilhom snin stat dilapidat.”
Mill-kliem għaddejjin għall-fatti. Iddiskutejt mal- Ministru Ian Borg u deter- minati nagħtu lil Għawdex dak li hu tiegħu mhux biss biex isiru t-toroq, u jsiru taj- jeb, imma li jkollna baġit speċi kament għal Għaw- dex mill-fondi allokati għall-
Aġenzija li se twettaq dak il-proġett enormi madwar il-pajjiż. Kollox se jsir id f’id mal-Ministeru għal Għaw- dex u dan b’żieda mal-€1.9 miljuni li diġà għandna u diġà bdejna nużaw f’diversi toroq madwar Għawdex.
Il-“Proġett Għawdex” li nidejt ftit xhur ilu huwa l-bi- du ta’ ħidma ferm akbar li bil-fatti se tagħti lill-Għawd- xin dak li hu tagħhom bi dritt. Tajjeb jingħad imma li sal-lum qiegħda nħallas kontijiet ta’ xogħlijiet li saru qabel l-2013 jew għal toroq li sfrundaw. Biex jordnaw kie- nu kapaċi, imma biex iħall- su le!
Dawn m’humiex skużi, dawn fatti. Kellna laxkezza u nuqqas ta’ standards żmien ħaddieħor kif wera r-rapport tal-Awditur u li juri kif għal Għawdex kollox kien jgħaddi – li jien ma naċċettax!
L-AMBJENT U EKO-GĦAWDEX
Liġi oħra innovattiva li tkellimt dwarha kienet dik dwar l-ambjent, fejn qiegħed
jaħdem ħafna l-Ministru Herrera. Il-fatti juru li f’Għawdex writna sitwazz- joni mgerfxa. Irrivedejna l- istrateġija ta’ Eko-Għawdex u qegħdin inħaddmuha. In- sellem lil dan id-direttorat – tim żagħżugħ mimli ħeġġa u qegħdin naħdmu għal Għawdex aħjar b’diversi inizjattivi.
Qegħdin in ttxu aktar op- portunitajiet ta’ investiment l-green u blue economy. Ir- ruralità ta’ Għawdex għand- ha potenzjal biex ninvestu f’niċeċ bħall-agrituriżmu u l-prodott lokali, ġenwin u awtentiku li jagħti d-distin- tiv lil Għawdex. Fl-ekonomi- ja relatata mal-baħar qegħ- din nesploraw il-poten- zjal enormi u jridu jittieħdu ċerti deċiżjonijiet speċjal- ment -immaniġġjar tal- kosta u l-infrastruttura meħtieġa.
Imbarkajna fuq proġetti għat-tindif u rijabilitazzjoni tal-widien, b’applikazzjoni- jiet apposta lill-ERA biex kollox isir skont il-metodu stabbilit u x-xogħol jitkomp- la fuq medda ta’ snin. L-in- dafa f’Għawdex kienet pri-
Citadel Insurance plc tappoġġja l-Jum Dinji tan-Naħal
FIllum qed ssir wirja l-Ġonna ta’ Sant’Anton
l-okkażjoni tal-ewwel portazzjoni tiegħu tmur lura Beekeepers Association, li Jum Dinji tan-Naħal iċċe- sal-perjodu Ruman. In-naħ- l-antenati tiegħu ilhom mar-
tess daqqa tkun qridt mitt elf pjanta li ma jibqgħux jgħixu.” Fix-xhur li ġejjin se nniedu numru ta’ inizjattivi biex ngħinu lill-Assoċjazz- joni l-kampanji ta’ għar- en. Se nvaraw l-ewwel at- tività waqt il-Ġimgħa Dinji- ja tan-Naħal, meta se nkunu nqassmu rigal żgħir bil-għa- sel mill-fergħat tagħna, li jservi wkoll biex iħeġġeġ stil ta’ ħajja sana.”
Is-Citadel toffri rxa sħiħa ta’ prodotti tal-assigurazz- joni, li jkopru l-ħajja, id-djar, il-karozzi, id-dgħajjes, il- vjaġġi, is-saħħa u anke n-ne- gozju. Tistgħu tikkuntattjaw lis-Citadel permezz tal-Free- phone 8007 2322, is-sit www.citadelplc.com jew il-mobile app, jew billi żżu- ru l-Uf ċċju l-Floriana jew waħda mill-fergħat li hemm in-Naxxar, Ħaż-Żebbuġ, il- Mosta, il-Gżira, San Ġwann, Raħal Ġdid, iż-Żejtun, u Għawdex.
Citadel Insurance plc hija kumpanija awtorizzata taħt l-Att dwar il-Kummerċ tal- Assigurazzjoni u hija rego- lata mill-MFSA.
lebrat min-Nazzjonijiet Magħquda, Citadel Insuran- ce issieħbet mal-Malta Bee- keepers Association, l-assoċ- jazzjoni lokali tal-apikultu- ra, biex tqajjem kuxjenza dwar in-naħal, li għandhom rwol importanti -ekosiste- mi globali, inklużi dawk ta’ Malta. Il-Jum Dinji tan-Na- ħal għandu l-għan li jitfa’ l-lenti fuq il-kontribut li jagħtu n-naħal għall-iżvi- lupp sostenibbli u fuq dak kollu li jhedded l-eżistenza tan-naħal u ta’ impollinaturi oħra.
It-trobbija tan-naħal u l-produzzjoni tal-għasel hu- ma tradizzjonijiet antiki l- gżejjer Maltin – Malta hija l-unika gżira li tieħu isimha mill-għasel u kienet imlaqq- ma “art il-għasel”. Il-Griegi kienu jsejħulha melite, li ġejja mill-kelma Griega meli li t sser għasel. Ir-Rumani sejħulha melita u kien taħt il-ħakma tal-Għarab li l- isem inbidel f’Malta. L-għa- sel ta’ Malta kien u għadu meqjus bħala nezza u l-es-
la Maltija, Apis Mellifera Ruttneri, hija waħda bieżla ħafna u kapaċi ti aħ kontra ċertu mard.
