โมดูลความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับรูปแบบของงานช่างทองสมัยต่างๆ

คำนำ

บทเรยี น โมดูลชุดท่ี 1 เรื่อง ความรเู้ บอื้ งต้นเก่ยี วกับรปู แบบของงานชา่ งทองสมยั ต่างๆ ประเภทของแหวน
กําไลฉบบั นี้ ข้าพเจ้า เรยี บเรยี งข้นึ เพือ่ ใชป้ ระกอบการเรียนวิชา งานพานกลีบบัว รหัสวชิ า 30315-2006 โดยเขยี น
ให้ นักเรยี นเข้าใจงา่ ย สามารถศึกษาไดด้ ้วยตนเอง เพ่อื ให้มีความรพู้ ืน้ ฐาน ก่อนทจี่ ะศกึ ษาเน้ือหาน้ันจรงิ ๆ และยัง
ได้เพิ่ม เติมเนื้อหาบางตอนเพื่อช่วยเสริมความรู้ความเข้าใจ แก่นักเรียน นอกจากนี้ ยังได้เพิ่มใบกิจกรรมเสริมให้
นักเรียนมีประสบการณ์กว้างขวางย่งิ ข้นึ

บทเรียนโมดูลชุดนี้มีจุดประสงค์เพื่อให้นักเรียนได้ศึกษาเกี่ยวกับความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับรูปแบบของงาน
ช่างทองสมัยต่างๆ ประเภทของแหวน กําไล เครื่องใช้ โมดูลเล่มนี้ประกอบด้วย คําแนะนําการใช้บทเรียน โมดูล
จุดประสงค์การเรียนรู้ แบบทดสอบ ภาคความรู้ก่อนเรียน เนื้อหา ใบกิจกรรม แบบทดสอบภาคความรู้หลังเรียน
รวมทั้งเฉลยใบกิจกรรม และแบบทดสอบ บทเรียนโมดูลนี้นักเรียนสามารถศึกษาค้นคว้าด้วยตนเอง และเรียนรู้กัน
เป็นกลุม่ เลก็ ๆ

ผจู้ ดั ทําหวังเปน็ อย่างย่ิงว่าบทเรยี น โมดูลชุดนจ้ี ะช่วยให้นักเรียนได้รับความรู้ความเข้าใจ รูปแบบของงาน
ช่างทองสมัยต่างๆ ประเภทของแหวน กําไล เครื่องใช้ มากย่งิ ขนึ้ และส่งผลใหผ้ ลสัมฤทธ์ิทางการเรียนของนักเรียน
สูงขึ้น อย่างไรก็ตามในบทเรียนโมดูลเล่มนี้อาจมีบางจุดที่มีข้อบกพร่องผิดพลาดขอให้ท่านผู้อ่านโปรดแจ้งให้
ข้าพเจ้าทราบด้วย จะขอบพระคุณเป็นอย่างยิ่ง ข้าพเจ้ายินดีรับฟังความคิดเห็นและ ข้อเสนอแนะจากท่านและ
พร้อมทจ่ี ะนํามา แก้ไขปรบั ปรงุ บทเรยี น โมดลู เล่มนใ้ี ห้มคี วามสมบรู ณ์ และถูกตอ้ ง

บญุ ยนื ปนิ ตาคำ

จดุ ประสงค์การเรยี นรู้

ดา้ นความรู้
1. บอกประเภทงานทองสมัยต่างๆ
2. อธบิ ายประเภทงานทองสมัยตา่ งๆ

ดา้ นทกั ษะ(ด้านการใช้องค์ความรู้)
1. สามารถสืบค้นข้อมลู งานทองตามสมยั ตา่ งๆ
2. สามารถสืบค้นข้อมลู ประเภทของแหวน งานทองตามสมยั ตา่ งๆ
3. สามารถสบื ค้นข้อมลู ประเภทของและกำไล งานทองตามสมยั ตา่ งๆ

ด้านคณุ ลักษณะที่พงึ ประสงค์
ผู้เรียนรบั ฟงั ความคดิ เหน็ ผอู้ น่ื ทำงานร่วมกันมีความรับผิดชอบ

สมรรถนะการเรียนรู้

1. แสดงความรูเ้ ก่ยี วกับรปู แบบงานช่างทองหลวงในสมยั ต่างๆ
2. วิเคราะห์รปู แบบงานช่างทองหลวงในสมัยต่างๆ
3. เปรียบเทยี บรปู แบบงานช่างทองหลวงในสมัยต่างๆ

