คู่มือการปฏิบัติงานด้านบริหารจัดการน้ำ เล่มที่ 5/16

ค่มู อื การปฏบิ ตั ิงาน
ด้านบริหารจัดการนํา้

เลม่ ท่ี 5/16

คูม่ อื การวางแผนการใชน้ ้าํ จากอา่ งเกบ็ นาํ้
(Reservoir Operation Study)



คมู อื ปฏิบตั งิ าน ดา นบรหิ ารจดั การน้ํา

5-1

ค่มู ือการปฏบิ ัติงาน
คมู่ ือการวางแผนการใชน้ าํ้ จากอ่างเก็บนาํ้

(Reservoir Operation Study)

1. วตั ถุประสงค์
1.1 เพอ่ื ใหก้ รมชลประทานมีค่มู ือการบริหารจดั การน้าํ ที่ชัดเจน อยา่ งเป็นลายลักษณ์อักษร ที่แสดงถึง

รายละเอียดขั้นตอน และสร้างมาตรฐานการปฏิบัติงานที่มุ่งไปสู่การบริหารคุณภาพทั่วท้ังองค์กรอย่างมี
ประสิทธิภาพ เกิดผลงานท่ีได้มาตรฐานเป็นไปตามเป้าหมาย ได้ผลผลิตหรือบริการท่ีมีคุณภาพ และบรรลุ
ข้อกาํ หนดทส่ี ําคัญของกระบวนการ

1.2 เพ่ือเป็นหลักฐานแสดงวิธีการทํางานท่ีสามารถถ่ายทอดให้กับผู้เข้ามาปฏิบัติงานใหม่ พัฒนาให้
การทํางานเป็นมืออาชีพ และใช้ประกอบการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร รวมทั้งแสดงหรือเผยแพร่
ให้กับบุคคลภายนอก หรือผู้ใช้บริการ ให้สามารถเข้าใจและใช้ประโยชน์จากกระบวนการที่มีอยู่ เพื่อขอรับการ
บรกิ ารท่ตี รงกบั ความตอ้ งการ

1.3 เพ่ือเปน็ แนวทางให้ผู้ปฏบิ ตั งิ านที่เกี่ยวขอ้ งนาํ ไปใชส้ ําหรับการปฏิบตั งิ านด้านการจัดสรรนา้ํ
1.4 เพื่อเป็นเคร่ืองมือช่วยในการวางแผนการจัดสรรน้ําสําหรับโครงการท่ีมีอ่างเก็บน้ํา และไม่มีอ่าง
เกบ็ นาํ้

2. ขอบเขต เล่มท่ี 5
คู่มือการปฏิ บัติงานนี้จะครอบคลุมการบริ หารจั ดการ นํ้าช่วงฤดูฝนและฤดูแล้ งของ

โครงการชลประทาน/โครงการส่งนํ้าและบาํ รุงรักษา โดยมกี รณีในการบรหิ ารจัดการนํ้า 2 กรณี ดังนี้
2.1 กรณีที่มีอ่างเก็บนํ้า เป็นการวางแผนจากข้อมูลพื้นที่เพาะปลูก แล้วจึงนํามาคิดหาปริมาณการใช้

น้ํา จากนั้นจึงนํามาคํานวณเป็นปริมาณน้ําในอ่างท้ังปี เพื่อคาดการณ์สถานการณ์นํ้าในอ่างว่าเพียงพอต่อการ
เพาะปลูกหรือไม่

2.2 กรณีท่ีไม่มีอ่างเก็บน้ํา เป็นการวางแผนจากข้อมูลพ้ืนที่เพาะปลูก แล้วจึงนํามาคิดหาปริมาณการ
ใชน้ า้ํ จากนัน้ จงึ นาํ มาคาํ นวณเป็นปริมาณนํา้ ที่ตอ้ งการใช้ในแต่ละวนั และปริมาณน้าํ ส่งสะสม

3. คําจํากดั ความ
การวางแผนการใช้น้ําจากอ่างเก็บน้ํา หมายถึง คิดคํานวณหาปริมาณความต้องการใช้น้ําชลประทาน