Interessanti li doqqajs naħal jivvjaġġa madwar 90,000 kilometru biex jiġbor kilo wieħed ta’ għasel u li huma meħtieġa żewġ mil- jun fjura biex tagħmel ix- kun ta’ nofs kilogramma għasel. Mill-uċuħ tal-pro- dotti tal-ikel l-aktar komuni d-dinja, in-naħal huma res- ponsabbli għall-impollinaz- zjoni ta’ 70 fost l-ewwel mija. Ta’ min jgħid ukoll li l-għasel huwa l-uniku ikel li h is-sustanzi kollha meħ- tieġa biex isostnu l-ħajja, in- klużi l-enzimi, il-vitamini, il-minerali u l-ilma.
Il-fenomenu tat-tnaqqis rapidu l-popolazzjoni tan- naħal laqat lid-dinja kollha, u Malta mhix eċċezzjoni. F’dawn l-aħħar snin, in- numru tan-naħal kien qed jitnaqqar minħabba li hawn inqas abitati mogħnija bi fju- ri selvaġġi u minħabba l- pestiċidi. Mario Sant, mill-
buta mat-trobbija tan-naħal mill-1898, ta din l-aħbar: “Il-Malta Beekeepers Asso- ciation se ttella’ wirja l- Ġonna ta’ Sant’Anton illum il-Ħadd, 20 ta’ Mejju 2018 mid-9.00 a.m. sas-6.00 p.m. biex tkabbar l-għar en dwar dan l-insett ċkejken. Cita- del qed tagħti l-appoġġ tagħha.”
“Huwa bi pjaċir li ngħinu f’kampanji bħal din tal-Jum Dinji tan-Naħal,” qalet An- gela Tabone, id-Direttur Ma- niġerjali ta’ Citadel Insur- ance plc. “Bħala parti mill- impenn tagħna lejn l-amb- jent u r-responsabbiltà soċja- li korporattiva tagħna, aħna qed ningħaqdu ma’ pajjiżi oħra biex inqajmu kuxjenza dwar din il-kawża kruċjali. Il-katina globali tal-ikel tid- dependi fuq in-naħal. Il- famuż Albert Einstein huwa kkwotat li qal li kieku n-naħ- la kellha tgħib minn wiċċ id-dinja, il-bniedem jibqgħa- lu biss erba’ snin ta’ ħajja qa- bel jgħib hu wkoll. Eqred in-naħla mid-dinja u -is-


44 Il-IlĦ-Ħadadd2018tata’ M’ Meajjruzu20210818 MOOGGĦĦDDIJIJAATTAAŻŻ-Ż-ŻMIEIENN
ALTADRINE FAT BURNER
Altadrine Fat Burner huma pilloli puri 100% li jaħar­ qu x­xaħam. Bihom tibda tonqos l­piż u titlef ix­ xaħam minnu h. Ix­xaħam maħruq jinbidel f’enerġija u b’hekk wieħed iqum mill­irqad mimli enerġija. L­Al­ tadrine Fat Burner jaħdem fuq ix­xaħam tal­ġisem waqt li l­fat blockers jaħdmu fuq ix­xaħam ta’ l­ikel.
Huwa importanti li wieħed jifhem id­differenza bejn fat burners u fat blockers. Fl­ispiżeriji wieħed isib bos­ ta prodotti li jkollhom effett ta’ fat blockers imma ftit huma l­prodotti bħal l­Altadrine li huma fat burners.
L­ingredjent prinċipali huwa estratt miċ­citrus au­ rantium, magħrufa bħala il­“larinġa ta’ Sivilja”. Meta wieħed jieħu l­Altadrine Fat Burner jibda jinnota li qed iqum b’aktar enerġija.
Il­pilloli Altadrine Fat Burner m’għandhomx side ef- fects. Biss, meta tispiċċa kaxxa pilloli sħiħa, għandek tħalli ġimgħa tgħaddi qabel tibda kaxxa oħra. Huma magħmulin Franża u l­kwalità hija garantita.
L­Altadrine Fat Burner huwa:
• għal min irid jonqos l­piż;
• għal min ma jagħmilx eżerċizzju;
• għall­isportivi li jridu jtejbu l­prestazzjoni
tagħhom;
• għall­bodybuilders li jridu jtejbu l­muskoli
tagħhom;
• għal pazjenti dijabetiċi.
Għandek tieħu pillola waħda, ma’ tazza kbira
ilma, darbtejn kuljum. Għandek tħalli ġimgħa tgħaddi bejn kors u ieħor.
Jekk għandek il­pressjoni għolja, qabel tieħu l­pilloli Altadrine, ikkonsulta t­tabib tiegħek. Żom­ mhom f’post għal frisk u qatt ­idejn minħabbba t­tfal. Ma tistax teħodhom jekk inti ‘pregnant’ jew qed tredda’. Anqas huma tajbin għat­tfal ta’ taħt it­ 12­il sena jekk ma tikkonsultax tabib. Għal aktar informazzjoni ċempel 21312151
jew żur is­sit www.alta­ care.com.
