K H A U N L A N G - B A N R A O T o w n o f b e a u t y a n d p e a c e f u l n e s s , t r a n q u i l i t y ควนลังบ้านเรา เ มื อ ง ส ว ย ง า ม ส ง บ สุ ข
ที่ปรึกษา สมบูรณ์ปัญญาธนกร นายกเทศมนตรีเมืองควนลัง จินตน์จันทคาร รองนายกเทศมนตรีเมืองควนลัง ร่อซีหนิมุสา รองนายกเทศมนตรีเมืองควนลัง ดาบตำรวจกอบชัย มีสุขศรี รองนายกเทศมนตรีเมืองควนลัง ธนพล บัวทอง ประธานสภาเทศบาลเมืองควนลัง โสพล ฉิมนวล เลขานุการนายกเทศมนตรีเมืองควนลัง บุญทัน วรรณเพชร เลขานุการนายกเทศมนตรีเมืองควนลัง เกษม ชูโชติที่ปรึกษานายกเทศมนตรีเมืองควนลัง สมาชิกสภาเทศบาลเมืองควนลัง ดร.วิจิตร วรรณชิต ข้าราชการบำนาญมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ดร.จรัส สุวรรณมาลา ข้าราชการบำนาญจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พลโทโภชน์นวลบุญ ข้าราชการบำนาญ พระครูอุทัยธรรมธาดา เจ้าคณะอำเภอหาดใหญ่ เจ้าอาวาสวัดม่วงค่อม นฤชา พิชิตแสนยากร อีหม่ามมัสยิดอีบาดูรเราะห์หมาน ชุมชนป่าพยอม ประธานและคณะทำงาน 41 ชุมชน กองบรรณาธิการ สิบตำรวจเอกสุพัฒน์ทรัพย์แก้ว ปลัดเทศบาลเมืองควนลัง ว่าที่ร้อยตรีพันธ์ศักดิ์ศรีอ่อน รองปลัดเทศบาลเมืองควนลัง ว่าที่ร้อยตรีทัศนัย เกตุทองสง รองปลัดเทศบาลเมืองควนลัง ทนงศักดิ์อักษรสวัสดิ์ผู้อำนวยการกองสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อม ชัญญานุช กำเหนิดผล ผู้อำนวยการกองคลัง สง่า กลิ่นหอม ผู้อำนวยการกองช่าง อาสมีมะอาลีหัวหน้าสำนักปลัดเทศบาล วรัทยา สาระอาภรณ์ผู้อำนวยการกองการเจ้าหน้าที่ จิดาภา การค้า ผู้อำนวยการกองสวัสดิการสังคม อรอุมา การะกรณ์ผู้อำนวยการกองยุทธศาสตร์และงบประมาณ สุวารีสุวรรณเวศม์หัวหน้าฝ่ายบริการและเผยแพร่วิชาการ ศรีป๊ะ นิลพฤกษ์นักประชาสัมพันธ์ชำนาญการพิเศษ พิมลรัตน์ขุนดำ นักวิชาการคอมพิวเตอร์ชำนาญการพิเศษ ปิยภัทร โพธิภักดี ถ่ายภาพ - คำบรรยาย อนุพงษ์คงฤทธิ์ ภาพมุมสูง ผศ.ดร.พิพัฒน์ชูโต แปลภาษา ดลเหล๊าะ หมัดอะดัม ข้อมูลด้านอิสลาม เจ้าของลิขสิทธิ์ เทศบาลเมืองควนลัง ปีที่พิมพ์ พ.ศ. 2566 จำนวนพิมพ์ 500 เล่ม แหล่งที่มาของข้อมูล หน่วยงานราชการ ภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชนในตำบลควนลัง พิมพ์ที่ ห้างหุ้นส่วนจำกัด คูลพริ้นท์(สำนักงานใหญ่) 98/338 หมู่ที่ 7 ตำบลมหาสวัสดิ์ อำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี11130
proud to be born as a Khuan Lang per - son and very proud to take care of my hometown. ภูมิใจที่เกิดเป็นคนควนลัง และภูมิใจยิ่งที่ได้ดูแลบ้านเกิด
ต�ำบลควนลังเป็นประตูด่ านแรกอีกด้ านหนึ่ง ที่ต้อนรับท่ า น ผู้ม าเยือนจังหวัดสงขล า เป็นต�ำบลที่มีอ า ณ าเขตกว้ างขว างครอบคลุม และเชื่อมโยงกับพื้นที่อื่นอีกหล ายต�ำบล หล ายอ�ำเภอ อีกทั้งต�ำบล ควนลังมีประวัติคว ามเป็นม าอย่ างย าวน าน เร ามีวัฒนธรรม มีประเพณี ศิลปกรรม สถ าปัตยกรรม หัตถกรรม วิถีชีวิต ภูมิปัญญ าท้องถิ่น ตลอด จนของดีเมืองควนลังอีกม ากม าย ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ควนลังมีโอก าสได้ต้อนรับผู้ม าเยือน ที่แวะเวียนม าสัมผัสบ้า น เมืองของเร าอย่ างไม่ข าดส าย ดังที่กล่ าวในตอนต้นว่ า เร าเป็นประตูด่ า น หน้ าก่อนที่ท่ านจะเดินท างไปยังส่วนอื่นๆ ของสงขล า ขอเรียนว่ า ควนลังมีเรื่องร าวม ากม ายที่รอให้ท่ านม าสัมผัส เร ามีประเพณี วิถีชีวิตเก่ าแก่ดั่งเดิม มีคว ามเป็นพหุวัฒนธรรม พี่น้อง ประช าชนอยู่ร่วมกันอย่ างสันติสุข มีศ าสนสถ าน มีวัดเก่ าแก่โบร าณ มีบ้ านเรือนในอดีตที่ยังคงเก็บรักษ าไว้อย่ างดี เร ามีคว ามเป็นชนบทที่ สวยง าม มีทุ่งน า มีสวน มีไร่ ในขณะเดียวกันควนลังก็มีสภ าพคว า ม เป็นเมืองที่เจริญรุดหน้ าไปม าก ควบคู่กันไปกับชนบทที่น่ าอยู่น่ า อ าศัย หนังสือเล่มนี้ เป็นก ารรวบรวมสถ านที่ สิ่งก่อสร้ าง สถ าปัตยกรรม คว ามสวยง าม ทิวทัศน์ ตลอดจนสิ่งต่ างๆ ของต�ำบล ควนลัง ผ่ านภ าพถ่ าย และเล่ าเรื่องร าวประกอบเนื้อห า ให้ท่ านได้มอง เห็นมุมมองที่แปลกต าออกไปของต�ำบลควนลัง ผมหวังใจและปร ารถน าเป็นอย่ างยิ่งว่ า หนังสือเล่มนี้จะท�ำให้ ท่ านมีคว ามรู้สึกดีกับก ารที่จะได้ม าเยือนต�ำบลควนลัง รวมทั้งมีคว า ม ปร ารถน าที่จะเห็นคนควนลังเกิดคว ามหวงแหนในบ้ านเกิดเมืองนอน ของตนเอง และร่วมกันอนุรักษ์ ปกปักษ์ ตลอดจนร่วมกันพัฒน า ให้ ควนลังของเร านี้ มีคว ามเจริญก้ าวหน้ าสืบต่อไป น ายสมบูรณ์ ปัญญ าธนกร น ายกเทศมนตรีเมืองควนลัง คำปรารภ นายกเทศมนตรีเมืองควนลัง Khuanlang Town Municipality Mayor Mr. Somboon Phanyatanakorn Khuanlang Town Municipality Mayor PREFACE Khuanlang Subdistrict is another first gateway to wel - come visitors destined for Songkhla Province, with a wide area connecting with several other sub districts and districts. Fur - thermore, Khuanlang has had a long history since ancient time with a great variety of cultures, traditions, fine arts, architecture, handicrafts, ways of life, local intelligence as well as “Wonderful Things of Khuanlang” up till now. Khuanlang has long lasting opportunities to welcome tourists. As aforementioned, Khuanlang is the very first gateway to reach other parts of Songkhla. I wish to inform all that Khu - anlang has a large number of stories await you to experience. We have ancient traditions and ways of life as a multicultural so - ciety. People live together peacefully. We have ancient temples and houses which are well kept. We have beautiful countryside with paddies, orchards and farms. The advanced civilizations of Khuanlang go in parallel with the countryside which is perfect to live. This book is the collection of places, buildings, ar - chitecture, beauty, scenery as well as “Wonderful Things of Khuanlang” transferred to readers via vivid photography as well as accompanying stories for readers to envisage different and surprising views of Khuanlang Subdistrict. I do hope and wish that this book would make you all eager to visit or stop by Khuanlang as well as take a look at all Khuanlang features. I also wish to see that Khuanlang people deeply love and cherish their hometown as well as join hands in conserving, protecting and developing Khuanlang to evolve continuously, prosperously and sustainably with admirable and bright future, both in a short and long run.
