«Oila va tabiat» gazetasi

Жойида ҳал этилган

459 та муаммо...
3-бет.

ila vaTABIAT
№18 (520) // 12.05.2022 Ijtimoiy-siyosiy, ekologik gazeta

Осмонга Сайёрамизнинг

«янги
ўпкалари»

ўрлаётган 5-бет.

озиқ-овқат Эски дард,
нархлари эски муаммо:

Йил бошидан буён Мактаб ва
муттасил давом синфхоналар
этаётган ўсиш
қачон тўхтайди, таъмири
тўхтайдими ўзи?
кимнинг
6-бет. чўнтагидан?

9-бет.

2020 2022 йил учун
2021
2022 обуна давом этмоқда
8070000000
«Оила ва табиат» –
оилангизнинг ҳар бир

аъзоси учун энг
фойдали нашр!

орқали ҳам обуна
бўлишингиз мумкин.

Обуна индекси — 193

+99897 731-87-01

«Оила ва табиат» Азиз обуначиларимиз! Телеграмда @ekogazeta расмий каналимиз ва www.ekogazeta.uz сай-
Энди сиз газетамизни электрон тимизда бир-биридан долзарб ижтимоий-сиёсий, экологик, таҳлилий
энди электрон шаклда ҳам кузатиб боришингиз мақола ва хабарларни кузатиб боришингиз мумкин.
шаклда мумкин бўлади.
@ekogazeta ekogazeta.uz

2 www.ekogazeta.uz Oila va TABIAT Сурхондарёдаги сел 3 кишини оқизиб кетди. Оила
№ 18 // 2022 йил 12 май

15 май – Халқаро оила куни

Нажот
қўрғони

Оила жамиятнинг бошланғич бўғини, элнинг гўзал урф-одатлари
ва қадриятларини ўзида асровчи муқаддас мўъжаз маскандир. Эз-
гуликлар оиладан бошланади, ундан маҳаллага кўчади, жамиятга
кириб боради.

Инсон ҳаёти оилада бошланади. У жонзотларга ҳам хос бўлмаган ўта Оилада инсонийлик, маданий ва бу сана бизда ҳам «Халқаро оила
шу даргоҳда туғилади, ўсади, унади, зарарли хусусиятдир. маънавий қадриятлар, миллий мен- куни» сифатида кенг нишонланиб
вояга етади. Бу ерда у шахс сифатида талитет, этник урф-одатлар, авлод- келиняпти.
шаклланади. Оилалар меҳр-муҳаббат, Бунинг зарарини ларнинг ўзаро азалий боғлиқлиги ва
ҳурмат ва ҳамжиҳатлик манбаи сифа- башарият ўз боши- тарихий чамбарчаслиги, барқарорлик Сўнгги йилларда
тида етук жамиятни барпо этади. дан кечириб, ҳис ҳамда ривожланиш омили қарор то- оилавий ажрашиш­
қилиб яшамоқда. пади. Оиланинг муқаддас ҳисоблани- ларнинг ортаётга-
Оила жамиятнинг асосий бўғини, шида давлат тобора мустаҳкамланиб, ни ҳаммамиз учун
инсоний қадриятлар, маданият ва Оила барбод бўлса, инсон ҳам йўқ- ривожланади ва халқнинг турмуш аянчлидир. Бу далил
авлодларнинг тарихий давомийлиги, ликка юз тута бошлайди, инсоният фаровонлиги ижобий томонлама ор- биргина оилани
барқарорлик ҳамда ривожланиш ҳам. Шуни чуқур мулоҳаза қилган тиб боради. Ҳар доим мамлакатнинг бус-бутун сақлаб
омили бўлиб келган ва шундай бўлиб ҳолда БМТ Бош Ассамблеясининг 1993 ривожланиши, оиланинг жамият ва қолишда ҳали анча
қолмоқда. йил 20 сентябрдаги ялпи йиғилиши давлат олдидаги мавқеига қараб бел- ишлар қилиниши
оила билан боғлиқ муносабатларга гиланган. зарурлигини билди-
Халқимиз азалдан оилани муқад- алоҳида аҳамият қаратилиши муҳим, ради.
дас, муборак даргоҳ сифатида эъзозла- деган қарорга келди. Ундаги ҳуқуқ ва Афсуски, баъзан бу борада билим,
ган, бу қўрғонга завол етмаслиги учун мажбуриятлар тан олиниши, қадри- тажриба ва тарбиянинг етарли бўлма- Зеро, давлат ва нодавлат ташки-
бор имконини сафарбар қилган. Зеро, ятлар асраб-авайланиши зарурлигига гани туфайли кўпроқ ёшлар ўртасида лотларининг биргаликдаги фаолияти
оилани бошқариш, фарзандларни халқаро миқёсда эътибор қаратилди. ажрашиш ҳолатлари учраб туради. доимо оилалар ва ундаги муҳитни
халққа, ватанга муносиб авлод қилиб Мазкур йиғилиш қарорига кўра, 1994 Арзимаган баҳонани сабаб қилиб янада соғлом ва барқарор бўлишига
етиштириш – масъулиятли вазифа. йилдан бошлаб 15 май – Халқаро оилалар бузилиб, норасида фарзанд- йўналтирилган. Бу борада эришила-
Буни ўз зиммасидаги бурчи деб билиб, оила куни деб белгиланди. Шу тариқа лар тирик етим бўлиб қолмокда. Аёл ётган ютуқлар ёки йўл қўйилаётган
уни бажаришга ўзини масъул ҳисоб­ бир неча давлатларнинг оилаларида оқила, фозила, жонкуяр, ҳар нарсада камчиликлардан қатъи назар оила
лайдиган инсонлар бор экан, оила мавжуд бўлган муаммоларга ечим то- эр қадрини юксак қўядиган; эр босиқ, халқимиз учун ҳамиша муқаддас дар-
муқаддас саналаверади. пиш кун тартибига қўйилди. Оилалар жиддий, меҳрибон, фарзандлари, аҳли гоҳ, келажагимиз камол топадиган
ўртасида фуқароларга таъсир этувчи аёлига жонкуяр бўлса, улар ўртасида қадриятларимиз бешиги, миллий ва
Аммо жаҳоннинг ҳамма давлат- ижтимоий-иқтисодий ва демографик доимий меҳр-оқибат ҳукмронлик тарихий эзгу анъаналаримиз даво-
ларида ҳам оилага муносабат бир жараёнларни таҳлил қилишга им- қилса, оила муқаддаслигини кўз қо- мийлиги учун муборак бир нажот
хил деб бўлмайди. Оилавий қадрият- коният яратиш муҳим ҳисобланди. рачиғидек сақлаш мумкин. қўрғони бўлиб қолаверади.
ларга риоя қилинмаслиги бора-бора Бундан асосий максад дунё жамоат-
оила қўрғонининг таназзулига сабаб чилигини оиладаги муаммоларни бар- Оила бутун дунёда камёб қадрият- Камолиддин ШАМС
бўлади. Инсон ота-она, фарзанд, эр ё тараф этиш ва оила қадриятларини лардан бири бўлиб қолмоқда. Ўзбекис­
хотин, ака-ука, опа-сингил ва бошқа мустаҳкамлашга қаратиш бўлди. тон Республикаси Президентининг
қариндошлар билан боғлиқ алоқа- 2018 йил 27 июндаги «Ўзбекистон
ларни узар экан, нафақат оила деб Республикасида оила институтини
аталган муқаддас қўрғон, балки ўзи- мустаҳкамлаш концепциясини тас-
нинг инсоний қиёфасини ҳам йўқота диқлаш тўғрисида»ги қарорига кўра,
боради. Бу эса, ҳатто инсондан бошқа

Фракция

Географик объектларга
ном бериш тартиби
такомиллаштирилмоқда

Яқин кунларда Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутатлари то-
монидан «Географик объектларнинг номлари тўғрисида»ги Ўзбекистон
Республикасининг Қонунига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги
қонун лойиҳаси кўриб чиқилади. Куни кеча парламент қуйи палатасидаги
Ўзбекистон Экологик партияси фракциясининг навбатдаги йиғилишида
ҳам ушбу масала атрофлича муҳокама қилинди.

Таъкидланганидек, Ўзбекистон тарихида чуқур Эътиборли жиҳати, қонун ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги
из қолдирган шахслар, шу жумладан жамоат ва лойиҳасида географик объект­ қонун лойиҳаси атрофлича муҳокама қилинди.
давлат арбобларининг хотирасини абадийлаштириш ларга ном бериш ва уларнинг
мақсадида уларнинг номини географик объектларга номларини ўзгартириш тўғри- Мазкур қонун лойиҳаси билан Фуқаролик кодек-
бериш қонунчиликда аниқ тартибга солинмаганли- сидаги таклифларни тайёр- сининг 733-моддасига фуқаролар ўртасида қарз
ги сабабли амалиётда турли муаммоларни келтириб лашда мазкур географик объ- шартномасидаги қарз суммаси чет эл валютасида
чиқармоқда. ект жойлашган ҳудудда яшовчи белгиланган бўлса, ушбу шартнома ёзма шаклда ту-
маҳаллий аҳолининг фикри ҳи- зилиши ва нотариал тартибда тасдиқланган бўлиши
Мазкур лойиҳа билан кўчалар, шоҳкўчалар, собга олиниши белгиланмоқда. шартлигига, шунингдек «Валютани тартибга солиш
маҳаллалар, майдонлар, боғларга ва аҳоли пункт­ тўғрисида»ги Қонуннинг 17-ва 18-моддалари жисмо-
ларининг бошқа таркибий қисмларига айрим Қонун лойиҳаси фракция аъзолари томонидан ний шахслар чет эл валютасида қарз шартномасини
одамлар, жамоат арбоблари, сиёсий арбоблар, қўллаб-қувватланди. нотариал тартибда тасдиқлаш орқали валюта опе-
Ўзбекистон тарихида чуқур из қолдирган шахслар- рацияларини амалга оширишлари мумкинлигига
нинг исми-шарифини бериш уларнинг вафотидан Шундан сўнг, «Тадбиркорлик субъектларининг доир қоидалар белгиланмоқда. Савол-жавоблардан
кейин Вазирлар Маҳкамасининг таклифига биноан қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизими сўнг қонун лойиҳаси депутатлар томонидан маъ-
Олий Мажлис палаталари ёки Ўзбекистон Респуб­ ҳамда шартномавий муносабатларнинг такомил- қулланди.
ликаси Президентининг қарори асосида ҳамда лаштирилганлиги муносабати билан Ўзбекистон
қоида тариқасида номланиши мавжуд бўлмаган Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига Қизғин баҳс-мунозараларга бой бўлган йиғи-
объектларга нисбатан амалга оширилиши кўзда лишда кун тартибидаги масалалар фракция
тутилмоқда. а­ ъзолари томонидан кўриб чиқилиб, фракциянинг
тегишли қарори қабул қилинди.

Давр нафаси Истанбулдан Бухорога мунтазам авиарейслар йўлга қўйилади. Oila va TABIAT www.ekogazeta.uz 3

№ 18 // 2022 йил 12 май

Халқ билан мулоқот Боғдан
топилган
қадимий
олтин танга

музейга
топширилди

Янгиқишлоқнинг эски симёғочлари: Туризм ва маданий мерос
агентлиги Матбуот хизмати
Жойида ҳал этилган хабар беришича, Сурхондарё
вилояти Термиз тумани Дўстлик
459 та муаммо... маҳалласида яшовчи фуқаро
«Оммавий қабуллар уч ойлиги» доирасида Президент Халқ қабулхоналари ташкил қилган бу Улкан Эралиев боғни суғориш
галги очиқ мулоқотларга Республика ишчи гуруҳи инсон ва жамият ҳаёти, давлат бошқаруви чоғида ердан олтин динор парча-
билан боғлиқ деярли барча комплекс масъулларидан иборат анчайин кенг жамоа келди. сини топиб олган.