JXek’ukægiħeagnœdejikkparewssÿjoanwi giħÿo-ÿljraa, bx’egnħa?ndek tagħmel? www.altacare.com
R
.B
Rebbieħ/a ta’ ġimgħa ilu: D. AZZOPARDI mill-Marsa
Rebbieħa ta’ ġimgħa
ilu
h
ORG minn Ħal QORMI
o
ija
rg
,R
:M
AR
a
ba
Y
B
t


MOGĦDIJA TAŻ-ŻMIEN
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 45


46 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018
IRBAĦ €50 VAWĊER MINGĦAND
TISLIBA
MIMDUDIN
1. Dħalna f’din l-Unjoni f’Mejju tal-2004 (7)
5. Għamel hekk u tella’ t-tombla (6) 8. Neħħa l-ilma b’biċċa ċarruta (7)
14. Sensiela sħiħa (5)
15. Ma bqajniex hawn (6)
17. Għamel ħsejjes żgħar b’sebgħu (6)
19. Ftit leħja twila ma’ geddumu (5)
20. “The ... Machine” (4)
21. Dan il-pajjiż Iżlamiku ġej minn
Pirandello! (4)
23. Ikun bejn il-furketta u s-sikkina (5) 25. Tar-... waqa’ l-baħar; tal-imħar
qabeż għalih! (5)
28. Ara lit aż-żarbun ikun maqful (4)
29. u 30. Mimdudin: L-ilsien li tagħti
l-Madonna (6)
30. Ara 29. Mimdudin
31. It-tieġ li jibqa’ jissemma (4)
33. Werwer, beżża’, kexkex bl-għemil
tiegħu (12)
39. Triq sabiħa bis-siġar kull naħa (4)
41. It-tfajla għand Mananni! (3)
42. Is-suf ta’ ġisimna (3)
43. Dak li ħa baqa’ għandu (4)
45. Għex d-dar (5)
46. Patti mod ieħor tgħaddi minn fuqu
(5)
47. Inaqqas mis-saħħa (4)
50. Qiegħed fuq il-... tax-xogħol (4)
53. Din, ... u l-oħrajn (3)
54. u 55. Wieqfa. Miżmum mill-pulizija
wara investigazzjoni (9)
56. u 58. Mimdudin: Il-ħaddiema
għandhom juruha ma’ xulxin din
(11)
58. Ara 56. Mimdudin
60. Mhux li kont; ... issir sinjur! (6) 62. Ir-re li faqagħli sidri! (5)
64. Dan jieħu sehem l- lms (5) 67. Hu li jmexxi l-ġurnal (6)
69. Dritt u miġbud dan l-artist
imħawwad (6)
70. Il-kejl tad-deheb (5)
72. Dawn affarijiet minn ... id-dinja (3)
73. Telgħa bil-ġwienaħ (3)
75. Rosemary tipprova din il-ħaxixa
aromatika (4)
77. u 78. Wieqfa: Imkabbar iżżejjed (8)
79. Avveniment serju li jseħħ (5)
80. Hekk tgħidlu lil min jagħmel
7. Ir-Reġina ... tal-Bibbja (5)
9. Dak tal-elettriku joqtol (4)
10. Baxxa rasu għall-ordnijiet (4)
11. Hawn min isodd ... u jiftaħ oħra (5) 12. Għafas sew il-kamin (7)
13. Jużawh il-pitturi u l-bajjada (7)
16. La ħafna, kollha foloz (5)
18. Jintrebħu u nixorbu minnhom (5) 22. Għawġ li ġej mill-Marsa? (5)
24. It-tlieta Taljani! (3)
26. u 27. Weq n: Ittri biss ok l-isem
32. Ma ħalliex fuq; ħa isfel (6)
33. u 34. Weq n: Il-kontra ta’ attiv (7) 34. Ara 33. Weq n
35. Il-verità, l-attwali (6)
36. Qasab għas-siġġijiet (6)
37. u 38. Weq n: Imxejt b’dan il-mod
61. Ara 59. Weq n
63. In-nassaba jistaħba warajha (4) 65. Idendluh fuq l-artal maġġur (6) 66. Telaq minn idu u ħalla l-kulur (4) 68. Jużawh biex jiksbu l- us b’mod
Soluzzjoni tal-Ħadd li għadda
MIMDUDIN: 1. Kamoxxa; 5. Prosit; 8. Kuħħala; 14. Matur; 15. Misraħ; 17. u 19. Ossessjonat; 20. Apes; 21. Juve; 23. Skips; 25. Straħ; 28. Zarb; 29. u 30. Frilli; 31. Aħwa; 33. Skola private; 39. Vann; 41. u 42. Tletin; 43. Ġiti; 45. Kedda; 46. Tamal; 47. Imut; 50. Kilo; 53. Uri; 54. Xiħ; 56. Bażar; 58. Skarta; 60. Pexpex; 62. Ħdura; 64. Namra; 67. Ċa is; 69. Fekkek; 70. Qli- ba; 72. Ċuċ; 73. Jum; 75; Dell; 77. Tluq; 79. Likud; 80. Umana; 82. Assi; 84. Ilu; 85. u 86. Dottoressa; 87. Viva; 88. Ħadd wara ħadd; 93. Ġino; 94. Olè; 95. Tar; 96. u 98. Atmosfera; 100. Ftila; 101. Cole; 105. Ħali; 108. Zoppa; 10. u 110. Permessività; 111. Rebus; 112. Spiżjar; 113. Abolit; 114. Skarpar.
WEQFIN: 2. Attiv; 3. Opra; 4. Xema’; 6. Raħas; 7. Iħoss; 9. Urso; 10. Ħajt; 11. Lenza; 12. Xmajjar; 13. Stabene; 16. Sikek; 18. Eżatt; 22. Qrati; 24. Pil; 26. u 27. Tavolina; 32. Weġġaħ; 33. u 34; Sekondi; 35. Alakka; 36. Intopp; 37. Armi; 38. u 40. Atlantiku; 44. Tjur; 48. Moħħ; 49. Pistaċċa; 51. Ixx- okkja; 52. Ġbejna; 55. Partat; 57. Amar; 59. Roll; 61. Xewk; 63. Dawl; 65. Mottiv; 66. Aċtu; 68. Saddew; 69. Felula; 70. Qmis; 71. Intimi; 74. Skud; 76. Pala; 78. Qilla; 79. Luħ; 81. u 82. Addattat; 83. Avvanza; 89. Aħfer; 90. Dar; 91. Ħut; 92. Dulli; 97. Mapep; 99. Aħseb; 100. Fissi; 102. Ombra; 103. Ħażż; 104. Appa; 106. Ħakk 107. Qrar.
l-affarijiet sew (5)
82. Ħadem - ħdim; ġibed - ... (4)
84. Fi Spanja tiġġieled għall-Baski (3)
85. Telaq minn nofs (3)
87. u 88. Mimdudin: Ngħiduha għal
illegali (6)
69. Il-baħħar leġġendarju tal-Iljieli
min iħobb u jkun irid li jħobbuh
Għarbin (6)
70. Qatel – qtil; karab - ... (4)
71. Qal u kompla qal u kompla! (6) 74. Ma rabatx (4)
76. Xejn (4)
78. Ara 77. Mimduda
79. Ra x’togħma kellu l-ikel (3)
81. Ma kelliex ġdid (3)
82. Il-marda tal-patata (5)
83. Jagħtuha lill-għas afar (7)
86. Dik li jagħtu t-tabib mhix bħal dik
ukoll (4, 4, 4, 4)
88. Ara 87. Mimdudin
93. Kontra (4)
94. u 95. Mimdudin: Issir mis-suldati
sħiħ (8)
27. Ara. Weq n
f’xi okkażjoni (6)
95. Ara 94. Mimdudin
96. Bla ħotob u bla ħofor (4)
98. u 99. Wieqfa: Trab tal-injam biex
taqfel bih? (10) 100. Tort (5)
101. Aġġornate ... die (4)
105. Trid issibu biex tħoll il-kobba (4) 108. Mhux ni, anzi l-kontra (5)
109. Ikun f’idejn il-monarka (6)
110. Waqfa t-taraġ (6)
111. Jedd li mhux mgħaweġ (5)
112. Ġirien tagħna dawn it-Taljani (7) 113. Jagħmluha wara l-festa (6)
114. Hekk kien bid-daqqa li ħa fuq rasu
(7)
WEQFIN
2. Dik tal-wiċċ ma tikbirx l-ġnien (5) 3. u 4. Weq n: Din iżgħar mill-opra (8) 4. Ara 3. Weq n
6. Preċiż f’kollox (5)
Ir-rebbieħ ta’ €50 vawċer mingħand Sistina Wine & Co tat-tisliba ta’ nhar il-Ħadd huwa: R. BORG miż-Żejtun.