10 บทกวี“ควนลัง” มนตรีศรียงค์กวีซีไรต์ 13 ที่ตั้งเมืองควนลัง 23 ประวัติเมืองควนลัง 43 สถานที่สำคัญของเมืองควนลัง 83 ชุมชนและวิถีชีวิตของคนควนลัง 123 ของดีเมืองควนลัง สารบัญ
ควนลัง เกียรติภูมิ ปูมหลัง สิ่ งทั้งหลาย คือความงด ความงาม พรรณราย เชื้อสาย ทวดลัง ปลูกฝังมา ทั้งหมด ทั้งมวล นี้ควนลัง ทวดจะยัง ปกปัก คอยรักษา ให้ร่มเย็น เป็นสุข ทุกเวลา สืบโพ้นไป เบื้องหน้า ลูกหลานเอย. มนตรี ศรียงค์ กวีซีไรต์ ปี พ.ศ.2550 10 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 11
12 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข ตำบลท่าช้าง อำเภอหาดใหญ่ ตำบลบ้านพรุ อำเภอคลองหอยโข่ง อำเภอบางกล�่ ำ ตำบลควนลัง ไปสามแยกท่าชะมวง - รัตภูมิ - จังหวัดสตูล ท่าอากาศยานหาดใหญ่
ต�ำบลควนลัง จัดตั้งเป็นองค์ก ารบริห ารส่วนต�ำบล เมื่อ พ.ศ. 2538 และได้รับก า ร ยกฐ านะเป็นเทศบ าลต ามพระร าชกฤษฎีก า จัดตั้งเทศบ าลต�ำบลควนลัง อ�ำเภอห าดใหญ่ จังหวัดสงขล า พ.ศ. 2546 โดยประก าศในร าชกิจจ านุเบกษ า ฉบับกฤษฎีก า เล่ม 120 ตอนที่ 69 ก วันที่ 18 กรกฎ าคม พ.ศ. 2546 และมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 19 กรกฎ าคม พ.ศ. 2546 และเปลี่ยนแปลงฐ านะจ ากเทศบ าลต�ำบลเป็นเทศบ าลเมือง เมื่อวันที่ 13 กันย ายน พ.ศ. 2550 ต ามประก าศกระทรวงมห าดไทย เรื่องเปลี่ยนแปลงฐ านะเทศบ าลต�ำบลควนลัง อ�ำเภอห าดใหญ่ จังหวัดสงขล า เป็นเทศบ าลเมืองควนลัง ประก าศ ณ วันที่ 15 มิถุน ายน พ.ศ. 2550 เทศบ าลเมืองควนลัง มีตร าประทับเทศบ าลเป็นรูปศ า ล าทรงไทยและหลักทวด หม ายคว ามว่ า ทุกคนส า ม ารถเข้ า ม าพักในศ า ล าได้โดยใช้หลักทวดเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ ของคนในต�ำบล เทศบ าลเมืองควนลัง ตั้งอยู่เลขที่ 539 หมู่ 1 ถนนสน ามบิน-ลพบุรีร าเมศวร์ ต�ำบลควนลัง อ�ำเภอห าดใหญ่ จังหวัดสงขล า เป็นต�ำบลหนึ่งของอ�ำเภอห าดใหญ่ ตั้งอยู่ท าง ทิศใต้ของอ�ำเภอห าดใหญ่ ห่ างจ ากที่ว่ า ก ารอ�ำเภอห าดใหญ่ร าว 3 กิโลเมตร มีพื้นที่ 66.76 ต า ร า ง กิโลเมตร หรือประม าณ 41,725 ไร่ เทศบ าลเมืองควนลัง มีอ า ณ าเขตด้ านทิศเหนือติดต่อกับองค์ก ารบริห ารส่วนต�ำบล ฉลุง อ�ำเภอห าดใหญ่ ต�ำบลท่ าช้ าง อ�ำเภอบ างกล�่ำ จังหวัดสงขล า ด้ านทิศใต้ติดต่อกับเทศบ า ล นครห าดใหญ่ เทศบ าลเมืองคอหงส์และเทศบ าลเมืองบ้ านพรุ อ�ำเภอห าดใหญ่ จังหวัดสงขล า ด้ านทิศตะวันออกติดต่อกับเทศบ าลต�ำบลทุ่งล าน เทศบ าลต�ำบลโคกม่วงและองค์ก ารบริห ารส่วน ต�ำบลคลองหล า อ�ำเภอคลองหอยโข่ง จังหวัดสงขล า ด้ านทิศตะวันตกติดต่อกับเทศบ าลเมือง ทุ่งต�ำเส า อ�ำเภอห าดใหญ่ จังหวัดสงขล า ภูมิประเทศของต�ำบลควนลัง มีลักษณะเป็นที่สูง จะพบที่ร าบสูงบริเวณด้ านทิศใต้ของ ต�ำบลและค่อยๆ ล าดต�่ำไปท างทิศเหนือ มีคลองส�ำคัญๆ ได้แก่ คลองว าด คลองต�่ำ คลองนนท์ คลองสอ สภ าพภูมิอ า ก าศมีทั้งฤดูร้อนและฤดูฝน โดยฤดูร้อนจะเริ่มตั้งแต่เดือนมกร าคมถึงเดือน พฤษภ าคม ส่วนฤดูฝนเริ่มตั้งแต่เดือนมิถุน ายนถึงเดือนธันว าคม ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 13 ที่ตั้งเมืองควนลัง location of Khuan Lang
14 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
Khuanlang Municipality originated from the foundation as Subdistrict Administrative Organization in 2538 BE. Later, it was upgraded to Municipal - ity according to Royal Decree 2546 BE with the announcement in Royal Gazette, Royal Decree Edition, Number 120, Section 69 Gor, dated 18th July 2546 BE, effective 19th July 2546 BE. Subdistrict Municipality was then upgrade to Town Municipality on 13th September 2550 BE according to the announcement of Ministry of Interior on the changing of the status from Khuanlang Subdistrict Municipality, Songkhla Province, to Khuanlang Town Municipality on 15th June 2550 BE. Khuanlang Town Municipality has the stamp sign of Thai hut and Great Grandfather Pillar, meaning that everyone can get into the hut with the pillar as a tool to empower all people in Khuanlang Town Municipality. It is located at Number 539, Village Number 1, Airport-Lopburi Ramesuan Road, Khuan Lang Subdistrict Hatyai District, Songkhla Province. It is the south of Hatyai District with the distance of 3 km from Hatyai District Hall and the area of 66.76 square kilometer or about 41,725 rai. Khuanlang Town Municipality borders Chalung Subdistrict, Hatyai District, and Ta Chang Subdistrict, Bangklam District, in the north. The south connects with Hatyai City Municipality, Khohong Town Municipality and Baan Pru Town Municipality, Hatyai District, Songkhla Province. The eastern border includes Toong Laan Subdistrict Municipality, Kok Muang Subdistrict Municipality and Klong Lha Subdistrict Administrative Organization, Klong Hoy Kong District, Songkhla Province. The west border reaches Toong Tam Sao Town Municipality, Hatyai District, Songkhla Province. The landscape of Khuanlang is the highland at the south, sloping downward to the north. Important canals (Klongs) include Klong Waad, Long Taam, Klong Non and Klong Sor. The climate covers summer and rainy season. The summer is from January to May whereas the rainy season from June to December. KHUANLANG a town of beauty and peacefulness, tranquility Here is ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 15