คำช้ีแจงสําหรบั นักเรยี น

การใช้บทเรียนโมดลู ใหเ้ กดิ ประสิทธภิ าพต่อการจัดกิจกรรมการเรยี นการสอนได้ อย่าง
สูงสดุ นักเรยี นควรปฏิบตั ิ ดงั น้ี
1. การเตรียมตัวของนักเรยี น
1.1 ศึกษาบทเรียนโมดลู ลว่ งหน้าก่อนที่จะทําการเรยี น หรอื ปฏิบตั ิกจิ กรรมต่าง ๆ เพ่ือให้มีความรู้

ความเข้าใจเก่ียวกับจดุ ประสงคข์ องการเรยี น
1.2 วางแผน และจดั เตรยี มอุปกรณ์ท่ใี ช้ประกอบการเรยี นรขู้ องตนเอง ให้พร้อมสาํ หรบั การ

ปฏบิ ตั ิกิจกรรมตามที่ไดร้ ับมอบหมาย
2. ดําเนนิ การจัดกจิ กรรมในแตล่ ะคร้ัง นักเรียนควรปฏิบตั ิ ดงั น้ี
2.1 ศกึ ษาแนวทางในการปฏิบัตกิ จิ กรรมใหม้ ีความเข้าใจอย่างถ่องแท้ หากพบปญั หา เรอื ไม่เข้าใจ

ใหส้ อบถามข้อมลู เพิ่มเติมจากครู
2.2 ปฏบิ ัตกิ จิ กรรมตา่ ง ๆ ตามลําดบั ขน้ั ตอนท่ีกําหนด ดงั น้ี
2.2.1 นักเรียนทาํ แบบทดสอบภาคความรูก้ ่อนเรียน
2.2.2 นักเรียนศึกษาและปฏิบตั กิ ิจกรรมต่าง ๆ ตามแนวทางการจัดกิจกรรม การเรียนรู้

ตามลําดับขั้นตอนที่กําหนด
2.2.3 นักเรยี นสง่ ผลงานหรอื ชน้ิ งานในการปฏบิ ตั ิกจิ กรรม มีส่วนรว่ ม การนาํ เสนอผลงานหรือ

อภปิ รายความรู้
2.2.4 นกั เรียนทําแบบทดสอบภาคความรูห้ ลังเรยี น

แบบทดสอบก่อนเรียน

ความรูเ้ บอ้ื งต้นเกีย่ วกับรูปแบบของงานช่างทองสมัยต่างๆ
วชิ า งานพานกลบี บวั รหัสวิชา 30315-2006

1. กำไลลงยาสีเปน็ งานสกุลช่างใด
ก. สโุ ขทยั
ข. นครศรธี รรมราช
ค. เชียงใหม่
ง. เพชรบรุ ี

2. กำไลลงยาถมเป็นงานสกลุ ช่างใด
ก. สโุ ขทัย
ข. เชยี งใหม่
ค. นครศรีธรรมราช
ง. เพชรบุรี

3. กำไลท่ีนิยมประดับอัญมณเี ป็นสกุลชา่ งใด
ก.นครศรธี รรมราช
ข. เพชรบรุ ี
ค. สุโขทัย
ง. เชยี งใหม่

4. แหวนดัดลายลงยาสีนิยมลงยาสปี ระเภทใดมากทีส่ ุด
ก. ยาสเี ย็น
ข. นำ้ ยาทาเลบ็
ค. ยาสรี ้อน
ง. สพี น่ รถ

5. ในการสรา้ งงานเครื่องใช้ ใชอ้ ะไรในการยึดเพ่ือให้โลหะอยู่กบั ที่
ก. แผ่นชนั
ข. ดินน้ำมนั
ค. ดนิ เหนยี ว
ง. ขผี้ ้งึ

6.ขอ้ ใดคือแนวคดิ ในการออกแบบของงานทองสุโขทัย
ก.ความเชือ่
ข.ความศรัทธา
ค.งานศิลปวฒั นธรรมท้องถิน่
ง.ถกู ทุกขอ้

7.การประสมชันแขง็ หรือน่ิมใช้อะไรเปน็ สวนผสม
ก.น้ำ
ข.น้ำมันเบนซิน
ค.นำ้ พชื
ง.ไม่ต้องผสมอะไรเลย