Олий суд, Судьялар олий кенгаши, чиқилиб, барча томон тингланди. Якунда йиҳа тусини олди. Бу билан биргина шу Фуқаро шундан сўнг Термиз
Бош прокуратура, Ички ишлар, Иқти- эса ҳудудлардаги ички ишлар органлари қишлоқда 200 та хонадон томорқасида археология музейига мурожаат
содий тараққиёт ва камбағалликни пробация гуруҳлари тақдимномалари кредитлар эвазига иссиқхона қуриш қилди. Топилма жойига етиб
қисқартириш, Соғлиқни сақлаш, Қури- асосида 36 нафар шахс жазони ўташдан ва камида 200 дан зиёд оилаларни қў-
лиш, Бандлик ва меҳнат муносабатлари, муддатидан олдин шартли озод этилди. шимча даромад манбаига олиб чиқиш Ачбионргаарн лмиутасхтаасстиислсатривакнаумиз-
Маҳалла ва нуронийларни қўллаб-қув- имкони яратилади.
ватлаш, Уй-жой коммунал хизмат кўр- Риштонлик Баҳодир Жиянбоев эса матлар қазиш ишлари олиб бориб,
сатиш, Халқ таълими, Фавқулодда ва- худди шундай оммавий қабуллардаги Соғлиқни сақлаш Қорахонийлар ва Салжуқийлар
зиятлар вазирликлари, Марказий банк, мурожаатлари асосида 6,5 йил танаф- вазирлиги масъул- даврига оид қимматбаҳо ашёни
Оила ва хотин-қизлар давлат қўмитаси, фусдан сўнг яқинда эгнига яна ички лари билан му- дастлабки экспертизадан ўтка-
Автомобиль йўллари қўмитаси, «Ҳуду- ишлар либосини кийди. Бу йигит Риштон лоқотлардан сўнг зишди.
дий электр тармоқлари», «Ҳудудгазтаъ- туман ички ишлар тизимида ишлаган ўнлаб эҳтиёжманд
минот», «Ўзсувтаъминот» акциядорлик пайтида 2015 йил охирларида ноҳақ оилалар фарзанд- Қайд этилишича, олтин ди-
жамиятлари, Кадастр агентлиги – жами ишдан бўшатилган экан. Кўп йиллик ларини даволатиш норнинг олд томонида музей
20 дан зиёд вазирлик ва идора раҳбар- курашлардан сўнг Фарғона вилоят суди учун имтиёзли нумизматика докторанти Мансур
лари мурожаатчилар билан юзма-юз фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъ- йўлланмалар, Нормўминов «Аллоҳ» ва «Муҳам-
ўтириб, ҳар бир масалани ҳудудий атининг 2022 йил 18 январдаги ажрими дори-дармонлар мад» сўзларини, шунингдек, араб
масъуллар билан бирга муҳокама қил- асосида уни 2015 йилда хизматдан бўша- ажратилмоқда. алифбосининг айрим ҳарфларини
моқда, муаммоларни ҳал қилиш учун тиш ҳақидаги буйруқ ғайриқонуний деб ўқишга муваффақ бўлди.
бор куч-имконият ишга солинмоқда. топилди ва сержант Жиянбоев Риштон Айтайлик, учкўприклик Иброҳим Аб-
тумани ички ишлар бўлими катта инс­ дуллаевнинг 27 ёшли фарзандлари Ҳасан Танганинг орқа томонида-
Бир мисол: Фарғона вилояти Фурқат пектори лавозимига ишга тикланди, ва Ҳусанда буйрак етишмовчилиги бор. ги матн деярли ўчиб кетган.
туманининг Янгиқишлоғида яшовчи Ни- орадаги 6,5 йиллик узилиш хизмат муд- Ўтган йили оила бор-йўғини сарфлаб, Шикас­т­ланган, лекин яхши
луфархон Қаюмованинг мурожаат қили- датига қўшилди. Яна бир муҳим жиҳат: донор топиб, Ҳасанжонга буйрак қўйдир- сақланиб қолган танга – олтин
шича, у ердаги электр симёғочлари анча Баҳодирга мажбурий қолдирилган иш ди. Энди ота кичик ўғлига ўз буйрагини динорнинг оғирлиги 1,92 граммни
эски, камига одамлар қўлбола қилиб кунлари учун 372 миллион сўм иш ҳақи бермоқчи, бироқ мураккаб жарроҳлик ташкил қилган.
қуришга мажбур бўлган. Бу эса электр ва маънавий зарар қоплаб берилди. амалиёти учун маблағи йўқ. Мурожаат
таъминотида тез-тез узилишларга олиб асосида тез орада Ҳусанжон пойтахтга Маълум қилинишича, мусулмон
келмоқда. «Ҳудудий электр тармоқла- Бош прокуратура чақириладиган ва ихтисослаштирилган мамлакатларида тилла танга-
ри» акциядорлик жамияти масъуллари масъуллари кўриб марказда бепул жарроҳлик амалиёти лар «динор», кумуш тангалар
мурожаатни тинглагач, бу масалани тез чиққан 151 та ма- ўтказиладиган бўлди. «дирҳам» деб аталар эди.
кунда ҳал қилиб беришни ўз зиммасига саланинг 69 тасига
олдилар. жойида ечим то- Худди шундай мурожаатлар таҳли- Қимматбаҳо топилмани
пилди. ли асосида биргина Сўх туманидаги белгиланган тартибда
Муаммо жойига чиқиб ўрганилгач, ижтимоий аҳволи оғир 50 дан ортиқ Термиз археология
эртаси куни Янгиқишлоқнинг эскирган Айтайлик, қўқонлик Ҳабибахон Ма- инсонларнинг мураккаб жарроҳлик музейига топширган
симёғочлари янги бетон-устунларга ал- матқулова мурожаатидан сўнг қизи амалиётини ўтказиш билан боғлиқ Улкан Эралиевга
маштирилди. Нодира Пўлатовага суд қарори асосида муаммоларига ечим топилди. Гап шун- амалдаги қоидаларда
икки нафар фарзанди қайтарилиши таъ- даки, баҳор оёқлаши билан Сўх дарё- белгиланган ҳақ тўлаб
Ўзбекистон тумани «Намуна» маҳал- минланди. Бағдодлик Шоҳиста Юсупова сида сув тошиб, икки қирғоқдаги 4 км. берилди.
ласида яшовчи Дониёрбек Исоқов Авто- ва Ҳамидахон Рўзматова эса 25-сонли узунликдаги каттагина экин майдонига
мобиль йўллари қўмитаси масъуллари- мактабгача таълим ташкилотига тарби- зарар етказмоқда, дарёнинг 700 метр Хабарда қайд этилишича,
дан Яйпан ва Нурафшон шаҳарчаларини ячи ёрдамчиси вазифасига ишга қабул соҳилидаги ҳимоя дамбаси емирилган. Термиз ўзининг стратегик жой-
боғловчи кўприкни таъмирлашда ама- қилинди. Ўрганиш­лардан сўнг бу муаммони ҳал лашуви туфайли империялар
лий ёрдам сўради. Масъуллар бу масала- қилиш учун алоҳида лойиҳа ишлаб чиқи- ўртасида тез-тез тортишувлар ва
ни жойига чиқиб ўрганди, муаммоларни Уч йил уй боғчасини бошқариб, соҳа- либ, амалга ошириладиган бўлди. урушлар объектига айланган.
кўздан кечирди, таҳлил қилди. Нати- да анча тажриба тўплаган бувайдалик Х­ асрнинг иккинчи ярмида шаҳар
жада бу кўприкни капитал таъмирлаш Зарифахон Жўраева эса энди фаолиятини Умумлаштириб айтганда, Фарғона Қорахонийлар ва Ғазнавийлар
масаласи 2023 йилги давлат дастурига янада кенгайтиришни мақсад қилган вилоятининг Қўқон шаҳри, Ўзбекистон, ўртасидаги қонли тўқнашувлар
киритиладиган, пиёдалар йўлаги эса тез экан. Бу аёлнинг ҳам мурожаатидан сўнг Данғара, Фурқат, Бешариқ, Бағдод, жойига айланди. Бу ҳукмдорлар
кунларда таъмирлаб бериладиган бўлди. 1 млрд. сўм қийматдаги бизнес-режа ўр- Бувайда, Риштон, Учкўприк ва Сўх ту- бир-бирлари билан бўлган урушда
ганилиб, қўллаб-қувватланадиган бўлди. манлари аҳолиси қамраб олинган икки аллақачон қаттиқ ҳолдан той-
Олий суд ва Судьялар олий кенгаши кунлик оммавий қабулларда 1 минг 61 ганидан фойдаланган салжуқий
масъулларига келиб тушган 201 та муро- Тадбиркор бу лойиҳани ярим маблағи- та масала кўриб чиқилиб, уларнинг 459 шаҳзодалар Тўғрулбек ва Чағрил-
жаатнинг 92 таси жойида ҳал қилинди. ни ўз ҳисобидан, қолган ярмини кредит таси жойида ҳал қилинди. 219 нафар бек Термиз ва унинг атрофини
Мурожаатлар асосида жиноят ишлари эвазига амалга оширмоқчи. Муҳими, мурожаатчига ҳуқуқий маслаҳат ва эгаллаб оладилар.
бўйича Қўқон шаҳри, Фурқат, Бешариқ, Марказий банк масъуллари уни тингла- тушунтириш берилган бўлса, 383 та
Ўзбекистон, Боғдод, Риштон, Учкўприк, ди, масалани назоратга олди. мурожаатни ҳал қилиш бўйича аниқ Бу йил Термиз археология
Бувайда туманлари судлари ташкил муддат ва масъуллар белгиланиб, назо- музейи очилганига 20 йил тўлади,
қилган сайёр суд мажлисларида 49 та Риштонлик Одилжон Қўшматовнинг ратга олинди. ўтган давр мобайнида бу музейда
иш кўриб чиқилди. Айбини тан олган, ўзи яшаётган «Қўрғонча» маҳалласини бирорта ҳам тилла танга бўлмаган.
шунга мос белгиланган жазонинг маъ- лимончиликка ихтисослашган ҳудуд- ЎзА
лум қисмини ўтаган, қилмишига минг га айлантириш ғояси Марказий банк
пушаймон бўлиб, ҳаётини ўнглаб олиш масъуллари билан мулоқотдан сўнг ло­
учун яна бир имкон сўраган бу мурожа-
атчиларнинг иши судда батафсил кўриб

4 www.ekogazeta.uz Oila va TABIAT Қозоғистон ва Туркия ўртасида Оғриқли нуқта
№ 18 // 2022 йил 12 май 1 млрд. долларлик келишувлар имзоланди.

Чиқиндилар муаммоси, уларнинг «Полигон солиғи»
ортиб бораётгани, бунинг салбий оқи- Саноат чиқиндиларига шу орқали
батлари, экологияга таъсири ҳақида қарши курашиш самара беради (ми?)
бугун қайта-қайта сўз юритилмоқда.
Дарҳақиқат, бу аллақачон дунё миқё- «Тоза ҳудуд» ДУК тасарруфида туманларда жойлашган инвестицияларини кўпроқ жалб қилиш, маҳаллий шаро-
сида энг долзарб экологик масалалар- жами 10 та қаттиқ маиший чиқиндиларни ташлаш ва итдан келиб чиқиб кўпроқ қишлоқ хўжалиги чиқиндила-
дан бирига айланган. Таҳлиллар сўнгги утилизация қилиш полигонлари мавжуд. Бироқ Наманган рини қайта ишлаб, улардан биогаз, энергия чиқарувчи
йилларда маиший ва саноат чиқинди- шаҳар, Учқўрғон, Мингбулоқ ва Наманган туманларида- қайта ишлаш корхоналарини жорий этиш, чиқиндиларни
лари шиддатли тарзда кўпайиб бора- ги 4 та полигондан фойдаланиш ҳозирда тўхтатилган. қайта ишлаш механизмларини кўпроқ иқтисодий рағбат-
ётгани ва унинг атроф муҳитга салбий Яъни, ушбу полигонлар тўлгани боис бу ерга чиқинди лантириш, «Чиқиндилар тўғрисида»ги қонун ва соҳага
таъсир кўрсатиш қамрови тобора жойлаштирилмаяпти. Ҳозирда 6 та чиқинди йиғиш оид қарорларни ихчамлаштириш, таъсирчан ижросини
кенгаяётганини кўрсатмоқда. майдончалари – Норин, Турақўрғон, Уйчи, Поп, Чуст ва таъминлаш бугунги кунда долзарб аҳамият касб этмоқда.
Янгиқўрғон туман маиший чиқинди полигонларидан Бунинг учун эса самарали жамоатчилик назорати ўрна-
ХХ асрнинг иккинчи ярмидан бошланган маиший фойдаланиб келинмоқда. тиш, ҳар бир оилада экологик маданиятни шакллантириш
чиқиндилар ҳажмининг ўсиш тенденцияси эса бугунга талаб этилади.
келиб экологик барқарорликка жуда катта салбий таъсир Наманган вилояти миқёсида 1 миллион 998 минг
кўрсата бошлагани ҳам ҳеч кимга сир эмас. Бунга қар- нафар аҳоли санитар тозалаш хизматлари билан қамраб Ҳозирда Европа Иттифоқининг барча мамлакатла-
ши қандай курашиш кераклиги ҳақида турли фикрлар, олинган. Бу хизмат билан қамраб олинган аҳолидан 583,5 рида зарарли бўлмаган қурилиш чиқиндиларининг 70
таклиф ва мулоҳазалар тинмаяпти. тонна маиший чиқиндилар ҳосил бўлади. Бироқ чиқинди- фоизи (оғирлиги бўйича) қайта ишланади. Шунингдек, бу
ларни белгиланган жойга ташламаслик кўп кузатилаётга- мамлакатларда «полигон солиғи»ни жорий этиш таклиф
Ушбу соҳада энг муҳим йўналиш чиқиндилар профи- ни ачинарли ҳол. Жорий йил давомида чиқиндилар билан қилинмоқда. Агар бу тўғри йўл деб топилса, чиқиндилар
лактикаси, сўнгра қайта фойдаланишга тайёрлаш, қайта боғлиқ ишларни амалга ошириш соҳасида вилоятда миқдорини камайтиришнинг самарали усулларидан
ишлаш, қайта тиклаш ва ниҳоят иккиламчи маҳсулотга бири бўлиб хизмат қилиши мумкин. Боиси бунда ишлаб
айлантиришдир. Асосий мақсад чиқиндилар пайдо бў- 885 нафар шахс томонидан қо- чиқарувчига кўпроқ масъулият юкланади, кўп миқдорда
лишининг олдини олиш, ҳосил бўлган чиқиндилардан нунбузилиш ҳолатлари аниқлан- чиқинди чиқарувчилар уни қайта ишлаш тўғрисида ўзла-
эса ресурс сифатида фойдаланиш ва натижада камроқ ди. Содир этилган қонунбузар- ри бош қотиришади. Агар ривожланган мамлакатларда
чиқиндилар тўпланишига эришишдир. Аммо самарали ликларга жами 304 миллион 852 бу тизим амалга ошса, юртимизда ҳам жорий қилиш,
қайта ишлаш тизимини йўлга қўйиш эса аҳолида чиқин- минг сўм жарима солинди. бизда хам саноат чиқиндилари учун «полигон солиғи»ни
ди ташлаш борасида маданиятни шакллантириш билан қўллашни ўйлаб кўриш мумкин.
бевосита боғлиқдир. Аслида чиқиндиларни бошқариш тизимидаги ўзгариш­
лар чиқиндилар тўғрисидаги қонунчилик билан чам- Шокиржон БОЙБАБЕВ,
Наманган вилоятида кунига 800 тоннага яқин маи- барчас боғлиқ бўлиб, бу борадаги иш самарадорлигини Ўзбекистон Экологик партияси Наманган вилоят
ший чиқиндилар ҳосил бўлади. Бу чиқиндиларнинг ошириш лозим.
210,9 тоннаси қайта ишланиб, иккиламчи маҳсулотга партия ташкилоти бош мутахассиси,
айлантирилади ва қайта ишлаш 36,1 фоизни ташкил қи- Чиқиндиларни қайта ишлаш корхоналарини кўпай- Қодирхон АБДУЛХАЕВ,
лади. Чиқиндиларни қайта ишлаш асосан мавжуд 22 та тириш, чиқиндиларни қайта ишлаш учун чет давлатлар
чиқиндиларни қайта ишловчи тадбиркорлик субъектлари Косонсой туман партия ташкилоти раиси
томонидан амалга оширилади. Бироқ вилоятда тўплана-
ётган чиқиндиларни ўтган йилларга солиштирсак 2021
йилнинг 1-чорагига нисбатан жорий йилнинг 1-чорагида
15 фоизга ортганини кўриш мумкин.

