ЕЖЕЛГІ ҚЫТАЙ МӘДЕНИЕТІ Дүзелбай Жаннұр
Жоспары ТАРИХЫ ТІЛІ ЖАЗУ ЖӘНЕ ӘДЕБИЕТ СӘУЛЕТ ӨНЕРІ ДІНІ КИІМІ ЖЕРЛЕУ ДӘСТҮРІ
Ежелгі Қытай елінің тарихы
Шығу тарихы ЕЛДІҢ АТАУЫ, ҚЫТАЙ, «ӘЛЕМНІҢ ОРТАЛЫҒЫНДАҒЫ ЕЛ» НЕМЕСЕ «ОРТАЛЫҚ» ЕЛІН БІЛДІРЕДІ. ОНЫҢ МӘДЕНИЕТІНДЕ 5000 ЖЫЛДАН АСТАМ ТАРИХТЫ ҚАМТИТЫН ДЕРЕКТІ ЖАЗБАЛАР БАР. БҰЛ ОНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫН БҮГІНГІ КҮНГЕ ДЕЙІН ЕГЖЕЙ-ТЕГЖЕЙЛІ БІЛУГЕ МҮМКІНДІК БЕРДІ. ҚЫТАЙ МӘДЕНИЕТІНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ ШАМАМЕН Б.З.Д. C., ҚАЗІРГІ ХЭНАНЬ ПРОВИНЦИЯСЫНДА. ОНДА АНЬЯНЬ ЖӘНЕ ЭРЛИТУ МӘДЕНИЕТТЕРІ ПАЙДА БОЛДЫ, АЛ КЕЙІНІРЕК БІРІНШІ ӘУЛЕТ - СЯ. ҚЫТАЙ МИФОЛОГИЯСЫНА СӘЙКЕС, ОЛАРДЫҢ МӘДЕНИЕТІ 5000 ЖЫЛ БҰРЫН САРЫ ИМПЕРАТОР ХУАН ДИ БАСТАП БАСТАҒАН. БҰЛ ҚЫТАЙДЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫЛАР ДЕП САНАЛҒАН БЕС ТАМЫЗДЫҢ БІРІ БОЛДЫ.
Қытай жерінде билік құрған династиялар Ся әулеті Шан әулеті Чжоу әулеті Цинь әулеті Хан әулеті Син әулеті Таң династиясы Юань династиясы Мин әулеті Цин әулеті Қытай Республикасы
ТІЛІ ЕРТЕДЕ ЖАЗБАША ТІЛ КЛАССИКАЛЫҚ ҚЫТАЙ ДЕП АТАЛДЫ. БҰЛ МЫҢДАҒАН ЖЫЛДАР БОЙЫ ҚОЛДАНЫЛҒАН, БІРАҚ ТЕК ЗИЯЛЫ ҚАУЫМҒА БЕЛГІЛІ БОЛҒАН. ҚЫТАЙДА САУАТСЫЗДЫҚ ДЕҢГЕЙІ ХХ ҒАСЫРҒА ДЕЙІН ӨТЕ ЖОҒАРЫ БОЛДЫ. ТӨРТІНШІ МАМЫР ҚОЗҒАЛЫСЫНАН КЕЙІН ҚЫТАЙЛЫҚТАР БАСЫМ БОЛЫП, АЗАМАТТАРДЫҢ ОҚУЫН ЖЕҢІЛДЕТТІ.
ҚЫТАЙ ЖАЗУЫ ҚЫТАЙ ӘДЕБИЕТІ Жазу және әдебиет Тарихи деректер бойынша, қытай жазуының алғашқы таңбалары б.з.б. 14 ғ. Шаң патшалығы заманында пайда болған.Бастапқыда барлық мәтіндер бамбуктан ойылған таяқшалармен жазылған. Барлық мәтіндер ағаш табақтарға түсірілген. Оларға щетка мен мата, көбінесе жібек кіреді. Сонымен бірге сия ойлап табылды. Тіпті кейінірек матаның кенептері қағазға ауыстырылды - бұл таза қытайлық өнертабыс. Дәл сол кезде жазу белсенді түрде дами бастады.Уақыт өте келе иероглифтар саны 3000ға жетті, 2 ғасырда 10000,ал 3 ғасырда олардың саны 18000ға жетті. Әдебиетке келетін болсақ, көптеген көне мәтіндер сақталған. Қытайлықтардың діни және ғұрыптық мәселелерге арналған қасиетті кітаптары, сондай-ақ философиялық және тарихи еңбектері болған. «Әндер кітабы» деп аталатын кітап та танымал, сол кездегі үш жүзге жуық ән мәтіндерін қамтиды. Келесі жазушылар танымал болды: тарихшылар Сыма Цянь және Бан Гу, Қытайдағы алғашқы ақын саналған Ку Юань және басқалар.