li jagħti l-kok (7)
89. Dan jagħtina taġen mgħaffeġ li jġib
għax kelli sieqi tuġagħni (7)
38. Ara 37. Weq n
40. L-ewwel wieħed tas-sena (6)
44. Għamel hekk idu għax-xogħol jew
minn barra! (5)
90. Jimtela’ bix-xita (3)
91. Dak tal-Ġetsemani, forsi (3)
92. Ilmaħna dak li għandu jkun dejjem
rasu fuq l-imħadda (4)
48. San Filippu ... (4)
49. Jużawh biex iqattgħu l-ħadid jew
f’idejna! (5) 97. Orizzont (5)
ġebel (8)
51. Libsuha minħabba l-kesħa (8) 52. Pastaż, pastaż u pastaż (6)
55. Ara 54. Mimduda
57. Id-dar tal-Eskimos (4)
59. u 61. Weq n: Il-mara ta’ 67.
99. Ara 98. Mimduda
100. Ma żammejtx f’qalbi (5)
102. Ikattru (5)
103. Daħħal krustin t-tè (4)
104. Sajjar dirett fuq in-nar, int (4) 106. Jagħtuh biex jaħsdu (4)
107. Sar kattiv b’kuluru (4)
Mimduda (8)
Ibagħtu t-tisliba mimlija flimkien mad-dettalji tagħkom f’dan l-indirizz:
“Tisliba tal-Ħadd”, It-TORĊA Union Print Co. Ltd., A41, Qasam Industrijali,
il-Marsa, MRS 3000. L-ewwel tisliba tajba li tinfetaħ tirbaħ vawċer ta’ €50 mingħand
Sistina Wine & Co., 188, The Strand, Gżira. ...............................................................................................................................................
ISEM ....................................................................................................................... INDIRIZZ ....................................................................................................................... ...............................................................................................................................................


LOKALI/TAGĦRIF
KBURIN BIL-POLITI
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 47
I
K
LI NĦADDNU
A
L-istess pożittività li writna minn Gvern Laburista, li minkejja li kontinwament isib l-oppożizzjoni toħroġ saqajha biex tipprova tfixkel u ttellef, il-partit Laburista magħqud taħt il-Prim Mi- nistru Joseph Muscat, baqa’ ffukat biex baqa’ jġib aktar progress u riżultati pożittivi li sa ftit snin ilu kienu għadhom biss ħolma fil-bogħod.
U m’aħniex se nieqfu hawn. Anzi rridu nibqgħu ffukati biex Malta ta’ Għada tkun aqwa minn dik tal-lum. U għalhekk nixtieq nieħu l-opportunità biex nħeġġeġ lill-Maltin u l-Għawdxin kollha biex jagħtu sehem- hom f’żewġ attivitajiet kbar li se jsiru fl-ewwel ġimgħa ta’ Ġunju.
Nhar il-Ħadd 3 ta’ Ġunju ser ikun hemm il-maratona ġbir ta’ fondi fejn nappella biex nagħtu l-kontribut tagħna billi nagħtu donazz- joni u ngħinu lil dan il-partit biex ikompli għaddej b’ħid- ma li ma’ taqta’ xejn.
Imbagħad nhar l-Erbgħa 6 ta’ Ġunju ningħaqdu flim- kien ġewwa Pjazza Antoine de Paule f’Raħal Ġdid biex niċċelebraw l-għaxar snin ta’ tmexxija ta’ Joseph Mus- cat bħala mexxej tal-Partit Laburista.
BERNICE FARRUGIA
K
A
Iktar kmieni din il-ġim- għa forsi wħud minn- kom waqt li kontu qed
issuqu ltqajtu ma’ xi banner bil-kliem Proud of my Poli- tics – kampanja li giet imne- dija mill-Forum Żgħażagħ Laburisti. Għalfejn proud of my politics u x’inhu l-ħsieb warajha?
Żgur mhux forsi li xi dar- ba jew oħra, xi ħadd minnha ħassu f’pożizzjoni skomda biex jgħid xi jħoss dwar it-twemmin politiku tiegħu.
U moħħi mal-ewwel imur fuq żewġ każijiet partiko- lari; fil-ħajja studenteska u fuq il-post tax-xogħol. Min- jaf kemm-il darba ltqajt ma’ studenti kemm meta kont il-Junior College u l-Univer- sità illi kienu jevitaw li jit- kellmu dwar it-twemmin politiku tagħhom għax jib- żgħu li se jiġu ttimbrati u jisfaw attakkati.
L-istess fuq il-post tax- xogħol minħabba l-biża’ li wieħed jispiċċa f’xi pożizz-
joni żvantaġġata jekk jitkel- lem dwar il-politika li jħad- dan. Iżda dan kollu m’għadx għandu postu fil-ħajja tal- lum. Għalhekk proud of my politics għaliex kull wieħed u waħda minnha għandu jkun kburi bil-valuri li jħaddan u l-ideat soċjalisti, progressivi u femministi li mexxew il-pajjiżna ‘l qud- diem.
Pajjiż immexxi minn Gvernmsejjesfuqil-prinċip- ju tal-għaqda, fuq valuri
soda li sawru l-moviment Laburista b’saħħtu li għan- dna llum. Moviment li dej- jem ra kif għamel biex jerfa’ liż-żgħir, lill-batut u jerġa’ jġibu fuq saqajh. Moviment li kompla dejjem jimbotta liġijiet li għal ħafna kienu biss ħolma iżda li llum qed iħallu l-frott tagħhom.
