การสานเข่งปลาทูจากไม้ไผ่

ถักสานเข่งปลาทูไม้ไผ่

การจักสาน เป็นงานหัตถกรรมอย่างหนึ่ง และนับเป็นงานศิลปะประเภททัศนศิลป์ ได้ด้วย การจักสาน เป็นการน าวัสดุขนาดเล็กและยาว มาขัด หรือสาน กันจนเป็น ชิ้นงาน เช่น หมวกจักสาน หวดนึ่งข้าวอัตโนมัติ หรือภาชนะอื่นๆ เช่น ตะกร้า เข่ง กล่องเอนกประสงค์หรือของใช้อื่นๆ เป็นต้น วัสดุที่ใช้ในงานจักสาน มัก เป็นวัสดุ จากธรรมชาติ เช่น ไม้ไผ่ หวาย ปอ กระจูด เป็นต้น ในภายหลังมีการใช้ผักตบชวา และวัสดุเลียนแบบ ธรรมชาติ ทาให้มีความทนทานมากขึ้น แต่มีสีสันและ คุณลักษณะภายนอกคล้ายวัสดุธรรมชาติต่างๆ แต่ก็ไม่ สามารถนามาใช้ได้ทุก อย่าง การสานนั้น มีลักษณะคล้ายกับการทอผ้านั่นคือ ใช้วัสดุขนาดเล็กและยาว ที่ เรียกว่า ตอก หรือ ต้นไผ่ที่นามาขัดจนกลายเป็นเส้นเล็กๆ มาขัดประสานกัน แต่ ตอกในการจักสานนั้นมีขนาด ใหญ่กว่าเส้นด้ายมาก ลวดลายของงานจึงมีขนาด ใหญ่ และมีความแตกต่างไปจากงานทอ ส าหรับการสานเสื่อ นั้น ยังมีการใช้ เครื่องทอเสื่อคล้ายหูกทอผ้า แต่มีขนาดเล็กกว่า การสร้างเครื่องจักสานจะขึ้นอยู่ กับเงื่อนไขทาง ความต้องการด้านประโยชน์ใช้สอยตามสภาพภูมิศาสตร์รวมถึง ประเพณี ความเชื่อ ศาสนา และวัสดุในท้องถิ่น นั้น ๆ ประกอบกันขึ้นเป็นเครื่องจัก สานในรูปแบบและลวดลายต่าง ๆ หลักฐานเกี่ยวกับการท าเครื่องจักสาน ของ มนุษย์นั้น ได้พบในหลายที่หลายแห่งทั่วโลก ไม่ว่าจะเป็นหลักฐานเครื่องจักสาน ของชาวอียิปต์โบราณ หรือหลักฐานเกี่ยวกับเครื่องจักสานของมนุษย์ยุคหินใน บริเวณแหลมมาลายู ซึ่งมีลักษณะเป็นภาชนะอย่างหนึ่ง ที่เรียกว่า "ล่วม" สานด้วย ใบไม้ชนิดหนึ่ง กองรวมอยู่ในกลุ่มเครื่องใช้ของคนตาย แสดงให้เห็นว่าเครื่องจัก สาน ได้เข้ามามีส่วนเกี่ยวข้องกับคติความเชื่อของมนุษย์นอกเหนือจากท าขึ้นเพื่อ ประโยชน์ใช้สอยในชีวิตประจ าวัน

เข่งปลา เป็นภาชนะส าหรับใส่ปลาทูเพื่อน าไปนึ่ง หลังจากนั้นก็จะน าไปจ าหน่ายต่อไปสานด้วยไม้ไผ่ขนาด 1 ซ.ม. เป็นลวดลายตาจีน ตาห่างกันประมาณ 5 ซ.ม. เพื่อให้ไอน ้าผ่านได้สะดวก ขอบของเข่งท าด้วยไม้ไผ่ขนาด 2.5 ซ.ม. ส าหรับประกับเนื้อเข่ง มัดด้วยเส้นเถาวัลย์สองรอบเป็นช่วง ห่างกันช่วงละ 8 ซ.ม.

