Muğla BİLSEM Muğla “Yeşilin binbir tonuyla dans eden ormanları, büyüleyici koyları ve güneşiyle masalsı bir kent.” Mart 2024
İçindekiler ÖN SÖZ 04 Safiye Tülay Bayramoğlu - 7HS-İ ÇINAR, OKALİPTUS, SAKIZ 05 08 Öykü Kalay - 7HS-İ AKASYA, SUMAK, KARAMUK 11 Yusuf Kağan Akgül - 5HS-G KARAÇAM, DUT, PALMİYE 14 Aysen Şevval Şimşek- 7HS-D SANDAL, AKÇAKESME, MENENGİÇ 17 Ergün Erken - Kurum Müdür Yardımcısı Asya Karataş - 7HS-İ MEŞE, KEÇİBOYNUZU, SIĞLA
İçindekiler 20 PALAMUT, DELİCE ZEYTİNİ 23 Erdal Efe - 7HS-İ 25 Ege Yıldırım - 7HS-D 28 Onur Ege Mısır - 5HS -G KAVAK, AYIGÜLÜ 30 Emine Küçük - 7HS-D NAR, KİRAZ 34 TESBİH, ANDIZ, SÖĞÜT AHLAT, BADEM, CEVİZ Nisa Ünlü 7HS-D DEFNE, HAYIT, MERSİN Duru Akalın 7HS-İ
YAŞAMAK BİR AĞAÇ GİBİ TEK VE HÜR VE BİR ORMAN GİBİ KARDEŞÇESİNE… Çok sayıda ve çeşitlilikte canlıya ev sahipliği yapan, dünyamızın akciğerleri, yeryüzünün görkemli süsü ormanlar. Yaşadığımız yer olan Muğla, ülkemiz ormanlarının önemli bir kısmına ev sahipliği yapmaktadır. Bu ormanlarda çok çeşitli ağaçlar bulunmaktadır. Muğla Bilim ve Sanat Merkezi olarak bu ağaçları sizlere tanıtmak istedik. Öğrencilerimizin araştırmalarını bu eserde kendi tasarımlarıyla sizlere sunmaktan mutluluk duyuyoruz. Kurumumuz öğrencilerinin 11 Kasım Millî Ağaçlandırma Günü kapsamında, Cumhuriyetimizin 100. yılında fidan dikimi etkinliği
Sakız ağacı, sumakgiller familyasına aittir. Türkiye'nin Ege Bölgesi'nde, özellikle Aydın, İzmir ve Muğla gibi şehirlerde yetişir. Sakız ağacının yaprakları genellikle uzun ve dar bir yapıya sahiptir. Yapraklar mızrak şeklinde veya uzun ve dar şekilde olabilir. Sakız ağacı genellikle ilkbahar veya sonbahar mevsiminde dikilir. Meyvesi, küçük kırmızı meyveler olan pistacia lentiscus'un meyveleridir. Pistacia lentiscus genellikle tek tek veya küçük kümeler hâlinde bulunur ve botanik olarak tek tohumlu bir gruptur. SAKIZ AĞACI
ÇINAR AĞACI Çınar ağacı, platanus cinsine ait bir ağaç türüdür. Ekim ve dikim mevsimi genellikle sonbahar veya erken ilkbahar olarak tercih edilir. Çınar ağacının yaprakları genellikle büyük, geniş ve yelpaze şeklindedir. Çınar ağacının ekim ve dikim mevsimi genellikle sonbahar veya erken ilkbahar olarak tercih edilir. Çınar ağaçları genel olarak hızlı büyüyen ağaçlar olarak bilinirler. Meyve verme özellikleri pek yaygın değildir, çoğunlukla süs bitkisi olarak veya gölgelik sağlamak amacıyla yetiştirilirler
OKALİPTUS Okaliptus ağaçları, eucalyptus cinsine ait ağaç ve çalı türlerini içeren geniş bir grup bitkiyi temsil eder. Okaliptus ağaçları, genellikle sıcak iklimlerde ve nemli topraklarda yetişir. Türkiye'de okaliptüs ağaçları genellikle Akdeniz ve Ege Bölgeleri'nde yetişir. Okaliptus yaprakları genellikle uzunlamasına bir damara sahiptirler. Ekim ve dikim mevsimi genellikle ilkbahar veya sonbaharda tercih edilir. Okaliptus ağaçlarının meyvesi "kapsül" adı verilen bir yapıdır.