ในทุกๆ ภาคส่วน แล้วนํามาวางแผนการจัดสรรน้ําเพ่ือให้สอดคล้องกับปริมาณน้ําต้นทุนท่ีมีอยู่ โดยไม่ขาด
แคลนนาํ้ หรอื เกิดการขาดแคลนน้อยทีส่ ดุ

4. หน้าท่ีความรบั ผิดชอบ
4.1 ผู้อํานวยการสํานักบริหารจัดการนํ้าและอุทกวิทยา (ผส.บอ.) รับทราบและตรวจสอบผล

ความกา้ วหนา้ การบรหิ ารจดั การนํ้าฤดูฝนและฤดูแล้งของสาํ นักชลประทานที่ 1-17
4.2 ผู้อํานวยการสํานักชลประทานท่ี 1-17 (ผส.ชป.) รับทราบและตรวจสอบผลความก้าวหน้าการ

บริหารจัดการนาํ้ ฤดูฝนและฤดูแล้งของโครงการในสงั กัด
4.3 ผู้อํานวยการส่วนบริหารจัดการนํ้า (ผจน.) วางแผนและติดตามผลความก้าวหน้าการบริหาร

จดั การนาํ้ ฤดูฝนและฤดแู ล้งของสาํ นกั ชลประทานท่ี 1-17

กรมชลประทาน งานเพอ่ื แผน ดินไทย

Work Manual
5-2

4.4 ผู้อํานวยการส่วนจัดสรรน้ําและบํารุงรักษา สํานักชลประทานท่ี 1-17 (ผบร.) วางแผนและ
ติดตามผลความก้าวหน้าการบริหารจัดการนา้ํ ฤดูฝนและฤดูแล้งของโครงการในสังกดั

4.5 หวั หนา้ กลมุ่ งานจดั สรรนาํ้ ส่วนบริหารจดั การน้ํา (กจ.จน.) วางแผนและรายงานผลความก้าวหน้า
การบรหิ ารจัดการนาํ้ ฤดูแล้งของสํานักชลประทานที่ 1-17

4.6 หัวหน้าศูนย์ปฏิบัติการจัดสรรนํ้า ส่วนบริหารจัดการนํ้า (ศป.จน.) วางแผนและรายงานผล
ความก้าวหน้าการบรหิ ารจัดการน้ําฤดูฝนของสาํ นกั ชลประทานท่ี 1-17

4.7 หวั หนา้ ฝา่ ยบรหิ ารและจดั การนา้ํ (ฝจน.ชป.) ส่วนจัดสรรน้ําและบํารุงรักษา วางแผนและรายงาน
ผลความก้าวหนา้ การบรหิ ารจัดการน้าํ ฤดูฝนและฤดแู ล้งของโครงการในสงั กดั สาํ นักชลประทาน

4.8 หัวหน้าฝ่ายจัดสรรนํ้าและปรับปรุงระบบชลประทาน (ฝจน.คป./ฝจน.คบ.) วางแผนและจัดทํา
รายงานผลความก้าวหน้าการบริหารจัดการนํ้าฤดูฝนและฤดูแล้งของโครงการชลประทาน/โครงการส่งน้ําและ
บาํ รุงรักษา

4.9 หัวหน้าฝ่ายส่งน้ําและบํารุงรักษา (ฝสบ.คป/ฝสบ.คบ.) วางแผนและจัดทํารายงานผล
ความกา้ วหน้าการบริหารจดั การน้ําฤดฝู นและฤดแู ลง้ ของโครงการชลประทาน/โครงการส่งนาํ้ และบาํ รุงรกั ษา

เล่มท่ี 5

กรมชลประทาน งานเพ่อื แผนดินไทย 

คูม ือปฏบิ ตั งิ าน ดา นบรหิ ารจดั การนา้ํ 5-3

5. ผงั กระบวนการ

ลําดบั ผงั กระบวนการ ระยะเวลา รายละเอยี ดงาน ผรู้ บั ผดิ ชอบ

1. เริ่มกระบวนการ 7 วัน - กาํ หนดขอบเขตพื้นทดี่ าํ เนินการ - ฝจน.คป./
รวบรวมข้อมูลพืน้ ฐาน - รวบรวมขอ้ มลู พืน้ ฐานตามคมู่ ือ ฝจน.คบ.
การเกบ็ รวบรวมข้อมูลพื้นฐาน - ฝสบ.คป./
ด้านการจดั สรรน้ําของโครงการ ฝสบ.คบ.
ชลประทาน (เล่มท่ี 1/16)

