ถาน ๑. ใช้ไผ่สีสุกแก่มาท�ถ่าน โดยใช้ได้ทั้งล� แต่หากใช้ส่วนเหง้าจะดี ๒. ในการเผาถ่าน ใช้ระยะเวลาในการเผาประมาณ 1 ชั่วโมง ดับไฟที่เผา ถ่านด้วยน�้า แล้วตากแดดให้ถ่านเย็น หมายเหตุ: น�เศษของผงใบข่อยและผง ถ่านที่ไม่ละเอียด ที่ไม่สามารถผ่าน ตะแกรงเครื่องร่อนได้น�เข้าเครื่องบด แล้วน�เข้าเครื่องร่อนอีกครั้ง ๓. น�ไปบดในครก แล้วน�ผงถ่านที่ได้ ใส่ลงในเครื่องร่อน ๒ ครั้ง (ร่อนที่ ความละเอียดตะแกรง ๘๐ และ ๑๐๐ ) à¾×èÍá¡เอาผงถ่านที่ละเอียดออกมา การผสม ๑. น�ส่วนผสมทุกอย่าง คลุกเคล้าให้เข้ากัน ๒. บรรจุใส่ภาชนะที่เตรียมไว้ ติดฉลาก ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | ôù
วิธีใช “ยาสีฟนจากใบขอย” จุ่มแปรงสีฟันลงยาสีฟันจากใบข่อย แล้วขัดถูฟันตามปกติ สรรพคุณ ๑. ลดกลิ่นปาก ๒. ช่วยให้ฟันขาว ๓. ลดการเกิดโรคฟันผุและโรคปริทัน õð | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
การใชประโยชนจากชะมวง ขอมูลทางพฤษศาสตร ชะมวง ชื่อวิทยาศาสตร์Garcinia cowa Roxb. ex Choisy ชื่อวงศ์ CLUSIACEAE ชะมวง มีชื่อเรียกในท้องถิ่นอื่นอีกดังนี้ กะมวง กานิ (มาเลย์-นราธิวาส) ชะมวง (ภาคกลาง) มวงส้ม (นครศรีธรรมราช) หมากโมก (อุดรธานี) ส้มโมง (สกลนคร) กานิ (มลายู-นราธิวาส) ส้มมวง (ภาคใต้) อยู่ในวงศ์ Clusiaceae (เต็ม, ๒๕๗๗) ตน เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลางไม่ผลัดใบ เรือนยอดเป็นทรงพุ่มรูป กรวยคว�่าทรงสูง มีความสูงของต้นประมาณ ๕-๑๐ เมตร บ้างว่าสูงประมาณ ๑๕-๓๐ เมตร ล�ต้นเกลี้ยงและแตกกิ่งใบตอนบนของล�ต้น กิ่งย่อยผิวเรียบ เปลือกล�ต้นเป็นสีด�น�้าตาลมีลักษณะขรุขระ แตกเป็นสะเก็ด ส่วนเปลือกด้านใน เป็นสีชมพูถึงแดง มีน�้ายางสีเหลืองขุ่นไหลเยิ้มออกมาจากเปลือกต้น ขยายพันธุ์ด้วย วิธีการใช้เมล็ดและการตอนกิ่ง พบทั่วไปตามป่าชื้นที่ระดับต�่า เป็นไม้ที่ทนต่อความแห้งแล้ง ได้ดีมีเขตการกระจายพันธุ์ในป่าดิบชื้นตามที่ลุ่มต�่าทั่วไป และจะพบได้มากทางภาคใต้ ภาคตะวันออก และทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | õñ
ใบ ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเรียงสลับตรงข้ามกัน ลักษณะของใบเป็นรูปรีแกมใบหอก หรือแกมขอบขนาน โคนใบสอบแหลม ปลายใบป้านหรือแหลมเล็กน้อย ส่วนขอบใบ เรียบ ใบมีความกว้างประมาณ ๒.๕-๕ เซนติเมตรและยาวประมาณ ๘-๑๓ เซนติเมตร ใบอ่อนเป็นสีเขียวอ่อนหรือเขียวอมสีม่วงแดง ส่วนใบแก่เป็นสีเขียวเข้ม (สีน�้าเงินเข้ม) บริเวณปลายกิ่งมักแตกเป็น ๑-๓ ยอด หลังใบเรียบลื่นเป็นมัน ท้องใบเรียบ เนื้อใบ มีลักษณะค่อนข้างหนาและเปราะ เส้นใบเห็นได้ไม่ชัด แต่ด้านหลังใบจะเห็น เส้นกลาง ส่วนก้านใบเป็นสีแดงมีความยาวประมาณ ๐.