КАЛЛИГРАФИЯЛЫҚ БЕЛГІНІ ҚАБЫЛДАУ ДӘСТҮРЛІ ҚЫТАЙ МӘДЕНИЕТІНДЕ ЭСТЕТИКАЛЫҚ ҚАНА ЕМЕС, СОНЫМЕН ҚАТАР ЭТИКАНЫҢ ЕРЕКШЕ БІР САЛАСЫ РЕТІНДЕ ҚАРАСТЫРАДЫ.ҚЫТАЙЛЫҚТАР ИЕРОГЛИФ БЕЛГІЛЕРДІҢ КАЛЛИГРАФИЯСЫНА, ҚАЛАЙ ЖАЗЫЛУЫНА ҚАРАП, АВТОРДЫҢ ІШКІ ЖАН ДҮНИЕСІНІҢ ҚАНДАЙ БОЛҒАНДАҒЫН, ОНЫ ЖАЗҒАН АДАМНЫҢ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫН АНЫҚТАЙТЫН БОЛҒАН.
Сәулет өнері . ҚЫТАЙ СӘУЛЕТІ ЕЖЕЛГІ ДӘУІРДЕН БАСТАП ПРОГРЕССИВТІ БОЛЫП САНАЛДЫ. БІР ҚАБАТТА КӨПТЕГЕН ХАЛЫҚТАР ТЕК ҚАРАБАЙЫР ТҰРҒЫН ҮЙЛЕРДІ НЕМЕСЕ САЗ МЕН ТАСТАРДАН САЛЫНҒАН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗҒАН КЕЗДЕ, ҚЫТАЙЛЫҚ СӘУЛЕТ КЕРЕМЕТ БОЛДЫ - ЕЛДЕ КӨП ҚАБАТТЫ ҮЙЛЕРДІҢ САНЫ ӨТЕ КӨП БОЛДЫ. ӘРИНЕ, ОЛАРДЫ САЛУДЫҢ БЕЛГІЛІ БІР СХЕМАСЫ БОЛДЫ - ҚЫТАЙ ҮЙІНІҢ НЕГІЗІ АҒАШ ТІРЕКТЕРДЕН ЖАСАЛҒАН ЖАППАЙ ТІРЕК БОЛДЫ. ТӨБЕЛЕР, ӘДЕТТЕ, БАЛШЫҚ КҮЙДІРУ АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН ТАҚТАЙШАЛАРМЕН ЖАБЫЛҒАН. ҒИМАРАТТЫҢ ЕҢ ТАНЫМАЛ ТҮРІ ПАГОДАЛАР БОЛДЫ.
Ұлы Қытай Қорғаны Қорған осы заманға дейін сақталған нағыз сәулет құрылысы. Сол ерте замандағы қала тұрғызу және инженерлік өнердің даму деңгейі жайлы түсінік береді. Түпнұсқалық деректердің көрсетуінше, оның құрылысына 200 000 мың соғыс тұтқыны мен Цинь-ши-хуан-ди армиясының 100 000 мың әскери күші тартылып, 10 жыл бойына салынған. Ең ежелгі фортификациялық сол құрылыс б.д.д. V-ІV ғасырларда Янь және Чжао патшалықтарының солтүстік және солтүстік-шығыс шекараларын қоныстанған көрші көшпенді халықтардан қорғану үшін тұрғызылып, кейін (Суретте: терракота әскерлер) күйдірілген қыш кесекпен қоршалған. Цинь дәуірінде қорғанның тек ұзындығы 750 шақырымдық бір бөлігі бой көтерді. Кейін қорған құрылысын қайта-қайта жаңарту ХІV-ХV ғасырларға дейін созылып, оның ұзындығы 3100 шақырымға жеткен. Ұлы Қытай қорғанының өлшемдері: әр түрлі бөліктерінде биіктігі 5-7 метрге дейін, ені 6-10 метрге дейін жетеді. Әрбір 100 метр сайын қабырғадан қорғаныс