ไผ่ (bamboo) เป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยว (monocotyledons) ที่อยู่ ในวงศ์ Gramineae มีล าต้นเหนือดิน ความสูงประมาณ 5 - 20 เมตร และยังมีล าต้นใต้ดิน (rhizome) จึงท าให้ล าต้นสามารถแตกออกเป็น กอที่มีขนาดเล็กจนถึงกอขนาดใหญ่ได้โดยภายในหนึ่งกอของไผ่จะมี ประมาณ 20 -50 ต้น ลักษณะของล าต้นไผ่จะเห็นข้อ-ปล้องอย่างชัดเจน ล าต้นมีผิวเกลี้ยง สีเขียวอ่อน เขียวเข้ม หรือสีเหลืองแถบเขียว โดยที่ รูปร่าง ขนาด ความยาวและสีของล าต้นจะขึ้นอยู่กับชนิดพันธุ์ของไผ่ ใบ ของไผ่เป็นใบเดี่ยว (simple leaf) ยาวแคบลักษณะคล้ายรูปหอก ขอบใบเรียบ ผิวใบสีเขียวมีขนอ่อน ๆ ปกคลุม แผ่นใบมีความกว้าง ประมาณ 1 - 2 นิ้ว ความยาวประมาณ 5 - 12 นิ้ว หรือขึ้นกับชนิดพันธุ์ ดอกไผ่จัดเป็นดอกช่อออกตามปลายยอดและบริเวณข้อ เมื่อดอกแห้งต้น ไผ่ก็จะตายไป ผลหรือลูกมีลักษณะคล้ายเมล็ดข้าวสาร ไผ่สามารถถูก ขยายพันธุ์ได้ด้วยการเพาะเมล็ด การแยกเหง้า การช าล า การช ากิ่งแขนง และการตอน จากการส ารวจชนิดพันธุ์ไผ่ในประเทศไทยพบว่า ประเทศ ไทยมีไผ่จ านวน 17 สกุล (genera) 80 - 100 ชนิด (species) กระจายอยู่ทั่วทุกภาคของประเทศไทยโดยเฉพาะในป่ าเบญจพรรณและ ป่ าเต็งรัง ไผ่ เป็นพืชที่มีวิวัฒนาการมาจากพืชตระกูลหญ้าและมีเนื้อไม้ให้ใช้สอยได้ เป็นพืชที่มี อายุยืน บางชนิดมีอายุยืนยาวเป็นร้อยปี และมีการเจริญเติบโตเร็วที่สุดในโลก บางชนิด โตได้ถึง 2 ฟุตต่อวัน มี คุณค่าสารพัดประโยชน์ ทั่วโลกมีไผ่อยู่ประมาณ 80 สกุล 1,500 ชนิด มีถิ่นก าเนิดและกระจายพันธุ์ ตามธรรมชาติอย่างกว้างขวางครอบคลุมเกือบทุก ส่วนทั่วโลก ยกเว้นในยุโรปและแถบตะวันตกของแอฟริกา ส าหรับประเทศไทยพบไผ่ ท้องถิ่นจ านวน 17 สกุล ประมาณ 72ชนิด โดยเกือบทั้งหมดเป็นไผ่ ประเภทที่ขึ้นเป็นกอ

เครื่องจักสาน เป็นงานศิลปหัตถกรรมอย่างหนึ่ง คิดค้น ขึ้นโดยมนุษย์เพื่อใช้สร้างเครื่องมือเครื่องใช้ใน ชีวิตประจ าวัน ผลิตขึ้นโดยการสอด ขัด และสานของ วัสดุที่มีลักษณะเป็นเส้น เป็นริ้ว เพื่อให้ได้ลวดลายที่ สวยงาม และเพื่อให้เกิดความคงทนของเครื่องจักสาน ปัจจุบันเครื่องจักสานของไทยได้รับความสนใจจาก ชาวต่างชาติเป็นอันมาก เนื่องจากเป็นงานหัตถกรรม อันทรงคุณค่า ผลิตขึ้นจากความคิดสร้างสรรค์และ ฝีมืออัน ประณีตของคนไทย และมีการออกแบบที่ ทันสมัย ประกอบกับเป็นผลิตภัณฑ์ที่ท าขึ้นจากวัสดุ ธรรมชาติซึ่งมี ความงดงามตามธรรมชาติอยู่แล้ว หมวกจักสานและกล่องเอนกประสงค์เป็นเครื่องมือจัก สานชนิดหนึ่งที่ท า จากไม้ไผ่ โดยการท าเป็นตอกแล้ว เอามาจักสาน มีขนาดสูงขึ้นมาเล็กน้อย