Moviment li ġab ħafna progress u kontinwament baqa’ jsolvi problema wara l-oħra. Moviment li għamel ħafna iżda li kommess li jkompli jwettaq aktar ġid għal kulħadd. U permezz ta’ din il-kampanja rridu nħeġ- ġu aktar nies fosthom żgħażagħ biex jersqu lejn il-Partit Laburista u ma jid- dejqux iwasslu l-ideat tagħhom biex verament Malta ta’ Għada tkun aqwa minn dik tal-lum.
U minkejja li anki sar van- daliżmu fuq il-banners li twaħħlu mill-istess għaqda, rridu nibqgħu pożittivi u nwasslu l-messaġġ tagħna.
Kunċert bit-tema tal-Migrazzjoni nhar il-Jum Dinji għar-Refuġjati
Kunċert ta’ mużika u poeżija li jdur madwar it-tema tal-migrazzjoni se jseħħ nhar il-Jum Dinji tan-Nazzjonijiet Uniti għar- Refuġjati nhar l-20 ta’ Ġun- ju.
Ispirat mill-poeżija ‘Map of the Mediterranean’ tal- poeta Malti Antoine Cassar, dan il-kunċert b’diski ġod- da, mużika u poeżija rreċta- ta, se jesplora kif il-migrazz- joni u l-ivvjaġġar, tul is-sek- li, sawru l-kultura Mediter- ranja, l-isfond, il-lingwa, il-kċina, il-mużika u l-istil ta’ ħajja.
Ispirat mill-poeżija ta’ Cassar, il-kompożitur ibba- żat Malta Luc Houtkamp u l-Ensemble tiegħu POW ħolqu mużika ġdida esperi- mentali dwar il-migrazz- joni, il-baħar Mediterran u
l-kriżi preżenti tar-refuġjati, għal spettaklu li jixhed il-valuri kulturali ta’ Vallet- ta 2018 u jaħbat mal-Jum Dinji tar-Refuġjati.
“Mingħajr il-migrazzjoni, il-Mediterran ma jkunx dak li hu bħalissa: amalgamazz- joni rikka ta’ nies b’diversi kulturi u patrimonji differ- enti,” jgħid Houtkamp.
Il-kunċert ‘Map of the Mediterranean’ se jsir f’Maori fil-Belt Valletta bejn l-20 u t-22 ta’ Ġunju. Jieħdu sehem Antoine Cassar b’reċ- tar tal-kitbiet tiegħu u na- razzjoni, Luc Houtkamp, project leader u kompożitur, fuq l-electronics u l-istru- menti tal-qasba (wood- wind), il-kompożitur Guy Harries fuq il-flute, electron- ics u vocals u Tom Armitage fuq il-keyboards.


48
Il-Ħadd 20 ta’ Mejju
48 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018
>> PROPRJETÀ FGURA/Penthouse
lesta minn kollox inkluż il-kmamar tal-banju u madum tal-għażla tiegħek. Open plan kbira, 3 kmamar tas-sodda, kamra tal-banju u ensuite bil-walk-in ukoll, żewġ terazzini, wieħed quddiem u ieħor wara. €188,000. Ċempel 79659777.
GĦAXAQ/QORMI- Garaxx ċ-ċentru ta’ Ħal- Għaxaq u ieħor ċ-ċentru ta’ Ħal-Qormi. Ċemplu 99477307.
KALKARA/ Appartament kbir ġdid u spazzjuż ser ikun lest minn kollox jik- konsisti f’open plan kbira, bil-veranda quddiem, 3 kmamar tas–sodda, kamra tal-banju, ensuite u veran- da spazzjuża fuq wara bil- veduti tal-baħar. €199,000. Ċemplu lis-sid 99805238.
KALKARA/Penthouse bil-veduti f’area sabiħa, tikkonsisti f’entrata, salott u kċina spazzjuża bil-veranda quddiem, 2 kmamar tas- sodda kbar, kamra tal- banju u ensuite u terrazin fuq wara. €260,000. Garaxx optional. Ċemplu lis-sid 99805238.
MARSASKALA/ Appartamenti ġodda jinsab viċin ix-xatt ser ikunu lesti b’open plan kbira u arjuza b’ħafna dawl, u bil- veranda kbira quddiem, 2 kmamar tas–sodda doppji, terazzin wara, kamra tal- banju u ensuite ser ikunu lesti ġodda w moderni, washroom u lift. €172,000. Ċemplu lis-sid 99805238.
MARSASKALA/ Maisonette isfel jinsab lejn il-Jerma, lest minn kollox modern b’open plan, kċina u salott, 2 kmamar tas- sodda kbar, ensuite, kamra tal-banju lesta, washroom u bitħa kbira fuq wara. BARGAIN! €190,500. Ċemplu 99805238.
SIĠĠIEWI/Appartamenti u penthouse kbar f’area sabiħa, b’4 kmamar tas- sodda. Prezz tajjeb, dirett minn għand is-sid. Ċemplu 99757740.
KKLLAASSSIFIFIKIKAATTII
TARXIEN/Penthouse spazzjuża b’open plan spazzjuża u veranda kbira quddiem, 2 kmamar tas- sodda, kamra tal-banju u ensuite, u komun lest bil- lift. BARGAIN! €130,000. Ċemplu 99805238.
TARXIEN/Appartament spazzjuż ser ikun lest bil- bibien u kamra tal-banju u ensuite lesti wkoll ġodda. Jikkonsisti b’open plan spazzjuża, kċina u salott b’veranda kbira quddiem, 2 kmamar tas-sodda kbar, u komun lest bil-lift. BAR- GAIN! €135,000. Ċemplu 99805238.
TARXIEN/Maisonettes ġodda isfel ser ikunu lesti, bil-bitħa kbira fuq wara u bitħa nterna mdaqqsa, par- apett kbir quddiem, open plan kbira, kċina w salott, 3 kmamar tas-sodda, kamra tal-banju, ensuite u garaxx optional. Bargain! €215,000. Ċemplu 99805238.
QAWRA/Garaxx ta’ 4 karozzi bil-bitħa, shower u box room, livell mat-triq. Ċemplu 99448545.
QAWRA/Garaxxijiet għall- bejgħ ta’ karozza waħda. Ċemplu 99448545.