2. คํานวณโดยใชโ้ ปรแกรม - ใส่มูลรายละเอยี ดตา่ งๆ ตาม - ฝจน.คป./
Reservoir Operation Study 1 วนั แผนการเพาะปลกู เพ่ือคํานวณ ฝจน.คบ.
- ฝสบ.คป./

ฝสบ.คบ.

ไม่ใช่ 1 วนั - ประเมินและวเิ คราะห์ปริมาณ - ฝจน.คป. /
พิจารณา นํ้าตน้ ทนุ และความตอ้ งการใช้นาํ้ ฝจน.คบ.
ว่าสอดคล้องและเหมาะสมหรือไม่ - ฝสบ.คป. /
ปริมาณน้าํ ทใี่ ชก้ ับนา้ํ ฝสบ.คบ.
3. ตน้ ทนุ

-ผส.บอ.

- ผส.ชป. 1-

- จัดทําแผนการจัดสรรนํ้าในแต่ 17 เล่มท่ี 5

4. สรปุ แผนการ 7 วนั ละฤดกู าล - ผจน.
จัดสรรน้าํ
- จดั ทาํ เอกสารแผนการจัดสรรนํ้า - ผบร.ชป.

เสนอกรมอนุมตั ิ - กจ.จน.

- ศป.จน.

- ฝจน.ชป.

กรมชลประทาน งานเพอ่ื แผนดินไทย

Work Manual

5-4

6. ขนั้ ตอนการปฏบิ ัติงาน
6.1 รวบรวมข้อพื้นฐาน ประกอบด้วย
6.1.1 ขอ้ มูลรายละเอียดโครงการ
6.1.2 ขอ้ มลู แผนการเพาะปลูกพชื
6.1.3 ขอ้ มลู Inflow และความต้องการใช้นํ้าภาคส่วนต่างๆ
6.1.4 ข้อมลู โคง้ ความจุและพนื้ ที่ผวิ น้ํา
6.1.5 ข้อมลู อา่ งเก็บนาํ้ (กรณีมอี ่างเก็บนาํ้ )

6.2 คาํ นวณโดยใช้โปรแกรม Reservoir Operation Study
กรอกข้อมูลรายละเอียดต่างๆ ลงในโปรแกรมซง่ึ มีวิธีการใช้โปรแกรมเพ่ือคํานวณหาการใช้น้ํา

(ROS) ของโครงการประเภทตา่ งๆ ดังน้ี

เล่มท่ี 5  กรณมี ีแหล่งน้ําตน้ ทุน (อ่างเกบ็ น้ํา)

1. จากโปรแกรม Excel (เป็นอ่างเก็บนํ้า) ท่ีกําหนดให้การกรอกข้อมูลเพื่อคํานวณหาการใช้นํ้า (ROS)
ต้องดําเนนิ การท้ังหมด 3 sheet คอื
1.1 fill_data
1.2 ROS
1.3 การใช้ที่ดนิ

2. การกรอกข้อมลู sheet:fill_data กรอกขอ้ มลู เฉพาะ cell ท่มี ีพื้นสีเหลืองอ่อนเท่าน้ัน
2.1 ข้อมูลทัว่ ไป:
1) ช่อื อ่างเก็บน้ํา
2) สาํ นกั ชลประทานท่ี
3) ปริมาณนาํ้ ในอา่ ง ณ 1 พ.ย.51
4) ประสทิ ธิภาพโครงการ
5) จงั หวดั ทต่ี ง้ั โครงการ
6) ปรมิ าณนํา้ ร่ัวซึม (ภาคกลางใช้ 7 มม./สปั ดาห์ , ภาคอื่นๆ ใช้ 14 มม./สปั ดาห์)