ยามรุ่งอรุณ ที่สะพานข้ามแยกสนามบินใน บนถนนสายเอเซีย มุ่งสู่จังหวัดชายแดนภาคใต้ ปัตตานี ยะลาและนราธิวาส เป็นหนึ่งในสองสะพานข้ามแยกในเขตต�ำบลควนลัง At dawn on the bridge over Sanam Bin Nai Intersection along Asia Road heading to Southern Border Provinces including Pattani, Yala and Narathiwat. This bridge is one of the two crossovers in the area of Khuanlang Subdistrict. 16 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 17
18 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ถนนเพชรเกษม 4287 (ส ายเก่ า) เป็นเส้นท างเชื่อมต่อเมือง ห าดใหญ่กับพื้นที่รอบนอก มีรถโดยส ารส า ธ ารณะ เรียกกัน ติดป ากว่ า “รถหลังค าสูง” วิ่งรับ-ส่ง ผู้คนตั้งแต่เช้ า กระทั่ง ย�่ำค�่ำ Petkasem Road 4287 (Old Road) is a route that con - nects the city of Hat Yai with the surrounding areas. with public buses popularly called “High-roofed vehicles” taking passengers back and forth from morning till evening. ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 19
20 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ท่าลุงทอง จุดเชื่อมต่อควนลัง-หาดใหญ่ ในอดีต ขอบคุณผู้เป็นเจ้าของภาพ ไว้ ณ ที่นี้ ท่าลุงทอง ท่าเรือข้ามคลองอู่ตะเภาในอดีต ข้ามไปยัง ตลาดนัดหลังที่ว่าการอ�ำเภอหาดใหญ่ ค่าโดยสารไป-กลับ คนละ 2 สตางค์ ต่อมาในเดือนมกราคม 2485 ทหารญี่ปุ่นได้สร้างสะพาน ข้ามคลองอู่ตะเภา Tha Lung Thong, a port across the U-Tapao Canal in the past Go across to the market behind the Hat Yai District Office. The round-trip fare is 2 satang per person. Later, in January 1942, the Japanese soldiers built a bridge across the U-Tapao Canal จากคำบอกเล่าของ นางเสาะ หมัดอะดัม From the story of Mrs. Soh Mad Adam ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 21
22 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ประวัติเมืองควนลัง History of Khuan Lang ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 23
24 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข บ้ านของส ายตระกูล “สุวรรณก าญจน์” ที่บ้ านสวนพลู หมู่ 5 ต�ำบลควนลัง ปัจจุบันอ ายุร าว 100 ปี The house of the family “Suwannakan” at Baan Suan Plu, Village Number 5, Khaunlang Subdistrict, about 100 years old at present.
ขอบคุณท่ านผู้เป็นเจ้ าของภ าพ ควนลัง..แต่แรก ดินแดนนี้มีมานาน ตั้งถิ่นฐานหลายร้อยปี ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 25 มีหลักฐ านท างโบร าณคดีที่ขุดพบในบริเวณลุ่มน�้ำทะเลส าบสงขล า โดยเฉพ าะในพื้นที่รอบทะเลส าบสงขล า ตั้งแต่อ�ำเภอสทิงพระ อ�ำเภอสิงหนคร ไปจนถึงอ�ำเภอเมือง จังหวัดพัทลุง ยืนยันว่ ามีผู้คนตั้งถิ่นฐ านบ้ านเรือนอยู่ในพื้นที่ ลุ่มน�้ำทะเลส าบสงขล า ม าตั้งแต่ก่อนพุทธศตวรรษที่ 12 (พ.ศ.1200) ซึ่งในยุคนั้นมี เมืองสทิงพระหรือเมืองสทิงพ า ร าณสี เป็นศูนย์กล างก ารปกครอง (ชัยวุฒิ พิยะกุล 2563, 17-37) “ต�ำบลควนลัง” ตั้งอยู่ระหว่ างลุ่มน�้ำคลองอู่ตะเภ า คลองว าดและคลองต�่ำ เป็นส่วนหนึ่งของลุ่มน�้ำทะเลส าบสงขล าอันกว้ างใหญ่ ยังไม่มีหลักฐ านบ่งชี้ว่ าชุมชน บ้ านควนลังเกิดขึ้นตั้งแต่เมื่อใด แต่ถ้ าพิจ ารณ า จ ากท�ำเลที่ตั้งของต�ำบลควนลัง ซึ่งเป็นพื้นที่ลุ่มน�้ำที่อุดมสมบูรณ์ น่ าจะสันนิษฐ านได้ว่ า อ าจจะมีผู้คนอ าศัยอยู่ใน บริเวณนี้ม า น านนับพันปีแล้วก็เป็นได้ ด้วยไม่มีหลักฐ านเชิงวัตถุท างประวัติศ าสตร์ ผู้เขียนจึงสืบค้นร่องรอยแรก เริ่มของคนควนลัง จ ากก ารตั้งวัดในบริเวณนี้ โดยสันนิษฐ านว่ า ก ารมีวัดเกิดขึ้นที่ใด ก็ย่อมต้องมีชุมชนเกิดขึ้นม าก่อนเสมอ วัดที่เก่ าแก่ที่สุดในบริเวณลุ่มน�้ำคลองอู่ตะเภ า คือ วัดอู่ตะเภ า ตั้งอยู่ในต�ำบลคูเต่ า มีหลักฐ านว่ ามีก ารตั้งวัดม าตั้งแต่ปี พ.ศ. 2010 ซึ่งตรงกับสมัยพระบรมไตรโลกน าถ แห่งกรุงศรีอยุธย าตอนต้น และในพื้นที่ต�ำบล ควนลังมีวัดที่เก่ าแก่ที่สุด (เท่ าที่สืบค้นได้) คือ วัดม่วงค่อม มีหลักฐ านว่ าตั้งขึ้น ประม าณปี พ.ศ. 2300 ตรงกับสมัยพระเจ้ ากรุงธนบุรี วัดม่วงค่อมเกิดขึ้นภ ายหลัง ก ารตั้งวัดอู่ตะเภ าประม าณ 300 ปี ส�ำหรับวัดควนลังนั้น มีหลักฐ านว่ าตั้งวัดใน พ.ศ. 2360 ตรงกับปล ายสมัยรัชก าลที่ 2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ วัดควนลังตั้งขึ้น หลังจ ากวัดม่วงค่อมประม าณ 60 ปี (สัมภ าษณ์ เจ้ า อ า ว าสวัดม่วงค่อม 13 พฤษภ าคม 2566)
จากล�ำดับเหตุการณ์ การตั้งวัดทั้งสามแห่งนี้ สันนิษฐานได้ เบื้องต้นว่าชุมชนคูเต่า-คลองแห และชุมชนอื่นๆ ที่ตั้งอยู่บริเวณลุ่มน�้ำ คลองอู่ตะเภาและคลองวาด น่าจะเป็นชุมชนเก่าแก่ มาตั้งแต่สมัยต้น กรุงศรีอยุธยาหรือก่อนหน้านั้น ในขณะเดียวกัน ได้มีการขยายตัวของ ชุมชน จากที่ราบลุ่มปากน�้ำริมทะเลสาบสงขลาขึ้นไปทางต้นน�้ำ ซึ่งเป็น เขตป่าเขาและควน ตลอดช่วงเวลา 300-400 ปี ที่ผ่านมา การขยายตัวของชุมชนขึ้นไปทางต้นน�้ำดังกล่าวนี้ สันนิษฐานว่า น่าจะเกิดจากหลายสาเหตุ ต่างกรรมต่างวาระกันไป เช่น การหลบหนีการ เกณฑ์ไพร่พลของผู้ปกครองเมืองสงขลา การหนีภัยสงครามการปราบกบฏ เมืองสงขลา ในช่วงทศวรรษที่ 2230 และการขึ้นไปหาที่ท�ำมาหากินเพิ่ม เติม หรือหาของป่า ขุดแร่และตัดไม้ไปใช้ในชีวิตประจ�ำวัน ฯลฯ ท�ำให้ ชุมชนที่ตั้งอยู่เรียงรายขึ้นไปทางต้นน�้ำคลองอู่ตะเภา คลองวาดและ คลองอื่นๆ มีผู้คนเข้าไปตั้งถิ่นฐานเพิ่มขึ้น เฉพาะคลองอู่ตะเภานั้น มีชุมชน ขนาดใหญ่เกิดขึ้นเรียงรายไปจนถึงอ�ำเภอสะเดา