Akasya AĞacı Çiçekleri genellikle sarı, bazen beyaz ya da kırmızı renkte, başak ya da toparlak baş biçimindedir. GENELLİKLE YEŞİL YAPRAKLI VE DİKENLİ AĞAÇ TÜRÜDÜR KURU, KUMLU, KİLLİ, FAKİR TOPRAKLARDA HATTA KUMULLARDA DAHİ YETİŞİR. ILIMAN İKLİMLERDE KOLAY YETİŞEN BİR BİTKİDİR. İLKBAHAR VE SONBAHAR AYLARINDA DİKİLİR. AKASYA AĞACI YILDA ORTALAMA 20-25 CM UZAYABİLİR. AKASYA AĞACININ MEYVESİ YOKTUR. BEYAZ, SARI YA DA KIRMIZI RENKTE OLABİLEN GÜZEL VE HOŞ KOKULU ÇİÇEKLERİ NEDENİYLE YETİŞTİRİLİR. ÇOĞUNLUKLA TROPİK VE SUBTROPİK BÖLGELERDE, ÖZELLİKLE AVUSTURALYA, AMERİKA, GÜNEY AFRİKA, VE BENZERİ YERLERDE YETİŞİR. 600'DEN FAZLA ÇEŞİDİ VARDIR. ÜLKEMİZDE EN ÇOK YETİŞTİRİLDİĞİ BÖLGE AKDENİZ’DİR.
İran, Afganistan, Güney Avrupa, Kuzey Afrika ve Akdeniz’de yetişir. Yaklaşık 150 farklı çeşidi vardır. Sumak ağacı, Anacardiaceae familyasından Rhus cinsi bir ağaç türüdür. Özellikle yemeklerde ve ilaç yapımında kullanılan sumak ağacı, aynı zamanda peyzaj düzenlemelerinde de tercih edilen bir bitki türüdür. Sumak ağacının yetiştirilmesi ve bakımı, bazı özel bilgiler gerektirse de genel anlamda kolay bir süreçtir. Küre şeklinde ve kırmızı renkte olan meyvelerin tadı ekşidir. Ağaçtan ziyade bir çalıya benzeyen sumak ağacı süs bitkisi olarak da kullanılabilir. Sumak yılda ortalama 30-50 cm büyür. Her mevsim dikilebilir. Hafif kumlu, killi, ve iyi drenajlı topraklarda yetişir.
KARAMUK AĞACI Sivasa özgü bir bitkidir. Batı orta Asya dağlarında bulunur. Ülkemizde hemen hemen her yerde yetişir. Karamuk kökleri ve gövde kabukları kurutulduktan sonra çay olarak kullanıldığı gibi meyveleri de taze veya kurutularak kullanılabilir. Yaprakları tat vermesi için çorba ve bulgur pilavına konulur. Sonbahar aylarında yetişir. Karamuk ağacı meyvesi tohumu (5 tohum) ülkemizde hemen hemen her yerde yetiştiriciliği yapılabilen dikenli ve çalı formunda olan bir bitkidir. Meyve çekirdeği iri olup tadı mayhoştur. Şifalı bir bitkidir.