Огоҳлик

Сув – битмас-туганмас
ресурс эмас!
Яқинда танишлар орасида ичимлик сув борасида кичик баҳс бўлиб қолди. Вилоятимизнинг айрим қишлоқларидаги кўп йил- боғлиқ муаммолар юзага келмоқда. Чунки
лик булоқларнинг суви тортилиб йўқ бўлиб бораётгани, ичимлик сув тақчиллиги борасидаги баҳсимизга бир йигит қўшилди. пойтахтда гуллару дарахтларни суғориш,
ювиш, тозалаш ишлари – барчаси тоза
«Ер куррасининг 70 фоизи сувдан ибо- дек, ичишга яроқли тоза сувнинг ҳам ган сув эндиликда шундоққина уйидаги ичимлик сув ҳисобидан амалга оширила-
рат бўлса, нимадан хавотир оляпсизлар», ўз якуни бор. Лекин уни эҳтиётлаб, ақл жўмракдан оқиб турибди. Бунинг шукро- ди. Натижада ёз ойларида босим пасайиб
– дейди у. Бу йигитнинг шу ёшга етиб, у билан сарфлаб «умри»ни узайтириш – ўз насини келтириб, исроф қилмай фойда- кетади ва кўп қаватли уйларнинг юқори
айтаётган сувнинг атиги бир фоизигина қўлимизда. ланаётганлар кўп албатта. Лекин гуруч қаватларига сув етиб бормай қолади. Суғо-
ичишга яроқли эканлигини билмаслиги курмаксиз бўлмаганидай, аҳоли орасида риш мақсадида ишлатиладиган ичимлик
мени ҳайратлантирди. Ҳали-ҳанузгача Экспертларимизнинг ўрганишларига сув ўрнига қандайдир бошқа бир йўлини
океан, дарё, денгиз сувларини махсус қараганда 2050 йилга бориб Ўзбекистон- «Сув ҳисоблагичим ўйлаб топиш вақти етган аллақачон. Ахир
техникалар ёрдамида тозалаб, фильтрлаб да жорий сув танқислиги беш баробарга бор, пулини тўлаб юқори қаватда яшовчи аҳоли ҳам сувдан
ичиш мумкин, деб ўйлайдиганлар афсуски ошар экан. Олдимиздан оққан сувнинг қўйганман! Қанча фойдаланишда пастки қаватдаги яшовчи-
орамизда кўп экан. Балки шу боисдан ҳам қадрига етмасак, вазият бундан ҳам аянч­ истасам шунча фойда- лар билан бирдек тенг ҳуқуқли эмасми?!
аҳоли орасида сувни исроф қилиш ҳолат- ли ҳолга келиши, сувнинг олтин баҳосига ланаман»,
ларига қаратилаётган эътибор у қадар тенглашиши анча эрта бошланиши ҳеч Ҳар бир исроф қилинган нарсанинг
мақтанарли эмасдир. Агар ичимлик сувга гап эмас. дегувчилар ҳам бор. Айниқса ёз кунла- уволи бўлганидек, сувни ҳам тинимсиз
бу йигит айтганидек эҳтиёж бўлмаганда ри ичимлик сувининг шланглар билан би- исроф қилиш ўнглаб бўлмас оқибатлар
эди, бугунга қадар дунёда юз минглаб Мен ўзим ҳам «Ўзсувтаъминот» акция­ лан кўча ва ҳовлиларга тинимсиз сепили- билан тугайди. Мана шу аянчли ҳолатга
инсонлар сувсизликдан қийналишмасди, дорлик жамиятига ишга келмагунимга ши, машина, гилам ювишда чек-чегарасиз тушмаслик, ҳар томчи сувни эъзозлаш эса
минглаб инсонлар, ёш болалар яроқсиз қадар, тоза ичимлик сув ресурсларининг фойдаланилиши жуда ачинарли ҳолат. Ўз ҳар биримизнинг ўз қўлимизда.
сув истеъмоли туфайли нобуд бўлмасди. бу қадар тезликда камайиб кетаётганидан ўрнида катта исроф ҳам. Халқимизда эса
бехабар эдим. Айниқса, иш юзасидан вило- нимани хор қилсанг, шунга зор бўласан Қани эди, қора кўз фарзандлар, жажжи
Агар организмдаги сувнинг атиги 10 ятларга борганимизда, чекка қишлоқлар- деган нақл бежиз айтилмаган. невараларингизнинг беғубор юз-кўзла-
фоизи йўқолса ҳам, инсон ўлим топади. да бўлганимизда ёши улуғ отахон-она- рига боққанингизда «Катталар, илтимос
Статистик маълумотларга кўра, ҳар 3 хонларимизнинг сув борасидаги ибратли – Мен пойтахт марказидаги кўп қават- бизга ҳам оби ҳаёт – сувни етказинглар!»
сонияда бир инсон сувсизликдан нобуд гап-сўзлари бизни бефарқ қолдирмайди. ли уйнинг 12-қаватида тураман, – дейди деган маънони уққанингизда. Ахир,
бўлади. Бу қанчалар қўрқинчли эшитил- ҳамкасбим Саида Рустамова. – Ҳали ёз уларнинг ҳам бу сувдан фойдаланишга,
масин, ҳаётий ҳақиқат! Ҳозирда замон ривожланиб, ҳар бир келмасиданоқ бизда ичимлик сув билан авлодларига қолдиришга тўла ҳаққи бор.
қишлоқ, маҳаллаларга, хонадонларга тоза
Ҳар бир нарсанинг ниҳояси бўлгани- ичимлик сув кириб боряпти. Илгарилари Нилуфар САПАЕВА,
қудуқдан, олис ҳудудлардан ташиб ичил- «Ўзсувтаъминот» АЖ мутахассиси

Экология «Майкрософт» асосчиси, 65 ёшли Билл Гейтс коронавирусга чалинди. Oila va TABIAT www.ekogazeta.uz 5

№ 18 // 2022 йил 12 май

Сайёрамизнинг Кашфиёт

«янги Бугунги кунда Ўзбекистон Республи-
ўпкалари» каси Фанлар академияси ходимлари,
тадқиқотчилар томонидан олиб борила-
Улар дарахтлардан кўпроқ кислород ётган илмий изланишлар юртимизнинг
ишлаб чиқариши ростми? флора ва фаунаси нақадар бой эканини
кўрсатмоқда. Боиси изланишлар ўсим-
Сўнгги йилларда кўплаб йирик компаниялар, ҳатто давлатлар лик, судралиб юрувчиларнинг янги-
углерод нейтраллигига эришиш ва атмосферага зарарли чиқин- дан-янги турларини кашф қилмоқда. Қу-
диларни нол даражага туширишни мақсад қилиб олишди. Улар вонарлиси шундаки, мазкур кашфиётлар
мақсадга эришиш учун углерод чиқиндиларини компенсация фақат ўлкамиздагина учрайдиган ноёб
қилишига тўғри келади, масалан, дарахт экиш орқали. саналади ва бу Ўзбекистоннинг олтинга
тенг тупроғини ҳар қанча ўрганса озли-
Бироқ кўплаб экологларнинг ЎРМОНЛАРГА Brilliant Planet бош директори гини кўрсатади.
дарахтларни кўпроқ экишга бўл- ҚАРАГАНДА 35 БАРОБАР Адам Тейлор. – Бошқа томондан
ган тарғиботлари бугунги кунда олиб қаралса, ҳаводан углеродни Фаунамизда
баъзи олимлар томонидан танқид САМАРАЛИ сўриб олиш каби сунъий ечимлар яна бир янги
қилинмоқда. Хўш, нима учун? ўлчашни осонлаштиради, бироқ тур топилди
Британиянинг Brilliant Planet бу технология анчагина қиммат».
Тўғри, кўп йиллар мобайни- компанияси углеродни ушлаб Зоология институти «Камёб ҳайвон-
да ҳар бир дарахт фотосинтез қолувчи, карбонат ангидридни Жаноб Тейлорнинг таъкидла- лар ҳисоби ва кадастри» лабораторияси
натижасида деярли олти тонна атмосферадан тонналаб сўриб шича, компания ушбу талабларни илмий ходимлари томонидан «Камёб
кислород чиқаради, деб ишониб олувчи янги технологияни ишлаб бажариш усулини топган, лойиҳа ва йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган
келинган. Аммо тадқиқотлар чиқди. Компания углеродни очиқ якуний натижаларни ўлчаш, ҳайвон турларининг кадастрини юритиш-
шуни кўрсатадики, тириклик осмон остида сунъий тарзда яра- баҳолаш, таҳлил қилиш имкони- нинг илмий асосларини яратиш (Фарғона
учун зарур кислороднинг 80 тилган, денгиз бўйидаги саҳрода ни беради. водийси мисолида)» давлат дастури, WWF
фоизи атмосферага денгиз ва жойлашган ҳавзалар орқали уш- (Бутунжаҳон ёввойи табиат фонди) ва
океанларнинг сувўтлари, яъни лаб қолмоқчи. БУ ЖУДА МУҲИМ CEPF (экотизимларни сақлаш бўйича
фитопланктон деб аталадиган ҳамкорлик фонди) томонидан қўллаб-қув-
сувўти томонидан ишлаб чиқари- Ушбу кўллар фотосинтезловчи Иқтисодиётнинг жуда кўп ватланган «Фарғона водийси ҳудудида
лар экан. Шунинг учун ўрмонлар сув ўтларига тўлдирилган бўлиб, соҳаларида углерод нейтралли- асосий табиий комплексларни сақлаш»
эмас, кўпинча океанлар Ернинг улар карбонат ангидрид газини гига эришиш иложсиз, масалан, лойиҳалари амалга оширилмоқда. Бу
ўпкаси деб аталяпти. Бироқ бу атмосферадан дарахтларга қара- қишлоқ хўжалиги, авиация, қу- борада Фарғона водийсида яшовчи камёб
билан дарахтлардан воз кечиш ганда анча кўп миқдорда сўриб рилиш материаллари ишлаб ва эндемик судралиб юрувчиларнинг те-
керак, уларни экиш унчалик олишга қодир. Британиялик чиқариш ва ҳоказолар. Айнан рисидан олинган намуналар устида олиб
муҳим эмас, деган фикрдан бу- олимларнинг ҳисоб-китобига шу туфайли, углеродни жуда борилган генетик тадқиқот натижаларига
тунлай йироқмиз. Шубҳасиз, кўра, сув ўтлари углеродни тро- кўп миқдорда атмосферадан кўра, дунё фаунаси учун илк маротаба
дарахтларнинг атроф муҳит учун пик ўрмонларга қараганда 35 сўриб олиш зарурати туғилади. Alsophylax sp. геккони аниқланди.
ўрни беқиёс. Аммо атмосферада баробар тез ютади, океанларда Бу соҳалар атмосферага зарарли
кислород миқдорини меъёрда дунёдаги углерод захирасининг чиқиндиларни компенсация қи- Ажабланарлиси шун-
сақлаб қолиш учун айнан шу 10 фоизини сақлаб туради ва уни лиш имконини берувчи самарали даки, Фарғона водий-
сувўтлари амалий ёрдам бера минг йиллар давомида хавфсиз ечимларга муҳтож. сида кўплаб зоологик
олиши мумкин. қола оладиган қатламларга йиға- тадқиқотлар ўтказил-
ди. Brilliant Planet каби иннова- ганига қарамай, бу тур
Бугунги кунда торлар углеродни тез ва арзон эндигина кашф этилди.
бутун дунё бўйлаб Шунингдек, сув ўтлари денгиз тарзда сўриб олиш, унинг миқдо-
атмосферадаги жониворлари ва балиқларнинг рини ўлчаш ва баҳолаш имкони- Бу, эҳтимол ушбу турнинг махсус
карбонат ангидрид 20 фоизи учун бошпана бўла- ни берувчи технологияни таклиф биологияси ва экологияси билан боғлиқ-
миқдорини ди. Улар тўлқин энергиясини қилмоқда. Муаммонинг ечими эса дир, деб тахмин қилинмоқда. Ушбу тур
камайтириш учун янги, ютиб, қирғоқларни емирилишдан Alsophylax sp. уруғининг бошқа турлари
юқори сифатли ва кенг сақлайди, кислород ишлаб чиқа- нафақат сайёрамизга ёрдам сингари кичик ўлчамга эга бўлиб, вояга
кўламли ечимларга ради ва денгизни зарарли модда- беради, балки бизнес учун етганларининг катталиги боши билан
талаб ошмоқда. Бунда лардан тозалашга кўмаклашади. ҳам кўплаб имкониятларни ўртача 3-3,5 сантиметрни ташкил қилади.
ечим ҳар қандай шакл туғдиради. Компаниялар Бу тур фақат тунда фаол ҳаёт кечиради,
ва ўлчамда табиий ЯНГИ барча сифат стандартла- хавф туғилганда тупроқнинг ёриқлари ва
ва сунъий бўлиши ТЕХНОЛОГИЯНИНГ рига риоя қилган ҳолда, нотекис жойларига яширинади. Шунинг­
мумкин. УСТУН ЖИҲАТИ углеродни сўриб олишнинг дек, бу тур ўз турдошлари билан акустик
самарали воситасидан фой- сигналлар ёрдамида мулоқот қилади.
Углерод нейтраллиги – ком- Brilliant Planet технологияси далана олишади.
пания ўз ишлаб чиқариш фао- қолган лойиҳалардан бир қанча Айтиш жоизки, у ҳозиргача фақат Ўзбе-
лиятида атмосферага карбонат афзалликларга эга. Биринчидан, Нурмуҳаммад САИД кистон ҳудудидан топилган бўлиб, айни
ангидрид ва бошқа газларни жараёнда чучук сув ишлатил- пайтда намуналар олинган барча ҳай-
чиқариш миқдорини нолга ту- майди, яъни планетадаги ичим- вонларнинг ДНК намуналари ажратилган
ширганини ёки бу чиқиндиларни лик сув захираларидан ортиқча ва ДНК секвенсияси якунланиши кутил-
манфий углеродли лойиҳалар фойдаланилмайди. Иккинчидан, моқда. Бироқ, баъзи намуналар, яъни
орқали компенсация қилганини кўллар саҳрода жойлаштирила- ушбу ҳудудда илк маротаба аниқланган
англатади. ди, кам ишлатиладиган табиий геккон аллақачон тўлиқ шифрланган, бу
ресурслардан фойдаланилади. эса ушбу турнинг жаҳон зоологияси учун
Углерод нейтраллигига эри- Бу жараён шунингдек, денгиз мутлақо янги тур эканлигини кўрсатади.
шишнинг 3 та асосий усули бор: қирғоғидаги сувларни шўрсиз- Қайд этилишича, мазкур янги гекконга
лантириш имконини беради. генетик жиҳатдан энг яқин турлар мам-
атмосферага чиқиндилар лакатнинг шимоли-ғарбий ва жануби-ғар-
миқдорини камайтириш ва «Иқлим ўзгариши муаммоси- бий қисмида яшовчи чийилдоқ гекконча
қайта тикланадиган энергия нинг табиий ечимлари одатда (Alsophylax pipiens) ва силлиқ гекконча
манбаларига – сув, қуёш ёки жуда катта кўламли ва иқтисодий (Alsophylax laevis) ҳисобланади.
шамол энергиясига ўтиш; томондан самарали ҳисобланади,
аммо бу усулда сўриб олинадиган
карбонат ангидридни ҳа- углерод миқдорини ўлчаш, баҳо-
водан сўриб олиш; лаш жуда қийин, – деб изоҳ берди

карбонат ангидрид миқ-
дорини камайтирувчи лойиҳа-
ларга сармоя киритиш орқали
компенсация қилиш.

6 www.ekogazeta.uz Oila va TABIAT Украинанинг биринчи президенти Леонид Кравчук вафот этди. Таҳлил
№ 18 // 2022 йил 12 май

Осмонга
ўрлаётган
озиқ-овқат нархлари

Йил бошидан буён муттасил давом этаётган
ўсиш қачон тўхтайди, тўхтайдими ўзи?