๕-๑ เซนติเมตร ดอก ดอกเป็นแบบแยกเพศอยู่กันคนละต้น ออกดอกตามซอกใบและตามกิ่ง ดอกตัวผู้จะออกตามกิ่งเป็นกระจุก มีดอกย่อยประมาณ ๓-๘ ดอก ดอกมีเกสร ตัวผู้จ�นวนมากเรียงกันเป็นรูปสีเหลี่ยม ส่วนกลีบดอกเป็นสีเหลืองนวลและมี กลิ่นหอม มีกลีบดอกแข็งหนา ๔ กลีบ และกลีบเลี้ยง ๔ กลีบ ลักษณะเป็นรูปรี แกมรูปขอบขนาน ปลายกลีบกลม ดอกมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ ๒-๒.๕ เซนติเมตร ส่วนดอกตัวเมียจะออกเป็นดอกเดี่ยวตามปลายกิ่ง ดอกมีเกสร ตัวผู้เทียมเรียงอยู่รอบรังไข่ มีก้านเกสรติดกันเป็นกลุ่ม ที่ปลายก้านมีต่อม ๑ ต่อม ออกดอกในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงเดือนเมษายน õò | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
ลักษณะดอกชะมวง ผล ลักษณะของผลเป็นรูปทรงกลมแป้น ผิวผลเรียบเป็นมัน มีขนาดประมาณ ๒.๕-๖ เซนติเมตร ผลอ่อนเป็นสีเขียว เมื่อสุกแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองถึงส้มหม่น และตามผลมีร่องตื้นๆ ประมาณ ๕-๘ ร่อง ด้านบนปลายบุ๋ม และมีชั้นกลีบเลี้ยง ประมาณ ๔-๘ แฉกติดอยู่ เนื้อหนาสีเหลือง ภายในผลมีเมล็ดขนาดใหญ่ประมาณ ๔-๖ เมล็ด ลักษณะของเมล็ดเป็นรูปรีหนา เรียงตัวกันเป็นวงรอบผล ผลสุกมีรสเปรี้ยว ใช้รับประทานได้ แต่มียางมากและท�ให้ติดฟันได้ โดยจะติดผลในช่วงเดือน พฤษภาคมถึงเดือนมิถุนายน ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | õó
นิเวศวิทยา ชะมวงชอบขึ้นในที่มีอากาศชุ่มชื้น เช่นในป่าดิบ และป่าดิบชื้น ในส่วนของ การใช้ประโยชน์ด้านสมุนไพรพบว่า รากแก้ไข้ แก้ร้อนในกระหาย ถอนพิษไข้ แก้บิด ขับเสมหะ ใบ แก้ไข้ ขับเสมหะ บ�รุงธาตุ แก้ไอ แก้กระหายน�้า ผล ระบายท้อง แก้ไข้ ขับเสมหะ แก้กระหายน�้า ฟอกเลือด แนวทางในการพัฒนาภูมิปญญาทองถิ่น ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านอาหาร เป็นการใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติที่มีอยู่ ใกล้ตัวมาสร้างสรรค์ ให้เกิดเป็นศิลปะทางอาหาร “ต้นชะมวง” เป็นต้นไม้ที่พบได้ มากทางภาคตะวันออก จึงกลายเป็นสิ่งใกล้ตัวของชาวบ้านในพื้นที่ภาคตะวันออก ที่ได้น� “ใบชะมวง” มาท�เป็นอาหารอย่างแพร่หลาย ป่าชุมชนบ้านศาลเจ้า หมู่ที่ ๒ ต�บลเนินพระ อ�เภอเมือง จังหวัดระยอง เป็นป่าชุมชนที่มีการกระจายของ ต้นชะมว§ จ�นวนมาก เป็นแหล่งอาหารของคนทั้งในและนอกชุมชน คนในชุมชนจึงจัดกิจกรรม การบวชต้นไม้ขึ้นในทุกปีเพื่อเป็นการอนุรักษ์ ทรัพยากรป่าไม้ให้คงอยู่ และ เป็นแหล่งอาหาร ให้คนในชุมชน แล้วยังมีการส่งเสริมการปลูกต้นชะมวง ให้แก่ ประชาชนทั้งในและนอกพื้นที่ มีการประชาสัมพันธ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านอาหาร คือการท� “แกงหมูชะมวง” ที่เป็นภูมิปัญญาที่มีมาอย่างยาวนาน ให้ประชาชนได้ รู้จักกันมากขึ้น แล้วยังมีการสร้างสรรค์เมนูอาหารจากใบชะมวงเพื่อเพิ่ม ความหลากหลายอีกด้วย เช่น นํ้าชะมวง และวุนชะมวง ซึ่งได้รับความสนใจ เป็นจ�นวนมาก ในปัจจุบันการรับประทานอาหารเพื่อสุขภาพ ก�ลังเป็นที่นิยม ซึ่งชะมวง ก็เป็นพืชสมุนไพรที่มีคุณค่าทางอาหารมากมาย แล้วยังมีสารที่ชวย ตานเซลลมะเร็ง, ยับยั้งการดูดซึมคอเลสเตอรอล ซึ่ง “ชะมวง” อาจเป็นที่สนใจ มากขึ้นในอนาคต õô | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | õõ ผลิตภัณฑจากชะมวง