งานจักสานไม้ไผ่ เกิดขึ้นโดยการใช้ไม้ไผ่น ามาจัก ผ่า ฉีก ให้เป็นเส้น บาง ๆ แล้วน ามาขัด สาน สอด ไขว้ ขึ้นโครงเป็นรูปทรง ท าเป็น ภาชนะ เป็นเครื่องมือเครื่องใช้ จัดเป็นงานศิลปหัตถกรรม และ หัตถกรรมพื้นบ้านที่มีความผูกพันและอยู่คู่กับวิถีชีวิตของ คนไทยมา อย่างยาวนาน แสดงได้ถึงวัฒนธรรมและภูมิปัญญา บรรพบุรุษ มี การสืบทอดกันมาแต่โบราณ มีอยู่ในทุกภาคของ ประเทศ ด้วยเป็น ทั้งหัตถกรรมที่เป็นของใช้ในในครัวเรือนและ ชีวิตประจ าวันจนถึงเป็น อาชีพที่เป็นแหล่งรายได้อีกด้วย การสร้างสรรค์งานจักสานไม้ไผ่ต้อง ใช้ทั้งภูมิปัญญา ความประณีต ความละเอียดอ่อน และทักษะฝีมือ เชิงช่าง ตั้งแต่ การรู้จักคุณสมบัติของไม้ไผ่แต่ละชนิดที่มีความ เหมาะสมกับ การน ามาใช้ประโยชน์ในการจักสาน การเตรียมเส้น เพื่อการสาน ที่เหมาะสมกับการสานผลิตภัณฑ์แต่ละชนิด แต่ละ รูปแบบ และที่ส าคัญคือการสานขึ้นรูปจนส าเร็จเป็นผลิตภัณฑ์เครื่อง จักสานไม้ไผ่ที่น าไปประโยชน์ใช้สอยตามที่ต้องการ งาน หัตถกรรม จักสานไม้ไผ่ จึงยังคงเป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านที่ ยังคงมีการสืบ ทอดต่อกันมา นับจากอดีตกาลจนถึงปัจจุบัน

การแปรรูปวัตถุดิบที่ใช้ท าเครื่องจักสานเป็นพัฒนาการที่ส าคัญ ในการท าเครื่องจักสาน เพราะการที่ใช้วัสดุที่เป็นเส้นเล็กๆเช่น ตอก หวาย ย่านลิเภา ท าให้มนุษย์สามารถประดิษฐ์เครื่อง จัก สานให้มีรูปทรงตามต้องการและมีความประณีตคงทนงดงาม ยิ่งขึ้น การท าเครื่องจักสานบาง ชนิดในบางท้องที่ ช่างจักสานจะ สานภาชนะหรือใช้ไม้ท าเป็นแบบให้มีรูปทรงตามความต้องการ ก่อน แล้วจึงสานทับแม่แบบอีกทีหนึ่งเพื่อให้ได้เครื่องจักสานที่มี รูปร่างและขนาดเหมือนๆกันเป็น จ านวนมาก การท าเครื่องจัก สานเป็นหัตถกรรมส าคัญยิ่งประเภทหนึ่งในสังคมเกษตรกรรม เพราะเป็นเครื่องมือเครื่องใช้ที่สามารถท าขึ้นเองจากวัตถุดิบที่มี อยู่ตามธรรมชาติหรือแต่ละท้องถิ่น การสร้างรูปทรงและกรรมวิธี ในการท าเครื่องจักสานยุคแรกๆจะไม่แตกต่างกันมากนัก ตั้งแต่ การ น าใบไม้ เถาวัลย์ มาสานเป็นภาชนะ ส่านเป็นเสื่อหรือที่ ส าหรับรองนั่ง ปูนอน น าใบมะพร้าว ใบลาน ใบตาล และเถาวัลย์ มาสานเป็นภาชนะอย่างหยาบๆส าหรับใส่สิ่งของซึ่งท ากันทั่วไป