Инсониятнинг атроф муҳит ва табиат билан мувозанати издан мизга барча ўзимиздек тўкин-сочин буғдой ва ун экспортига чекловлар
чиқиши кўплаб экологик муаммолар, глобал миқёсда тоза ичимлик дастурхон атрофида яшаётгандек жорий этишни бошлаган. «Мазкур
сув етишмаслиги билан бир қаторда озиқ-овқат танқислиги ва етиш- туюлаверади. Аммо сал ўзимиздан чора ички бозорда тақчиллик юзага
маслиги каби оғир масалага сабаб бўляпти. Аҳоли сонининг муттасил ортиб вилоятларга, қўйингки Тошкент келиши ва ун ишлаб чиқариш корхо-
ўсиб бориши билан бирга ер ресурсларидан нооқилона фойдаланиш, шаҳридан унча узоқ бўлмаган Тош- налари зўриқишининг олдини олиш
ҳосилдор ерларнинг яроқсиз ҳолатга келиши, қурғоқчилик ва чўлла- кент вилоятига чиқсак ҳам ҳаминқа- учун керак», – деди Қозоғистон қиш­
ниш каби кўплаб омиллар озиқ-овқат етиштириш ҳажмининг тобо- дар яшаётган, нонуштасига шакар лоқ хўжалиги вазирининг биринчи
ра камайишига, талабнинг эса йилдан-йилга ошиб боришига сабаб ва нондан бошқа егулиги бўлмаган ўринбосари Айдарбек Сапаров.
бўляпти. БМТ маълумотларига кўра, дунёда 815 миллион киши тўйиб аҳоли қатлами борлигини билган
овқатланиш имконятига эга эмас. Мана шу маълумотнинг ўзиёқ дунё бўлардик. Ана шу ҳаммабоп маҳсу- Унинг таъкидлашича, 2022 йил
миқёсида озиқ-овқат муаммоси нақадар долзарблиги ҳақида тўлиқ лот бўлган шакар нархининг кескин 1 апрелда Ташқи савдо сиёсати ва
тасаввур бера олади. кўтарилиши ҳам аҳоли орасида турли халқаро иқтисодий ташкилотларда
қийинчиликларни келтириб чиқар- иштирок этиш бўйича идоралараро
Озиқ-овқат етишмаслиги муаммоси импорт қилинувчи барча товар ва моқда. Қолаверса, май-июнь ойлари комиссия 15 апрелдан 15 июнгача
ушбу маҳсулотлар нархининг мут- маҳсулотлар нархларига ўз таъсирини бекалар тили билан айтганда мураббо буғдой ва ун экспорти учун квоталар
тасил ўсишига, кўплаб мамлакатлар ўтказмоқда. ва компот ёпиш мавсуми ҳисобланади жорий этиш тўғрисида қарор қабул
ижтимоий-иқтисодий ҳаётига жиддий ва шу важдан ҳам шакарга талаб бир қилган. Буғдой учун квота 1 миллион
салбий таъсир кўрсатишига сабаб бўл- Расмий статистика асосидаги ҳи- неча баробарга ортиб кетади. Аммо тонна, ун учун 300 минг тонна этиб
моқда. Олимларнинг фикрича, глобал соб-китобларга кўра, охирги бир нархлар осмонга қараб учиб бораёт- белгиланган.
иқлим ўзгаришлари туфайли бундай йилда Ўзбекистонда кунгабоқар ёғи гандек гўё...
муаммоли вазият нормал ҳолатга ай- 26,9 фоизга, пахта ёғи 28,9 фоизга, Маълумот учун,
ланиб, ҳолатнинг бундан ҳам баттар шакар 36,6 фоизга, мол гўшти 8,5 фо- Шакар нархи йиллик нисбатда Ўзбекистон дон ва ун
бўлишига йўл қўймаслик – асосий изга қимматлашган. Жорий йилнинг олинганда 36,6 фоизга, 2021 йилнинг маҳсулотларининг
масалага айланмоқда. март ойида истеъмол секторидаги декабрь ойига нисбатан 14,5 фоизга, тахминан 90 фоизини
товарлар ва хизматлар ўртача 1,5 фо- жорий йилнинг март ойида эса 12,8 Қозоғистондан им-
– 2021 йилда нархи ошмаган изга қимматлашиб, йиллик инфляция фоизга қимматлашган. 2022 йилнинг порт қилади.
озиқ-овқатнинг ўзи қолмади. Бу даражаси 10,5 фоизга (мос равишда 30 март ҳолатига кўра, республи-
шакар, буғдой, гўшт, картошка, мак- озиқ-овқат маҳсулотлари сектори­ канинг марказий бозорларида 1 кг 2020 йилда Ўзбекистон томони Қо-
кажўхори ва ҳатто кофегача таъсир даги инфляция даражаси 14,5 фоизни шакар 8,5-14 минг сўм оралиғида со- зоғистондан 666,1 млн. долларга дон
қилди. Саналганларнинг аксарияти ташкил қилган) етди. тилмоқда. ва ундан тайёрланган маҳсулотлар
бўйича ҳосилдорлик қурғоқчилик (ун ва бошқа дон маҳсулотлари) сотиб
ёки ортиқча ёғингарчилик оқибатида Ўтган ойда нархлар Иқтисодий тараққиёт ва камбағал- олган бўлса, 2021 йилда дон маҳсу-
кескин пасайди, – дейди иқтисодчи ва тарифлар ўсишида ликни қисқартириш вазирлиги ушбу лотлари етказиб бериш ҳажми 648,3
Отабек Бакиров. – Энг ёмони, иқлим етакчи ўринларни ҳолатни Россия ҳукумати томонидан млн. долларни (умумий импортнинг
ўзгаришлари, логистика ва талаб- озиқ-овқат маҳсу- шакар экспорти учун жорий қилинган 97,9 фоизи), ун эса 92,9 млн. долларни
нинг ўзгариши муаммолари ёнига лотлари эгаллаб, ой чекловлар ва чакана савдо тармоғида ташкил қилди (97,2 фоиз).
давлатларнинг эгоистик сиёсати ҳам давомида уларнинг кутилаётган узилишлар сабаб ички
қўшилди. Аксар мамлакатлар вазият нархлари ўртача 2,5 бозорида сунъий талаб босимининг Бундан ташқари, Иқтисодий та-
фақат оғирлашиб боришини назарда фоизга ошганлигини ошиши билан боғламоқда. Қўшимча раққиёт ва камбағалликни қисқарти-
тутиб керагидан ортиқ захиралар кўришимиз мумкин. қилинишича, маҳаллий ишлаб чиқа- риш вазирлиги таҳлилларига кўра,
яратишни бошлади, бошқа тоифа риш қувватлари ички талабни тўлиқ жорий йилнинг 1-31 март кунлари
ҳукуматлар эса озиқ-овқат экспорти 2021 йилнинг март ойига нисбатан қондира олади. Биз ҳам ноилож шун- бозорда киви 2 500 сўмга, мандарин 1
бўйича савдо чекловларини тобора кунгабоқар ёғи 26,9 фоизга, пахта ёғи дай бўлишига умид қилиб қоламиз. 500 сўмга, мош 1 250 сўмга, картошка
кўпайтириб боришмоқда (Қозоғис­ нархи эса 28,9 фоизга ошган. 2022 (импорт), лавлаги, турп 500 сўмга
тон, Россия ва ҳатто Ўзбекистон йилнинг 30 март ҳолатига кўра, рес­ Нон ҳар бир хонадон аҳли учун кун- ҳамда гуруч (аланга) 250 сўмга арзон-
мисолида ҳам кўриш мумкин). Бу ўзи публиканинг марказий бозорларида далик сотиб олинадиган ва истеъмол лашган. Шу билан бир қаторда, узум 12
шундоқ ҳам мураккаб вазиятни янада 1 литр кунгабоқар ёғи 14-25 минг сўм қилинадиган муҳим озиқ-овқатлар 500 сўмга, булғор қалампири (қизил)
оғирлаштириши мумкин. оралиғида сотилаётган эди. Март ойи рўйхатига киради. Нонсиз на меҳмон 10 000 сўмга, бодринг (орзу нави) 8
давомида кунгабоқар ёғи 3,1 фоизга кута оласиз, на ўзингиз маза қилиб та- 000 сўмга, анор 5 500 сўмга, апельсин
Икки йиллик пандемия ва пост- қимматлади. омланасиз. Хуллас, нон халқимизнинг ва булғор қалампири (яшил) 5 000
пандемия муҳитида нафақат об-ҳа- асосий истеъмол қиладиган маҳсулот- сўмга, помидор 4 000 сўмга, нўхот 3
во ўзгаришлари, балки логистика Маълумот учун, 1 апрелдан бошлаб ларидан бири. Аммо ўтган ойда бир 000 сўмга, саримсоқ пиёз 2 500 сўмга,
занжирларининг узилиши, истеъ- Россиядан хорижга кунгабоқар экс- қоп буғдой уни нархи камида 80-100 қовун, гуруч (лазер) ҳамда помидор
молчиларнинг озиқ-овқатга бўлган порт қилиш тақиқланди. Шунингдек, минг сўм атрофида қимматлаган. Бу (пушти) 2 000 сўмга, пиёз 1 200 сўмга,
талабидаги кескин бурилиш ҳам му- 15 апрелдан кунгабоқар ёғи экспорти- эса нон маҳсулотлари нархига сези- нок ва лимон 1 000 сўмга ҳамда карам
аммо ипини тобора таранглаштириб га 1,5 млн. тонналик квота киритили- ларли таъсир кўрсатиб, аҳоли орасида 850 сўмга қимматлашган.
юборди. Биргина Украинадаги уруш ши мумкин. Чекловларнинг 31 бироз саросимага сабаб бўлмоқда.
оқибатлари туфайли эса март ойида августгача амал қилиши кўзда Ёз фасли – Ўзбекистон аҳли учун пи-
жаҳон бозорида буғдой, маккажўхори тутилган. Ўзбекистонда ўсим- Мамлакатимиз учун буғдой ва ун- шиқчилик ойи. Мева-сабзавот
ва ўсимлик ёғи нархлари рекорд да- лик ёғига йиллик эҳтиёжнинг нинг асосий экспортёрти бўлган Қо- эса аҳоли истеъмол қиладиган
ражага кўтарилди, дея маълум қилди ярмига яқини импорт ҳисобига зоғистон эса жорий йил 15 апрелдан озиқ-овқатнинг асосий қис-
БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжа- қопланиши, умумий импорт- мини ташкил қилади. Бироқ
лиги ташкилоти. Шунингдек, шакар, нинг эса қарийб 2/3 қисми ун, ёғ, шакар, тухум, сариёғ
гўшт ва сут маҳсулотлари нархлари Россия ҳисобига тўғри келиши каби кундалик истеъмол қи-
индексида сезиларли ўсиш кузатил- ички бозордаги нархлар қим- линадиган маҳсулотлар нар-
ган. Бу иқсодий бўҳрондан Ўзбекистон матлашишига таъсир ўтказмай хининг кескин ошиб кетиши
озиқ-овқат бозори ҳам четда эмаслиги қолмаяпти. юртдошл­ аримиз орасида хаво-
барчамизни жиддий ташвишга соли- тир уйғотиши тайин. Бундай
ши аниқ. Аҳолимиз орасида фақат бўлмаслиги учун ҳукуматимиз
ширинчой ва нон ҳисобига кун томонидан тезкор чора-тадбир-
Айниқса, Россия ва Украина ўртаси- кўрадиган қатлам анчагина лар ишлаб чиқилишига умид
даги жанговар ҳолат туфайли жаҳон салмоқли рақамни ташкил қилиб қоламиз.
иқтисодий ҳаётида мисли кўрилмаган қилади. Пойтахтда яшаб кўзи-
бурилишлар ва кескинликлар куза- Саида ИБОДИНОВА
тилмоқда. Бу сиёсий жараён юртимиз-
даги озиқ-овқат, умуман ташқаридан

Депутат минбари Энди масофавий тўловлар учун ҳам кешбэк ҳисобланади. Oila va TABIAT www.ekogazeta.uz 7

№ 18 // 2022 йил 12 май

Лабгардонга Сайёр қабулда
сув келди
ечимини
Давлатимиз раҳбари айтганидек, «Депутат топаётган
бўлиш, халқ ишончини қозониш ва уни муносиб муаммолар
равишда оқлаш – бу осон эмас. Бундай шараф ҳар
кимга ҳам насиб этмайди. Депутат – фикри-зик­ Халқимизда «бош омон бўлса дўппи топи-
ри билан халққа энг яқин одам, доимо эл-юрт- лади», деган омади бир гап бор. Дарҳақиқат,
нинг ташвиш ва муаммолари билан яшайдиган, инсон тирик ва соғ-саломат бўлса ҳар қандай
катта билим ва тажрибага эга бўлган шахс». муаммонинг ечими топилади, қийинчилик­
лар аста-секин ортда қолиб, ҳаммаси ўз
Дарҳақиқат, халқ уларга бежиз катта Уйингизда бир «Лабгардон» маҳалласи аҳоли, айниқ- изига тушади. Баъзан ана шундай ташвиш­
ишонч билдирмаган. Ўзи дуч келаётган кун сув бўлмас- са бекалари анчадан буён ана шундай лардан ўтишда кимнингдир ёрдамига, озги-
муаммолар ечимига мутасаддилар эъти- лигини тасаввур сув муаммосидан қийналиб келишарди. на суянчи, биргина йўл кўрсатишига эҳтиёж
борини қаратишда, кўп-кўп масалалар қилиб кўринг. Бунга сабаб эса сув чиқарадиган насос­ сезилади.
ҳал этилишида депутатдан имдод кутади Ичиш учун амаллаб нинг ишдан чиққанлиги бўлган. Муаммо-
сайловчи. У эса шу халқнинг вакили сифа- ташиб келарсиз, ни бартараф қилишда ёрдам сўраб аҳоли Ўзбекистон Экологик партиясидан Олий
тида аҳоли манфаатларини ўйлаб таклиф, аммо идиш ювиш, Ҳусанбой акага мурожаат билан чиқди. Мажлис Қонунчилик палатаси депутати Ис-
муаммо ва мурожаатларини тинглаб, шу уй-рўзғор ишлари, Депутат «Сувоқава» корхонаси туман лом Хушвақтов томонидан Чироқчи туманида
асосда фаолият олиб бориши шарт. тозалик-озодалик бўлими билан боғланиб, аҳолининг ил- аҳоли учун ташкил қилинган сайёр қабулда
учун озмунча сув тимосини уларга етказди ва қарийб беш фуқаролар дарди тингланди, муаммолари
Ўзбекистон Экологик партиясидан керакми? Унча мингга яқин инсонларнинг хонадонида ўрганилди. Кимларнингдир муаммоси ечими
халқ депутатлари Асака туман кенгаши- сувни ташиб кел- яна зилол сув пайдо бўлди. учун бир яхшилик турткиси берилди. Сайёр
га сайланган Ҳусанбой Дадабоев аҳоли тиришни тасаввур қабул туман Халқ қабулхонаси ҳамда туман
ишончини қозониб келаётган ана шун- қилишнинг ўзи Аслида ҳам депутатнинг иши маж- Бандликка кўмаклашиши марказида турли
дай депутатлардан бири. «Лабгардон» қийин. лисларда қўр тўкиб ўтиршу, фақат турли соҳа мутасаддилари ҳамроҳлигида ўтказилди.
маҳалла фуқаролар йиғинида истиқомат туман тадбирларда иштирок этиш эмас.
қилувчи тўрт мингдан ортиқ аҳоли бу Унинг вазифаси ўзини сайлаган халқнинг Бугун халқимиз орасида бошимда бошпа-
инсонни узоқ йиллар дуоларида тилга ишончини оқлаш, кичкина бўлса ҳам оғи- нам бўлсин, дея кунни тунга улаб, тинимсиз
олса не ажаб. рини енгил қилишдир. меҳнат қилаётганлар оз эмас. Афсуски яшаш,
ижара ҳақи, еб-ичиш, кийиниш, болалар учун
Бир кўнгилни Муаммолар ажратиладиган ҳаражатлар – хуллас булар-
обод қилиб... билан юзма-юз дан орттириб уй-жой олиш осонмас. Қабулга
ана шундай уй-жой билан таъминлаш масала-
Ногиронлиги бўлган шахслар учун ҳам бугун Фуқаролар томонидан келиб тушаётган мурожаатларни сида келганларнинг шарт-шароити, оилавий
кўплаб имкониятлар яратилиб, уларнинг қулай ўрганишда халқ депутатлари Хоразм вилояти Янгиариқ туман аҳволи ўрганилди. Уларнинг муаммосини
яшаши учун алоҳида эътибор бериляпти. Улар- кенгашига Экопартиядан сайланган Барно Қўчқорова ва Қам- ижобий ҳал қилиш бўйича ечим изланди ва
нинг бандлигини таъминлаш, касбга йўналтириш бар Шожонов ҳам бугун кўпчиликка намуна бўлмоқда. Улар тегишли тартибда ҳужжатлар расмийлашти-
борасида ҳар бир ташаббус давлат томонидан сайловолди дастурида қўйилган мақсадлар амалга ошиши рилди.
қўллаб-қувватланяпти. Бу борада олиб борила- учун мунтазам равишда учрашувлар ўтказиб, аҳолининг дар-
ётган хайрли ишлардан депутатлар ҳам четда ду ташвишларига қулоқ тутмоқда. Уларни қийнаётган муам- Бундан ташқари ижтимоий ҳимояга
қолаётгани йўқ. молар ижобий ечим топиши учун ҳаракат қилмоқда. муҳтож кишилар, ёлғиз қариялар, боқув-
чисидан маҳрум бўлганлар, ёлғиз ота ёки
Ўзбекистон Экологик партиясидан Олий Мажлис Бу икки депутат яқинда ана шундай эзгу ниятда Янгиа- оналарни қийнаётган муаммолар билан ҳам
Қонунчилик палатаси депутати М.Ҳожиматов ҳам риқ тумани «Гулбоғ» маҳалласида истиқомат қилувчи аҳоли танишилди. Уларнинг молиявий аҳволини ях-
бу эзгу ишларга ўз ҳиссасини қўшиш мақсадида вакиллари билан учрашди. Очиқ ва самимий мулоқот тарзида шилашга кўмаклашиш бўйича ўзаро муҳока-
муҳтожларга беминнат ёрдам қўлини чўзиб кел- ўтган суҳбат давомида маҳалладаги энг муаммоли масала- малар ўтказилди. Фуқароларнинг ҳунари бор
моқда. Яқинда Наманган шаҳар «Лола» маҳалла лардан бири – Шижоат кўчасида, 16 хонадон яшовчи икки ё йўқлиги, нималарга қизиқиши, мақсадлари
фуқаролар йиғинида ўрганиш ишлари олиб борган қаватли уйлар ёнидаги канализация қудуғининг анчадан бери бўйича маълумот олиниб, ижтимоий ҳола-
депутат, аҳолини қийнаётган муаммолар билан яхши ишламаётгани айтилди. Канализация қудуғининг яхши тини яхшилаш йўлида тавсиялар берилди,
бирга, ногиронлиги бор шахсларнинг ижтимоий ишламаслиги эса ён-атрофга чидаб бўлмас даражада ёқимсиз кўмаклашиш бўйича эса аниқ қарорлар қабул
ҳимояси билан ҳам астойдил қизиқди. ва бадбўй ҳид тарқалишига сабаб бўлмоқда. қилинди.

