แบบฝึ กทักษะและเอกสารความรู้การเขียนจิตรกรรมไทย ประกอบการจัดการเรียนการสอน ภาควิชาศิลปกรรม สาขาวิชาวิจิตรศิลป์ โดย นายภาคภูมิ พุ่มโพธิ์ทอง วิทยาลัยศิลปหัตถกรรมกรุงเทพ สำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา
แบบทดสอบภาคปฏิบัติก่อนเรียน แบบฝึกทักษะการเขียนต้นไม้ในงานจิตรกรรมไทย ภาควิชาศิลปกรรม สาขาวิชาวิจิตรศิลป์ ระดับปวช. วิชาจิตรกรรมไทยพื้นฐาน คําชี้แจง ให้นักเรียนปฏิบัติตามแบบฝึกทักษะการร่างภาพต้นไม้ ตามขั้นตอนดังต่อไปนี้ 1. ใช้ดินสอดําเขียนร่างภาพโครงสร้างของต้นไม้โดยเขียนพุ่มไม้เป็นลักษณะ โดยเขียนให้มีขนาดเล็กใหญ่ต่างกันเล็กน้อย และร่างโครงสร้างก้อนหินในระยะหลัง 2. ตัดเส้นโดยใช้ปากกา หรือ พู่กัน ในลักษณะ โดยสามารถใช้ลักษณะใบกลมหรือใบแหลมก็ได้(เลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง)
3. ตัดเส้นลำต้นโดยใช้ปากกา หรือ พู่กัน ในลักษณะ โดยต้องเขียนให้อ่อนช้อย สวยงาม 4. ภาพตัวอย่างการตัดเส้นแบบใบโค้งและใบแหลม
หากนักเรียนยังไม่ชำนาญสามารถฝึกเขียนเฉพาะใบโค้งและใบแหลมโดยฝึกซ้ำ ๆ จนเกิดความชำนาญได้ พื้นที่ฝึกซ้อม โดยนักเรียนสามารถร่างภาพและตัดเส้นด้วยดินสอ หรือ ปากกาได้อย่างอิสระ QR วีดิโอสาธิต ชื่อ...................สกุล..........................เลขที่............
แบบทดสอบภาคปฏิบัติก่อนเรียน แบบฝึกทักษะการเขียนในงานจิตรกรรมไทย ภาควิชาศิลปกรรม สาขาวิชาวิจิตรศิลป์ ระดับปวช. วิชาจิตรกรรมไทยพื้นฐาน คําชี้แจง ให้นักเรียนปฏิบัติตามแบบฝึกทักษะการเขียนนก ตามขั้นตอนดังต่อไปนี้ 1. ใช้ดินสอดําเขียนร่างภาพโครงสร้างของนกโดยส่วนหัวมีลักษณะเป็นวงกลม และส่วนตัวมีลักษณะครึ่งวงกลม 2. ร่างปีก หาง และขา จากส่วนลำตัว
3. ตัดเส้นหัวแล้วตาด้วยลำตัวและขานก 4. ตัดเส้นปีกขวา ปีกซ้าย และหาง (ให้สมดุลและสวยงาม)
หากนักเรียนยังไม่ชำนาญสามารถฝึกเขียนเฉพาะใบโค้งและใบแหลมโดยฝึกซ้ำ ๆ จนเกิดความชำนาญได้ พื้นที่ฝึกซ้อม โดยนักเรียนสามารถร่างภาพและตัดเส้นด้วยดินสอ หรือ ปากกาได้อย่างอิสระ QR วีดิโอสาธิต ชื่อ...................สกุล..........................เลขที่............