เช่นเดียวกับสายน�้ำ คลองวาด ซึ่งไหลมาจากน�้ำตกโตนงาช้าง ก็มีผู้คนไปตั้งถิ่นฐานเพิ่มขึ้น ตลอดสองฝั่งคลอง แต่ละชุมชนมี “ท่าน�้ำ” เป็นข้อบ่งชี้ถึงการใช้คลอง เป็นเส้นทางการคมนาคมในยุคดั้งเดิม ในเรื่องนี้ท่านเจ้าอาวาสวัดม่วงค่อม ได้เล่าให้ฟังว่า “คนในรุ่นปู่ทวดของอาตมา เล่าให้ฟังมาอีกทอดหนึ่งว่า สมัยนั้น (เมื่อประมาณ 150-200 ปีมาแล้ว) ในบริเวณบ้านม่วงค่อม บ้านไร่อ้อยและ ควนลัง มีชุมชนดั้งเดิมอยู่แล้วจ�ำนวนหนึ่ง และมีคนที่เดินทางขึ้นมาตามล�ำน�้ำ คลองวาด มาขึ้นบกตามท่าต่างๆ ที่ตั้งอยู่เรียงรายตามล�ำน�้ำ ตั้งแต่ท่าคลอง บอน ท่าใหญ่ ท่าท้อน ท่าหยีน�้ำ ท่าส้ม ท่าเหรียง ท่าแร่ ไปจนถึงวังพาและ ท่าหมอไชย คนที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานใหม่ ส่วนใหญ่จะมาอาศัยญาติพี่น้องที่มา ตั้งถิ่นฐานอยู่ก่อน จากนั้นก็เริ่มตั้งหลักปักฐานสร้างครอบครัวใหม่” (สัมภาษณ์เจ้าอาวาสวัดม่วงค่อม 13 กพ. 2566) ในยุคการปกครองแบบหัวเมือง ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น (ปลายพุทธศตวรรษที่ 18) เป็นต้นมา จนถึงยุคเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475 ชุมชนหรือ “บ้าน” ต่างๆ ในต�ำบลควนลัง อยู่ภายใต้การปกครอง ของหัวเมืองที่ปกครองพื้นที่แถบสงขลา โดยในช่วงที่มีการตั้งวัดอู่ตะเภา เมื่อ ประมาณ พ.ศ. 2010 พื้นที่แถวนี้น่าจะอยู่ในเขตปกครองของเมืองสทิงพระ เพราะยังไม่มีเมืองสงขลา ส�ำหรับเมืองสงขลานั้น สันนิษฐานว่าน่าจะตั้งขึ้นใน ช่วง พ.ศ. 2153-2154 การปกครองและการเมือง สมัยแต่แรกเมืองสงขลา 26 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ซึ่งตรงกับสมัยพระเอกาทศรถ แห่งกรุงศรีอยุธยา โดยมีศูนย์กลางการ ปกครองตั้งอยู่ที่หัวเขาแดง มีสุลต่านผู้ปกครองชื่อ “โมกุล” มีฐานะเป็นหัวเมือง หนึ่งของราชอาณาจักรกรุงศรีอยุทธยา ตามหลักฐานประวัติเมืองสงขลา กล่าว ถึงผู้ปกครองเมืองสงขลาในยุคนั้นว่าไม่ใช่คนพื้นที่ แต่เป็นอดีตผู้ปกครองของ เมืองแถบเกาะชวา ที่หนีภัยการล่าเมืองขึ้นของประเทศล่าอาณานิคมตะวันตก ยุคแรก มาตั้งถิ่นฐานและสร้างเมืองขึ้นใหม่ที่หัวเขาแดง เมื่อยินยอมเป็นหัวเมือง ของราชอาณาจักรอยุธยา เจ้าเมืองสุลต่านก็ได้รับอ�ำนาจให้กินเมืองสงขลา และ มีหน้าที่ส่งบรรณาการไปยังเมืองอยุธยา อีกทั้งมีหน้าที่เกณฑ์แรงงานไพร่พล สนับสนุนการท�ำศึกสงครามของอาณาจักรกรุงศรีอยุธยา เป็นครั้งคราวด้วย (นันทนา สุตตุล 2513:55 สุภัทร สุคนธาภิรมย์ ณ พัทลุง 2535,157) ด้วยเมืองสงขลาในสมัยก่อน พ.ศ. 2200 เคยเป็นเมืองท่าค้าขาย ระหว่างประเทศที่คึกคักที่สุดแห่งหนึ่งในแถบเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ (น่าจะ คล้ายสิงคโปร์ในปัจจุบัน) และมีบางช่วงที่เมืองสงขลาท�ำการค้าแบบ “ตัดหน้า” กรุงศรีอยุธยา เพราะได้รับแรงหนุนจากพ่อค้า และประเทศเจ้าอาณานิคม ตะวันตกในยุคนั้น โดยเฉพาะจากประเทศฮอลแลนด์ (เนเธอร์แลนด์ในปัจจุบัน) ท�ำให้สุลต่านผู้ปกครองเมืองสงขลาถึงกับกล้าประกาศตัวเป็นเอกราช ไม่ขึ้นต่อ กรุงศรีอยุธยา เพื่อให้เมืองสงขลาสามารถท�ำการค้ากับชาติต่างๆ ได้โดยเสรี ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 27 (ไม่ต้องเก็บภาษีการค้าส่งให้อยุธยา) สมเด็จพระนารายณ์มหาราช จึงส่งกองทัพจากเมืองหลวงมา สมทบกับกองทัพเมืองนครศรีธรรมราชลงมาปราบ “กบฏเมืองสงขลา” หลายครั้ง จนได้รับชัยชนะ จับสุลต่านผู้ปกครองเมืองสงขลาและกวาดต้อน ราษฎรไปเป็นไพร่ทาสจ�ำนวนมาก อีกทั้งเผาเมืองป้อมค่ายของเมืองสงขลา เสียจนหมดสิ้น เป็นอันสิ้นสุดการปกครองยุคสุลต่านเมืองสงขลา ประมาณ ทศวรรษที่ 2230 (สุภัทร สุคนธาภิรมย์ ณ พัทลุง 2535,158) อนึ่ง ผลจากการที่เมืองสงขลาเกิดสงครามหลายครั้งหลายหน ที่กล่าวมานี้ ผู้เขียนสันนิษฐานว่า น่าจะท�ำให้ราษฎรที่ตั้งถิ่นฐานอยู่ริม ทะเลสาบสงขลาตอนใต้และที่อยู่ใกล้ตัวเมืองหัวเขาแดง ต้องหลบหนีภัย สงครามไปอยู่ในพื้นที่ห่างไกล เช่น การไปตั้งถิ่นฐานในแถบต้นน�้ำคลอง อู่ตะเภาและล�ำน�้ำสาขาต่างๆ รวมทั้งอาจมีชาวมุสลิมที่เคยเป็นทหารหรือ ชนชั้นปกครองเมืองสงขลา ยุคก่อน อพยพหนีภัยสงครามในช่วงทศวรรษ ที่ 2230 ขึ้นมาตามเส้นทางล�ำน�้ำสาขาต่างๆ ด้วย เช่น ชุมชนทุ่งนาแขก ต�ำบลควนลัง เป็นต้น
เรือนหลังเก่ าของ พี่น้อง “เหล่ าจีนวงศ์” ที่ชุมชนนพคล้ า ย The old house of the family “Lao Jeen Wong” at Nop Klai Community. 28 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ควนลังในสมัยก่อนประกอบขึ้นด้วย “บ้ าน” หรือชุมชนหล ายชุมชน ด้วย ช าวควนลังแต่แรกมีอ าชีพท�ำน าเป็นหลัก จึงตั้งถิ่นฐ านบ้ านเรือนอยู่รอบๆ ทุ่งน า และตั้ง ชื่อบ้ านหรือชุมชน ต ามชื่อทุ่งน าที่ท�ำกินของบ้ านนั้นๆ เช่น บ้ าน (ทุ่ง) ม่วงค่อม บ้ านทุ่งน าแขก บ้ านทุ่งใหญ่ บ้ าน(ทุ่ง)วังหรัง บ้ าน(ทุ่ง)ควนลัง บ้ านทุ่งส้ม บ้ านบ างแฟบ เป็นต้น ผู้เขียนสันนิษฐ านว่ า ก ารปกครองในระดับชุมชน (บ้ าน) ในพื้นที่ควนลังนับตั้งแต่ ต้นพุทธศตวรรษที่ 20 เป็นต้นม า น่ าจะเป็นก ารปกครองกันเองของร าษฎร ภ ายใต้ก า ร ควบคุมของเจ้ าเมืองสงขล า โดยแต่ละหมู่บ้ านมีน ายบ้ านหรือ “พัน” เป็นผู้ดูร าษฎรในหมู่บ้ าน มี “ขุน” เป็น หัวหน้ า น ายบ้ านหล ายๆ บ้ านในพื้นที่และได้รับก ารแต่งตั้งจ ากเจ้ าเมืองสงขล าให้ท�ำหน้ าที่ เป็น “พัน” และ “ขุน” ทั้งพันและขุนเป็นร าษฎรในพื้นที่ ซึ่งเป็นที่เค ารพนับถือย�ำเกรง ของช าวบ้ านและบรรด านักเลงโจรขโมยทั้งหล าย อีกทั้งยังต้องเป็นคนที่มีฐ านะมีที่ท าง ท�ำม า ห ากินม ากพอควร เพร าะต้องส า ม ารถดูแลจุนเจือลูกบ้ านให้มีอยู่มีกินได้ด้วย (สัมภ าษณ์เจ้ า อ า ว าสวัดม่วงค่อม 13 กพ. 2566) ประเพณีก ารปกครองชุมชนที่ว่ านี้ น่ าจะสืบทอดต่อกันม า ม ากกว่ า 400 ปี จนถึง พ.