Yılın 12 ayında da dikme işlemi yapılabilmektedir. Muğla’nın her yerinde yetişir. Yaprakları saplı, iki sıra üzerine dizilmiştir. Dut ağacı nemli toprağı sever. Bu neden ile eğer dut ağacı yetiştirmek isterseniz, nemli toprağı tercih etmeniz gerekir. DUT AĞACI
Ege ’de ve Akdeniz ’de olan bir türdür ve yaprakları iğnelidir. Kış aylarında dikilir. Kara çam Hızlı büyüyen bir kozalaklı ağaçtır Alçak dallı bir ağaçtır 10 yaşına kadar her yıl 15-30 santimetre kadar büyür
Su ihtiyacı fazla olan palmiye ağacı yeterli miktarda sulanmalıdır. Yılda 2 cm kadar uzarlar. İzmir, Antalya, Isparta ve Muğla ‘da yetişir. Palmiye yaprağı boyundan uzun, eninden basıktır . PALMİYEParçalar halinde yapraklarında girintiler bulunmaktadır. Palmiyeler genellikle her mevsim dikilebilir.
Sandal Ağacı Sahil bölgelerinde, genellikle makiler içerisinde, kızılçam ormanlarında, kurak kayalık yerlerde çok görülür. Her mevsim dikilebilir. Boyu 4 ila 9 metre arasında değişir. 100 yaşına kadar yaşayabilir. 3 yıl içinde büyüyen ağaç meyve verecek hâle gelir. Ağaçları ağır, sarı ve ince tanelidir ve diğer birçok aromatik ağacın aksine kokularını onlarca yıl korurlar.
Akçakesme Ağacı Akdeniz iklim kuşağında yaygın olan her dem yeşil bir ağaççıktır. Boyu 3 m’den uzundur ve 10 m’ye varabilir. Seyrek dallıdır ve ince tüylüdür. Zeytingiller familyasındandır. Meyvesi zeytine benzer ve muhtemelen yenilebilirdir. Süs bitkisi olarak bahçe peyzajında kullanıldığı gibi yaprakları ve taze dalları da kesilerek hayvanlara yedirilir.
Menengiç Ağacı Özellikle sabun ya da kahve yapımından kullanılır. Yılın 12 ayı boyunca dikilebilmektedir. Sonbahar mevsiminde toplanır. Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz Bölgesi'nde yetişir. Yaklaşık 10-15 metre yüksekliğe kadar büyüyebilir.
MEŞE AĞACI Meşe, Fagaceae familyasından, Quercus cinsine bağlı bir türdür. Anavatanı Güney Avrupa ve Anadolu’dur, Bol yağış alan bölgelerde yetişir. Ülkemizde; Trakya, Karadeniz ve Marmara bölgesinde bol yetişen bir ağaç türüdür. Meşe fidanı ideal dikim ayları eylül-ekim ya da nisan-mayıs aylarıdır. Yılın 12 ayı ekilebilir. Çok uğraş gerektirmez, susuz kalmamalı ve kış bakımı karşılanmalıdır. Budama, hastalıklardan koruma da önemlidir. Bunun dışında ek bir bakıma gerek yoktur. Genç meşe fidanları ilk 4-5 yıl içerisinde iki metre yüksekliğe ulaşabilirken fidanın yaşı ilerledikçe büyüme yavaşlar. Bunun yanında daha büyük meşeler yılda dört milimetre büyür. Meyvesi palamuttur. Sap kısmı kapalı ve oval, diğer kısmı açık olan ve içinde pelit denilen kestane türünden yemişi olan sert ve tırnaklı bir meyvedir. Bazı türlerinin pelidi uzunca olur, kabuğundan dışarı çıkar ve fındığa benzer.