8.เนือ้ ทองบรสิ ุทธิ์มกี ่ีเปอรเ์ ซน็
ก.99.99
ข.95.00
ค.90.00
ง.90.55

9. ทองคำ 18k มีเปอร์เซน็ ต์ทองกีเ่ ปอรเ์ ซ็นต์
ก.80เปอรเ์ ซ็น
ข.75 เปอร์เซน็ ต์
ค.60เปอรเ์ ซ็น
ง.90เปอร์เซ็น

10.ความยาวของสิว่ สลักดนุ มีความยาวกี่นิว้
ก.4น้ิว
ข.6นิ้ว
ค.2นิ้ว
ง.8นวิ้

เฉลย
1.ก 2.ค 3.ข 4.ค 5.ก 6.ง 7.ค 8.ก 9.ข 10.ก

ประวตั ทิ องสุโขทัย
ทองสโุ ขทยั ถอื กำเนดิ ขน้ึ ในชว่ งสมัยรตั นโกสินทร์ แตค่ นมักจะเข้าใจ

กันว่าเป็นทองโบราณในสมัยสุโขทัย ซึ่งแท้จริงแล้วทองสุโขทัยเป็นชื่อ
เรยี กที่มาจากแหลง่ กำเนดิ ทอ่ี ำเภอศรสี ัชนาลัย จงั หวัดสุโขทัย โดยมีการ
ทำทองเลยี นแบบลวดลายโบราณ
ทองสโุ ขทัย เปน็ ทรี่ จู้ ักกนั โดยทั่วไปวา่ ทองโบราณ เน่อื งจากมีการศึกษา
และฟื้นฟูกรรมวิธีการถักทองแบบโบราณขึ้นมาอีกครั้ง เป็นงาน
ศิลปหัตถกรรมที่มีชื่อเสียงของชาวบ้านตำบลท่าชยั และตำบลศรีสัชนา
ลัย อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย โดยเชื่อกันว่าจุดกำเนิดของทอง
ศรีสัชนาลัยนั้นเริ่มมาจาก สมัยก่อนมีช่างชาวจีน 2 คนจาก กรุงเทพฯ
ชอื่ พ้ง กบั ขุ่ย ล่องเรอื มาเพื่อหาพ้ืนทีต่ ั้งถ่ินฐานทำมาหากิน โดยใช้ฝีมือ
ดา้ นการทำทอง ในการทำมาหากินเลี้ยงชีพ ในทสี่ ดุ กต็ กลงใจตั้งหลักปัก
ฐานอยู่ที่ ตำบลศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ซึ่งเป็นเมืองอู่ข้าวอู่น้ำ
เนื่องจากช่างชาวจีนนั้นเป็นคนต่างชาติต่างภาษา การจะเข้ามาตั้งหลัก
ปักฐานทำกินในจังหวัดสุโขทัยจึงจำเป็นที่จะต้องได้รับความช่วยเหลือ
จากคนในท้องถิ่น นายเชื้อ วงศ์ใหญ่ คุณพ่อคุณสมสมัยได้เป็นผู้ให้ความช่วยเหลือ และในเวลาต่อมาจึงได้รับการ
ถ่ายทอดวิชาช่างทองจากช่างทองชาวจีนท่านนั้น นายเช้ือใช้เวลาสั่งสมและศึกษาขั้นตอนการทำทองทุกรูปแบบ
จนกระทั่งสามารถทำได้ด้วยตัวเอง จึงเปิดร้านทอง ขึ้นมารับทำทองตามสั่ง และปัจจุบันนี้ก็คือ “ร้านทองสมสมัย”
นนั่ เอง

จากทักษะการทำทองในวันนั้น ต่อมามีผู้นำสร้อยโบราณมาให้นายเชื้อ เป็นสร้อยสำริดถักสานเป็นลวดลายสร้อยส่ี
เสา นายเชือ้ ไดน้ ำสร้อยโบราณนั้นมาศึกษาลวดลาย อยา่ งละเอยี ดถ่ีถว้ น และไดท้ ดลองถักสร้อยโดยการใชล้ วดทองแดง
ถักตามรูปแบบเดิมแต่ไม่สำเร็จ นายเชื้อจึงได้ให้ชาวบ้านที่มีอาชีพจักสานมาลองถักเลียนแบบจนประสบผลสำเร็จ
หลงั จากนัน้ จึงใชท้ องคำสมยั ใหมน่ ำมาถกั ตามรปู แบบลวดลายโบราณดัง้ เดิม มชี ื่อเรยี กว่า “สรอ้ ยสเ่ี สา”