ศ. 2457 รัชก าลที่ 5 แห่งร าชวงศ์จักรี ได้มีกฎหม ายลักษณะก ารปกครองท้องที่ ให้มีผู้ใหญ่บ้ าน-ก�ำนันขึ้น สืบทอดม าจนถึงทุกวันนี้ “ขุนจร” มีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่าที่ควนลังเคยมี “ขุนจร” เดิมชื่อทอง ได้รับ แต่งตั้งจากเจ้าเมืองสงขลาให้เป็นขุน อีกทั้งให้มีหน้าที่ฝึกช้างให้กับเจ้าเมืองสงขลา ขุนจร เป็นต้นตระกูล “ทองขจร” ในปัจจุบัน (สัมภ าษณ์ เปี้ยน ทองขจรและฟอง วงษ์ชนะ 13 มีน าคม 2566) บ้าน - นายบ้านและกำนันควนลัง คนควนลังยุคดั้งเดิมมีอ าชีพท�ำน าเป็นหลัก ทุ่งน าในบริเวณต�ำบลควนลังมีพื้นที่ กว้ างใหญ่ ตั้งอยู่ในลุ่มน�้ำคลองว าด คลองต�่ำและคลองอู่ตะเภ า เป็นที่ร าบลุ่มที่มีน�้ำท่วม ทุกปี จึงอุดมสมบูรณ์ทั้งดิน น�้ำ ข้ าว กุ้งหอยปูปล า ช าวควนลังปลูกข้ าวพันธุ์พื้นเมือง ทั้งข้ าวน าและข้ าวไร่หล ายส ายพันธุ์ พันธุ์ข้ าวน าคือ ข้ าวน างหงส์ ข้ าวเจ๊ะหลี ข้ าวน างกอง พันธุ์ข้ าวไร่คือ ข้ าวดอกพะยอม ข้ าวเหนียวด�ำ เหนียวข าว คนควนลังปลูกข้ าวไว้กินและ แบ่งปันกันในชุมชนเป็นหลัก ด้วยเป็นแหล่งท�ำน าที่อุดมสมบูรณ์ ช าวควนลัง จึงปลูกข้ า ว ได้ม ากกว่ าคว ามต้องก ารบริโภค คนควนลังสมัยก่อนอวดฐ านะกันที่ยุ้งข้ าว (ห้องข้ าว) ใครมียุ้งข้ าวใหญ่ๆ และมีข้ าวเต็มยุ้งก็ถือว่ ามีฐ านะดี แต่ไม่นิยมปลูกข้ าวไว้ข า ย นอกจ ากท�ำน าแล้ว ช าวควนลังสมัยก่อนยังมีอ าชีพท างเลือกอื่นๆ ด้วย เช่น ค้ า ข าย ช่ างไม้ ฯลฯ เฉพ าะก ารค้ า ข ายนั้น คนควนลังท�ำก ารค้ า ข ายกับชุมชนภ ายนอก เช่น ไปซื้อส้มจุก ผลไม้ แตงกว า ฟัก ฯลฯ จ ากบ้ านคลองหล า-วัดโพธิ์ และห าบ-ทูนไปข ายที่ ตล าดหน้ าท่ า (ห าดใหญ่ใน) และซื้อเคย (กะปิ) ซื้อเกลือจ ากตล าดหน้ าท่ าฯ กลับบ้ าน การทำมาหากิน นาและข้าว ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 29
คนควนลังสมัยก่อนนิยมดูหนังตะลุงและ มโนร าห์กันทั้งเด็กและผู้ใหญ่ มีหนังตะลุงและมโนร าห์ ม าแสดงในชุมชนในง านวัดและง านบุญง านมงคล ของช าวบ้ านเป็นประจ�ำ ในช่วง พ.ศ. 2490-2515 มีหนังตะลุงและมโนร าห์ที่นิยมกันในหมู่ช าวควนลัง คือ หนังกั้น ทองหล่อ (น�้ำกระจ าย) หนังจวนแม่น าง (ทุ่งง าย) หนังพร้อม (ดอ) และหนังอิ่มเท่ง (ควนเนียง) มโนร าห์เติม (ตรัง) และมโนร าห์ฉลวย (กระบี่) เป็นต้น วัดควนลังสมัยก่อน จึงมีโรงหนังตะลุงที่ สร้ างขึ้นเป็นก ารถ าวรภ ายในวัด ไว้ส�ำหรับก ารแสดง หนังตะลุง หนังตะลุงและมโนราห์ วิถีชีวิตของคนควนลัง 30 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
บ้ านควนลังสมัยก่อน พ.ศ. 2490 ไม่มีโรงเรียน มีเพียงวัด และมัสยิดเป็นแหล่งเรียนรู้ ผู้ที่มีโอก าสได้ร�่ำเรียนหนังสือจริงๆ มี ไม่กี่คน ซึ่งต้องเป็นผู้ช ายเท่ านั้น ในจ�ำนวนไม่กี่คนที่ว่ านี้ มีช าวควน ลังที่ได้บวชเรียนหลักสูตรปริยัติธรรมขั้นสูงอย่ างน้อย 2 ท่ าน คือ มห า ข าวและมห ายก (ยก ทองแจ้มแจ้ง) ซึ่งนับได้ว่ าเป็นปร าชญ์ของ ควนลังแต่แรก โดยเฉพ าะมห ายกนั้น เป็นผู้ริเริ่มก ารสร้ างโรงเรียน วัดควนลังขึ้น ชื่อ “โรงเรียนวัดควนลัง (มห ายกอุทิศ)” ให้ลูกหล า น ควนลังได้มีที่เรียนหนังสือ ต่อม าโรงเรียนวัดควนลังได้เปลี่ยนชื่อเป็น “โรงเรียนวัดควนลังมิตรภ าพที่ 11” ประม าณ พ.ศ. 2300- 2490 ช าวควนลังและผู้คนในพื้นที่ รอบนอกเมืองสงขล าส่วนใหญ่ ใช้คลองเป็นเส้นท างหลักในก า ร คมน าคมขนส่ง คลองที่เป็นเส้นท างคมน าคมหลักของช าวควนลังยุค ก่อน คือ คลองว าดและคลองอู่ตะเภ า ส�ำหรับคลองต�่ำนั้นไม่ได้ใช้ เป็นเส้นท างคมน าคม เมื่อถึงยุครัฐบ าลสมัยจอมพลป. พิบูลสงคร าม ได้มีนโยบ ายตัดถนนทั่วประเทศ จึงมีถนนเพชรเกษมตัดผ่ านควนลัง ในช่วง พ.ศ. 2480-90 และเป็นเส้นท างคมน าคมหลักแทนคลองว าด อย่ างไรก็ต าม ก่อนที่จะมีก ารตัดถนนเพชรเกษมนั้น ได้เคย มีถนนล�ำลอง (ถนนดินกึ่งท างเดิน) ระหว่ างบ้ านวังพ า บ้ านท่ าหมอ ไชย ตัดผ่ านป่ าและชุมชนบ้ านต่ างๆ ลงม า ท างทิศตะวันออกเฉียง เหนือ ผ่ านหน้ าวัดควนลังไปจรดตล าดหน้ าท่ า ห าดใหญ่ใน ถนนส ายนี้ชื่อว่ า “ถนนศรีรัตนะ” หรือที่ช าวบ้ านเรียกกันว่ า “ถนน เสือผ่ าน” เมื่อมีก ารตัดถนนเพชรเกษมในภ ายหลัง ถนนเพชรเกษม ม าทับกับถนนศรีรัตนะเดิม ตั้งแต่ช่วงก่อนถึงหน้าวัดควนลังประม าณ 400 เมตรไปจนถึงหน้ าท่ า ห าดใหญ่ใน (สัมภ าษณ์ เปี้ยน ทองขจรและฟอง วงษ์ชนะ 13 มีน าคม 2566) ปราชญ์ควนลัง การคมนาคม คลองวาด คลองอู่ตะเภา ถนนศรีรัตนะและถนนเพชรเกษม เรียบเรียงโดย : ดร.วิจิตร วรรณชิต ดร.จรัส สุวรรณมาลา ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 31 ต้นท างถนนศรีรัตนะ แยกจ ากถนนเพชรเกษม 4287 เลยจ ากหน้ าวัด ควนลังไปท างทิศตะวันตกร าว 300 เมตร ปัจจุบันเป็นเส้นท างเชื่อม ต่อชุมชนต่ างๆ ของตำบลควนลัง The origin of Sri Rattana Road Separated from Petchkasem Road 4287, about 300 meters west from the front of Wat Khuan Lang. Currently, it is a route connecting various com - munities. of Khuan Lang Subdistrict