Keçi boynuzu (harnup) ağacı, Fabaceae familyasından Ceratonia siliqua L. (Leguminosae) türüdür. Genellikle Akdeniz ikliminde daha çok yetişebilen bir ağaçtır. Keçiboynuzu doğal ortamda ormanların içerisinde yetişen bir ağaç türüdür Yılın 12 ayı boyunca dikilebilir ancak ocak ayı en uygunudur. Suya pek ihtiyaç duymayan bu ağaca, bakım içinse budama yapılmalıdır. Mart ayı gelince de aşılama yapılmalıdır. Ağaç, 15–16 m boyundadır. Yapraklar 8–17 cm uzunluk ve genişliktedir. KEÇİ BOYNUZU (HARNUP) AĞACI Yüksek kalsiyum içeriği sayesinde keçiboynuzu, kemik sağlığını olumlu etkiler. Balgam söktürücü özelliği ile öksürük tedavisinde kullanılır. Akciğerleri temizler, sigaranın yarattığı hasarı azaltmaya çalışır. Alerjik hastalıklara, astım ve bronşite iyi gelir.
SIĞLA AĞACI Altingiaceae (Acıfındıkgiller) familyasından L. orientalis türündendir. 200-300 yaşına kadar yaşayabilen, 20 metreye kadar uzayabilen sığla ağaçları Türkiye'de Güney Ege ve Batı Akdeniz bölgelerinde sınırlı alanlarda yetişir Türkiye'de Güney Ege ve Batı Akdeniz bölgelerinde sınırlı alanlarda yetişir. Meyvesi, 2–6 cm çapında çok Yılın 12 ayı dikilebilir. sayıda kapsülden oluşur ve içerisinde çok miktarda tohum bulunur. Gövdesinden çıkarılan balzam kozmetik ve eczacılıkta kullanılır. Gövdesinden çıkarılan bu balzam kapsül halinde bitkisel besin takviyesi olarak da kullanılmaktadır.
Tespih ağacı Meliaceae familyasından gelir. Türkiye’nin farklı bölgelerinde yetişir. Tespih ağacı; geçirgen ve nemli veya kuru toprağı, güneşli ya da yarı gölgeli bölgeleri tercih eder. Düzenli bir sulama ister. TESPİH AĞACI Yaprakları koyu yeşil, eliptikmızraksı, kenarlar hafif dişlidir. Ekimi çoğunlukla ilkbahar aylarında tercih edilmektedir. Hızla büyüdüğü bilinen tespih ağacının boyu, maksimum olarak 10- 15 metre yüksekliğe kadar ulaşabilmektedir. Çekirdekli sulu meyveleri olgunlaştığı zaman açık sarı bir renge bürünür.
Andız Ağacı Andız ağacı Cupressaceae diğer bir adıyla servigiler familyasından gelir. Toros Dağı eteklerinde, Kahramanmaraş'ın Andırın ilçesinde yaygın olarak yetişir. Bu ağacın yaprakları büyük ve oval şekildedir, uzunluğu yaklaşık 30-60 santimetre arasındadır. Boyları 15-20 metreye kadar ulaşabilen bu ağaçlar, genellikle yüksek kayalıklarda yer almaktadır. Yılın her ayı dikilebilmektedir. Yılın belirli aylarında andız ağaçları ilaçlanmakta ve çeşitli sert dalları budanarak ağacın hiçbir şekilde zarar görmemesi sağlanmaktadır.
Söğüt Ağacı Söğüt (Salix), söğütgiller (Salicaceae) familyasından gelir. Eskişehir, Ankara ve Amasya hattının kuzeyinde en fazla yükseltiye 1900 m ile Amasya kuzeyindeki Akdağ'da erişir. Yaprakları, sadedir ve uzun şerit halinde veya eliptik yapıdadır. Genel olarak kısa saplıdır. Söğüt ağaçları güneş ve aydınlık zamanları sevmektedir. Sağlıklı ve hızlı büyümesi isteniyorsa düzenli olarak budama işlemi yapılması söğüt ağacına yeterli bir bakım olacaktır. İdeal koşullar altında, yılda 1,5 - 2 metre kadar büyüme gösterebilir. Söğüt meyvesi olgunlaşmadan önce toplanıp çiğnendiğinde özellikle ağızda oluşan kanamaları durdurmak için çok etkilidir.