ในเวลาต่อมานายเชื้อก็ได้ถ่ายทอดวิชาช่างทองให้แก่คุณสมสมัย ลูกสาวซึ่งเป็นคนรักในงานศิลปะ จนมีความรู้
ความสามารถในการทำทอง คณุ สมสมยั ได้ใช้พ้ืนฐานความรู้เร่ืองการทำทองทส่ี ืบทอดมาจากคุณพ่อในการแกะลวดลาย
ออกมาว่าสร้อยเส้นนั้นเริ่มตน้ และส้ินสุดการถักอย่างไร ดว้ ยความตั้งใจจรงิ ของคุณสมสมยั ทเ่ี พยี รพยายามค่อย ๆ แกะ
ลายออกมาทีละปล้องทีละข้อ จนสามารถทราบถึงขั้นตอนในการทำ โดยเริ่มจากการขมวดเส้นทองแล้วเริ่มถักเส้นทอง
นั้นขึ้นมาจนเป็นเส้นสร้อยซึ่งมีลายใกล้เคียงกับต้นแบบดังกล่าว จากนั้นจึงนำลวดทองไปให้ นายเลื่อน ลอยฟ้า คนใน
หมู่บ้านซึ่งมีพื้นฐานความรู้ในเรื่องการจักสานเป็นคนถักเส้นทองนั้น งานสุโขทัยในช่วงแรกๆ นั้นเป็นงานผลิตตามส่ัง
กล่าวคือ เมอ่ื ลูกค้าตอ้ งการสร้อยสกั เสน้ ก็จะนำทองมาให้ทำ ทางรา้ นกจ็ ะคดิ เฉพาะค่าแรงเท่าน้ัน แบบในช่วงแรก ๆ จะ

มีไม่หลากหลายมากนักจะเป็นเพียงเส้นถักและลูกปะคำติดลายต่าง ๆ ร้อยกับเส้นถักเท่านั้น ในเวลาต่อมาจึงค่อย ๆ
พฒั นารูปแบบมีการเดนิ ลายงานฉลุ และลงยา

เอกลักษณ์ของงานทองสโุ ขทัย

เครื่องประดับทองสุโขทัยนับได้ว่าเป็นมรดกทางวัฒนธรรมอัน
ทรงคุณค่า ด้วยความสวยงาม ประณีต ละเอียดอ่อน แสดงถึงเอกลักษณ์
เฉพาะตัวตั้งแต่กรรมวิธีการผลิตด้วยมือตามแบบภูมิปญั ญาดั้งเดิม ปัจจุบัน
แหล่งวัตถุดิบ นำเข้าเนื้อทอง 99.99% จากประเทศสวติ เซอรแ์ ลนด์เป็นเน้ือ
ทองทไี่ ด้มาตรฐาน สีสกุ สวา่ งสวย เรียกกนั วา่ “สดี อกจำปา

ลวดลายบนเครอ่ื งทองสโุ ขทัยนนั้ ยังมีความเป็นเอกลักษณโ์ ดดเด่น เพราะ
มีรูปแบบลวดลายโบราณ ซึ่งมีแนวคิดในการออกแบบมาจากสิ่งต่าง ๆ
รอบตัว ไม่ว่าจะเป็นความเชื่อ ความศรัทธา งานศิลปวัฒนธรรมท้องถ่ิน
หรอื จากธรรมชาติ ซง่ึ ในช่วงแรกน้นั ช่างทองจะได้แรงบลั ดาลใจมาจากลวดลายของประติมากรรมปูนป้ัน รปู เคารพ
ภาพจิตรกรรมบนฝาผนงั ประติมากรรมโบราณสถานต่าง ๆ เช่น วัดมหาธาตุ วัดพระพายหลวง วัดนางพญา หรือ
จากลวดลายบนเครื่องประดบั รปู เคารพ เป็นตน้

การพัฒนาของลวดลายเครื่องทองสุโขทัยนั้นมีการคิดค้น และพัฒนาเรื่อยมา จนสามารถแบ่งออกได้เป็น
การคิดค้นลวดลายจากสิ่งแวดล้อม 6 กลุ่ม คือ กลุ่มลวดลายพฤกษา เป็นการเลียนแบบลวดลายจากดอกไม้และ