ความรู้เกี่ยวกับศิลปะลายไทย ศิลปะลายไทย จัดเป็นศิลปะประจําชาติมีลักษณะการเขียนที่แสดงความเป็นเอกลักษณ์ ประจําชาติแต่โบราณที่มีคุณค่าอย่างยิ่งและมีการสร้างสรรค์ลวดลายแสดงความอ่อนช้อยของเส้นด้วย เส้นโค้งเป็นส่วนใหญ่ เพราะเส้นโค้งมองดูจะมีความรู้สึกอ่อนช้อย นุ่มนวลอ่อนหวาน งดงาม ศิลปะลาย ไทยที่ เป็นแม่ลายพื้นฐาน ส่วนใหญ่เป็นภาพที่ประดิษฐ์หรือมีต้นกําเนิดมาจากแนวของธรรมชาติเช่น ดอกบัว ดอกพุดตาน ดอกลําดวน ใบไม้ใบฝ้าย รวงข้าว ตาอ้อย รังผึ้ง กาบไผ่ เถาวัลย์ฟันปลา เปลว ไฟ เป็นต้น ต้นกําเนิดลวดลายไทย ดอกบัวหลวง ดอกบัวสัตตบงกช ดอกบัวสัตตบุษย์ ลายกระหนก ลายกระจงัลายกรวยเชงิ ใบฝ้ายเทศ ลายใบเทศ ลายใบเทศ
หางปลาไหล เปลวไฟ ตาอ้อย ฟันปลา 1. ลายกระจัง ถือว่าเป็นแม่ลายพื้นฐานรูปแบบหนึ่ง โดยใช้โครงสร้างรูปทรงสามเหลี่ ยมหน้าจั่ว การเขียนลายกระจังเชื่อกันว่าได้รับแรงบันดาลใจมาจากรูปทรงดอกบัวตัด หรือกลีบบัวและยังมีความ เชื่อ และชื่อเรียกแตกต่างกันตามลักษณะของลายกระจังแต่ละชนิด เช่น 1.1 กระจังฟันปลา เป็นลายที่เชื่อกันวามีต้นกําเนิดและได้รับแรงบันดาลใจมากจากฟัน ปลาซ ึ่ งมีลักษณะแหลมคม เป็นรูปสามเหลี่ยมเรียงลายเป็นแถวต่อเนื่องกันไป และนํามาผูกเป็นลวดลาย แบบ ต่างๆแล้วแต่งเติมส่วนละเอียดจนเกิดความสวยงาม 1.2 กระจังตาอ้อย เป็นลายที่เชื่อว่ามีต้นกําเนิดและรับแรงบันดาลจากต้นอ้อย ลักษณะ รูปทรงคล้ายกลีบ การเขียนใช้โครงสร้างเหมือนกับกระจังฟันปลา ในรูปทรงสามเหล ี่ ยม ส่วน รูปทรง ด้านซ้ายและขวา เขียนเป็นเส้นโค้ง อ่อนช้อย ปลายยอดแหลม มีลักษณะเหมือนกัน มีการบาก ลาย (การหยัก) ด้านข้าง ส่วนมากจะวาดลายน ี้ เพื่อประดับสิ่งของเคร ื่องใช้บางอย่าง เช่น ตาม ฐาน พระพุทธรูป ฐานธรรมาสน์ฐานเจดีย์ลายหัวเสาสายหน้าบัน
ดอกบัว ขั้นตอนการเขียนลายกระจังตาอ้อย ลายบัวหงาย ลายบัวคว่ำ ลายกรวยเชิง ภาพลายบัวลูกแก้ว ภาพลายบัวกลบขนุน
ต้นไผ่ธรรมชาติกาบเชิง 1.3 กระจังใบเทศ เป็นลายที่เชื่อกันว่ามีต้นกําเนิดและได้รับแรงบันดาลใจมาจากใบ ของต้นฝ้าย(ซึ่งชาวบ้านนิยมนําดอกฝ้ายมาทอเป็นเครื่องนุ่มห่ม)ซ ึ่ งมีรูปทรงภายนอกเหมือนกับกระจังตา อ้อย ภายในตัวลายมีสอดไส้ตรงกลาง สามารถประดิษฐ์ลายได้หลายรูปแบบ ส่วนมากจะนําลายใช้ ประดับตามขอบลายหน้ากระดาน เหนือซุ้มบานประตูหน้าต่าง ใบฝ้ายเทศ ลายใบเทศ ลายใบเทศ ลายกระจังใบเทศ โดยวิญญูคงฉิม