ภ าพคว ามสม านฉันท์ในอดีต (ร าว พ.ศ. 2508) จ ากซ้ ายไปขว า : น ายฮัจยีอ าด หมัดอะดัม น ายแหละ (บ้ านทุ่งส้ม) น ายส า ม ารถ (เด็กสวมหมวก) น างม๊ะ (ร้ านก๋วยเตี๋ยวข้ างมัสยิด) น างเส่งฮั่น (ยืน) น างอ๊ะ มูเก็มและน างเส าะ หมัดอะดัม Great unity in the past (around 2508 BE). From left to right: Mr. Hajyeeart Mad-adam, Mr. Lae (Baan Toong Som), Mr. Samart (the boy with a hat), Mrs. Ma (Noodle shop near the mosque), Mrs. Seng Han (satnding), Mrs. Ah Moogem and Mrs. Sor Maad-adam. เอื้อเฟื้อภ าพโดย : น างเส่งฮั่น เหล่ าสกูล 32 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ต ามประวัติที่มีก ารบันทึกไว้ ของช าวไทยมุสลิมที่เข้ า ม าตั้งถิ่นฐ านในต�ำบลควนลัง แบ่งออกได้เป็น 3 กลุ่มใหญ่ ดังนี้ชาวมุสลิมลุ่มน�้ำคลองอู่ตะเภา ( เชื้อสายเมืองสงขลาหัว เข าแดง) ตั้งถิ่นฐ านในทุ่งบ างแฟบ ตั้งแต่ริมคลองอู่ตะเภ า - คลอง ว าด -คลองต�่ำ อ าศัยอยู่บริเวณบ้านทุ่งส้ม, ชุมชนส ามสกูล ชุมชน หน้ ากุโบร์ ,บ้ านป่ ายอมและบ้ านบ างแฟบ หมู่ที่ 2 ต�ำบลควนลัง เดิมมีอ าชีพท�ำน า ปัจจุบันอ าชีพท�ำสวน,ค้ า ข าย (นักธุรกิจ) และ รับร าชก ารฯ ชาวมุสลิมบ้ านทุ่งน าแขก (เชื้อส ายเมืองไทรบุรี + เมือง นครศรีธรรมร าช)ตั้งถิ่นฐ านเดิมอยู่ที่บ้ านบึงพิชัย มีอ าชีพท�ำน า ท�ำสวน และช่ างเหล็ก (ท�ำมีด-ด าบ) ครั้นเมื่อเกิดภัยพิบัติครั้ง ใหญ่สมัยรัชก าลที่ 4 เกิดโรคระบ าด จึงย้ายถิ่นฐ านไปเมืองไทรบุรี , พัทลุงและนครศรีธรรมร าช ฯ ที่ยังอยู่ในเมืองควนลังย้ ายม า อยู่บริเวณบ้ านต้นมะพร้ าวสูง ,บ้ านหนองใหญ่ และบ้ านท่ าใหญ่ เดิมมีอ าชีพท�ำน า ท�ำสวนและช่ างเหล็ก ปัจจุบันท�ำสวน,ครูสอน ศ าสน า,นักธุรกิจ (ค้ า ข าย) และรับร าชก ารฯ ช าวมุสลิมบ้ านทร ายข าว-บ้ านทุ่งหวัง (เชื้อส ายเมือง สงขล าหัวเข าแดง+ปัตต านี) ตั้งถิ่นฐ านในเดิมบ้ านโคกม่วงหว าน (ซอยส ามสกูลปัจจุบัน) ตั้งแต่คลองต�่ำ-คลองว าด ปัจจุบันอ าศัย อยู่บริเวณบ้ านทุ่งส้ม , ชุมชนส ามสกูล ชุมชนหน้ ากุโบร์ , บ้ า น ป่ ายอมและบ้ านบ างแฟบ หมู่ที่ 2 ต�ำบลควนลัง (เหมือนรวมพี่ ญ าติกับกลุ่มที่ 1) เดิมอ าชีพท�ำน า ปัจจุบันอ าชีพท�ำสวน ค้ า ข าย (นักธุรกิจ) และรับร าชก ารฯ กลุ่มชาวไทยมุสลิม ที่ตั้งถิ่นฐานในเขตเทศบาลเมืองควนลัง มีอยู่มี 3 กลุ่มใหญ่ บ้ านหลังเก่ าแก่ของพี่น้องช าวไทยมุสลิม สกุล “หมัดอ าหลี” ที่ชุมชนบ้ านบ างแฟบ The old house of Muslim family “Maad Alee” at Bang Faeb Community. ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 33
34 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
There have been archeological evidences found by digging in the areas around lowlands of Songkhla Lake, especially those around the lake from Satingpra District and Singhanakorn District of Songkhla Province to Mueng District, Pattalung Province, which confirm that there had been people settled in the lowland areas of Songkhla Lake since before the 12th Buddhist century (1200 BE). At that time there was Satingpra or Satingparanasri as a center of governance (Chaiwoot Piyakul 2563 BE, 17-37). “Khuanlang Subdistrict” is located among the lowlands of three canals namely U Tapao, Waad and Taam which the part of the wide Songkhla Lake lowlands. There is no clear evidence when the community of Ban Khuanlang was originated. But if considered from the location of Khu - anlang Subdistrict which is a fertile lowland, it can be assumed that there might be people settling here for thousands of years. Due to the lack of historical evidence, the writers therefore searched the first trace of Khuanlang people from the founding of temples in this area with the assumption that once there was the building of a temple, the communities must have been formed some - time before that. The oldest temple in U Tapao lowlands is U Tapao Temple, located in Koo Tao Subdistrict, with the evidence of founding in 2010 BE, corresponding with the reign of King Boromtrilokanat of Early Ayuddhaya period. The oldest temple from the search as possible in the past KHAUNLANG เรือนหลังเก่ าของพี่น้องตระกูล “นวลบุญ” หมู่ 3 บ้ านทุ่งคลองสอ ปัจจุบันยังคงอนุรักษ์ไว้ The old house of the family “Nualbul”, Village Num - ber 3, Baan Tong Klong Sor, well conserved at present. Khuanlang area has a long history of settlement for hundreds of years. ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 35
ย ายยังอ าศัยอยู่ในบ้ านเก่ าหลังนี้ ของพี่น้องสกุล “สุวรรณช าตรี” ชุมชนนพคล้ าย ยังมีเรือนไม้เก่ าแก่ให้เห็น หลังนี้ของพี่น้องสกุล “บุญพันธ์” Grandmom still lives in this old house of the family “Suwannachatri” Nop Klai Community. The old houses can still be seen. This one be - longs to Boonpan Family. 36 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
is Muang Khom Temple with the evidence of founding around 2310 BE, corresponding with the reign of King Thonburi. Muang Khom Temple was built about 300 years after U Tapao Temple. For Khuanlang Temple, there was an evidence that the founding was in the year 2360 BE, corresponding with King Rama II of Rattakosin Period. Khu - anlang Temple was founded about 60 years after Muang Khom Temple (from the interview with the abbot of Muang Khom Tem - ple on 13th May 2023). From the chronology of these three temples, it can be assumed that the community in the area of Koo Tao – Klong Hae as well as others located in the lowlands of U Tapao and Waad Canals were the old communities since early Ayuddhaya or before; meanwhile, there should have been the extension of the communities from the lowland plain of the estuary on the bank of Songkhla Lake to the upward areas which were the forests, mountains