ตน้ ไม้ เชน่ ลายเครอื เถา ลายดอกพกิ ลุ ลายดอกบัว ลายพรรณพฤกษา
โดยในลวดลายกลุ่มนี้จะใช้เทคนิคการลงยา ซึ่งเป็นการใช้ศิลปะ
วิทยาการสมัยอยุธยา ใช้แทนการประดับเพชรพลอย เพราะสามารถ
ทำได้ละเอียด โดยแทรกซึมเข้าไปตามรอยเล็กๆ สีที่ลงยานี้ไม่ทำให้
น้ำหนักของทองเปลี่ยนไป กลุ่มลวดลายสิงสาราสัตว์ เช่น ช้าง ม้า
นาค หงส์

กลุ่มลวดลายไทยประยุกต์ เช่น ลายกนก ลายกระจัง ลาย
อุบะ รวมทั้งลวดลายที่เกิดจากจินตนาการและการเลียนแบบ
ปรากฏการณ์ตามธรรมชาติ เช่น ลายเธค (ดวงไฟตามดิสโก้เธค) ลาย
หัวใจ ลายเสื่อ ลายเกลียวคลื่น เป็นต้น กลุ่มลวดลายประติมากรรม จากรูปเคารพ ลายปูนปั้น และจิตรกรรมฝา
ผนังที่บริเวณอทุ ยานประวัติศาสตร์สุโขทยั และอุทยานประวตั ิศาสตร์ศรสี ัชนาลยั อาทิ ลายเครือวัลย์ ลายนางพญา
แหวนมังกร ลายนะโม ลายเทพพนม ลายกนก ลายนักษตั รตามปเี กิด

กลมุ่ ลวดลายจากสิ่งของเครอื่ งใช้ในชีวติ ประจำวนั อาทิ ลายสุ่ม ลายลกู ตะกร้อ ลายตะกรุด ลายมดั หมี่ ลายจัก
สาน ลายป๊ีบ และ กล่มุ ลวดลายธรรมชาติ เช่น ลายเม็ดมะยม ลายหยดน้ำ ลายไข่ปลา ลายเถาวลั ย์ ลายลกู ประคำ

รูปแบบทโ่ี ดดเดน่ อันเกดิ จากการคิดคน้ ของชา่ งทองสโุ ขทัย

คือ กลุ่มการถักทองคล้ายกับการถกั โครเชต์ มีการถัก 2 แบบ คอื
1. การถกั กลม เปน็ การถกั ลวดลายตัง้ แต่ สามเสา สเ่ี สา หา้ เสา หกเสา ถึง
สบิ เสา ถ้าจำนวนเสามาก เสน้ ทองจะใหญ่ขึน้ นิยมนำไปทำสร้อยคอ และ
สร้อยข้อมือ ลายถักที่ประกอบเป็นสร้อยคอ หรือลายสร้อยข้อมือ ได้แก่
ลายกระดูกงู เกลียวเชือก เกล็ดมังกร (มังกรคาบแก้ว) กระดูกแย้ สี่เสา
หว้ิ เย้า ตะขาบ ผา่ หวาย สายรุ้ง สนเกล้ยี ง และพวงมาลา
2. การถกั แบน เป็นการถักแบนทำสร้อยข้อมือเป็นลายเปยี ลายเยา้ และ
เคยมกี ารถกั ถึงสองร้อยเสา สำหรับถกั เป็นเส้ือและกระเป๋า เป็นตน้

เทคนิคท่นี ำมาสรา้ งสรรคง์ านทองสุโขทยั

นอกจากเครื่องทองสุโขทยั มีความวิจติ รประณีตในการขน้ึ รปู ทรงเคร่ืองประดับแลว้ ฉลลุ าย ยังมเี อกลักษณ์ในเรื่อง
การถม และการลงยาสีร้อนความแตกตา่ งของ ถมกับลงยา กล่าวคือ

ถม คือ การใช้น้ำยาแต้มลงในรอ่ งลายที่คนไว้ของภาชนะ อาวธุ หรอื เคร่ืองประดับที่เปน็ โลหะ แล้วใช้ไฟ
เป่าหรอื เผาใหน้ ำ้ ยาละลายลงในร่องลายท่ีต้องการ จากนั้นจึงลงตะไบและกระดาษทรายใหผ้ วิ โลหะเรยี บเสมอกัน
ก็จะเกิดลวดลายเดน่ ชดั ขน้ึ นำ้ ยาถมนที้ ำจากโลหะผสมใช้ความร้อนตำ่ ในการหลอมละลาย

ลงยา คือ การแต้มสหี รอื น้ำยาทลี่ งในร่องลายของภาชนะ อาวุธ หรือเครอื่ งประดบั ทเี่ ป็นโลหะแทนการ
ฝังอญั มณี เดมิ ใชเ้ ฉพาะสีแดง เขยี ว ตอ่ มามีสเี พิม่ คือ แดง เขยี ว น้ำเงิน และฟ้า