เอกสารอางอิง คงฤทธิ์ เอกะวิภาค ๒๕๓๕. พรรณไม้ในสวนป่าสิริกิติ์ ภาคกลาง (จังหวัด ราชบุรี). ห.จ.ก. ชุติมาการพิมพ์ โครงการเผยแพร่ข้อมูลทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่นบนพื้นที่สูง, สถาบันวิจัยและพัฒนาที่สูง (องค์กรมหาชน). “หนาดใหญ่, หนาดหลวง”. อ้างอิงใน : หนังสือชื่อพรรณไม้แห่งประเทศไทย (เต็ม สมิตินันทน์). [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : eherb.hrdi.or.th.[๓๐ ก.ย. ๒๐๑๔]. ฐานข้อมูลรูปภาพ.(ออนไลน์).เข้าถึงได้จาก: http://www.freepik.com ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัอุบลราชธานี. “ย่านางแดง”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: www.phargarden.com. [๑๐ ก.พ. ๒๐๑๔].Pendulum. “ใบย่านางแดง ฆ่าเชื้อรา และ ยากษัยเส้น ล้างกรด ยูริค”. (lee). [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:www.pendulumthai.comt. [๑๐ ก.พ. ๒๐๑๔]. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. “ส้มลม”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : www.phargarden.com. [๑๙ ต.ค. ๒๐๑๔]. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. “หนาด”. [ออนไลน์].เข้าถึงได้จาก : www.thaicrudedrug.com. [๓๐ ก.ย. ๒๐๑๔]. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัอุบลราชธานี. “หนาดใหญ่ [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : www.phargarden.com. [๓๐ ก.ย. ๒๐๑๔]. ทานาคา.(ออนไลน์).เข้าถึงได้จาก : http://www.nice-herb.com/indexphp?mo=๓&art=๓๒๗๘๘๙ เต็ม สมิตินันทน์. ๒๕๕๗ ชื่อพรรณไม้แห่งประเทศไทย. ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. ๒๕๕๗. ส�นักงานหอพรรณไม้ ส�นักวิจัยและอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช õö | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
มะขามแก่นมะขามแหล่งอ้างอิง : วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี (EN), เว็บไซต์ สรรพคุณสมุนไพร (www.rspg.or.th), USDA Nutrient database มูลนิธิหมอชาวบ้าน. นิตยสารหมอชาวบ้าน เล่มที่ ๑๗ คอลัมน์ : อื่น ๆ. (ภก.ชัยโย ชัยชาญทิพยุทธ).“หนาดใหญ่และผักหนาม [ออนไลน์]. เข้าถึง ได้จาก : www.doctor.or.th. [๓๐ ก.ย. ๒๐๑๔]. ร้านยาโบราณ.(ออนไลน์).เข้าถึงได้จาก: http://www.pharmacy.msu.ac.th/ exhibition_new/Thai%๒๐Herb/๔.html ศูนย์ปฏิบัติการพืชเศรษฐกิจ. ไม้ยืนต้นที่ให้ประโยชน์ด้านสมุนไพร/กระแจะ. (ออนไลน์).เข้าถึงได้จาก:http://www.dnp.go.th/EPAC/ Herb/01KAR JEA.HTM (วันที่ค้นข้อมูล: ๑๕ เมษายน ๒๕๕๔). ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | õ÷