Palamutun yaprak türleri; dar eliptik, yumurta ve mızraktır. Palamut, her mevsim dikilebilen bir ağaçtır. 4 ila 5 yıl arasında 2 metre uzayabilen palamutun yaşı ilerledikçe büyüme yavaşlar. Palamut ağacı meyve olarak pelit adında kestane türünden bir meyve verir. Pelit, sert ve sivri uçlu bir meyvedir. Palamut ağacının bakımı için bol güneş, 3 veya 4 günde bir sulama ve yeteri kadar gübreleme gereklidir. PALAMUT Meşe ağacı türünden bir ağaçtır. Genel olarak Güney Doğu İtalaya’ya kadar Balkanlar ve Anadolu’da yetişir. Palamut her mevsim yetişebilen bir ağaçtır.
DELİCE ZEYTİNİ Genellikle Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerinde yetişir. Geniş yapraklı bir bitkidir. Genellikle sonbahar ekim ayının sonları ve kış ayının başlarında dikilmelidir. Küçük iken sulanmalı fakat büyüdüğünde kuraklığa dayanıklı bir hâl alır.yılda bir kez organik gübreyle gübrelenmelidir Yıllık 30-60 cm arasında büyüyebilir.(Delice) adlı bir zeytin çeşidinin meyvesidir. Büyük, oval, olgunken siyahımsı bir renkte olduğu görülür.
Defne bitkisi; Akdeniz iklimine özgü, yaprak dökmeyen bir ağaç veya çalı türüdür. Türkiye 'de yaygın olarak yetişir ve tohum dikimi için uygun olan mayıs ve haziran ayları tercih edilir. Defne ağacı serbest bırakıldığında 10-15 metre yüksekliğe ulaşabilir. Yaprakları oval, kalın, koyu yeşil ve parlaktır. Defne yaprakları yemek pişirmede kullanılır ve ağacın çiçekleri küçük ve açık sarı renktedir. Meyveleri eliptik-oval şekilli ve sert çekirdekli olup olgunlaştıklarında parlak siyah renge dönüşürler. •DEFNE• •AĞACI•
Hayıt ağacı, genellikle tıbbi amaçlarla kullanılan çok yıllık bir bitki türüdür. Bu bitki, genellikle 1 metre ile 3 metre arasında boya sahip olup çalı görünümündedir. Soluk pembe, mor ya da mavi çiçekler açar. •HAYIT• •AĞACI• Hayıt ağacı başta ilkbahar olmak üzere yılın her ayında dikilebilir. 250'den fazla tropikal ürünü vardır. Hayıt ağacının boyu, 90 cm ile 5,5 m arasında değişen çalı ya da ağaççık formunda büyüyen aromatik bir bitkidir. Hayıt ağacı, ülkemizde genellikle Akdeniz Bölgesi’ nde ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ nde sıkça yetiştirilir. Kafkaslarda ve Trakya 'da da son zamanlarda yayılım göstermiştir.
•MERSİN BİTKİSİ• Mersin ağacı, Akdeniz ikliminin hâkim olduğu bölgelerde yetişen, maki grubuna dâhil olan çalı formundaki bir ağaç türüdür. Yaprakları küçük, oval ve kenarları dişli bir yapıya sahiptir. Çiçekleri beyaz veya sarı renktedir ve mayıs-haziran aylarında açar. Mersin ağacı, Akdeniz ikliminin hâkim olduğu bölgelerde yetişir. Türkiye'de özellikle Ege ve Akdeniz bölgelerinde yaygın olarak görülür. Mersin ağacı, kurak ve yarı kurak iklimlere dayanıklı bir bitkidir.