ลงยาราชาวดี คือ การลงยาด้วยน้ำยา สขี ้นี การเวก หรือสีฟ้า เขียว ซง่ึ เปน็ สีท่ีพระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธ
ยอดฟ้าจุฬาโลกรชั กาลที่ 1 แหง่ กรงุ รตั นโกสนิ ทรท์ รงโปรด ตามคำบอกเลา่ ของ พระยาอนุมานราชทน ซึง่ เป็นสที ี่
พบใหม่ ในสมยั น้ันจึงเรยี กวา่ “ราชาวด”ี

สว่ นสีทใ่ี ช้ลงยานน้ั เปน็ สอี นี าเมล (Enamel) จะมาในลกั ษณะรูปแบบผง เป็นสีทีน่ ำเขา้ มาจาก
ตา่ งประเทศ โดยสว่ นมากนั้นจะนำเขา้ มาจากประเทศอนิ เดีย ไม่ได้มแี หลง่ ผลิตเองในประเทศไทย

กรรมวธิ แี ละขั้นตอนการทำทองสุโขทัย

การทำเครื่องประดับทองสุโขทัยเป็นภูมิปัญญาไทยท่ีทรงคุณค่า งานทุกช้นิ ทีผ่ ลิตออกมาถือเป็น “งานประณีต
ศิลป์” ที่สะท้อนให้เห็นถึงจิตวิญญาณของคนศรีสัชนาลัยโดยแท้จริง ในทุกขั้นตอนการผลิตจะทำด้วยมือ ไม่ใช่
เครื่องจักรใด ๆ เพียงแค่ใช้อุปกรณ์ที่ไดม้ ีการประดษิ ฐ์คดิ ค้นขึ้นเอง ได้แก่ เครื่องชั่งทอง โต๊ะทำทอง เครื่องมือพ่น
ไฟ เครื่องมือตีทอง เครื่องรีดทอง เครื่องมือในการชักลวด เครื่องมือแกะทอง เครื่องมือสำหรับตัดทอง เครื่องช่วย
จับทอง เคร่อื งมือทีช่ ว่ ยประกอบสว่ นต่างๆ และวัสดอุ ่นื ๆ เชน่ เพชร นิล จนิ ดาตา่ งๆ ท่นี ำมาตกแต่งทองให้สวยงาม
มากยงิ่ ขึ้น

1. การหลอมทอง ช่างทองจะนำทองแท่งที่มีความบริสุทธิ์ร้อยละ 99.99 มาหลอม โดยใช้เครื่องมือท่ี
เรียกว่าเป่าแล่น ซึ่งเป็นเครื่องมือที่ใช้ให้ความร้อน พ่นไฟลงไปในเบ้าหลอมเพื่อให้ทองหลอมละลายกลายเป็น
ของเหลว แล้วเททองลงในรางพมิ พท์ รงสี่เหลยี่ มผนื ผ้า ทิง้ ไวจ้ นทองแขง็ ตวั กลายเป็นแทง่

2. การตีทอง หรือการรีดทอง นำทองทห่ี ลอมแล้วมาตีเป็นแผน่ โดยวางทองลงบนท่ังแลว้ ใช้ค้อนทุบให้เปน็
แผ่น หรือ นำทองไปรีดเปน็ เส้นยาวหรือเปน็ แผ่น โดยใช้เครอื่ งรีดแผน่ ทอง และเครื่องชกั ทอง ทำเป็นเสน้ ขนาดตา่ ง
ๆ กนั ตามความตอ้ งการ

3. การประดษิ ฐร์ ปู ทรงและลวดลาย ทองสุโขทัยนั้นจะมีการประดษิ ฐ์รปู ทรงและลวดลายหลากหลายแบบ
ได้แก่ การถักทอง การขนึ้ ปบี๊ การข้ึนลูกประคำ และการขน้ึ เม็ดมะยม โดยมวี ิธีการดงั น้ี

• การถักหรอื การสานทอง ในวิธีน้จี ะต้องนำทองที่ผา่ นการรีดเปน็ เสน้ ลวด จากนนั้ จึงนำมาถักเป็นลวดลาย
ตามต้องการ เชน่ สรอ้ ยสเ่ี สา สรอ้ ยหกเสา สร้อยแปดเสา เป็นตน้ โดยจะไดเ้ สน้ ทองเป็นรูปทรงทม่ี ลี กั ษณะกลม
และแบน