ขอบคุณขอมูล การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่อง “บอระเพ็ด” - ส่วนจัดการป่าชุมชน ส�นักจัดการทรัพยากรป่าไม้ที่ ๒ (เชียงราย) การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่อง “กระแจะ” (ทานาคา) - ส่วนจัดการป่าชุมชน ส�นักจัดการทรัพยากรที่ ๔ (ตาก) การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่อง “การท�ยาสีฟันจากใบข่อย” การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่อง “การสมุนไพรจากเครือเขาคลอน” - ส่วนจัดการป่าชุมชน ส�นักจัดการทรัพยากรป่าไม้ที่ ๖ (อุดรธานี) การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่อง “การใช้สมุนไพรแก้อาการฟกช�้า การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่อง “การใช้สมุนไพรกับสตรีหลังคลอดบุตร” - ศูนย์ศึกษาและพัฒนาวนศาสตร์ชุมชนที่ ๑๕ ส�นักจัดการทรัพยากรป่าไม้ ที่ ๗ สาขาอุบลราชธานี การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่อง “การใช้ประโยชน์จากชะมวง” - ศูนย์ส่งเสริมวนศาสตร์ชุมชนที่ ๖ ระยอง õø | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
คณะผูจัดทำ จัดทำโดย ส่วนพัฒนาวนศาสตร์ชุมชน ส�นักจัดการป่าชุมชน กรมป่าไม้ ๖๑ ถนนพหลโยธิน แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพมหานคร ๑๐๙๐๐ ที่ปรึกษา นางสาวสุทธิลักษณ์ ระวิวรรณ รองปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม รักษาราชการแทนอธิบดีกรมป่าไม้ นายจเรศักดิ์ นันตะวงษ์ รองอธิบดีกรมป่าไม้ บรรณาธิการ นางนันทนา บุณยานันต์ ผู้อ�นวยการส�นักจัดการป่าชุมชน นายเสกสรร กวยะปาณิก ผู้อ�นวยการส่วนพัฒนาวนศาสตร์ชุมชน กองบรรณาธิการ นางปริชาติ เจริญกรุง นักวิชาการป่าไม้ช�นาญการ นายพงศ์นรินทร์ ไชยกรด นักวิชาการป่าไม้ปฏิบัติการ นางสาวชรินรัตน์ ศิริสิทธิ์ เจ้าหน้าที่ฝึกอบรม นางสาวดวงพร เอี่ยมส�อางค์ นักวิชาการป่าไม้ พิมพ์ครั้งที่ ๑ จ�นวน ๒,๐๐๐ เล่ม ส�หรับเผยแพร่ ห้ามจ�หน่าย สงวนลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัติ ปีที่พิมพ์ พุทธศักราช ๒๕๖๑ พิมพ์ที่ ห้างหุ้นส่วนจ�กัด ส.มงคลการพิมพ์ ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | õù นางนันทนา บุณยานันต์
öð | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | öñ
öò | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน | öó
öô | ประโยชน์องค์ความรู้ ภูมิปัญญาสมุนไพร จากป่าชุมชน
กระแจะ (ทานาคา) ชื่อวิทยาศาสตร์ : Naringi crenulata (Roxb.) Nicolson ชื่อวงศ์ : RUTACEAE
ZZZIRUHVWJRWK KWWSVfflQHZIRUHVWJRWKFRPPXQLW\ h´º£