1  2
3
4 
5 

6 

กรมชลประทาน งานเพอ่ื แผนดินไทย 

คมู ือปฏบิ ตั งิ าน ดา นบรหิ ารจัดการน้าํ 5-5

2.2 ขอ้ มูลการเพาะปลูกขา้ ว พืชไร่-พชื ผัก ฤดฝู น และฤดแู ล้ง ไม้ผล บ่อปลา – บอ่ กงุ้ :

7  11 7  11

8  8 
9  10  9  10 

7  11 7  11

8  8 
9  10  9  10 12 

12 13
13

7) การปลูกข้าวและพืชไร่ ให้เลือกชนิดพืช สําหรับข้าวมีให้เลือกใช้ได้เฉพาะข้าว กข. (นาดํา) เล่มท่ี 5
ส่วน พืชไร่-พืชผัก ซ่ึงแต่ละโครงการจะมีการปลูกพืชหลายชนิดให้เลือกพืชท่ีเห็นว่าจะใช้
เปน็ ตวั แทนพชื ทีป่ ลกู ในเขตโครงการ

8) สัปดาห์ท่ีเริ่มปลูกโดยมีให้เลือกทั้งหมด 52 สัปดาห์ ตามตารางที่แนบต้องกําหนดให้ถูกต้อง
เพราะหากกําหนดการปลูกพืชฤดูแล้งและฤดูฝนในช่วงเวลาทับซ้อนกัน การใช้น้ําเพ่ือการ
เพาะปลกู จะสูงมาก ทาํ ให้น้ําหมดอ่างฯตาราง ROS จะเกิดขอ้ มูล Error ได้

สปั ดาหที่ วันเรมิ่ วันสน้ิ สดุ สปั ดาหที่ วนั เริ่ม วนั สน้ิ สดุ สปั ดาหท ี่ วนั เรม่ิ วนั สนิ้ สดุ สปั ดาหท่ี วันเริ่ม วนั สนิ้ สดุ สปั ดาหท ี่ วนั เริม่ วนั สนิ้ สดุ
1 11 21 31 41
2 01 พ.ย. 07 พ.ย. 12 10 ม.ค. 16 ม.ค. 22 21 ม.ี ค. 27 มี.ค. 32 30 พ.ค. 05 มิ.ย. 42 08 ส.ค. 14 ส.ค.
3 08 พ.ย. 14 พ.ย. 13 17 ม.ค. 23 ม.ค. 23 28 มี.ค. 03 เม.ย. 33 06 ม.ิ ย. 12 มิ.ย. 43 15 ส.ค. 21 ส.ค.
4 15 พ.ย. 21 พ.ย. 14 24 ม.ค. 30 ม.ค. 24 04 เม.ย. 10 เม.ย. 34 13 ม.ิ ย. 19 มิ.ย. 44 22 ส.ค. 28 ส.ค.
5 22 พ.ย. 28 พ.ย. 15 31 ม.ค. 06 ก.พ. 25 11 เม.ย. 17 เม.ย. 35 20 ม.ิ ย. 26 มิ.ย. 45 29 ส.ค. 04 ก.ย.
6 29 พ.ย. 05 ธ.ค. 16 07 ก.พ. 13 ก.พ. 26 18 เม.ย. 24 เม.ย. 36 27 มิ.ย. 03 ก.ค. 46 05 ก.ย. 11 ก.ย.
7 06 ธ.ค. 12 ธ.ค. 17 14 ก.พ. 20 ก.พ. 27 25 เม.ย. 01 พ.ค. 37 04 ก.ค. 10 ก.ค. 47 12 ก.ย. 18 ก.ย.
8 13 ธ.ค. 19 ธ.ค. 18 21 ก.พ. 27 ก.พ. 28 02 พ.ค. 08 พ.ค. 38 11 ก.ค. 17 ก.ค. 48 19 ก.ย. 25 ก.ย.
9 20 ธ.ค. 26 ธ.ค. 19 28 ก.พ. 06 ม.ี ค. 29 09 พ.ค. 15 พ.ค. 39 18 ก.ค. 24 ก.ค. 49 26 ก.ย. 02 ต.ค.
10 27 ธ.ค. 02 ม.ค. 20 07 ม.ี ค. 13 ม.ี ค. 30 16 พ.ค. 22 พ.ค. 40 25 ก.ค. 31 ก.ค. 50 03 ต.ค. 09 ต.ค.
03 ม.ค. 09 ม.ค. 14 มี.ค. 20 ม.ี ค. 23 พ.ค. 29 พ.ค. 01 ส.ค. 07 ส.ค. 51 10 ต.ค. 16 ต.ค.
52 17 ต.ค. 23 ต.ค.
24 ต.ค. 30 ต.ค.