XGĦAJRA/Penthouse duplex kbira kantuniera ser tkun lesta moderna bil- veranda kbira kantuniera bil-veduti ma l-open plan, kċina u salott, 4 kmamar tas-sodda doppji, l-main bl-ensuite u walk-in, washroom, 2 boxrooms u verandi kbar quddiem mal- kmamar tas-sodda kollha. L-arja qegħda tinbiegħ mal-penthouse. BARGAIN! €240,000. Ċemplu 99805238.
ŻABBAR/Terraced bungalow bil-bitħa u bil- bejt. Tikkonsisti b’entrata hall, spazzjuż, salott u kamra tal-pranzu, kċina tagħti għal bitħa mdaqqsa, boxroom kbira, 3 kmamar tas-sodda, washroom u bejt kbir. €218,700. Ċemplu 99805238.
ŻABBAR/Appartament lest b’open plan kbira, ku- rutur wiesa, 3 kmamar tas- sodda, ensuite, kamra tal- banju, galarija u komun lest bil-lift installat. BARGAIN! €145,000. Ċemplu 99805238.
ĦAŻ-ŻEBBUĠ/Flat l-ewwel sular Vjal il- Ħelsien, 3 kmamar tas- sodda, kamra tal-banju, ensuite, boxroom, kċina u salott combined u veranda, lest bl-għamara. Prezz €210,000. Ċemplu 99896880.
ŻEJTUN/Maisonette isfel jew appartamenti mibnija ser ikunu lesti, b’kċina u salott spazzjużi, kamra tal- banju, washroom u kamra tas-sodda kbira u żewġ galariji quddiem. Komun lest bil-lift. BARGAIN!! €99,000. Ċemplu 99805238.
ŻEJTUN/Appartament ser ikun lest u ġdid. Jikkonsisti kċina u salott spazzjużi, 3 kmamar tas-sodda kbar, kamra tal-banju u ensuite, u komun lest bil-lift. BAR- GAIN! €130,500. Ċemplu 99805238.
>> NIXTRI
KUNTRATTUR/serju jixtri plots-djar-arja għal izvilupp. Kull area tiġi kunsidrata. Partnership kunsidrat ukoll. Ħlas l-pront. Ċemplu dirett 21385451, 99473904.
>> għall-kiri
FGURA/(fejn l-iskola, Triq il-Karmnu), uf ċċju 60 sqm bil-bitħa u ħanut class 4B 50 sqm. Lesti. Ċemplu 99273360, 99615556.
KIRI TA’ BAR/ST. VENERA LIGHTNINGS FC - Offerti jintlaqgħu sa l-aħħar ta’ Me- jju 2018. Għal aktar infor- mazzjoni ċemplu 99882588. TARXIEN/ Ħanut Class 4 ħdejn Tarxien Temples, klijentela tajba. Ċemplu 99222540.
>> NIXTRI NIXTRI KAROZZI/
vannijiet, trucks, dgħajjes, karavans. Kull kundizzjoni bi prezzijiet raġonevoli. Ħlas l-pront. Ċemplu 99996968.
>> KORS
LIĊENZJA TAL-BAĦAR NAUTICAL LICENCE. Offruta minn Malta Sail- ing Academy. Ċemplu 21496496.
>> AFFARIJIET GĦAD-DILETTANTI
TAL-FESTI /bozoz ċari u tal-kulur, LEDs, SMD’s, holders u festuni lesti tajbin għal barra. Delivery b’xejn. Ċempel 99497336. email: [email protected]
>> JINĦTIEĠU CRYSTAL CLEAN LTD,
NAXXAR/għandha bżonn Room Attendants/ Cleaner’ fuq bażi full-time, biex jaħdmu f’Lukanda 5 Star. Paga €747.60 gross x-xahar. Esperjenza ta’ 6 xhur ġo lukanda u li tkun taf l-Ingliz huma neċessarji. Jridu jkunu responsabbli u jaħdmu bħala team. Ċemplu 21225546, 79225546 biex tapplikaw.
ELECTRICIAN- TECHNICIAN/biex isewwi air conditioners domestici u refrigerators. Paga tajba ħafna. [email protected], Triq Testaferrata, Ta’ Xbiex, Ċempel 21331620.


KLASSIIFIIKATII
Il-IlĦ-Ħaaddd2020tat’aM’ Meejjujju20201818 49
MEKKANIK/fuq bażi ta’ full-time ghal xoghol immedjat, Licenzja tas- sewqan C.Salarju €1400 x-xahar. Għal aktar informazzjoni ċemplu lil PTR Machinery fuq 99472517.
SECURITY GUARD/ bil-Liċenzja, full time. Meħtieġa l-liċenzja tas- sewqan, uwenti l-malti u -ingliż. Paga tajba. [email protected], Triq Testaferrata, Ta’ Xbiex. Ċemplu 21331620.
SOLAR PANEL INSTALLER għal Sharp PV panels. Paga tajba ħafna. [email protected], Triq Testaferrata, Ta’ Xbiex. Ċemplu 21331620.
SUPERMARKET CHECKOUT OPERATOR/ frankborda@ gala.com.mt, Testaferrata Street, Ta’ Xbiex, Ċemplu 21331620.
>> TISWIJIET
TISWIJIET FIL-PRONT/ FUQ IL-POST, KULL DITTA TA’ FRIDGES/ FREEZERS, WASHING MACHINES/TUMBLE DRYERS/MICROWAVES/ DEHUMIDIFIERS/ Servizz il-ġurnata koll- ha, b’26 sena esperjen- za. Ċemplu 99828875, 21445020,21462910.
TISWIJIET FIL-PRONT, FUQ IL-POST TA’ WASH- ING MACHINES, FRIDG- ES, FREEZERS, TUMBLE DRYERS U DEHUMIDI- FIERS / Sitt xhur garanzija, fuq ix-xogħol u spare parts. Stimi b’xejn l-post, bl-irħas prezzijiet. Ċemplu 21493285, 21371559, 79884497, 99472570. SERVIZZ FIL- PRONT.
Numri tat-telefoNs tal-uNioN PriNt
secretary 25900213
orizzoNt
editur - 25900214 staff - 25900236/264/287/226/218
Newsroom 25900 209/217/229/286
iNewsmalta.com 25900289/257/227
advertisiNg 25900200/230/235
commercial PriNt 25900275/25900220
tqassim fil-ŒwieNet 25900211
accouNts 25900 273/274
PriNtiNg 25900232
library 25900 237
TABONE
KERĊEM
GLASS
full-time,
polishing u qtugħ ta’ ħġieġ bl-idejn u magni. E-mail CV lil taboneglass@keyworld. net. Ċempel 99445803.