• การข้นึ ปป๊ี โดยจะใช้ทองทต่ี ีหรอื รีดเปน็ แผ่นแล้วนำมาตดั ให้
เปน็ แผน่ ส่เี หล่ียมขนาดเท่ากนั จากนัน้ นำมาประกอบเข้าดว้ ยกนั เช่อื ม
ดว้ ยนำ้ ประสานทอง และทำการเชือ่ มปดิ ฝาด้านบน-ดา้ นล่าง แลว้ จงึ ทำ
การเจาะรูให้ทะลตุ รงกลาง สำหรบั ใชร้ อ้ ยประกอบขนึ้ รูปเปน็ ตวั เรอื น
เครือ่ งประดับ
4. การตม้ และย้อมทอง ในขั้นตอนนี้เป็นข้ันตอนของการทำความสะอาด
ทองเพื่อไม่ให้มีน้ำประสานทองเจือปน และย้อมเพื่อให้ทองมีสีสวยสุก
ปลัง่ ขน้ึ ถอื เป็นขั้นตอนสดุ ท้ายของการทำเคร่อื งทอง

การต้มทอง เริ่มจากการนำเครื่องทองท่เี สร็จแลว้ มาเผาไฟจนสุกแดงร้อนท่วั ท้ังช้นิ งาน และนำไปแช่ลงใน
กรดกำมะถัน เพื่อให้กรดกำมะถันนั้นกัดเซาะโลหะในส่วนที่เป็นน้ำประสานทองออกจนหมด แล้วจึงนำไปแช่ใน
น้ำเกลือเข้มข้นพักหนึ่ง แล้วนำไปเผาไฟให้สุกอีกครั้ง ล้างด้วยน้ำสะอาด และนำไปต้มในน้ำมะขามเปียก จากนั้น
นำทองมาเช็ดทำความสะอาด

การย้อมทอง เริ่มจากการทำน้ำย้อมทอง ประกอบด้วย น้ำส้มมะขาม กำมะถัน น้ำเกลือเข้มข้น ผสมกัน
แล้วเอาทองลงไปต้มในน้ำ นำขึ้นมาทำความสะอาดด้วยผงซักฟอก และขัดด้วยแปรง ก็จะได้ทองที่มีสีสุกปลั่ง มี
สีสนั สวยงาม
การสบื สานงานเครอ่ื งประดับทองสโุ ขทยั

การทำเครื่องประดบั ทองสุโขทัย ของอำเภอศรีสัชนาลยั จังหวัดสุโขทัยน้ันถอื เป็นงานหัตถกรรมทีม่ ีความ
ละเอยี ดอ่อน ผูท้ ต่ี อ้ งการเรียนรูน้ ้ันจะต้องมีความพร้อม และมีความต้ังใจ โดย นายเชื้อ วงศ์ใหญ่ ได้มีการถ่ายถอด
การทำทองสโุ ขทยั ให้แก่ลูกหลาน เครือญาติ และชา่ งทองคนอื่น ๆ เพื่อนับเปน็ การเผยแพร่วฒั นธรรมไม่ให้สูญหาย
เป็นการสร้างรายได้ให้กับลูก หลาน ผู้ประกอบการร้านทองได้อย่างมากมาย รวมทั้งยังสร้างงานสรา้ งอาชีพให้กับ
คนในชุมชนที่ว่างเว้นจากการทำงานหลัก หรือกลุ่มชาวบ้านที่ว่างงานก็จะมาถักทอง โดยเป็นลูก หลาน ในอำเภอ
ศรีสัชนาลัยเอง และเป็นคนต่างถิ่นบ้างเข้ามาเรียนรู้และฝึกฝน จนใครที่มีความสามารถมากก็จะเปลี่ยนอาชีพมา
เป็นชา่ งทำทองแทน และเน่อื งดว้ ยจังหวัดสุโขทยั เปน็ เมืองสำคญั ท่มี ีแหลง่ ทอ่ งเที่ยวมรดกโลกอย่างอุทยานประวัต
ศาสตร์สุโขทัย และอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย รวมถึงแหล่งท่องเที่ยวที่มีความงดงามทางธรรมชาติอีก
มากมาย ทำให้จังหวัดสุโขทัยน้ันเป็นจังหวัดที่ได้รับความสนใจทั้งจากชาวไทยและชาวต่างชาติ เข้ามาท่องเที่ยว
และเยี่ยมชม ทำให้งานเครื่องทองสุโขทัยกลายเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง และจัดเป็นงานหัตถศิลป์ที่มีความ
ประณีตงดงาม เปน็ มรดกทางวฒั นธรรมไทยท่ีน่าภูมใิ จ