9) เวลาปลูกจนเต็มพื้นที่หมายถงึ จํานวนสัปดาหท์ ่ีใช้การปลกู ขา้ วและพชื ไร่ในแต่ละฤดูจนเต็ม
พื้นท่ีโครงการ ในที่นี้กําหนดขอบเขตไว้สูงสุด 20 สัปดาห์ ในพื้นที่ท่ีมีการเพาะปลูกช่วงฤดู
ฝนระยะเวลาเกิน 52 สัปดาห์ ให้กรอกข้อมูลท่ีปลูกจริงในปัจจุบันผลการคํานวณการใช้น้ํา
จะถูกคํานวณแล้วนําข้อมูลส่วนที่เกินจากสัปดาห์ท่ี 52 มาใส่ย้อนในสัปดาห์ท่ี 1, 2, 3,
เรอื่ ยไปจนครบสปั ดาหต์ ามอายุของพชื ซงึ่ กค็ อื การใช้นํ้าของการปลูกพืชฤดูฝนแต่ต้องใช้นํ้า
ตอ่ เนื่องถึงฤดแู ลง้ ซึ่งโครงการจะตอ้ งพจิ ารณาจัดสรรนา้ํ ให้ด้วย

กรมชลประทาน งานเพื่อแผน ดินไทย

เล่มท่ี 5 Work Manual
5-6

10) ปริมาณน้ําเตรียมแปลง ให้กรอกข้อมูลตามความตอ้ งการใช้จริงของแต่ละพน้ื ที่
11) พื้นทเี่ พาะปลูกแต่ละสปั ดาหท์ ี่เกิดข้นึ จนครบตามจาํ นวนสปั ดาหต์ าม (9)
12) เลือกชนดิ ของไม้ผลหรือไม้ยืนต้นที่เปน็ ตวั แทนของพืชที่ปลกู ในเขตโครงการ
13) พ้นื ทเี่ พาะปลกู ไมผ้ ล-ไม้ยนื ตน้ พื้นที่บอ่ เลยี้ งปลา และบอ่ เลย้ี งกุง้
2.3 ขอ้ มูลปริมาณน้าํ ไหลลงอ่างฯ และข้อมลู การใชน้ าํ้ ประเภทต่างๆ ให้กรอกข้อมลู รายวนั

- ข้อมูลนํ้าไหลลงอ่างให้ใช้ข้อมูลเฉลี่ยรายวันสําหรับการจัดทําแผน และใช้ข้อมูลจริงเมื่อ
มกี ารติดตามผล
- ข้อมลู การใช้น้ําประเภทตา่ งๆ ใหใ้ ชข้ ้อมูลทรี่ ะบายจรงิ ท่ตี อ้ งสง่ ใหจ้ ริงรายวันในปจั จบุ นั
2.4 โค้งความจุให้ใส่ข้อมูลโค้งความจุตาม column ของความจุ ระดับ และ พ้ืนที่ผิวนํ้า หากข้อมูล
ตัวอย่างทม่ี ีอยูม่ จี ํานวนบรรทดั มากกวา่ โคง้ ความจขุ องอ่างฯ ที่กําลังดําเนินการเมื่อกรอกเสร็จแล้วอย่า
ลืมลบข้อมูลสว่ นที่เกินของขอ้ มูลเดิมทิง้ ใหห้ มดดว้ ย
จากนน้ั ให้กดป่มุ “กาํ หนดโค้งความจุ”

2.5 ข้อมูลอ่างเกบ็ นาํ้ กรอกขอ้ มูลพื้นฐานของอา่ งเกบ็ นํา้ ท่ีกําลงั ดาํ เนนิ การ