GLASS TA’ GĦAWDEX TECHNICIAN/ bevelling/
XUFIER/ta’ van għal do- mestic appliances. frank- [email protected], Triq Testaferrata, Ta’ Xbiex XBX 1407. Ċempel 21331620.
>> NIXTIEQ NILTAQA
MARA ARMLA/ta’ 55 sena tixtieq tiltaqa’ ma raġel ta’ l-affari tiegħu, preferibbilment armel, għall-relazzjoni serja. Ċempel 99351262.
>> XOGĦOLIJIET
AERIALS/Twaħħil ta’ aerials impurtati, ta’ l-aqwa kwalita` - €25. Ċemplu 99869638, 21370467.
OPPORTUNITA` TA’ XOGĦOL BI TPARTIT/ Bennejja/kuntratturi biex jagħmlu xogħol ta’ kos- truzzjoni fuq appartamenti kbar. Ċemplu 79313964.
TOILET SEATS / Nagħmel xogħol ta’ toilet seats ta’ kull tip u bil-kuluri, kompluti bil- ttings. Għal aktar informazzjoni ċemplu 21675053, 79675053.


50 Il-Ħadd 20 ta’ Mejju 2018 LOKALI SENA REKORD F’XOGĦOL
GĦAL PALUMBO GROUP
Xtraw ukoll ishma f’tarzna Kroata
VICTOR VELLA/[email protected]
It-tarzna ta’ Palumbo ma- tul is-sena 2017 kellha re- kord ta’ xogħol. IT-TOR-
ĊA hi nfurmata li s-sena li għaddiet kienet sena li fiha tlestew xejn inqas minn 240 proġett, li jfisser 42 proġett aktar minn kemm kien hemm fis-sena 2016. Dan ix-xogħol ifisser li t-tarzna kellha 80% tal-faċilitajiet tagħha okkupati kontinwa- ment. Fost ix-xogħolijiet kien hemm it-trasformazz- joni tal-bastiment tal-passiġ- ġieri ’Silver Cloud’, basti- ment li fuqu kbir fuqu tlesta fi żmien xahrejn biss. Ap- parti dan, it-tkabbir tal-ope- rat tal-grupp Palumbo li issa stabbilixxa ruħu bħala waħ- damill-aqwatarznarifl-Ew- ropa se jkompli jinfirex u dan hekk kif l-istess grupp għadu kif xtara 14% tal-ish- ma f’tarzna fil-Kroazja.
IT-TORĊA hi nfurmata li Palumbo Group għadu kif xtara 14% tal-ishma fil-Vik- tor Lenac Shipyard, li hi bbażata fit-Tramuntana tal- Kosta tal-Adriatiku fil-Kro- azja. Din it-tarzna għadha kif irrappurtat b’din il-bidla fl-istruttura u bil-persen- taġġ tad-drittijiet tal-votazz- joni lil iStock Exchange f’Za- greb. L-ishma ġew akk- wistati f’żewġ transazzjoni- jiet fid-9 ta’ Mejju u fil-11 ta’ Mejju.
Dan l-akkwist ġdid għat-tarzna ta’ Palumbo se jkun qed ifisser li t-tarzna li topera f’Malta se tkun qed twessa’ bl-aktar mod possi- bli l-ħidma tagħha biex tkompli tipprovdi l-aħjar servizz lill-klijenti f’ambjent kompetittiv ħafna ibbażat dejjem fuq tnaqqis fl-ispiża”,
iddikjara l-Kap Eżekuttiv tal-Grupp, Antonio Palum- bo.
“Irridu inkunu preparati u nkomplu nfittxu kull op- portunità biex inkomplu nespandu l-qafas tagħna. It-tarznafil-Kottoneragħan- dha pożizzjoni strateġika u tinsab proprju f’nofs il-qafas tal-ħidma tagħna”, kompla jgħid il-Kap Eżekuttiv.
Il-Palumbo Group xtara l-ishma mit-tarzna ta’ Uljan- ik u mill-kumpanija maritti- ma Tankerska Plovidba. Dan issa jfissr li l-ishma ta’ dawn il-kumpaniji fit-tarzna ta’ Viktor Lenac niżlu għal taħt it-30%. Tankerska Plo- vidba issa għandha 27.04% tal-ishma waqt li Uljanik għandhom 25.16%.
L-investiment ta’ Palum- bo Group f’din it-tarzna jid- her li intlaqa’ tajjeb ħafna. Filfatt il-Kap Eżekuttiv ta’ Viktor Lenac, Aljosa Pave- lin, iddikjara li “l-interess minn investituri mill-indus- trija tat-tarznari għandha valur mizjud u dan għax huma jistgħu jirrikonoxxu u jaraw minn kull dimensjoni il-ħidma u n-negozju tagħha fl-aħjar kuntest”.
Viktor Lenac hi waħda mill-akbar tarznari fil-Kro- azja. L-istorja tagħha tmur lura għas-sena 1896 u llum tispeċjalizza f’konverżjoni- jiet ta’ bastimenti u tiswijiet ta’ vapuri. Fost il-klijenti tagħha, din it-tarzna Kroata għandha lill-Qawwa Navali tal-Istati Uniti fejn fl-aħħar snin għamlet diversi xogħli- jiet fuq bastimenti tagħhom.
Il-Kap Eżekuttiv tat-tarz- na Kroata kompla jgħid li “l- fatt li Palumbo daħlu fl-is-
truttura, tista’ tippreżenta bħala opportunità biex toħ- loq sinerġija konsiderevoli billi tlaqqa’ l-ispeċjalizazz- joni tagħna biex tipprovdi utilizazzjoni aħjar għal kapaċità industrijali tagħna u aktar loġistika effiċjenti. L-aktar ħaġa importanti hi li tlaqqa’ u tgħaqqad flimkien il-bażijiet taż-żewġ klijenti tagħna u din hi xi ħaġa li kemm il-klijenti tagħna kif ukoll il-kumpaniji jistgħu jibbenefikaw ħafna minn- ha”.