ขั้นตอนการเขียนลายกระจัง การเขียนลายกระจังฟันปลากระจังตาอ้อยและกระจังใบเทศโดยใช้รูปทรงกระจังฟันปลาเพิ่ม รายละเอียดมากขึ้นเป็นลายกระจังตาอ้อย กระจังใบเทศตามลําดับ ซ ึ่งควรปฏิบัติตามขั้นดังนี้คือ ขั้นท ี่ ๑ กําหนดโครงสร้าง ร่างภาพโครงสร้างลายกระจังฟันปลา กระจังตาอ้อย หรือ กระจังใบเทศโดยกําหนดรูปทรงสี่เหล ี่ ยมด้านเท่าแบ่งพื้นที่ออกเป็น ๔ ส่วนเท่าๆ กัน กําหนดโครงสร้าง กระจังฟันปลา ขั้นท ี่ ๒ ลายกระจังฟันปลา ลากเส้นตรงจากจุดกึ่งกลางด้านบนถึงมุมด้านล่างซ้าย-ขวา ของรูปสี่เหลี่ยมด้านเท่า ขั้นท ี่ ๓ ลายกระจังตาอ้อย ใช้โครงสร้างรูปทรงลายกระจังฟันปลาและปฏิบัติตามลําดับ ดังนี้ ร่างเส้นโค้งประกอบซ้าย-ขวาของรูปทรงกระจังฟันปลาให้มี กระจังตาอ้อย ลักษณะอ่อนช้อยสวยงาม ซ้าย-ขวาเหมือนกัน เติมบาก หรือหยัก ประกอบด้าน ซ้าย-ขวาของรูปทรง บริเวณ จุดตัดกันระหว่างรูปทรงตัวลายกับเส้นแบ่งครึ่งรูปสี่เหลี่ยมด้านเท่า ขั้นท ี่ ๔ ลายกระจังใบเทศ ใช้โครงสร้างรูปทรงลายกระจังฟันและปลากระจังตาอ้อยให้มี ระยะห่างของเส้นเท่า ๆ กัน สามารถเติมสอดไส้หนึ่งตัว หรือ มากกว่าได้ตามต้องการ ร่างแข้งสิงห์ประกอบระหว่างสอดไส้ และเส้นรอบนอกตัว กระจังให้มีขนาดเท่าๆกัน บากส่วนประกอบต่าง ๆเขียนเส้นให้ชัดเจนสวยงามด้วย ดินสอดําหรือปากกา
การตกแต่ง การประดิษฐ์ลายกระจังปฏิญาณ ลายพุ่มข้าวบิณฑ์ ลายเทพพนม ภาพโครงสร้างและข ั้ นตอนการเขียนลายพุ่มทรงข้าวบิณฑ์
ลายดอก ภาพลายดอกจอก ลายดอกลำดวน ลายดอกพุดตาน ลายดอกทานตะวัน 2. ลายประจํายาม ถือว่าเป็นแม่ลายพื้นฐานท ี่ เชื่อกันว่ามีต้นกําเนิดและรับแรงบันดาลใจมาจาก ธรรมชาติของดอกไม้เช่น ดอกชัยพฤกษ์ดอกจัน ลูกจัน ผ่าสี่กลีบ เป็นต้น มีลักษณะเป็นดอก ส ี่ เหล ี่ ยม จัตุรัส (ด้านเท่า) จะมีไส้เป็นรูปวงกลมอยู่ตรงกลาง และใช้ลายกระจังตาอ้อย กระจังใบเทศ มา ประกอบ ท ั้ งสี่มุมของสี่เหลี่ยม เป็นกลีบดอกท ั้ งสี่ทิศใช้เป็นลายตกแต่งสิ่งต่าง ๆเช่น ขอบประตูหน้าต่าง เพดาน เสา ลายประจํายามนี้นํามาประกอบกับลายกระหนกผูกเป็นลายหน้ากระดานเรียงต่อกัน เพิ่มเติม เป็นลวดลายได้อีกเช่น ลายประจํายามก้ามปูลายประจํายามก้านแย้งลายประจํายาปลูกฟักเป็นต้น ขั้นตอนการเขียนลายประจํายาม การประดิษฐ์ลายประจํายาม โดยวิญญู คงฉิม
แบบอย่างการเขียนภาพลายไทยประจํายาม ลายหน้ากระดาน ลายประติยามลูกฟูก ลายประจํายามก้ามปู ลูกฟัก ก้ามปู