Жумладан, ушбу маҳаллада истиқомат қилувчи Депутатлар тезкорлик билан бу муаммо сабабларини ой- Саломатлигида муаммоси борларнинг
ногиронлиги бўлган шахснинг ногиронлар арава- динлаштиришди. Носозликка канализация қудуғининг устки реабилитацияси, тиббий кўрикдан ўтиши ва
часига муҳтожлиги, бу борада қилган мурожаати бетон қисми ўпирилиб тушгани туфайли ифлос сувлар атрофга даволаниши ҳам алоҳида ўрганилди. Бу маса-
билан танишди. Фуқаронинг ҳолидан хабар олиб, чиқиб кетганлиги аниқланди. Бу эса шу ердаги аҳолининг са- лага эса пойтахтдан келган мутахассис-шифо-
дилдан суҳбатлашди. Аравача билан таъминлаш ломатлигига ёмон таъсир қилиши табиий. Қолаверса, болалар корлар ёрдами билан ижобий ечим топилди.
бўйича Наманган вилоят тиббий-ижтимоий хизмат- ўйингоҳи бўлмаганлиги сабабли кўчада ва қудуқ атрофида
ларни ривожлантириш бошқармасига мурожаат ўйнаб юрган болаларнинг унга тушиб кетиш эҳтимоли ҳам Аҳоли бандлигини таъминлаш бугун
билан чиққат депутатнинг ҳаракати беиз кетмади. юқори экани қайд этилди. камбағалликка қарши курашда муҳим омил
Тез орада муҳтож фуқарога янги ногиронлик ара- саналади. Шу маънода депутат сайёр қабулда
вачаси тақдим қилинди. Мутасадди идоралар раҳбарлари билан ҳамкорликда ушбу ишсиз фуқаролар билан ҳам обдон суҳбат
муаммоларни бартараф этиш чораларига киришилди. Керакли қурди. Уларни касбга йўналтириш, зарур
Энди бу инсон ҳам жамиятдан тамоман ажралиб ташкилотларга депутатлик сўровномалари юбориладиган бўл- бўлса касбга ўқитиш ва келгусида бандлигига
қолмайди. Бемалол табиат қўйнида юриши, маҳал- ди. Хуллас, Экопартия депутатлари ташаббуси билан аҳолини кўмаклашиш бўйича келишиб олинди.
ла кўчаларини сайр қилиб, қўни-қўшнилар билан қийнаётган яна битта муаммо тез орада ечим топади.
суҳбатлашиши, тоза ҳавода нафас олиб, кўнгил Депутат билан учрашувда кредит ва
ёзиши мумкин. Бир кўнгилнинг обод бўлгани шу, Эълон! таълим масалаларида мурожаат қилганлар-
бунинг учун депутатнинг биргина ҳаракати кифоя нинг ҳам арз-доди назардан четда қолмади.
қилди. Тошкент шаҳар, Олмазор туманида хусусий амалиёт би- Асосийси, мурожаат билан умид боғлаб келган
лан шуғулланувчи нотариус Ахрарова Замира Бахром қизи ҳеч бир фуқаро умидсиз кетмади. Қўлларини
томонидан Тошкент шаҳар, Олмазор тумани, О.Бобожоно- очиб, юрт тинчлигини сўраб, саховатли ва
ва кўчаси 52-уйда истиқомат қилган марҳум Набиходжаев халқ билан яқин бўлаётган инсонлар ҳақига
дуолар қилишди.
Саидазимхужа Асходжаевичнинг мерос иши кўрилади.
“Sozlovchi-1” МЧЖ, “Lady oil NSA” МЧЖ, “OMADLI KAPITAL” Ўзбекистон Экологик партияси
МЧЖларнинг кредиторлик қарзлари бўйича даъвогарлар Қашқадарё вилоят кенгаши партия

бир ой муддат ичида мурожаат қилишлари мумкин. ташкилоти матбуот хизмати

8 www.ekogazeta.uz Oila va TABIAT Ўзбекистон четдан апелсин импорт қилишни кўпайтирди. Томорқа
№ 18 // 2022 йил 12 май

«Кумуш тола» ортидан

омлииналётлгаинардлар

«...Ҳар кунгидек дарсларга тайёрланиб, оппоқ кофта, қора юбкада мак- Узум сақлашда
табга келдик. Иккинчи дарсимиз бекор қилиниб, устозимиз ҳаммага пилла
теришга ҳашарга боришимиз кераклигини айтди. Хуллас мактаб формасида, «олтиариқча
елкамизга сумкаларни осганча устоз ҳамроҳлигида қишлоғимиздаги бир хо- инновация»
надонга бордик. Ерга эски гилам солинган, устига чанги билиниб турадиган
эски, афтидан анчадан буён ишлатилмай омборда ётган кўрпача тўшалган-
ди. Сумкаларни бир четга қўйиб, ўртага уйиб қўйилган пиллани тозалашга
киришдик. Ўша куни дарсимиз мавзуси ҳам, баҳойимизу ўрганганимиз ҳам
пилла бўлди. Хуллас, ҳар баҳор пилла мавсуми мактабдаги дарслар ким-
нингдир уйида ҳашар пилласини териш билан ўтарди».

Бу анча йиллар олдинги бир лавҳа. ҳам эътибор қаратиш керак. Шунинг­ ёхуд катта боғбон Ҳусанбой
Бир вақтлар пилла боқишни кўплар дек, уруғга ўз вақтида озуқа бериш Ғофуров хонадонидаги мўъжиза
истамасди. Кўпинча мажбурий тарзда ҳосилни вақтида олиш гаровидир. Бу-
берилар, қишлоқ одамлари план тўл- нинг учун ўртача 1,5-2 соат оралиғида Ер билан тиллашиш, ундан бир йилда уч-тўрт маротаба ҳосил олиш ҳам
дириш учунгина ноиложликдан ипак уруғларга тут барглари бериб туриш, аслида бир мўъжизадир. Олтиариқнинг ҳар бир даласи, ҳар бир ҳовлисида
қуртига қарарди. Ҳосилни йиғишга озуқаси тугаб қолмаслигини назорат ана шундай мўъжизага гувоҳ бўлишингиз мумкин.
келганда қўни-қўшни, қариндош қилиш керак.
уруғдан ёрдам сўраларди. Баъзан Яқинда Давлат экология қўмитаси Узумчилик бизга ота касб, шу билан бир-
бу ишларга мактаб ўқувчилари ҳам – Пиллачиликда қандай уруғдан раиси Нарзулло Обломуродов Олтиариқ га, сердаромад соҳа. Биз фақат узумдан
жалб қилинар, боиси бу иш учун фойдаланиш ҳосилдорликни ошир- тумани «Чинор таги» МФЙ ҳудудида ис- олинадиган даромадга қараб қолмаймиз.
пиллачилар даромад қилолмасди. Кўп моқда? тиқомат қилувчи тажрибали миришкор Ҳозирда узум билан бир ерда цитрус
ҳолларда арзимаган пул эвазига ишла- Ҳусанбой Ғофуров хонадонидаги узумчи- мевалар ҳам етиштиряпмиз. Хонадони-
ган ёки умуман фойда олмай қолган – Хозирда асосан Хитойдан келти- лик боғида бўлиб, бу ерда парваришлана- миздаги узумларни бир неча йиллардан
пиллакорлар бўлган. риладиган уруғлар пиллачиликда кенг ётган узум ва кўчатлар, хусусан, цитрус буён «токнинг устида сақлаш» келяпмиз.
фойдаланилмоқда. Уни боқиш жараё- мева дарахтларини кўздан кечирди. Узум парваришига алоҳида эътибор қа-
Сўнгги йилларда соҳада мавжуд ни 26-28 кун бўлиб, шу муддат ичида ратамиз. – дейди миришкор боғбон.
муаммо ва камчиликлар ҳал этилиб, уруғ озиқланиб, пилла ўрамоқда. Хонадонда узумни қишин-ёзин сўри-
пиллакорларга янгидан-янги имкони- токларда мавсумий сақлаш, уларнинг – Узумчилик билан
ятлар яратилмоқда. Халқимиз орасида – Хорижий ва маҳаллий уруғнинг ҳозирги ҳолати, шунингдек, Ўзбекистон шуғулланишни бош­
«кумуш тола» дея қадрланадиган фарқи нимада? иқлимига мос бўлган дарахт ниҳолла- лаганимга 50 йил
пилла ортидан бугун айримлар катта рини қандай парвариш қилиш, уларни бўлди. Ҳар қандай
даромад олмоқда. Пилла боқишда тад- – Биринчи фарқ озуқа истеъмоли- етиштириш доирасида қилинаётган соҳанинг ҳам ўзига
биркорлик йўналиши каби астойдил да. Хорижий уруғлар маҳаллийсига ишлар билан танишди ва миришкор яраша оғир ва енгил
меҳр бериб меҳнат қилмоқда. нисбатан камроқ озуқа талаб қилади. боғбоннинг тажрибалари бўйича фикр томонлари бор.
Масалан, бир қути хитой уруғини алмашди.
– Бу йил ҳар бир килограм пиллага пилла ҳолига келтириш учун 700- Ҳар бир соҳада изланиб турмасангиз,
24 минг 700 сўмдан ўртача нарх бел- 800 килограмм барг кетса, маҳаллий Дарҳақиқат, бугунги кунда мазкур замондан орқада қолиб кетишингиз ҳеч
гиланган бўлиб, давлатимиз раҳбари- уруғларни боқиш учун 1 тонна ва хонадонда 0,02 га майдонда узумзор гап эмас. Изланишлар самара бериб, 15-
нинг бевосита ташаббуси билан яна 5 ундан кўпроқ барг сарфланади. Хори- ташкил этилган бўлиб, қолган бўш ерла- 20 йилдан буён «бакалашка» услубида
минг сўмдан субсидия ҳам ажратил- жий уруғлар тезроқ пилла ўрайди ва рида 150 дан ортиқ цитрус мева ҳамда узумларимизни май ойигача асл ҳолидек
моқда, – дейди Самарқанд вилояти сифати ҳам юқорироқ бўлади. Очиғи, манзарали дарахт кўчатлари парвариш сақлашга эришиб келмоқдамиз.
Жомбой туманида яшовчи 22 йиллик маҳаллий уруғлардан ҳам боқиб кўр- қилинмоқда.
тажрибага эга пиллакор Жамила ганмиз, лекин хитой уруғи юқорида Дарҳақиқат, ҳозирги кунда излаган
МУХТОРОВА. – Демак биз қарийб 30 тилга олинган сифатлари билан аф- Устозлардан бири ёзганидек, агар имкон топяпти. Интилган, изланган
минг сўмдан ҳар бир килограмм пилла залроқ, ҳосилдорлиги ҳам юқорироқ Олтиариқ кўчасида машинадан бир кафт инсон ҳар ишнинг чорасини қилиши
учун фойда олишимиз мумкин. Бу пил- бўлди. Жумладан, бир қути уруғ 19-20 тупроқ тушиб қолса, тадбиркорлар ўша мумкинлигига олтиариқлик Ҳусанбой
лачиликни қўллаб-қувватлаш йўли- граммни ташкил этса, ундан камида жойда ҳам бир нима экиб кўкартиради. ота каби боғбонлар мисолида кўриб ту-
даги муҳим қадамдир. Яна бир яхши 60-70 килограмм пилла олиш мумкин. Ҳақиқатан, олтиариқликлар ерни эъзоз­ рибмиз.
томони, пиллачилик билан шуғулла- лайди ва шунга яраша унинг роҳатидан
надиганлар ҳам энди нафақа учун иш ТОМА-ТОМА КЎЛ БЎЛУР... баҳраманд бўлиб келяпти. Айни кезда «Иқлим ўзгаргани боис парвариш ҳам
стажига эга бўлишади. Масалан, бир Пиллачиликдан олинадиган да- туманнинг қай бир ҳудудига борманг, ҳар йили ўзгариб туради. Фаолиятимиз-
ой пилла парваришлаган фуқарога ромад бир қарашда кўзга кўринмас, кенг кўламли ободонлаштириш, бунёдкор- га иқлим шароити чамбарчас боғлиқ.
(ишчимизга) бир йиллик иш стажи арзимасдек туюлиши мумкин. Бироқ лик, яратувчанлик ишларининг устидан Узумларнинг йилдан-йилга ҳосилдорлиги
ёзилмоқда. Бу эса халқнинг ишончи, килограммига қарийб 30 минг сўмдан чиқасиз. камайиб боряпти. Сабаби – иқлим ўзга-
пилла саноатининг ривожига хизмат ҳақ тўланса, 100 килограмдан 3 мил- риши, турли касалликларнинг кўпайиб
қилади. Ҳеч қаерда ишламайдиган лион сўм, 1 тоннасидан эса 30 милли- Ҳа, Ўзбекистон халқ шоири Анвар кетиши. Ўтган йили негадир узумлар ҳар
фуқаролар уйда ўтириб пилла қараб, он сўмга яқин даромад қилиш мумкин Обиджон таъкидлаганидек, олтиариқлик­ йилгидан кўра кам ҳосил берди. Ёшлиги-
ҳам даромад қилиши, ҳам иш стажига бўлади. Бу борада Қорақалпоғистон лар иш билгич халқдир. Бунга Ҳусанбой мизда ноябрь ойида ҳам узум барглари
эга бўлиши мумкин. Республикасидаги «Беруний Агропил- Ғофуров хонадонида ҳам гувоҳ бўлиш ям-яшил бўлиб барқ уриб турарди, бир
ла» масъулияти чекланган жамияти мумкин. неча йиллардан буён айни мева ғарқ
– Яхши ҳосил олиш учун нималар- томонидан эришилаётган натижалар пишадиган июнь ойидаёқ барглари
га эътибор қаратиш лозим? ҳавас қилгудек. Улар томонидан 2021 Ҳусан отанинг томорқасидан бир сарғайиб сўлиб боряпти», – дейди узум-
йилда 143 тонна пилла тайёрланган қарич бўш жой топа олмайсиз. Томорқа чилик сирларини бўлишар экан Ҳусанбой
– Пилла етиштиришда энг биринчи бўлиб, ҳосил экспортидан 648 минг узум боғ билан кўзни қувонтирса, узум- Ғофуров.
масала уруғнинг сифати билан боғлиқ. АҚШ доллари фойда кўрилган. 2022 лар орасидан танаси тепага қараб ин-
Уруғ олишда сифатига аҳамият бериш йилга эса 154 тонна пилла етиштириш тилиб, сўриток устида ҳосил бераётган Олтиариқлик оддий, заҳматкаш бир
яхши ҳосил олиш омилидир. Уни режалаштирилган. олмаю киви ва бошқа мевали дарахт- ўзбек хонадон аҳлининг тиришқоқлиги,
парваришлашда ҳароратнинг нормал Бир ўйлаб кўринг, 1 тонна пилла- лардан ҳам яхшигина ҳосил олинмоқда. меҳнатсеварлиги ҳар қанча таҳсинга
бўлиши, яъни пилла сақланадиган дан қарийб 30 миллион сўм фойда Буни ҳақиқий «олтиариқча инновация» лойиқ. Уста боғбон етиштираётган сар-
хона ҳарорати ўртача ва доимий бир кўрилса 154 тоннаси қанча бўлади? деса бўлади. хил узумлар бугун юртимиз ва хорижда
хил бўлиши лозим. Хонадаги намликка Ҳа, тома-тома кўл бўлур дея шуни ай- ҳам ҳаридоргир. Ҳусанбой Ғофуров каби
тадилар-да. Қувонарлиси, пиллачилик Катта боғбон дея эътироф этилувчи ер билан қалбдан тиллашаётган мириш-
ортидан Беруний туманидаги энг чек- Ҳусанбой ота хонадонида йил ўн икки корлардан эса ҳар қанча ҳалол меҳнат
ка ҳудудларда яшовчи «Аёллар дафта- ой банди қуримаган узум сақланади. қилиш сирини ўрганса арзийди.
ри», «Ёшлар дафтари»га киритилган Деҳқоннинг таъкидлашича, узумни
фуқаролар ва ишсиз аҳоли бандлиги сақлаш йўллари борасида узоқ йиллар Шохсултон ТЎХТАМАТОВ
таъминланмоқда. изланишлар олиб борилиши ҳозирда
ўз мевасини бериб турибди. Не ажабки
Ноилахон АҲАДОВА, узумлар йил давомида янги узилгандек
«Оила ва табиат» мухбири табиий ҳолатда сақланмоқда.