กรมชลประทาน งานเพ่อื แผน ดนิ ไทย 

คมู อื ปฏิบตั ิงาน ดานบริหารจัดการนา้ํ

5-7

2.6 การปรับแก้รูปกราฟในกรณีท่ีปริมาณนํ้าในอ่าง
ท่ีกําลังดําเนินการมีปริมาณนํ้าเก็บกักแตกต่างจากข้อมูล
ตัวอย่างมาก (ตัวอย่างที่ให้มากับโปรแกรม Excel น้ี คืออ่างฯ
แม่งัดมีความจุ 265 ล้าน ลบ.ม. ต้ัง Scale ของแกนปริมาณ
น้ําไว้สูงสุดที่ 350 ล้าน ลบ.ม.) ควรมีการปรับแก้ Scale ของ
แกนปริมาณนาํ้ โดยกดปมุ่ แกไ้ ขกราฟบริเวณเหนอื รูปกราฟ

จะปรากฏ Massage Box โปรดกําหนด
ขอบเขตปริมาณน้ําสูงสุดที่ต้องการให้กราฟแสดง ให้
ใสค่ ่าสงู สดุ ของ Scale ทต่ี อ้ งการ แล้วกด OK

จะปรากฏ Massage Box โปรดกําหนดระยะ
grid ท่ีต้องการให้กราฟแสดง ให้ใส่ค่าที่ต้องการ แล้วกด
OK

3. การกรอกข้อมูล sheet: ROS กรอกข้อมูล Lower rule curve และ Upper rule curve รายวัน เล่มท่ี 5
เฉพาะ cell ท่ีมพี ้นื สีเหลืองออ่ นใน 2 column สดุ ท้ายของตาราง

4. การกรอกข้อมูล sheet: การใช้ท่ีดินให้กรอกข้อมูลของอ่างเก็บน้ําท่ีกําลังดําเนินการแทนข้อมูลตาม
ตัวอย่างที่ใส่ไว้

กรมชลประทาน งานเพอื่ แผนดนิ ไทย

เล่มท่ี 5 Work Manual
5-8

 กรณีไม่มีน้ําตน้ ทนุ (อา่ งเก็บนํ้า)

1. จากโปรแกรม Excel (ไม่มีแหล่งน้ําต้นทุน) ท่ีกําหนดให้ การกรอกข้อมูลเพ่ือคํานวณหาการใช้นํ้า
(ROS) ต้องดําเนนิ การท้ังหมด 2 sheet คือ
1) fill_data
2) การใชท้ ด่ี ิน

2. การกรอกขอ้ มลู sheet:fill_data กรอกขอ้ มูลเฉพาะ cell ท่มี พี นื้ สีเหลอื งออ่ นเท่าน้ัน
ข้อมูลท่ีกรอกมีเฉพาะความต้องการใช้น้ําซ่ึงประกอบด้วยความต้องการใช้น้ําของพืช และความ
ต้องการใช้นํ้าเพ่อื กจิ กรรมอ่ืนๆ เหมือนข้อ 2.2 และ ขอ้ 2.3 ในข้อ 1 เทา่ นนั้

3. การกรอกข้อมูล sheet: การใช้ที่ดินให้กรอกข้อมูลของพ้ืนที่ท่ีกําลังดําเนินการ ลงตารางแทนข้อมูล
ตามตวั อย่างทใ่ี สไ่ ว้

6.3 พิจารณาปรมิ าณนาํ้ ทใ่ี ช้กับนํ้าตน้ ทุน
ปรับแผนการเพาะปลูกหากปริมาณน้ําท่ีต้องจัดสรรไม่สอดคล้องกับปริมาณน้ําต้นทุนท่ีมีอยู่ แล้ว
คํานวณ ROS ใหม่

6.4 สรปุ แผนการจดั สรรนาํ้
สรุปแผนการจัดสรรนํ้าเสนอกรมโดย ฝจน.ชป. จัดทําเอกสารแผนการจัดสรรนํ้าในแต่ละฤดูกาล
นําเสนอ กจ.จน. ศป.จน. ผบร.ชป. ผจน. ผส.ชป. ผส.บอ. ตามลาํ ดบั

7. มาตรฐานงาน
ข้อมลู ถูกต้องและครบถว้ นตามโปรแกรม ROS ของ สบอ.