Діні Бұл доктринаның авторы діни қарағанда философиялық тұрғыдан біздің дәуірімізге дейінгі 16 ғасырлар аралығында өмір сүрген философ Конфуций болды. Тарих кітабы Әндер кітабы Мутациялар немесе өзгерістер кітабы Рәсімдер кітабы Көктем мен жаз жылнамалары КОНФУЦИЙШІЛДІК Қытайдағы ең маңызды және кең таралған дін - буддизм. Бұл сенім Үндістанда пайда болды және оны қытайлықтар шамамен 2000 жыл бұрын қабылдады. Дәл сол кезде Хань императоры буддалық мәтіндерді жинау және оларды зерттеу үшін Үндістанға кейбір шенеуніктерді жіберді. Уақыт өте келе бүкіл елде осы діннің храмдары бой көтере бастады. ДАОСИЗМ БУДДИЗМ ДАОСИЗМ ҚЫТАЙДА ПАЙДА БОЛҒАН АЛҒАШҚЫ ДІНДЕРДЕН РУХТАНҒАН ФИЛОСОФИЯ РЕТІНДЕ ДҮНИЕГЕ КЕЛДІ. БҰЛ АТА-БАБАҒА ЖӘНЕ ТАБИҒАТҚА ТАБЫНУ. БҰЛ ДІННІҢ АНЫҚТАЛҒАН НОРМАЛАРЫ НЕМЕСЕ МІНДЕТТІ ТҮРДЕ ОРЫНДАЛАТЫН РӘСІМДЕРІ ЖОҚ. ОНЫ ЖАСАУШЫ ЛАО ЦЗЫНЫҢ АЙТУЫНША, СІЗ ТЕК ДАОНЫ ҰСТАНЫП, ӨЗІҢІЗДІ ЗАТТАРДЫҢ ТАБИҒИ ЫРҒАҒЫМЕН БАУРАП АЛУЫҢЫЗ КЕРЕК.
ӘЙЕЛДЕР КИІМІ ЕЖЕЛГІ ҚЫТАЙДА КИІММЕН ӘЙЕЛДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК МӘРТЕБЕСІН АНЫҚТАУ МҮМКІН БОЛДЫ. ҚАРАПАЙЫМ ЖӘНЕ КЕДЕЙ ҚЫТАЙЛЫҚ ӘЙЕЛДЕР МАҚТАДАН ЖАСАЛҒАН КИІМ, СОНДАЙАҚ БАСҚА ДА ӨСІМДІК ТІНДЕРІНЕН ТҰРДЫ. НЕГІЗІНЕН БҰЛ ӨРІС ІШІНДЕ ЖҰМЫС ІСТЕУГЕ ЫҢҒАЙЛЫ БОЛАТЫН ҚАРАПАЙЫМ ЖЕМПІР ЖӘНЕ ШАЛБАР ЕДІ. РОЗА СЫРТҚЫ КИІМ ДЕП САНАЛДЫ, ҚАТТЫ ҚЫСТА БІРНЕШЕ ҚАБАТТАП КИІНГЕН. ЖАҢБЫРДАН ЖАУСА, ӨНЕРТАПҚЫШ ӘЙЕЛДЕР САБАННАН НЕМЕСЕ ШӨПТЕРДЕН ӨРІЛІП ЖАСАЛЫНҒАН ҚОЛШАТЫРМЕН ЖҮРДІ.
ЕРЛЕР КИІМІ ҚЫТАЙДАҒЫ ЕРЛЕРГЕ АРНАЛҒАН ЕРЛЕРДІҢ ҰЛТТЫҚ КИІМІ - ІЛМЕКСІЗ ЖЕЙДЕ ЖӘНЕ КЕҢ ШАЛБАРДАН ТҰРҒАН.ОЛАР ҚАРАСОРАДАН, МАҚТАДАН НЕМЕСЕ ЖІБЕК МАТАДАН ТІГІЛГЕН, БҰЛ ИЕСІНІҢ ӘЛ-АУҚАТЫНА БАЙЛАНЫСТЫ БОЛАТЫН. ТӨМЕНГІ ШАЛБАРДЫ КӨРСЕТУ ӘДЕПСІЗ БОЛЫП САНАЛДЫ, СОНДЫҚТАН СЫРТҚЫ КИІМДЕР ӨТЕ ҰЗЫН БОЛДЫ, АЛ АЯҚТАРЫНА ШАЛБАР ДЕП АТАЛАТЫН - ЛЕГГИНСТЕР КИІП,ОНЫ ЛЕНТА КӨМЕГІМЕН БЕКІТКЕН. СОЛТҮСТІК ҚЫТАЙДА ҚАТТЫ СУЫҚ БОЛҒАНДЫҚТАН, ОЛАР ТОҚЫЛҒАН ШАЛБАР ЖӘНЕ ТАЛШЫҚТЫ ЛЕГГИНСТЕР КИДІ.