– Олтиариқликлар ерни эъзозлашади.

Бу – долзарб Олимлар чақалоқларнинг тўсатдан ўлими Oila va TABIAT www.ekogazeta.uz 9
синдроми сабабини топди.
№ 18 // 2022 йил 12 май

Эски дард, эски муаммо:

кимнингМактаб ва синфхоналар таъмири
чўнтагидан?

Янги ўқув йили ниҳоясига ета бошлаган сари ота-оналар ташвиши янада
ортади. Фарзандларининг таълим-тарбияси, имтиҳондан ўта олиш ёки
ўта олмаслигини ўйлаб хавотир ва ташвишда бўлади деганлар адашади.
Бу аслида фарзанди мактабга борадиган ота-оналар учун янги харажатлар

китобининг очилиши билан бевосита боғлиқ, десак хато бўлмайди.

Ҳар йили май-июнь ойларида мактаб «ҲОМИЙ»ДАН ҲОМИЙНИНГ бўйича ишларни молиялаштириш ҳисобла- кўрсатилгани боис вазирлик матбуот
таъмири, имтиҳонларга пул йиғиш каби ФАРҚИ БОР ниши белгиланди. хизмати билан ҳам боғландик. Жавоб
мавзулар анчайин жонланиб, ота-оналар- эса «Қайси жамғарма, бу йил Пре-
нинг бу борадаги мурожаатлари ҳам кўри- Умумий ўрта таълим муассасасининг Бу борада Вазирлар Маҳкамасининг зидентимиз ташкил қилинади деган
ниб қолади. Ҳар баҳорда шу бўлар такрор Кузатув кенгаши ҳақидаги намунавий 2019 йил 22 февралда «Ўзбекистон Рес­ жамғармами?» дея ўзимизга қайтган
деганларидек, бу муҳокамалар оммавий низомда шундай дейилган: «Таълим публикаси Халқ таълими вазирлиги ҳузу- савол билан якун топди. Узоқ қиди-
ахборот воситаларида ҳам қайта-қайта муассасасида ўқувчилар ва уларнинг ридаги Халқ таълимини ривожлантириш рувлар натижасида топилган телефон
тилга олинади. Мутасаддиларнинг бу қо- ота-оналаридан турли хил сабаблар жамғармаси ва Бюджетдан ташқари орқали қўнғироғимизга эса «Жамғарма
нунан ман этилгани ва шундай ҳолатлар билан Кенгаш аъзолари, таълим муас- республика мақсадли китоб жамғармаси тугатилганига икки йил бўлди-ку...»
аниқланса тегишли тартибда қонуний сасаси раҳбари ва бошқа ходимлари фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги қа- деган жавобни олдик.
чора кўрилиши ҳақидаги «шаблон» муно- томонидан пул маблағларини йиғиш рори ҳам чиқди. Ушбу ҳужжатда, биз тилга
сабати янграйди. Аммо мактабларда таъ- қатъиян тақиқланади». Дарҳақиқат, бу олаётган жамғарманинг асосий вазифалари Хўш, Халқ таълимини ривожлан-
мирлаш учун, якуний имтиҳонлар олдидан тақиқланганини барча билади, амалда белгилаб берилди. Жумладан, таълим муас- тириш жамғармаси қаерда? Чиндан
совға ва бошқа майда-чуйда ташкилий эса яна ва яна дуч келинаверади. Бунга сасаларини қуриш, реконструкция қилиш, ҳам ташкил этилган, рўйхатдан ўтган
ишлар учун пул йиғиш жараёни ўз ўрнида ҳомийлик бўйича истисно ҳолат гўёки йўл мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш (қў­ бўлса, аммо бирор амалий иш кўрсатиб
давом этаверади. Хўш, бунга сабаб нима? очиб бераётгандек. Жумладан, мактабга шимча жиҳозлаш) учун маблағларни жам- улгурмай бир йилда тугатилганми? Нима
Қонунан тақиқланган иш нега амалда ҳеч кўрсатиладиган ҳар қандай ҳомийлик лаш, тасдиқланган манзилли дастурларга учун расмий сайти ташкил қилинмаган?
тақиқланмаяпти? Ота-оналар шунча норо- ёрдами, хоҳ у ота-она томонидан ёки мувофиқ умумтаълим муассасаларини Нима учун муҳим вазифаларга эга жамғар-
зи бўлишса-да нега яна фарзандини қўлига ҳомийлик ташкилоти томонидан бўлсин, қуриш, реконструкция қилиш ва мукаммал ма фаолияти бир йилда якунланган? Ёки
пул тутқазиб бериб юборяпти? ихтиёрийлик асосида амалга оширилади таъмирлаш, шу жумладан, зарур ҳолатлар- ўзини оқлай олмаганми?..
ва унинг мақсадли сарфланиши устидан да ўқув корпусларини ўқув устахоналари
ҚОНУН НИМА ДЕЙДИ? таълим муассасасидаги Кузатув кенгаши ва лабораториялар билан кенгайтириш, Наҳотки Халқ
назорат олиб боради. Шундай экан ҳар спорт заллари ва майдончаларини ҳамда таълими вазирли-
Ўзбекистон Республикаси Консти- қандай йиғимни «ҳомийлик» деб аташ ва бошқа инфратузилма объектларини барпо ги ходимларининг
туциясида ёки «Таълим тўғрисида»ги вазиятдан осон қутилиш қонунга қанчалик этиш бўйича ишларни молиялаштириш ҳам ўз тизимидаги
қонунда келтирилган бепул таълим олиш тўғри келади? жамғарманинг вазифасига киритилди. Шу- жамғармадан хабари
ҳуқуқи ҳақида гапирмай қўяқолайлик. нингдек, замонавий талабларни ҳисобга ол- бўлмаса?
Дарҳақиқат, юртимизда бепул ўрта таълим Биз бу билан мактаблар таъмирланма- ган ҳолда ва тасдиқланган нормативлардан
кафолатланган, бироқ мактаб харажатла- син, демаймиз, болаларимиз албатта энг келиб чиқиб, умумтаълим муассасаларини Дарвоқе, вазирлик расмий сайтида на
ри, унинг моддий техник баъзаси, таъмир- яхшисига муносиб. Бироқ ота-оналарнинг ўқув-лаборатория, илмий ва ишлаб чиқа- тизимдаги ташкилотлар рўйхатидан, на
ланиши, реконструкцияси ҳам борлигини оилавий шароитини ҳам ҳисобга олиш, риш ускуналари, мусиқа асбоблари, спорт бошқа жойдан бу жамғармани қидириб
ҳисобга олсак, гап яна маблағга бориб ҳақиқий маънода ҳомийларни жалб қилиш ускуналари ва анжомлари, компьютер тех- топа олдик. Бу эса унинг фаолияти якун-
тақалади. Амалда умумтаълим муассаса- мақсадга мувофиқ бўларди. Зеро юрти- никаси ҳамда ўқув ахборот-коммуникация ланганлигига яна бир далил. Аммо нега?
ларини молиялаштириш давлат бюджети мизда ана шундай саховатли инсонлар технологияларининг бошқа элементлари, Саволлар кўп, жавоб эса...
маблағлари ҳисобидан амалга оширилиши ортидан мактабларга ҳатто компьютерлар шунингдек, ўқув-тарбия жараёни учун за-
қонунлар билан мустаҳкамлаб қўйилган. ҳам олиб берилмоқда. рур мебель ва анжомлар билан жиҳозлашни ЎЗГАРМАЙДИГАН «АНЪАНА»
Аммо юртимизда мавжуд мактаблар сони (қўшимча жиҳозлашни) молиялаштириши
кўплигини ҳисобга олсак барчасини бара- ЖАМҒАРМА ҚАЕРДА? лозим эди. Аммо... Ўшанда Ўзбекистон Республикаси Молия
вар таъмирлаш ёки реконструкция қилиш вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқа-
имконсиз. Ўқув йили давомида эса синф Ўзбекистон Президентининг 2018 йил 5 БИР ЙИЛДА ЯКУН ТОПДИМИ? ри Таълим ва тиббиёт муассасаларининг
деворларида ранг ўчиши, парта-столлар сентябрдаги «Халқ таълими тизимига янги моддий-техника базасини ривожлантириш
жорий таъмирталаб ҳолатга келиши таби- тамойилларни жорий этиш чора-тадбирла- Бу ҳақида тўлиқроқ маълумот олиш жамғармасининг умумтаълим мактаблари
ий. Болаларнинг ҳаммаси ҳам намунали, ри тўғрисида»ги қарорига мувофиқ Халқ учун ушбу жамғарма билан боғланишга бўйича актив ва пассивлари Ўзбекистон
мактаб мулкига зарар етказмайдиган дея таълимини ривожлантириш жамғармаси ҳаракат қилдик. Ижтимоий тармоқлардаги Республикаси Халқ таълими вазирлиги
олмаслигимиз аниқ. Шундай экан иста- ташкил этилди. қидирувлар натижаси эса анча бесамар ҳузуридаги Халқ таълимини ривожлан-
сак-истамасакда янги ўқув йили учун ҳеч кетди. На расмий сайт, на улар томони- тириш жамғармасига ўтказилиши ҳам
бўлмаса синф деворларини оқлашга тўғри Жамғарманинг дан амалга оширилган бирор иш ҳақида белгиланган эди. Хуллас ўтган давр ичида
келади. асосий вазифала- маълумот топа олдик. Қўнғироқ учун ҳам нима бўлгани, жамғарма қандай фаолият
ридан бири этиб жамғарманинг ҳеч қандай телефон рақами юритиб, нима сабабдан ёпилгани бизга
Маълумки, ҳар бир мактаб йил давомида умумтаълим муасса- топилмади. «Эҳтимол ёпилиб кетгандир» қоронғу. Бироқ бу таълим муассасалари
тасдиқланган харажатлар сметаси доираси- саларини қуриш, ре- дея гумон қилдик, бироқ фаолияти ҳозирда билан дахлдорлиги, таълим сифатини оши-
да маблағ олади. Мазкур маблағнинг асосий конструкция қилиш мавжуд, рўйхатдан ўтган санаси эса 2019 ришда моддий-техник имкониятларнинг
қисми ходимларнинг (ўқитувчиларнинг) ва капитал таъмир- йил 6 март сифатида қайд қилинганлиги- ҳам муҳим рол ўйнаши ҳақида гап кетар
ойлик иш ҳақи ва у билан боғлиқ тўловла- лаш, шу жумладан ни аниқлай олдик ҳолос. экан, яна ўша саволга юзланамиз: «мак-
рига йўналтирилади. Маблағнинг қолган зарурат бўлганда таблар, жумладан, синфхоналар кимнинг
қисми эса коммунал ҳамда алоқа (телефон, ўқув корпусларини Халқ таълими вазирлиги ҳузурида таш- ҳисобидан жорий таъмирланиши керак?
интернет) учун тўловлар, қоғоз, канцеля- ўқув устахоналари кил қилиниши қарорларда кўрсатиб ўтил- Жамғарма пулиданми, ўқитувчилар ой-
рия ва хўжалик моллари, компьютер тех- ва лабораториялар гани ва рўйхатдан ўтишда таъсисчи этиб лигиданми ёки ота-оналар чўнтагидан?».
никалари, китоблар хариди ва бошқа турли ташкил этган ҳолда Афсуски бундан 15 йил олдин биз ўқиган
жорий харажатларга ажратилади. кенгайтириш, спорт даврда ҳам таъмирга пул йиғиларди, ора-
заллари ва майдон- дан шунча йил, шунча ислоҳотлар ўтиб ҳам
Шулар орасидан мактабни жорий чаларини ҳамда ҳамон йиғилмоқда. Бу ҳақида очиқ, аниқ
таъмирлаш харажатлари ҳам ўрин олган бошқа инфратузилма қабулхоналарга мурожаатлар бўлмаслиги
албатта. Аммо негадир бу масала ҳамон объектларини барпо мумкин, аммо халқ орасида норозилик кай-
ота-оналар томонидан пул йиғиш йўли этиш фияти ҳукм суришига сабаб бўлиши тайин.
билан ҳал этиляпти. Айниқса бу каби
ҳолатларни чекка ҳудудларда кўпроқ ку- Ноилахон АҲАДОВА,
затиш мумкин, бироқ пойтахтимизда ҳам «Оила ва табиат» мухбири
синфхоналарни косметик таъмирлаш учун
пул йиғилиши ҳақида гап-сўзлар янграёт-
гани рост.