NAR Nar fidanları sonbaharda yaprak dökümünden başlayarak kış ayları boyunca ve erken ilkbaharda dikilebilir. Nar, kınagiller familyasından, içinde küçük çekirdekleri ve meyve gövdesini oluşturan yüzlerce tanecik bulunan bir meyve türüdür. Narlar kuraklığa dayanıklıdır. Akdeniz yağış rejiminin etkili olduğu, dönenceler ile 40. enlemler arasında, 1000 m kadar yüksekliğe sahip bölgelerde yetişebilir.
KİRAZ Gülgiller familyasının bir üyesidir. Dünyada yaklaşık 1.500 çeşidi olan kiraz, sert çekirdekli, sulu, tatlı aromalı meyveli bir ağaç türüdür. Kiraz, yaz ayı meyvesidir. Mayıs ve Haziran ayında hasat edilir. Kiraz yetiştiriciliği ülkemizde en çok Marmara, İç Ege ve Orta Anadolu Bölgelerinde yapılır.
Muğla'da dere ve su kenarlarında yetişen kavak ağaçları, Populus türüne aittir. Yaygın olarak Menteşe ve Dalaman ilçelerinde bulunur. Hızlı büyüyen bir ağaç türü olan kavak, yılda 1-2 metre kadar uzayabilir. Muğla'da kavak ağaçları Kasım-Şubat ayları arasında dikilir. Düzenli sulama ve budama gibi bakıma ihtiyaç duyar. Kavak ağaçları meyve vermez, tohumlarıyla çoğalır. K A V A K
A Y I G Ü L Ü Papatyagiller familyasından olan bir bitki türüdür. Ayı Gülü bitkisi, yaprakları geniş ve kalp şeklinde olan, büyük boyutlara ulaşabilen bir bitkidir. Üzerinde çiçeklerin bulunduğu mor renkli çiçek başlarına sahiptir. Ayı Gülü bitkisi, özellikle kök kısmı kullanılan bir bitkidir.
Ahlat ağacı yabani bir armut türüdür. Ahlat ağacı genellikle Muş/Malazgirt civarlarında yetişir. Genellikle kurak bozkırlarada yetişir. AHLAT AĞACI Yaprak şekli olarak mızraklıdan geniş mızraklıya kadar çeşitleri vardır. Genellikle ilkbahar ve sonbahar mevsiminde dikilmelidir. Sulaması ve gübrelemesi düzenli yapılması gereken bir bitkidir. Yetişme koşullarına göre 3-10 m uzayabilen bir ağaçtır. Yaban armutu (Ahlat armutu) adında bir meyve türüdür. Ahlat Armutu 3-4 cm çapında , oldukça buruk lezzetli bir meyvedir.
Badem ağacı, 6-8 metreye kadar uzar. Bazı durumlarda bu ağacın boyu 12 metreye kadar da uzayabilir. Yıllık uzayan dallar üzerinde bulunan tüm tomurcuklar aynı mevsimde büyür ve ikinci dalların meydana oluşması durumunda ise, ağaç yayvan hale gelir. B A D E M D A T Ç A ’ N I N G Ö Z B E B E Ğ İ - M U Ğ L A - Badem genellikle iklim şartları nedeniyle Ege, Marmara, Akdeniz ve İç Anadolu ’da yetiştirilir. Badem, ayrıca Datça Yarımadası ’ nda Şubat ayında düzenlenen Badem Festivalleri sayesinde önemli bir bir turizm kaynağıdır.
C E V İ Z Ceviz ülkemizde neredeyse her yerde yetiştirilir. Kışın yaprağını döken ağaçlardır. Tomurcuklar az sayıda pullarla örtülmüştür. Yaprakçıkların kenarları bazı türlerde ince dişli, bazıları ise düzdür (tam kenarlı). Yaprakçık sayısı türlere göre 5-23 arasında değişir. Ceviz, sıcak ve ılıman iklimlerde yetiştirilir. Soğuk, ilkbahar ve sonbaharda don olayının yetiştirildiği iklimlerde ceviz yetiştiriciliği zordur.