Minn naħa tiegħu, il-Kap Eżekuttiv ta’ Palumbo Group, Antonio Palumbo, qal li “l-istrateġija tagħna hi li nkomplu nibnu biex nużaw bl-aħjar mod pos- sibbli is-servizzi tagħna u nibqgħu fost l-aktar impor- tanti fil-Mediterran. Qed naħdmu f’suq kompetittiv ħafna fuq livell internazz- jonali. Imma m’għandniex minn x’hiex nibżgħu. Il- pressjoni tal-industrija hi dik li tmexxina biex niddi- versifikaw il-ħidma tagħna u b’hekk nibqgħu fost l- aqwa. Dak li jixprunana nkomplu mexjin ‘l quddiem f’dan il-qasam iebes, hi l-kredibilità li għandhom in- nies fina. In-nies jemmnu fina u jappoġġjawna u jridu li nkomplu bis-suċċess. Fis-sena 2018 se nkomplu bil-vjaġġ tagħna biex nil- qgħu għad-domandi tas- suq,nikkonsolidawl-operat b’saħħtu tagħna u naqbżu l-aspettattivi tagħna. Nista’ nassigura lil kulħadd li l-fi- losofija tagħna hi li nkunu innovattivi, ma nibżgħu mill-bidliet fejn dawn se jkomplu jiggwidawna biex nimxu ‘l quddiem b’otti- miżmu u kunfidenza.”
Il-General Manager ta’ Palumbo Malta Shipyard, Joseph Calleja jiddikjara li “l-Malta Shipyard hi kruċja- li għal grupp. Din tagħti lil Palumbo dimensjoni inter- nazzjonali. Irnexxielna nku- nu suċċess billi ħadna di- vers tenders ta’ xogħlijiet ta’ kwalità għolja. Dan wassal biex inġabu klijenti ta’ kwal- ità lejn Malta. Dawn huma klijenti li jħarsu lejn il-kwa- lità.”
Matul is-sena 2017 it-tar- zna ta’ Palumbo kellha sena rekord minn mindu ħadet f’idejha it-tarzna f’Lulju tas-sena 2010. Hi irnexxiel- ha tlesti xejn inqas minn 240
proġett, komparati ma’ 198 proġett li għamlet matu- lis-sena 2016. Dan ix-xogħol ifisser li t-tarzna kellha 80 fil-mija tal-faċilitajiet tagħha okkupati kontinwament.
Fis-sena 2017, it-Tarzna ta’ Palumbo lestiet ix-xog- ħol fuq il-bastiment tal- passiġġieri MeinShiff I, l-“Olympic Champion’ li hu ukoll bastiment tal-passiġ- ġieri u l-bastiment El Veni Zelos. Hi ħadmet ukoll fuq xejn inqas minn 25 vapur tal-passiġġieri u 30 tanker.
Wieħed mill-akbar pro- ġett għas-sena 2017 kien it-trasformazzjoni tal-basti- ment lussuż Silver Cloud. Dankienproġettta’€40mil- jun. Dan il-bastiment inqa- leb minn bastiment tal- passiġġieri għal ‘ice class expedition cruise ship’. Dan ix-xogħol sar f’xahrejn biss. F’dan ix-xogħol ħadmu mal-1,000 ħaddiem u x-xog- ħol dam 65 ġurnata. In- tużawtmienkrejnijietfosth- om il-krejn ta’ 300 tunnella- ta.
Ix-xogħol kien jinvolvi diversi partijiet tal-basti- ment fosthom xogħlijiet biex inbidel ġewwa fejn kien trasformat fi ‘suite accomo- dation’ u gallariji privati.
Dwar dan ix-xogħol il- Kap Eżekuttiv ta’ Palumbo, Antonio Palumbo qal li “dan ix-xogħol wassal għal livell ġdid fit-tarzna għal dinis-senafejnjidħolxog- ħol fuq bastiment tal-pas- siġġieri u bdil ta’ bastimenti.
F’Jannar ta’ din is-sena, Palumbo Group investew aktar minn €10 miljuni f’Mondomarine u fi Frar ta’ din is-sena ukoll fetħu ukoll faċilità ġdida f’Costanza fir-Rumanija.
Proġetti ġodda għal Pa- lumbo hu l-installazzjoni ta’ ‘floating dock’ fit-tarzna ta’
Tenerife, tarzna li tagħmel xogħol importanti fil-qasam taż-żejt u l-gass. Bis-sit f’Costanza, il-grupp qed jip- pana li jidħol fi ftehim ma’ universitajiet biex iwaqqaf ċentri ta’ taħriġ għal grad- wati ġodda li jridu jispeċjal- izzaw f’aspetti ta’ sigurtà u inġinerija.
It-tkabbir tal-grupp jin- kludi ukoll lil Palumbo Na- poli Dry Docks fejn dan daħlu għal proġett bi sħab ta’ €20 miljun ma’ La Nuova Meccanica Navale fejn MSC Cruises huma azzjonisti mi- noritarji. Dawn se jibnu ‘floating dock’ kbir jiġifieri 250 metru tul u 50 metru wisa.Hukkalkulatlidanse jwassal għal xogħol fuq madwar 25 bastiment fis-se- na.
Palumbo irnexxielha ddawwar is-sitwazzjoni li kienet fiha t-tarzna ta’ Malta fejn din illum hi stabbilità bħala waħda mill-aqwa tarznarifl-Ewropa. Hiġiet klassifikata bħala fit-tielet post f’dak li huma xogħlijiet fuq bastimenti tal-passiġ- ġieri. Dan kien ifisser li għel- bet il-kompetizzjoni minn tarznari rinomati f’Barċello- na u Marsilja. It-tarzna ta’ Palumbo, se tkun qed taħdem biex matul din is-se- na ittejjeb ukoll il-pożizzjoni.
Matul is-sena 2017, il- grupp kien ħabbar il-bejgħ ta’ jott lussuż ta’ 65 metru. Dan inbiegħ permezz tal-brokers Simond Gold- sworthy. Dan il-jott se jkun qed jinbena f’ISA Yachts Shipyard f’Ancona u se ji- tlesta fis-sena 2021. Simon Goldsworth, faħħru lil Pa- lumbo Group u qalu li bl-es- perjenza vasta tagħhom u bl-esperjenza teknika għan- dhom kunfidenza kbira li se jibnu super yacht ta’ kwalità għolja.