10 www.ekogazeta.uz Олам ва одамOila va TABIAT Коронавирус кўз олдида доғлар пайдо бўлишига олиб келади.
№ 18 // 2022 йил 12 май

Бир фикр Сайғоқларнинг

«Табиат билан тил топиш, юракни ларзага
шунда ҳеч вақт камбағаллаш- соладиган хусусияти
майсан. Сени одамларнинг Бу ноёб турни сақлаб қолиш учун кўрилаётган
фикр-мулоҳазалари эмас, табиат чоралар етарлими?
бадавлат қилади», – дейди юнон
файласуфларидан бири.

Она
табиатни
улуғлаш
фалсафаси

Бу фикрларни бир ёқлама «Қирол шер» мульт- ги маълумотларга қараганда, охирги эълон қилинди. Гўштини сотиш ёки ўз
тушунмаслик керак назаримда. фильмини каттаю кичик 15-20 йил ичида сайғоқлар сони 95 истеъмоли учун ишлатиш мақсадида
«Дили табиатга боғланмаган севиб томоша қилади. фоизгача қисқарган. маҳаллий аҳоли вакиллари вақти-
кимсалар бағритошлардир», – Ундаги ҳар бир ҳайвон вақти билан сайғоқларга оммавий
дейди яна бошқа бир донишманд. эса деярли барчамизга ёд Мутахассислар сайғоқлар кескин ҳужум уюштириб туради. Бу эса та-
Ҳиссиз қалбларга борлиқ ва бўлиб кетган. Аммо у ерда камайиб бораётганининг сабаблари- биат жонкуярлари ва турли тегишли
гўзаллик руҳи қандай сингиши бир жонивор борки кўпчи- ни бир нечта омилларда кўрадилар. ташкилотларни ташвишга соляпти.
мумкин? Баҳорнинг кўтаринки ва лигимиз унга шерларнинг Улардан бири – кейинги икки асрда
янгроқ оҳанглари, кузнинг ҳазин озуқаси сифатида қара- қишлоқ хўжалиги майдонларининг Мамлакатимизда сайғоқларни
ва юпатувчан мусиқасига лоқайд ганмиз холос. Ҳа, бу ўша кенгайиб, техноген ўзлаштириш на- муҳофаза қилиш, кўпайтириш ва
кўнгилларда қувонч ва дард фай- антилопалар. Ўзимизнинг тижасида одам оёғи етмаган табиий барқарор ривожлантириш борасида
зи нима қилсин? жайдари тилда айтганда яйловларнинг қисқариб бораётгани, изчил чора-тадбирлар амалга оширил-
эса – сайғоқлар. Аммо деб ҳисобланади. Яйловидан маҳрум моқда. Хусусан, 2016 йилда Қорақал-
Табиат ва инсон муносабати афсуски ҳозир она табиат бўлган жонивор ўзининг яшаши учун поғистон Республикасида «Сайгачий»
ғоятда қадимий ҳамда доимий бағрида антилопа-сай- ноқулай чекка ерларга кўчишга маж- мажмуа (ландшафт) буюртмахонаси
жараён. Инсон дунёга келибдики, ғоқлар мультфильмдаги бур бўлади ва бу ноқулайлик унинг ташкил этилган.
табиат бағрида яшайди. каби сон-саноқсиз эмас. ҳалокатига сабаб бўлмоқда.
Улар ер юзидан буткул Сайғоқлар мақомига кўра, заиф,
Одам табиатдан қанча узоқлаш- йўқолиб кетиш хавфи Иккинчи омил – сайғоқлар орасида қисқариб бораётган кенжа тур ҳи-
са, ўшанча юпунлашади, ёмонлик остида. юқумли касалликларнинг тарқалиши. собланади. Устюрт ясси текислиги,
ва ёвузлик ҳисларига кўпроқ Масалан, яқин йилларда пастереллёз Орол денгизининг шарқий соҳили,
мағлуб бўлади. Ҳар йили май ойининг биринчи касаллигидан кўплаб сайғоқ тўдалари Возрождение ярим оролида яшайди.
ҳафтасида Халқаро сайғоқлар куни қирилиб кетган. Ўтмишда Шимолий Қизилқум, Сир-
Табиат бағри инсон учун ҳам, кенг нишонланади. Ўзбекистонда маз- дарё дарёси қайири, Фарғона водийси-
ҳайвон учун ҳам ҳамиша очиқ. кур сана 5 май кунига тўғри келади. 2010 йилда Қо- нинг текис жойларида кенг тарқалган.
Бироқ одам боласи табиатга Бу сана бежиз танланмаган бўлиб, ай- зоғистон ҳудудида Ўзбекистондан ташқарида Қозоғистон,
баъзан ҳайвон ҳам қилмайди- нан шу кунларда сайғоқ боласи дунё 12 мингдан ортиқ, Россия, Туркманистон, Мўғулистонда
ган даҳшатли азобларини раво юзини кўради. 2012 йилда мингга учраши қайд қилинган.
кўради. Бу инсониятга нисбатан яқин, 2013 йилнинг
бераҳмликдир. Мамлакатимиз фаунасини сайғоқ сентябрида эса Сайғоқлар пода бўлиб яшайди, мав-
ҳамда жайронларсиз тасаввур қилиш 1500 дан ортиқ сай- сумий кўчади. Улар Устюрт саҳролари-
Тарих эсга тушади. Ўтмиш қийин. Ўзбекистон ноёб жонивор – ғоқ нобуд бўлгани га кўпайиш учун келади. Уларнинг бо-
замонларда одамлар дарахтларга сайғоқлар сақланиб қолган дунёнинг қайд этилган. лалайдиган вақти асосан май ойининг
сиғинишган. Битта дарахтнинг ка- атиги бешта мамлакатидан бири ҳи- биринчи ярмига тўғри келади.
салланиши ёки қуришини айрим собланади. Улар нафақат гўшти, энг Кейинги омил – сайғоқларнинг
қабилалар катта мотамдай қабул аввало қимматбаҳо шохлари учун бра- кўчиб ўтиш йўлларида антропоген Устюртда довул кўтарилиб, ёғин-
қилишган. Улар учун бу жудаям коньерларнинг ўлжасига айланмоқда. тўсиқларнинг пайдо бўлиши. Яъни гарчиликнинг юз бериши, ҳавонинг
катта фожиа ҳисобланган. кўплаб коммуникация тармоқлари айнишлари айниқса, сайғоқ болалари-
Маълумотларга кўра, Ер шари- тортилиши, чўл ҳудудларида янги нинг хатардан омон қолишига имкон
Кимдир битта нинг атиги беш ҳудудида сайғоқлар йўллар очилиши каби сабаблар анти- беради. Қаттиқ шамол ва ёғингарчи-
дарахтнинг шохини яшайди. Шулардан бири – Устюрт лопаларнинг ўзлари ўрганган йўна- ликда ҳашаротлар бўлмайди. Табиий
синдиришини мутлақо кенгликларидир. Сайғоқлар ҳудуд лиш бўйлаб кўчишларига тўсқинлик инстинкти билан ўрганган улоқчалар
ҳазм қила олишмаган. экотизимини сақлашда муҳим аҳами- қилади. Оқибатда улар бу ўзгаришлар- қошида онаси йўқ пайтида тириклиги-
Жамоавий жазо ят касб этиб, чўлларнинг асл табиий га кўника олмайди. ни сездирмай, жим ётади.
қўллаш одатлари мувозанатини барқарорлаштириш
ҳақида ҳам манбалар учун хизмат қилади. Тоғ ёнбағрига инсон омилининг Минглаб йиллардан буён йирт­
бор. таъсири, яъни нефть-газ конларининг қичлардан ва одамлардан қочиб юриб,
Сайғоқ давлат муҳофазасига олин- топилиб, ишга туширилиши ҳам бу жон сақлашга ўрганган сайғоқлар-
Дарахтлар шарафига ўткази- ган нодир жониворлардан бири сана- жониворларнинг камайиб бораёт- нинг яна бир юракларни ларзага сола-
ладиган ғаройиб маросимлар ҳам лади. Ўзбекистон «Қизил китоби»да ганига таъсир ўтказмай қолмаяпти. диган хусусияти бор – улар етим қол-
она табиатни улуғлаш ғояси билан у йўқолиб кетиш арафасидаги тур Ва энг сўнгги омил – браконьерлик, ган улоқларни даштга ташлаб кетмай
суғорилган. сифатида қайд этилган. Бунинг эса яъни ноқонуний овчилик туфайли сай- эмизиб, ўзи билан эргаштириб кетади.
ўзига яраша сабаблари бор. ғоқлар қирилиб кетиш хавфи остида
Азиз замондош, она табиатни қолмоқда. Ўтган асрнинг 70-80 йилларида
асрамас эканмиз, бошимиз турли Гап шундаки, табиатда вақти-вақти Устюртда сайғоқлар сони бир милли-
касалликлардан чиқмайди. билан у ёки бу турнинг тур сифатида Хитой ва Шарқий Осиё табобатида ондан ошиқ бўлган. Ҳозир улар сони
жонзотлар рўйхатидан чиқиб кети- сайғоқ шохи қимматбаҳо дори воси- уч мингдан кўп эмас, Ўзбекистондаги-
Хулоса ўзингиздан… ши табиий ҳол саналади. Айтайлик, таси сифатида машҳур. Буни билган лар сони 100-200 бош атрофида холос.
узоқ ўтмишда – асрлар давомида браконьерлар эса жониворларни аёв-
Ражаб РЎЗИМУҲАММАД сайёрамизнинг табиати, иқлимида сиз овлаб, шохини яширин экспортга Ҳар бир жониворнинг табиат ва
содир бўлган ўзгаришлар айрим жо- чиқаради. Бугина эмас, интернет атроф муҳит мувозанатини сақлашда
нивор, қуш ёки ўсимлик турининг сайтларида Қозоғистоннинг сайғоқ ўз ўрни бор. Шундай экан, сайғоқ каби
яшаши учун ноқулай муҳитни юзага кенг тарқалган ҳудудларида аҳоли ноёб турларни сақлаб қолиш фақат
келтириб, улар учун ҳалокатли ша- ҳам бу ишга беихтиёр ҳисса қўшаёт- қоғозу газета саҳифаларида қолиб
роит яратган ва оқибатда ўзгарувчан гани ҳақидаги ташвишли хабарлар кетмаслиги керак. Ҳар қандай буткул
муҳитга чидамли бўлмаган турлар йўқолиб кетиш арафасидаги ёки бут-
ҳаёт саҳнасидаги ўз ўрнини бўшатиб кул тарихга айланиши мумкин бўлган
қўйишига тўғри келган. Аммо бизнинг турларни сақлаб қолишда кескин
асримизга келиб, ноёб бўлиб бораёт- қарору, тезкор чоралар керак.
ган турлар рўйхатидан жой олаётган
жонивору қушлар, ўсимликлар тақ- Саида РУСТАМ қизи тайёрлади.
дири ҳақида бундай деб бўлмайди.
Жумладан, сайғоқ ҳақида ҳам. Кейин-

Даромад манбаи Хитойлик олимлар Ой тупроғидан ёнилғи Oila va TABIAT 11www.ekogazeta.uz
олиш имконини топишди.
№ 18 // 2022 йил 12 май

Дарахтларни
«шира ёмғири»дан

қутқариш

турли
зараркунандалардан
ҳимоя қилади

100 милЙлиилиогна Ёғингарчиликнинг тез-тез кузатилиши,
топаётган ўқувчи иқлим ўзгаришлари ва бошқа кўплаб омил-
лар ўсимликлар танаси ва япроқларига
У келажакда ким бўлмоқчи? таъсир қилади, ҳаётий жараёнларда ҳудди
инсонлар каби турли касалликлардан,
Навоий вилояти, Навбаҳор туманидаги Супаркент қишлоғида яшовчи Жўрабек Амоновни ҳудуд аҳолиси зарарли ҳашаротлардан азият чекишига
яхши танийди. У ҳали ёш бўлишига қарамасдан аллақачон «асаларичи бола», дея ном чиқаришга улгурган. сабаб бўлади.

Жўрабек қишлоқдаги 29-умум­ беради, чопиқ қилади. Бегона Дарвоқе, асалнинг харидор- Шу боис ҳам ҳар баҳорда дарахтлар ва
таълим мактаби 10-синф ўқув- ўт-ўланлардан тозалайди. Қола- лари ҳам тайёр. Маҳсулот қиш­ янги экилган ниҳоллар таги оҳак аралаш-
чиси. Юриш-туришидан оддий верса, яна 3 та соғин сигир бор. лоқдан ортмайди. Уйдан ўзлари маси билан оқланади. Бу ўсимлик танасига
қишлоқ болаларига ўхшаса-да, Уларга даладан ўт ўриб келиш келиб олиб кетишади. ҳашаротлар, айниқса қурт-қумурсқалар
уларга ўхшамайдиган томонлари ҳам унинг зиммасида. Шунинг­ зиён етказмаслигига хизмат қилади.
ҳам бор. Ўзи тенги ўртоқларидан дек, дарсдан кейин ҳафтасига 4 Бугунги кунда Супаркент қиш­
фарқли ўлароқ, у йилиги камида кун Навоий шаҳрига репититорга лоғида 305 та оила истиқомат Бироқ биргина оқлаш билан иш бит-
100 миллион сўмдан зиёдроқ бориб, инглиз тилидан қўшимча қилади. Илгари ўқувчилар қиш­ майди. Боиси кунлар исиши билан дарахт
даромад топаётган ёш тадбиркор- дарс олмоқда. лоқдан 4-5 километр олисдаги барглари турли касалликларга чалиниши,
лардан бири. мактабларга қатнарди. 2019 танасига зарар етиши ва қуриб қолиши
– Ҳозирда инглиз тилини ўр- йилда эса қишлоқда янги мактаб эҳтимоли мавжуд бўлади. Масалан, халқи-
Отаси Ҳамза Тошматов ҳам ганяпман, – дейди Жўрабек. – қурилиб фойдаланишга топши- миз орасида ёзда ёғиб ўтадиган ёмғир
асаларичилик билан шуғуллан- Келгусида ИНХА университетида рилди. Ҳозирда таълим маскани- «шира туширади» деган гап бежиз айтил-
ган. Ҳозир гарчи «Карим Ҳусен ўқимоқчиман. Ахборот-комму- да 222 нафар ўқувчига 30 нафар маган. Буни кўпроқ боғ парвариши билан
бобо» фермер хўжалигида сувчи никация технологиялари ёки ўқитувчи сабоқ бериб келмоқда. шуғулланадиган инсонлар яхши билади.
бўлиб ишласа-да, бўш вақтлари- логистика йўналиши бўйича Тажрибали боғбонлар дарахтларни мун-
да ўғлига ёрдамлашади, керакли мутахассис бўлмоқчиман. Орзу- – Бу йилда мактабимизни 18 тазам кузатиб, шира тушди дегунча унга
маслаҳатларни бериб туради. имни амалга оширишим учун нафар ўқувчи битиради, – дейди қарши дорилар сепиб, ўсимлик ҳаётини
Унинг таъкидлашича, ўғли асала- эса ҳозирдан қунт билан билим мактаб амалиётчи психологи асраб қолишга интилади. Ўз вақтида ўтка-
рилар билан бирга улғайиб, тили олишим зарур. Хуршид Ҳикматов. – Уларнинг 13 зиладиган агротехник тадбирлар албатта
ҳам асалари билан бирга чиққан. нафари ахборот-коммуникация ўз самарасини беради.
Қунт билан билим олиш учун технологиялари, 5 нафари ҳай-
– Эсимни танибманки, асала- кўпроқ ўқиш керак. Унда асалари- довчилик бўйича курсларда қат- Ана шундай жиҳатларни инобатга
ричилик билан шуғулланаман, – чилик нима бўлади, дея сўраймиз нашиб, тегишли гувоҳномаларга олган ҳолда Сирдарё вилояти Экология ва
дейди Ҳамза ака. – Буни отамдан ундан. эга бўлди. Мактабимизда Жўрабек атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқар-
ўргандим, бугун фарзандларим каби дарсдан ажралмаган ҳолда масининг Янгиер шаҳар бўлими, вилоят
ҳам бобомерос касбини давом «Бу касб – қизиқишим. Бола- мустақил равишда даромад топа- ўсимликлар карантини ва ҳимояси бошқар-
эттирмоқда. Ўғлим дарсдан бўш лигимдан буён асаларичиликка ётган ўқувчиларимиз 8 нафарни маси ҳамда Фавқулодда вазиятлар бошқар-
вақтларида ёнимда юриб асала- қизиқаман. ташкил этади. Уларнинг сафи масининг Янгиер шаҳар бўлими ходимлари
ричиликка меҳр қўйди. Уларни кенгайиб бораётгани қувонарли. ҳамкорлигида Янгиер шаҳар ҳудудидан
парваришлаш, кўпайтириш ва Ҳозирда 80 та ўтган М-34 йўлининг четидаги кўп йиллик
асал йиғиш сир-синоатларини асалари уясини Ҳа, бугун даромад топаман, қайрағоч дарахтларида агротехник тадбир
қунт билан ўрганди. Бугунги кун- парваришлаяп­ тадбиркорлик билан шуғуллана- ўтказилди. Унда қайрағочлар ҳолати,
да ўзи мустақил равишда шу иш ман. Йилига 2 ман, дейдиган юртдошларимиз барглари, дарахтдаги ўзгаришлар ўрганил-
билан шуғулланмоқда. тоннага яқин асал учун давлатимиз томонидан ди ва дарахтлар табиий зараркунандалар
оламан. Шунинг­ барча шароит ва имкониятлар таъсири натижасида зарарланганлиги
Жўрабек оилада иккинчи фар- дек, асалари оила- яратилмоқда. Бу имкониятлар- аниқланди.
занд. Опаси Навоий давлат пе- сини кўпайтириб дан гарчи мактаб ўқувчиси бўл-
дагогика институти талабаси сотаман. Бу ҳам са-да Жўрабек Амонов сингари Тадбир давомида
бўлса, укаси 7-синф ўқувчиси. қўшимча даро- ёшлар оқилона фойдаланган дарахтларга
Асло тиниб-тинчимайди. Тонг мад», – дейди у. ҳолда ­оиласига қўшимча даромад зараркунандаларга қарши
отар-отмас меҳнатга шўнғийди. 8 олиб келмоқда. кимёвий препаратлар
сотихлик ҳовлида рўзғор учун са- сепилиб, касалликка
римсоқпиёз, картошка, помидор, қарши кураш ишлари олиб
сабзи, пиёз экилган. Ота-онасига борилди.
уларнинг парваришида ёрдам
Бу жараёнга махсус техника ҳам жалб
Абдували БЎРИЕВ этилгани иш самарасини оширишга хизмат
Сирож Аслонов қилди.