ЖЕРЛЕУ ДӘСТҮРЛЕРІ МАРҚҰМНЫҢ ТУЫСТАРЫ ЖЕРЛЕУ КЕЗІНДЕ ШОКОЛАД МОНЕТАЛАРЫН ТАРАТАДЫ. МАҚСАТ - ӨМІР ҚАЙТЫС БОЛҒАНЫМЕН ӨМІР ЖАЛҒАСАТЫНЫН ЕСТЕ САҚТАУ. ДӘСТҮР БОЙЫНША ҚЫТАЙЛЫҚТАР МАРҚҰМНЫҢ ҚАБІРІНЕ ЗИЯРАТ ЕТПЕЙДІ. ОНЫҢ ОРНЫНА ОЛАР ШАМДАР ЖАҒЫП, СУРЕТТЕРІНІҢ АЛДЫНА ЖЕМІСТЕР ҚОЯДЫ. СОНЫМЕН ҚАТАР, ОЛАР ОҒАН ҮШ РЕТ БАСТАРЫН ИІП ДҰҒА ЕТЕДІ. БҰЛ САЛАДАҒЫ ТАҒЫ БІР ДӘСТҮР - ӨЛГЕНДЕРДІ ЕШҚАШАН ЖЕРГЕ ҚОЙМАСТАН БИІК ЖЕРГЕ ЖЕРЛЕУ.
ҚЫЗЫҚТЫ ДЕРЕКТЕР ҚЫТАЙЛЫҚТАРДЫҢ ТАЯҚШАЛАРМЕН ТАМАҚТАНУ ДӘСТҮРІНІҢ ЕЖЕЛГІ ЫРЫМДАРҒА НЕГІЗДЕЛГЕН ӨЗІНДІК ЕРЕЖЕЛЕРІ БАР. ОСЫЛАЙША, ОЛАР ТАЯҚША ЕШҚАШАН КҮРІШКЕ ТІК ТҰРЫП ҚАЛМАУЫ КЕРЕК, ӨЙТКЕНІ БҰЛ ӨЛІМНІҢ СИМВОЛЫ. ДӘСТҮРЛІ ҚЫТАЙ КҮНТІЗБЕСІ АЙ СИПАТЫНА ИЕ, ӨЙТКЕНІ ЖАҢА КҮН БАТЫС КҮНТІЗБЕСІМЕН ӨЛШЕНГЕН ЖАҒДАЙДА ӨЗГЕРІП ОТЫРАДЫ. МЕРЕКЕ АЙДЫҢ БІРІНШІ КҮНІ ӨТЕДІ ЖӘНЕ ОН БЕС КҮНГЕ СОЗЫЛАДЫ.ОСЫ ДАТАЛАР КЕЗІНДЕ ДӘСТҮР БОЙЫНША БАЛАЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУҒА НЕМЕСЕ ЖАЗАЛАУҒА БОЛМАЙДЫ. ҚЫТАЙЛЫҚТАР ЕГЕР БАЛА ЖАҢА ЖЫЛДА ЖЫЛАСА, ОЛ ЖЫЛ БОЙЫ ЖЫЛАЙДЫ ДЕП ОЙЛАЙДЫ.ТАҒЫ БІР ӘДЕТ - ҮЙДІҢ БАРЛЫҚ ТЕРЕЗЕЛЕРІ МЕН ЕСІКТЕРІН САҒАТ ОН ЕКІДЕН БАСТАП, ЖАМАНДЫҚТАР ШЫҒУ ҮШІН АШУ. ОСЫЛАЙША, ЖАҢА ЖЫЛ ҮЙГЕ БАРЛЫҚ ЖАМАНДЫҚТАН ТАЗАРАДЫ. КЕСКІНДЕМЕ ӨНЕРІНДЕ ШЫРША ҰЗАҚ ӨМІР БЕЛГІСІ,БАМБУК ҚАЖЫМАС ҚАЙРАТ ПЕН ЕРЛІКТІҢ,АЛ КӨКҚҰТАН ЖАЛҒЫЗДЫҚ ПЕН ҚАСИЕТТІЛІКТІҢ БЕЛГІСІ БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ
ҚОРЫТЫНДЫ 1.ҚЫТАЙ ЖЕРЛЕУ ДӘСТҮРІ МЕН ҚАЗАҚТАРДЫҢ ЖЕРЛЕУ ДӘСТҮРІ ҰҚСАС ПА? ҚАЛАЙ ОЙЛАЙСЫЗДАР? 2.ҚЫТАЙ МӘДЕНИЕТІ ТУРАЛЫ СІЗ ҚАНДАЙ ҚЫЗЫҚТЫ АҚПАРАТ БІЛДІҢІЗ? 3.ҰЛЫ ҚЫТАЙ ҚОРҒАНЫ ҚАНША ЖЫЛ САЛЫНДЫ?
Назарларыңызға рахмет!!