8. ระบบตดิ ตามและประมวลผล
ติดตามและประเมินผลการวางแผนการเพาะปลูก ผลการคาดการณ์สถานการณ์น้ําต้นทุนรายฤดูกาล

เพื่อเป็นแนวทางการปรบั ปรุงการวางแผนและแนวทางการปฏิบตั ิในฤดกู าลต่อไป

9. เอกสารอ้างองิ
กรมชลประทาน คู่มือการสง่ นาํ้ และบํารงุ รกั ษาโดยเกษตรกรมีสว่ นรว่ มตามกระบวนการ 14 ข้นั ตอน.
กรมชลประทาน คู่มอื คํานวณประสทิ ธภาพการชลประทาน เลม่ ที่ 15/16
ดิเรก ทองอรา่ ม. 2526. ความต้องการน้าํ ชลประทาน และคา่ ชลภาระในการออกแบบระบบสง่ นา้ํ , น. 7-

104 ใน คณะกรรมการจดั สัมมนาทางวชิ าการ (ผรู้ วบรวม). เทคโนโลยีที่เหมาะสมในการทํางาน
ชลประทาน. สมาคมศิษยเ์ กา่ วศิ วกรรมชลประทาน, กรุงเทพฯ.

10. แบบฟอร์มทใ่ี ช้
ใชแ้ บบฟอร์มการเก็บข้อมูลพนื้ ฐานตามคูม่ อื เล่มที่ 1/16 ได้แก่ จส-1 , จส-2 , จส-3 , จส-7

กรมชลประทาน งานเพ่ือแผน ดินไทย 

คมู ือปฏิบตั งิ าน ดา นบรหิ ารจดั การนาํ้

5-9

ภาคผนวก ก.
ทฤษฎที ่เี กย่ี วข้อง

เล่มท่ี 5

กรมชลประทาน งานเพ่อื แผนดินไทย

Work Manual
5 - 10

ทฤษฎที ีเ่ กี่ยวข้อง

1. หลกั สมดลุ น้ําในอ่างเกบ็ นํ้า
อ่างเก็บน้ําทําหน้าท่ีกักเก็บนํ้าในยามที่ปริมาณนํ้าไหลเข้าอ่างมากกว่าความต้องการ เพ่ือให้มีนํ้า

เพียงพอสําหรับส่งให้กับความต้องการต่างๆ ในช่วงเวลาขาดแคลนนํ้าการวางแผนการใช้น้ําจากอ่างเก็บน้ํา
ประจําเดอื นจะทําไดโ้ ดยการวิเคราะห์สมดุลของนํ้า (Water Balance) ในอา่ งเก็บนํ้า ตามรปู ที่ 1

หลักการสมดุลของนํ้าในอ่างคือ ปริมาณนํ้าท่ีไหลเข้าอ่าง –ปริมาณน้ําท่ีไหลออกจากอ่างทั้งหมด =
ปริมาณน้ําในอ่างที่เปลี่ยนไป หรือจากรูปท่ี 1 เราสามารถเขียนสมการแสดงความสัมพันธ์ระหว่างปริมาณนํ้า
ไหลเข้า ปริมาณน้าํ ไหลออก และปรมิ าณน้ําในอ่างแตล่ ะเดือนไดด้ ังน้ี

ปรมิ าณน้าํ ไหลลงอาง ปริมาณการระเหยจากผิวน้ําในอาง
ปริมาณน้าํ ลนอา ง

ปริมาณน้ําในอา ง ปรมิ าณความตองการนาํ้ จากอาง

เล่มท่ี 5 ปริมาณการรัว่ ซมึ จาก

รปู ท่ี 1 สมดลุ ของนา้ํ ในอา่ งเกบ็ น้าํ

ปริมาณนํา้ ในอา่ งเมือ่ ส้ินเดอื น = ปริมาณนาํ้ ในอา่ งเม่ือตน้ เดอื น + ปรมิ าณนา้ํ ทีไ่ หลลงอ่างในเดือนนน้ั
- ปริมาณความตอ้ งการน้ําจากอา่ งเพอื่ วตั ถปุ ระสงค์ต่างๆ
- ปริมาณการระเหยจากผิวน้าํ ในอา่ งเดือนนน้ั
- ปริมาณการรวั่ ซมึ จากอ่างในเดือนนน้ั