(ЎзА) олган сурат. Бу каби тадбирлар юртимизнинг ҳар
бир ҳудудида ўтказилганида, дарахтлар
ҳолати ўз вақтида ўрганилиб, турли касал-
лик ва зараркунандаларга қарши курашил-
ганида эди қанчадан-қанча арчалар айни
ёзнинг чилласига келиб, қуриб-қовжираб,
нобуд бўлмасмиди.

12 www.ekogazeta.uz Oila va TABIAT Қозоғистонда ҳужумкор турк дрони ... ана шунақа гаплар
№ 18 // 2022 йил 12 май ишлаб чиқариш бошланади.

Эски Биласизми?
кўйлак
Бутун дунё миқёсида нафақат аёллар, балки эркаклар
(воқеий ҳикоя) – Ана бўлди, энди киймайсиз шу савилни! – деб орасида ҳам кумуш тақинчоқларга қизиқувчилар сони
Байрам яқин эди. Бозордан онамга атаб чиройли ҳам қувониб кетдим, ҳам онамни хижолатпазликдан ниҳоятда кўп. Лекин уларнинг аксарияти кумушнинг
кўйлак сотиб олдим. Ҳайитда ҳам тикувчи қўшнимиз- чиқармоқчи бўлдим. Онам уялганидан қизариб кетди, ноёб хусусиятлари ҳақида маълумотга эга эмас.
га бир кўйлак тиктириб олиб боргандим... кўйлагига ҳам ачинди.
Аммо эгнида ҳали ҳам ўша увада кўйлак эди... Юви- Кумуш тақинчоқларнинг
лавериб юпқалашиб кетган, ранги униқиб, бир аҳвол – Охири йиртилди-я, аттанг... – деб қўйди.
бўлиб қолган ўша «минг йиллик» кўйлак. Онамни Янги кўйлакни кийгиздим. Жуда ҳам ярашди, ҳатто қорайиши
қўярда-қўймай янги кўйлакни ҳозироқ кийиб олишга ёшариб кетгандек бўлди. нимадан дарак?
кўндирдим. Йилларнинг шафқатсиз шамоллари онагинамни
– Онажон, энди алмисоқдан қолган шу кўйлагин- йиқитди. Кўргани борсам, тилдан қолган эди. Аммо Хўш, сиз-чи бу ҳақда биласизми?
гизни кийманг, поллатта қиламиз уни, – дедим. Онам кўзлари «Ҳайрият, яна сени кўрдим!» деган каби Кумуш илк бор тақинчоқ эмас, балки антисептик
бечора беозоргина жилмайиб: миннатдор боқарди. Шунда бирдан нигоҳларини олиб хусусиятга эга дори воситаси сифатида тиббиётда қўлла-
– Болам, мато эскиргани сари юмшайди, ёқимли қочди. Қўллари билан эгнидаги ўша эски кўйлагини нила бошлаган. Бунинг исботи эса тарихда ҳам ўз аксини
бўлади. Эскиларни кийсам, танам яйрайди. Мана кўрпа остига яширишга уринди. топган. Масалан, Рим жангчилари кумуш тангачалардан
бу сен келтирган кўйлак зўр, чиройли... Лекин уни Опамдан илтимос қилиб, келин ювиб, тикиб турли яраларни битишида фойдаланган бўлсалар, Ҳин-
кийсам, юрагим сиқиляпти. Шу эским дуруст, – деди қўйган шу кўйлакни топтириб, кийиб олибди. дистонликлар уни ошқозон-ичак касалликларини даво-
синиққина оҳангда. «Ана шу кўйлагимни даданг олиб берганди. У лашда қўллашган. Кейинчалик инсонлар кумушдан турли
Бирпасдан кейин қарасам, яна ўша қадрдон кўй- эскирди, биз кексайдик. Кўйлагим ўзимга ўхшай- идиш-товоқлар ясаб, уларда сув сақлашган. Ушбу сувдан
лагини кийиб олибди. Менга қараб: «Янги турсин, ди», деганмиш. кундалик ҳаётда фойдаланганларида ўзларидаги кўплаб
болам, у ёқ-бу ёққа чиққанимда тўйларга кийиб бо- Оҳ... онажоним! Ўзингизни айбламанг! Энди касалликлардан халос бўлишган.
рарман», деди. ўйлаб қарасам, ростдан ҳам кўйлагингиз ўзингизга Кумушнинг қорайишига юрак, ошқозон ва нафас олиш
Мана, Чорсу бозорини роса қидириб, ўша эски кўй- ўхшаркан. Ёшлигингизда гўзал, дилбар бўлгансиз. тизимидаги муаммолар ёки инсонлардаги қўрқув ҳамда
лакка ўхшашини топдим. Пахтадан бўлган матодан Кейин қаридингиз... нурли кўзларингиз нурсиз, сарв-
одмигина тикилган. Ранги ҳам ўшанга ўхшайди. дек қоматингиз ёй мисоли эгилди, таранг юзларингиз ёмон кайфият сабаб бўлади. Кумуш баъзида
Ҳовлига кираётиб, онамга кўзим тушди. Икки ажинларга тўлди. оқариб кетиши ҳам мумкин. Америкалик
букилибгина, нимадир юмуш билан банд эди. Устида Рост айтдингиз, кўйлагингиз ўзингизга ўхшаркан... олимларнинг аниқлашича, бу ҳолат буйракда
яна ўша кўйлак... Эскиргани сари азиз бўлди, ювилгани, юпқалашгани бирор муаммо борлигидан нишонадир.
Айланиб-ўргилиб бизни уйга киритди. Ажин босган сари мулойим, ёқимли бўлди. Аммо ҳамма нарсанинг
юзига, озғин қўл-оёқларига, бизни кўриб қувончдан ибтидоси бўлгани каби интиҳоси ҳам бор. Сизнинг Халқ табобатида асосан, кумуш билагузук
порлаётган нурсиз кўзларига боқаман... Онагинам кўйлагингиз ва умрингиз интиҳоси бизга сабоқ бўлди. баланд ҳароратни туширишда қўлланила-
қариётир. ди. Кумуш зираклар эса мия фаолиятини
– Онажон, мана сизга худди эгнингиздагидек кўй- яхшилаб, фикрни бир жойга жамлашга
лак олиб келдим. Энди у эскини киймайсиз! Келинг, ёрдам беради. Кучли ақлий меҳнатдан
шу янгисини кийиб олинг! – дедим. сўнг, кумуш тангача ёки ундан ясалган
– Ҳозир... ҳозир, шу... келасизлар, деб эрта тонгда кулон пешона ўртасига қўйилса, кўзларни
тут қоқтириб қўйганман. Шуни олиб келай, – деб толиқишдан халос этиб, бош оғриғини енгил-
ортига бурилди-ю, кўйлагини нимадир илиб қолди. лаштириш хусусиятига эга.
Увада кўйлак «ширр...р» этдию йиртилиб кетди. Кумуш узукларга келсак, уларни чап қўлнинг
номсиз бармоғига тақиб юрган маъқул, шунда
улар юрак уришини яхшилайди. Бундан ташқари табобат-
да кумуш қўшилган дорилардан ҳам кенг фойдаланилади.
Биргинa протаргол (коллоид кумуши қўшилган) дори воси-
тасининг ўзи нафас йўлларини даволаш ҳамда микроблар-
ни ўлдириш хусусиятига эга. Айниқса, ринит касаллигида
бу доридан фойдаланиш анча самарали.

Ўткир нигоҳ Ёввойи олам

Қизил бўри

Қизил бўри денгиз сатҳидан 4 минг метр
баландликка кўтарила оладиган ноёб тоғ
жонивори бўлиб, йиртқич ёввойи қўштуёқ-
лилар билан озиқланади, аммо уй ҳайвон-
ларига тегмайди. Бу ҳайвон «куйловчи тоғ
бўриси» номи билан ҳам аталади.

Маҳмуджон Эшонқулов Чунки ўзига хос тарзда овоз – танасининг узунлиги 55-110 чўлларда пайдо бўлиши мумкин.
чизган сурат. чиқаради, бу увуллашдан ҳам см., думи 45-50 см. ва тана ваз- Тоғларда баланд қор қоплами пай-
кўра кўпроқ куйлашга ўхшайди. ни 17-21 кг.гача бўлади. Қизил до бўлгандан сўнг, қизил бўрилар
Қизил бўри одамлардан қочади ва бўрининг кўриниши тулки, бўри кўплаб ёввойи туёқли ҳайвонлар-
қўлга ўрганмайди. ва шоқол хусусиятларини ўзида ни таъқиб қилишни бошлайдилар,
бирлаштиради. Оддий бўридан улар қаторига архар, эчки, марал
XIX асрда йиртқич Олтойда, Ха- асосий фарқи ранг, юмшоқ палтос ва қизил кийик киради. Йилнинг
баровск ўлкасида яшаган, унинг ва узунроқ қуйруқ ҳисобланади. шу даврида йиртқичлар тоғ этак­
миграцияси Қозоғистон ва Қирғи- Турнинг вакиллари қисқарти- ларида, қор кам бўлган жойларда,
зистонда қайд этилган. Бугунги рилган ва учли тумшуғи борлиги шу жумладан қуёшли ён бағир-
кунда Россияда тоғ бўриларининг билан ажралиб туради. ларда бўлишни афзал кўришади.
мавжудлиги ҳақида асосли да- Қизил бўрилар одатда бир неча
лиллар йўқ. Алоҳида хабарлар Йилнинг муҳим қисмида қи- авлоднинг ўнлаб шахсларидан
мутахассислар орасида ишончни зил бўри Алп тоғлари ва субалп иборат кичик сурувларда яшайди
уйғотмайди. Аммо Покистон, белбоғида, шунингдек, тошлоқ ва ов қилади. Баъзан сурувдаги
Ҳиндистон, Эрон ва Ҳимолайда бу жойлар ва дараларда жойлашган ҳайвонлар сони ўндан ошади.
ҳайвон жуда кўп учрайди. Росси- тоғ тайгасида яшайди. Жуда очиқ Мўйнасининг ранги ва зичлиги-
янинг Қизил китоби уни йўқолиб ва текис жойларда бу ҳайвонни нинг ўзгарувчанлиги, шунингдек,
бораётган ҳайвонларнинг бирин- умуман учратмайсиз. Аммо озуқа танасининг катталигига мувофиқ,
чи гуруҳига киритган. излаб узоқ масофаларга мавсумий бугунги кунда ўнта пастки тури
кўчиб ўтишга қодир. Баъзида тасвирланган, улардан иккитаси
Қизил бўрилар, итларнинг жинс вакиллари ғайриоддий Россия ҳудудларида яшайди.
бошқа вакилларидан кам тишлар ландшафтларда, шу жумладан
ва кўп сонли кўкраклар билан дашт зоналарида, ўрмон-дашт ва
ажралиб туради. Қизил бўрилар

ila vaTABIAT Таҳрир ҳайъати: Бош муҳаррир: Газета 2021 йил 14 июлда Ўзбекистон Республикаси Президенти Буюртма: г-527 123456
Ijtimoiy-siyosiy, ekologik gazeta Нарзулло ОБЛОМУРОДОВ Ҳусниддин БЕРДИЕВ Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар ISSN 2181-6190
Ўзбекистон Экологик Низомиддин БАКИРОВ агентлигида қайта рўйхатдан ўтказилган. Гувоҳнома рақами: № 0814. Обуна индекси — 193
партияси Марказий Абдулло ХУРСАНОВ Таҳририят манзили: Муассис: Адади: 1 872 нусха.
Кенгаши нашри Улуғбек МУСТАФОЕВ Тошкент шаҳри, 100000. «Оила даврасида» газетаси таҳририяти» масъулияти чекланган жамияти Нархи: келишув асосида.
Жусипбек КАЗБЕКОВ Амир Темур 1-тор кўчаси, «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси б­ осмахонасида чоп Қоғоз бичими А-3, ҳажми
Камол ЖУМАНИЁЗОВ 2-уй. этилди. Босмахона манзили: Тошкент шаҳри, Буюк Турон кўчаси, 41. 3 босма табоқ.
Тел/факс: 71 234-83-45. Офсет усулида босилган.
E-mail: [email protected]