3. ลายกระหนก (คําว่า กระหนก แต่ดั้งเดิมจะเขียน กนก ก็มี) เป็นลวดลายที่มีความสําคัญมาก สําหรับการเขียนลวดลายไทยเป็นแม่ลายพื้นฐาน ลักษณะลายท ี่ เชื่อกันว่ามีต้นกําเนิดและรับแรงบันดาล ใจมาจาก ดอกบัวผ่าซีก รวงข้าวและเปลวไปที่กําลังรุกไหม้นํามาสร้างสรรค์ประกอบด้วยกาบและช่อ กระหนกในโครงสร้างรูปทรงสามเหล ี่ ยมมุมฉาก หรือเกิดจากเส้นทแยงมุมของรูปสี่เหล ี่ ยมพื้นผ้าและ สามารถเขียนลวดลายดัดแปลงให้มีช ื่ อเรียก แตกต่างกันออกไปได้อีก เช่น กระหนกสามตัว กระหนก เปลว กระหนกรวงข้าว กระหนกใบเทศ กระหนกเทศหางโต กระหนกกินรี(นารี) กระหนกนาค (นาคา)การนําลายกระหนกประกอบกับเทวดาอยู่ตรงกลาง เช่น ลายเทพพนม ลายกระหนกเป็นลวดลายที่นิยมนําไปสร้างสรรค์ประดับตกแต่งหน้าบันโบสถ์วิหารศาลา เป็นต้น ส่วนประกอบลายกระหนกสามตัว ลายกระหนก ขั้นตอนการเขียนลายกระหนก กระหนกใบเทศ กระหนกเทศหางโต กระหนกหางกินนร กระหนกนาค กระหนกใบไม้กระหนกผักกูด
แบบอย่างการเขียนภาพลายไทย(กระหนกนาค) บุญมา แฉ่งฉายา. (2545 : 74). ศิลปะลายไทย. กรุงเทพฯ : สุวีริยาสาสน์.
แบบอย่างการเขียนภาพลายไทย(กระหนกกินรี) บุญมา แฉ งฉายา. (2545). ศิ ลปะลายไทย. กรุุ งเทพฯ : สุุ วีรุ ยาสาส น.
แบบอย่างการเขียนภาพลายไทย(ลายกระดงงาเถา) บุญมา แฉ่งฉายา. (2545 : 109). ศิลปะลายไทย. กรุงเทพฯ : สุวีริยาสาสน์.
93 วุฒิชัย ธรรมมะลา. (2550). ลายไทยเพ ื่ อการออกแบบ (อโนรยา. 2550).
วุฒิชัย ธรรมมะลา. (2550). ลายไทยเพ ื่ อการออกแบบ (อโนรยา. 2550).
พื้นฐานการเขียนลายไทย การฝึกหัดเขียนลายเส้นเป็นสิ่งสําคัญ ถ้าสังเกตลายไทยจะพบว่าเป็นภาพที่มีลายเส้นต่าง ๆ เขียนประกอบเข้าด้วยกัน ดังนั้นวิธีเขียนลายไทยได้อย่างรวดเร็วควรที่จะเร ิ่ มจากพ ื้ นฐานการฝึกหัด เขียนเส้นที่มีรูปร่างลักษณะต่างๆกัน ดังนี้ 1. การเขียนเส้นตรง ควรฝึกหักเขียนเส้นตรง ลักษณะแนวของเส้นเป็นเส้นตรง แนวตั้ง แนวนอน และแนวเฉียง ด้วยการจับดินสอดําสบาย ๆ ไม่ต้องเกร็งมือ ลากเส้นตามลูกศร ดังตัวอย่าง ลากเส้นถูกต้อง ลักษณะเส้นขาดหรือซ้อนกันไม่ถูกต้อง
1.1 การเขียนเส้นโค้ง เส้นคด ซ ึ่ งเป็นเส้นแสดงความอ่อนช้อย นุ่มนวล เคลื่อนไหว โดยการ ฝึกหัดเขียนเส้นโค้ง เส้นคด ทั้งแนวตั้ง แนวนอน ตามลูกศร 1.2 การเขียนเส้นอิสระ เร ิ่ มจากการมองรูปทรงต่าง ๆ เช่น ก้อนหิน ก้อนเมฆ พุ่มไม้หรือ เขียน ตามจิตนาการ จากน ั้ นแล้วฝึกหัดเขียนเส้นให้เป็นรูปร่างอิสระต่าง ๆ จนคล่องมือ จะช่วยฝึกให้เส้นมี ความอ่อนช้อยเช่นกัน