ถ้าปริมาณนํ้าในอ่างเม่ือส้ินเดือนท่ีคํานวณได้มากกว่าปริมาณน้ําเก็บกักสูงสุด จะถือว่ามีการไหลล้น
อ่างในเดือนนั้น และปริมาณน้ําที่ไหลล้นอ่างจะเท่ากับ ปริมาณน้ําในอ่างเมื่อสิ้นเดือนลบด้วยปริมาณน้ําเก็บกัก
สูงสุด และปรมิ าณนํ้าในอ่างสําหรับตน้ เดือนตอ่ ไปจะเทา่ กับปริมาณน้ําเกบ็ กกั สูงสุด

ในทางกลับกันถ้าปริมาณน้ําในอ่างเม่ือส้ินเดือนที่คํานวณได้น้อยกว่าปริมาณนํ้าเก็บกักตํ่าสุดจะถือว่ามี
การขาดนํ้าในเดอื นน้นั ปริมาณนาํ้ ท่สี ง่ จากอ่างจะนอ้ ยกวา่ ความตอ้ งการนํ้าท้ังหมดจากอ่าง ปริมาณน้ําท่ีขาดไป
เทา่ กบั ปริมาณนาํ้ เก็บกักต่าํ สุดลบด้วยปริมาณนํ้าในอ่างเมื่อส้ินเดือน ปริมาณนํ้าในอ่างสําหรับต้นเดือนถัดไปจะ
เทา่ กบั ปริมาณนา้ํ เก็บกักต่าํ สุด

การวางแผนการใช้น้ําจากอ่างจะประกอบไปด้วย การประเมินปริมาณนํ้าไหลลงอ่าง ปริมาณความ
ต้องการน้ําจากอ่างทั้งหมด การสูญเสียนํ้าเน่ืองจากการระเหยและการร่ัวซึม แล้วนําเอามาคํานวณหาปริมาณ
นํ้าที่ต้องส่งและท่ีเหลืออยู่ในอ่าง จากปริมาณน้ําท่ีมีอยู่เม่ือต้นเดือนตามหลักสมดุลนํ้า การคํานวณสมดุลนํ้า
ประจาํ เดอื นจะทําต่อเนอื่ งกนั ไปตลอดระยะเวลาท่ใี ชใ้ นการวางแผนซึง่ ปกติจะเปน็ 1 ปี

กรมชลประทาน งานเพอ่ื แผน ดนิ ไทย 

คมู ือปฏบิ ตั งิ าน ดา นบรหิ ารจดั การน้าํ
5 - 11

2. กองวางโครงการกรมชลประทาน ได้กําหนดค่าการร่ัวซึมของนํ้าในแปลงนาเพื่อเป็นเกณฑ์ในการคํานวณ
ออกแบบระบบส่งนํ้าของโครงการชลประทานในการจัดทํารายงานความเหมาะสมของโครงการฯเป็นภาค
ดงั นค้ี อื

- ภาคกลาง ใช้อัตราการรั่วซึมเท่ากบั 1.0 มลิ ลิเมตรตอ่ วนั
- ภาคตะวันออกเฉยี งเหนือ ใชอ้ ัตราการรั่วซึมเทา่ กับ 2.0 มิลลเิ มตรต่อวัน
- ภาคอน่ื ๆ ใชอ้ ตั ราการรว่ั ซึมเท่ากบั 1.5 มิลลิเมตรต่อวนั
หมายเหต:ุ ทม่ี า คู่มอื การคาํ นวณหาประสิทธิภาพการชลประทาน เล่มท่ี 15/16

เล่มท่ี 5

กรมชลประทาน งานเพ่อื แผน ดนิ ไทย

Work Manual

5 - 12

เลม ่ที 5

กรมชลประทาน งานเพ่ือแผนดินไทย



คมู่ อื การปฏิบตั ิงาน
ด้านบริหารจดั การน้า

เลม่ ที่ 1/16

คู่มือการเก็บรวบรวมข้อมลู พนื ฐาน
ดา้ นการจัดสรรนา้ ของโครงการชลประทาน