ด้วยความงดงามของลวดลายเคร่ืองทองที่ไม่มีใครทัดเทียมได้ ประกอบกบั คุณค่าของงานเคร่ืองทองตั้งแต่
กระบวนการผลติ ในทกุ ๆ กระบวนการทช่ี า่ งทองศรีสัชนาลัยไดใ้ ส่ความมุ่งมนั่ ตงั้ ใจท่จี ะสรา้ งสรรค์ช้ินงานแตล่ ะ

ชนิ้ ใหม้ ีความประณีต งดงาม แล้วนั้น ทำให้กลา่ วได้อยา่ งเต็มปากวา่ งานเคร่ืองทองสุโขทัย เปน็ งาน “ประณีต
ศลิ ป์” ท่ีสะท้อนใหเ้ หน็ ถึงจติ วญิ ญาณของคนศรสี ชั นาลยั ไดอ้ ยา่ งแทจ้ รงิ

แหล่งที่มา :
สมั ภาษณ์ คุณพิสมยั ผุยพรม เจา้ ของร้านไหมเงิน ไหมทอง
สมั ภาษณ์ คุณพชิ ญส์ ติ า อัศววงศ์ใหญ่ เจา้ ของรา้ น บ้านทองสมศกั ด์ิ

กจิ กรรม(ยอ่ ย)ระหวา่ งเน้ือหา
ให้นักเรียน แบง่ เปน็ กลุ่มกลุ่มละ 3 คน สรุปเน้ือหาและค้นหาภาพ รปู แบบของงานช่างทองสมัย

ตา่ งๆ เพื่อนำเสนอ กลุม่ ละ 3 - 5 นาที

แบบทดสอบหลังเรยี น

1. กำไลประดบั นินสว่ นมากมาจากทใ่ี ด
ก. สโุ ขทยั
ข. กาญจนบุรี
ค. เชยี งใหม่
ง. เพชรบรุ ี

2. กำไลลงยาถมเปน็ งานสกลุ ชา่ งใด
ก. สโุ ขทยั
ข. เชียงใหม่
ค. นครศรธี รรมราช
ง. เพชรบรุ ี

3. กำไลหยกทนี่ ยิ มประดับอัญมณีเปน็ สีอะไร
ก. สีเหลอื ง
ข. สชี มพู
ค. สแี ดง
ง. สเี ขยี ว

4. แหวนดัดลายลงยาสนี ิยมลงยาสีประเภทใดมากทส่ี ดุ
ก. ยาสีเย็น
ข. นำ้ ยาทาเล็บ
ค. ยาสรี อ้ น
ง. สีพน่ รถ

5. ในการสรา้ งงานสลกั ดนุ กำไล ใช้ส่ิวอะไรเป็นข้นั ตอนแรก
ก. สิ่วสลกั
ข. สิว่ หัวมน
ค. ส่วิ ลูบลาย
ง. สิว่ จุด

6.ขอ้ ใดคือแนวคดิ ในการออกแบบของงานทองสโุ ขทยั
ก.ความเช่อื
ข.ความศรัทธา
ค.งานศิลปวฒั นธรรมท้องถน่ิ
ง.ถูกทกุ ขอ้

7.แผน่ โลหะทีน่ ยิ มนำมาทำกำไลมีความหนาเทา่ ไร
ก.0.4 มลิ
ข.0.9
ค.0.3
ง.0.7

8.เนอ้ื ทองบริสทุ ธมิ์ ีกี่เปอร์เซน็
ก.99.99
ข.95.00
ค.90.00
ง.90.55

9.ทองร์คำ 18k มเี ปอรเ์ ซ็นทองกเี่ ปอร์เซน็
ก.80เปอร์เซน็
ข.75 เปอร์เซ็น
ค.60เปอรเ์ ซ็น
ง.90เปอรเ์ ซน็

10.เมอื่ สลกั ดุนกำไลเกดิ โลหะแข็งตัวควรทำอยา่ งไร
ก.แชน่ ำ้
ข.ตากแดด
ค.นำไปให้ความรอ้ น
ง.นำไปตม้

เฉลยหลงั เรียน
1.ข 2.ค 3.ง 4.ค 5.ก 6.ง 7.ง 8.ก 9.ข 10.ค