and hills during the whole period of the past 300-400 years. This extension upward the canals was assumed to be due to a number of causes depending on the time, for example, theescape from the recruitments of Songkh - la Governors, the escape from wars of getting rid of riots in Songkhla Town during the 2230s BE and going up to find more places to make a living, find things in forests, do the mining and cut wood for everyday uses, etc., making the communities along the beginning of water source of U Tapao and Waad Canals as well as others full with people coming for settlements. U tapao Canal in particular supported big com - munities continuously up to Sadao District. Similarly, Waad Canal flowing from Ton Nga Chang Waterfall attracted in - creasing number of people along both banks. Each com - munity has its own “pier”, reflecting the use of the canals as a means of transportation at that time. For this, the abbot of Muang Khom Temple revealed that. People of the great grandfather and grandfather generations told me generation by generation that at that time (about 150-200 years ago) in the area of Muang Khom , Rai Oi and Khuanlang Vil - lages there were certain original communities. Others travelled upward Waad Canal to settle on land at various piers [Ta, in Thai] along the canal including Ta Klong Bon, Ta Yai, Ta Ton, Ta Yee, Ta Som, Ta Riang, Ta Rae as well as farther to Wang Pa and Ta Mor Sai. The newly settled mostly lived with their relatives who were there before. After that, they settled and built up new families” (From the interview with the abbot of Muang Khom Temple, 13th Febru - ary, 2023). ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 37 The governance and politics in the past of Muang Songkhla From the period of governing in the form of the Head City during early Ayuddhaya (Late 18th Buddhist Century) to the period of changing the governing system in 2475 BE, various communities or “Baan” in Khuanlang Subdistrict were under the governance of the Head City of Songkhla Area. To further explain, during the period of founding U tapao Temple around 2010 BE, Khuanlang area should have been under the gover - nance of Mueng Sating since at that time Mueng Songkhla was not founded. It was assumed that Mueng Songkhla was found - ed during 2153 BE-2154 BE corresponding with the reign of King Egatossarod of Ayuddhaya, with its center of governance at Hua Kao Daeng and the sultan governor named “Mugul”. It has the rank as a Head City of Ayuddhaya Kingdom. According to his - torical evidences, the governor of Songkhla was not a local person but instead the ruler of the city in Java Island seeking asylum from the early colonization countries and settling as well as founding new city at Hua Kao Daeng. After complying that the city is the Head City of Ayuddhaya Kingdom, the sultan governor got the power to benefit from Mueng Songkhla and had to send the tributes to Ayuddhaya together with recruiting the labor to Ayuddhaya Kingdom from time to time as well (Nantana Soottul 2513 BE:55; Supat Sukontapirom Na Pattalung 2535 BE, 158).
Due to the fact that Mueng Songkhla in the past before 2200 BE used to be one of active seaports for international trading in South East Asia (which should have been similar to Singapore at present), at certain time, Mueng Songkhla performed the trading in a way that “overtake” Ayuddhaya with the support from merchants and western colonization countries at that time, especially Holland (The Netherlands at present), making the sultan governor of Songkhla dare to claim as independent from Ayuddhaya and in turn make Songkhla be able to trade with other countries freely (without the need to collect taxes for Ayuddhaya). King Narai the great therefore sent the troop from the capital to join that from Nakon Sri Thammarat and eradicate “Mueng Songkhla Rebel” for many times and finally won. The sultan 38 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข Moreover, the results from the fact that Mueng Songkhla had a number of wars as mentioned, writers assumed that it should have affected people near the southern bank of Songkhla Lake as well as near Hua Kao Daeng area to move away to and settle in distant areas such as the top of U tapao Canal and other branches. Muslim people who used to be the soldiers or the people in the ruler class of early Songkhla migrated away from the wars during the decade of 2230s up along the canal routes and branches such as Tung Na Kaek Community. governor of Songkhla was arrested and a number of people were caught as slaves. The fortresses were all burnt down, signaling the end of the governance of the sultan governor of Songkhla around 2230s BE (Supat Sukontapirom Na Pattalung 2535 BE, 158).
ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 39 Khuanlang in the past consisted of a number of “Baan” (Villages) or communities due to the fact that Khuanlang people in the past mainly grew rice and they settled around their rice fields. They then named the villages or communities according to the rice fields which were the sources for tehir living, for example, Baan (Tung) Muang Khom, Baan Tung Na Kaek, Baan Tung Yai, Baan Tung wang Rang, Baan (Tung) Khuanlang, Baan Tung Som, Baan Bang Faeb, etc. Writers assumed that the governance at village or community level in Khuanlang area since early 20th Buddhist century should have been the governing by people themselves under the jurisdiction of Songkhla Governor. Each village had the head or “Paan” to take care of people in the village and “Khun” as a leader of various village heads in the areas. All of them were appointed by Songkhla Governor to work as “Paan” and “Khun” who are local people respectful to villagers as well as the ruffians and thieves. Furthermore, they had to have quite a number of lands to make a living because they would be able to take care of those under to be able to make a living (From the interview with the abbot of Muang Khom Temple, 13th February, 2023). Village, Head of Village and Head of Khuanlang The tradition of governing the community as mentioned might have been inherited continuously for more than 400 years until 2457 BE of King Rama the fifth, with the Law of Governing the Locale consisting of Village Head and Subdistrict Head inherited up to the present. “Khun Jon” There has been a tale that Khuanlang used to have “Khun Jon”, with original name Thong. He was appointed by Songkhla Governor with the rank “Khun” and had a responsibility to train elephants for the Governor. Khun Jon was the early ancestor of the family “Thong Kajon” at present (From the interview with Pian Thong Kajon and Fong Wong Chana, 13th March, 2023). The original Khuanlang people mainly grew rice. The rice fields in the area of Khuanlang Subdistrict are large, situated in the lowlands of Waad Canal, Taam Canal Nad U tapao Canal which were flooded every year. These areas were therefore fertile whether in terms of the land, water, rice, shrimps, shells, crabs or fish. Khuanlang people grew rice of local species, both paddy and upland. The paddy species included Nag Hong Rice, Jeh Lee Rice, and Nang Gong Rice whereas the upland cover Dok Yom Rice, Dark Sticky Rice, and White Sticky Rice. Khuanlang people grew rice mainly for eating and sharing within the community. Due to the fertile lands, they got the rice more than enough for eating. They boasted their statuses by referring to their barns. Those with big barn full with rice were considered rich but those rice were not for sale. Make a living: Paddies and Rice
Besides growing rice, Khuanlang people in the past had other careers such as merchants, carpenters, etc. In the case of merchants, they did the business with outside communities, for example, buying oranges with stopper top, fruits, cucumbers, gourds from Baan Klong La-Wat Poh and then carried on shoulders or heads to the market in front of the piers (Hatyai Nai) and then bought the shrimp pastes as well as salt back home. Khuanlang people in the past liked to see Shadow Puppets (Nang Talung, in Thai) and Manohra for both children and adults. Shadow Puppets and Nora always came to perform in the communities during the temple fair, merit fair or auspicious fair of villagers. During 2490 BE – 2515 BE, popular Shadow Puppets and Manohra included Nag Kan Thonglor (Nam Krajaay), Nang Juan Maenang (Toong Ngaay), Nang Prom (Door), Nang Im Teng (Khuanniang), Manohra Term (Trang) and Manohra Chaluay (Krabi), etc. Khuanlang Temple in the past therefore had the permanent building for Shadow Puppets in the area of the temple for the performance. Baan Khuanlang in the past had no schools, only temples and mosques as learning resources. Those who were really able to learn were just a few and had to be men only. Among them were at least 2 หากจะบอกว่า “บ้านไหนมีกรงนกแขวง อยู่ บ้านนั้นมีคนอาศัยก็ไม่ผิดนัก The statement “Which house has a bird cage, the house is inhabited.” can’t be wrong. Shadow Puppets and Manohra (Nora), way of lives of Khuanlang people Khuanlang philosophers 40 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
Khuanlang people who were ordained and finished the curriculum of Higher Dhamma Practice namely Maha Khaw and Maha Yok (Yok Thongjamjaeng), considered to be the philosopher of Khuanlang in the past. Maha Yok in particular was the one who initiated the building of the school (Rong Rian, in Thai) of Khuanlang Temple (Wat Khuanlang, in Thai) named “Rong Rian Wat Khuanlang (Maha Yok Utit [Donated]” for Khuanlang children to have the place to study. Later its name was changed to “Rong Rian Khuanlang Mittraphab 11th”. Around 2300 BE – 2490 BE, Khuanlang people and those aoround Songkhla suburbs used the canals as a main means of transportation. The main canals were Waad and U tapao Canals but not Taam Canal. During the period of the government of General Pro Pibulsongkram, there was a policy of building the road all over the nation. Therefore, there was Petkasem Road passing through Khuanlang during 2480 BE-2490 BE as a main means of transportation instead of Waad Canal. However, before having Petkasem Road, there had been a casual road (soil road which could be used for walking) passing Baan Wang Pa, Ta Mor Sai, forests and various communities down to the northeast in front of Khuanlang Temple to reach Na Ta Market Hatyai Nai. (From the interview with Pian Thong Kajon and Fong Wong Chana, 13th March, 2023). Jaras Suwannamala and Wichit Wannachit, searching and composing Transportation : Waad Canal, U tapao canal, Sri Rattana Road and Petkasem Road ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 41 ชุมชนวัดเกาะวัด มีถนนขวัญประชา ผ่านหน้าวัด เป็นถนนทางลัด เชื่อมต่อถนนเพชรเกษม (สายเก่า) ไปทะลุถนนสายสนามบินและมี คลองสออยู่หลังวัด Wad Koh Wad Community with Kwan Pracha Road passing in front [which is the shortcut to Petkasem Road (Old Road) to reach Airport Road] and Klong Sor [Sor Canal] at the back of the temple.
คุณปู่เพิ่ม ท่านอายุ 101 ปี แข็งแรงและ อารมณ์ดี ยังอาศัยอยู่ในบ้านไม้เก่าแก่ ที่ ท่านสร้างเองเมื่อครั้นยังหนุ่ม Grandpa Puem, 101 years old, is strong with good mood and lives in the old wooden house built by himself when he was young. 42 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 43
คลองภูมินาถดำริ ความปลาบปลื้มใจของพสกนิกร ชาวควนลัง คลองภูมินาถด�ำริ หรือคลอง ร.1 เป็นคลองพระราชด�ำริของในหลวงรัชกาลที่ 9 สร้างโดยส�ำนักงานก่อสร้างชลประทานขนาดใหญ่ที่ 16 ส�ำนักพัฒนาแหล่งน�้ำขนาด ใหญ่ ต้นคลองเริ่มที่บ้านหน้าควน หมู่ 1 ต�ำบลควนลัง ปลายคลองสิ้นสุดที่บ้านท่า เมรุ ต�ำบลบางกล�่ำ อ�ำเภอบางกล�่ำ จังหวัดสงขลา มีความยาว 21 กิโลเมตร เป็นคลอง ที่ช่วยผันน�้ำจากพื้นที่ตอนบนไหลลงสู่ทะเลสาบสงขลา Phuminatdamri Canal or Ror 1 Canal [Irrigation 1 Canal] is the Royal Project of King Rama IX constructed by 16th Irrigation Construction Office, starting from Baan Na Khuan, Village Number 1, Khuanlang Subdistrict, to Baan Ta Main, Bangklam Subdistrict, Bangklam District, Songkhla Province, with the distance of 21 km to irrigate the water from upper areas to Songkhla Lake. 44 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
สถานที่สำคัญ ของเมืองควนลัง The landmark of Khuan Lang ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 45
หอระฆังที่วัดม่วงค่อม หมู่ที่ 5 ต�ำบลควนลัง จัดสร้างโดยก�ำนันชอบ วงศ์ชนะ อดีตก�ำนัน ต�ำบลควนลัง Bell Tower at Wat Muang Khom (Muang Khom Temple), Village Number 5, Khuanlang Subdistrict, supported by Subdistrict Head Chob Wong Chana, Ex-Subdistrict Head of Khuanlang Subdistrict. 46 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข สามเณร ขณะก�ำลังสวดมนต์ อยู่ภายในอุโบสถ หลังเก่าแก่ของวัดม่วงค่อม novices while praying Inside the old ubo- sot of Wat Muang Khom
วัดม่วงค่อม วัดแห่งแรกของตำบลควนลัง ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 47 ซุ้มประตูด้านหน้ากุฏิทรงไทย ของวัดม่วงค่อม ใต้ถุนกุฏิมีตู้กระจก ส�ำหรับเก็บรักษาข้าวของเครื่องใช้ เก่าแก่ ผู้ที่สนใจสามารถเข้าชมได้ An arched entrance in front of Thai-styled monk hut of Wat Muang Khom. The space under the house is dedicated for a cabinet with glass window to keep the antique for those interested to visit.
48 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข
หอระฆัง วัดควนลัง บันไดตกแต่ง เป็นพญานาค งดงาม The bell tower of Wat Khuan Lang, the staircase decorated with a beautiful serpent ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข 49 อุโบสถวัดควนลัง สถาปัตยกรรม งดงาม สร้างเมื่อ พ.ศ. 2482 ในช่วง สงครามโลกครั้งที่ 2 The church at Wat Khuanlang with beautiful architecture, built in 2482 BE during World War II. วัดควนลัง
50 ควนลังบ้านเรา : เมืองสวยงาม สงบ สุข