2 การเขียนวงกลม เริ่มจากใช้มือจับดินสอแบบสบาย ๆ ไม่ต้องหนีบหรือเกร็งมือแล้วเขียน วงกลมบนแผ่นกระดาษแล้วลากปลายดินสอให้วนไปทางซ้ายมือ วงกลมวงแรกอาจจะเบี้ยวหรือเส้นไม่ต่อกันไม่ เป็นไร ควรปล่อยไปก่อนแล้วค่อยฝึกหัดเขียนวงกลมด้วยมือต่อไปเรื่อย ๆ จนเห็นว่าดีกว่า วงกลมวง แรกควรฝึกเขียนวงกลมให้มีขนาดต่าง ๆ และมีความกลมสวยงามดีขึ้นตามลําดับ ลากเส้นวงกลมช้าๆ ไม่ควรต่อเส้นแบบนี้ เขียนด้วยมือจนกลม เขียนโดยไม่ใช้วงเวียน
1.1 การเขียนวงรี เมื่อฝึกวงกลมได้แล้ว ทดลองฝึกหัดเขียนวงรี โดยเขียนให้น้ำหนักเส้น สม่ำเสมอและเป็นรูปไข่ขนาดต่าง ๆ อย่างสวยงาม 1.2 การเขียนรูปหยดน้ำ เป็นการฝึกหัดเขียนเป็นรูปร่างของหยดน้ำโดยมีสัดส่วนซ้ายขวา เท่ากัน เหมือนลักษณะ
ศึกษาความรู้ใหม่ หน่วยที่4 การเขียนภาพสัตว์หิมพานต์ “ไปดูปลา... ที่วัดคงคาราม เมืองราชบุรี” สามารถเข้าไปดูเพิ่มเติมได้ในไลน์กลุ่ม จิตรกรรมไทยพื้นฐาน
งานชิ้นที่1 ให้ผู้เรียนร่างภาพและลงสีโดยเลือกตัวอย่างภาพจากวัดคงคาราม โดยมีขั้นตอนตามตัวอย่าง ดังนี้ 1.ร่างภาพด้วยดินสอ โดยจัดวางองค์ประกอบของภาพให้ได้สัดส่วน 2.ลงสีในส่วนของพื้นน้ำก่อนเป็นอันดับแรก
3.ลงสีสัตว์น้ำและพื้นดิน 4.ตัดเส้นคลื่นน้ำให้สวยงาม
4.ตัดเส้นตัวภาพให้เรียบร้อย
งานชิ้นที่2 ให้ผู้เรียนแบ่งกลุ่มเพื่อร่างภาพและลงสีโดยจัดวางองค์ประกอบของภาพใหม่ มีขั้นตอนดังนี้ ขั้นแบ่งกลุ่ม 1. แบ่งกลุ่มผู้เรียนออกเป็น 2 กลุ่ม โดย กลุ่มที่1 มีหัวหน้าทีม 1 คน และ กลุ่มที่ 2 มีหัวหน้าทีม 1 คน (ตามตาราง) 2. แบ่งหน้าที่ให้สมาชิกในกลุ่ม โดยมีหน้าที่ เขียนตัวภาพ เขียนต้นไม้โขดหิน และเขียนท้องฟ้า พื้นน้ำ เป็นต้น กลุ่มที่ 1 ที่ ชื่อ-สกุล หน้าที่ หมายเหตุ 1 2 3 4 กลุ่มที่ 2 ที่ ชื่อ-สกุล หน้าที่ หมายเหตุ 1 2 3 4
ขั้นร่างภาพ 1. ให้ผู้เรียนร่างภาพเพื่อนำไปขยายลงบนกระดาษ 100 ปอนด์ขนาด A2 จำนวน 2 แผ่น (ต่อกันในแนวนอน) โดยร่างภาพลงในช่องสี่เหลี่ยมที่กำหนด กลุ่มที่ ………. ที่ ชื่อ-สกุล หน้าที่ หมายเหตุ 1 2 3 4 ขั้นขยายแบบและลงสี 2. ให้ผู้เรียนขยายต้นแบบลงบนกระดาษลงบนกระดาษ 100 ปอนด์ขนาด A2 จำนวน 2 แผ่น (ต่อกันในแนวนอน) โดยตีตารางในลักษณะเดียวกันบนกระดาษขนาดจริง เพื่อขยายแบบ