Glosarium PPKn O L E H G R A C E L L A A N N E K E H .
N A M A : G R A C E L L A A N N E K E H . K E L A S : X 2 N O . A B S E N : 1 3 IDENTITAS 5 November 2008
P e r t a m a - t a m a s a y a i n g i n m e n g u c a p s y u k u r k e p a d a T u h a n Y a n g M a h a E s a a t a s a n u g r a h n y a y a n g l u a r b i a s a s e h i n g g a s a y a d i m a m p u k a n u n t u k m e n y e l a s a i k a n p e n y u s u n a n g l o s a r i u m i n i . T a k l u p a s a y a j u g a i n g i n b e r t e r i m a k a s i h k e p a d a b a p a k M a r w a k u s M a r w a n t o s e l a k u g u r u P P K n y a n g t e l a h m e m b i m b i n g s a y a s e l a m a p r o s e s p e n y u s u n a n g l o s a r i u m i n i . S e r t a k e p a d a o r a n g t u a , t e m a n , d a n o r a n g - o r a n g y a n g t e l a h m e n d u u k u n g s a y a d a l a m p r o s e s p e m b u a t a n k a m u s i n i s e c a r a l a n g s u n g m a u p u n t i d a k l a n g s u n g . S e c a r a u m u m , g l o s a r i u m i n i b e r i s i t e n t a n g p e n g e r t i a n d a r i b e r b a g a i i s t i l a h y a n g s e r i n g m u n c u l d i d a l a m b u k u p a k e t P P K n . H a r a p a n n y a , p a r a p e m b a c a d a p a t m e n i m b a i l m u l e b i h d a l a m s e t e l a h m e m b a c a g l o s a r i u m i n i . S a y a t e l a h m e n g u s a h a k a n y a n g t e r b a i k u n t u k g l o s a r i u m i n i , n a m u n s a y a s a d a r m a s i h a d a b a n y a k k e k u r a n g a n d i d a l a m n y a . S e b a b i t u , s a y a i n g i n m e m o h o n m a a f a p a b i l a a d a n y a h a l - h a l y a n g s a l a h a t a u k u r a n g d i s e g a n i . D e m i k i a n g l o s a r i u m i n i d i s u s u n . S e k i a n d a n t e r i m a k a s i h . Ka t a Peng ant ar
Ba b 1 1 Pancasila
Absolutisme B e n t u k p e m e r i n t a h a n t a n p a u n d a n g - u n d a n g d a s a r ; b e n t u k p e m e r i n t a h a n d e n g a n s e m u a k e k u a s a a n t e r l e t a k d i t a n g a n p e n g u a s a ( r a j a , k a i s a r , d i k t a t o r , d a n s e b a g a i n y a ) 2 Despot P e n g u a s a t u n g g a l y a n g b e r b u a t s e k e h e n d a k h a t i ; k e p a l a n e g a r a a t a u r a j a y a n g m e n j a l a n k a n k e k u a s a a n d e n g a n s e w e n a n g - w e n a n g Despotisme P e m e r i n t a h a n s e o r a n g d e s p o t , s i s t e m p e m e r i n t a h a n d e n g a n k e k u a s a a n t i d a k t e r b a t a s d a n s e w e n a n g - w e n a n g Doktriner S e s e o r a n g y a n g m e n c o b a m e n e r a p k a n s u a t u d o k t r i n a t a u s u a t u t e o r i t a n p a m e m p e r h a t i k a n p e r t i m b a n g a n p r a k t i s ; s e o r a n g a h l i t e o r i y a n g t i d a k p r a k t i s m Donkuritsu Junbi Cosakai N a m a J e p a n g d a r i B a d a n P e n y e l i d i k U s a h a - u s a h a P e r s i a p a n K e m e r d e k a a n I n d o n e s i a ( B P U P K I )
Dokuritsu Junbi Inkai N a m a j e p a n g d a r i P a n i t i a P e r s i a p a n K e m e r d e k a a n I n d o n e s i a ( P P K I ) 3 Dolmen D o l m e n m e r u p a k a n s a l a h s a t u p e n i n g g a l a n z a m a n p r a a k s a r a y a n g b e r f u n g s i s e b a g a i t e m p a t u n t u k m e l e t a k k a n s e s a j i a n , y a n g a k a n d i p e r s e m b a h k a n k e p a d a a r w a h n e n e k m o y a n g d a n u n t u k p e r i b a d a t a n Ekaprasetia pancakarsa J a n j i a t a u t e k a d y a n g b u l a t u n t u k m e l a k s a n a k a n l i m a k e h e n d a k s i l a P a n c a s i l a d a n G a r i s - G a r i s B e s a r H a l u a n N e g a r a ( G B H N ) Feodalisme S i s t e m s o s i a l a t a u p o l i t i k y a n g m e m b e r i k a n k e k u a s a a n y a n g b e s a r k e p a d a g o l o n g a n b a n g s a w a n , 1 . S i s t e m s o s i a l y a n g m e n g a g u n g - a g u n g k a n j a b a t a n a t a u p a n g k a t d a n b u k a n m e n g a g u n g - a g u n g k a n p r e s t a s i k e r j a , 2 . S i s t e m s o s i a l d i E r o p a p a d a A b a d P e r t e n g a h a n y a n g d i t a n d a i o l e h k e k u a s a a n y a n g b e s a r d i t a n g a n t u a n t a n a h 3 .
Hinomaru B e n d e r a N a s i o n a l J e p a n g S i l a 5 S i l a 4 S i l a 3 S i l a 2 S i l a 1 Fundamental B e r s i f a t d a s a r ( p o k o k ) ; m e n d a s a r 4 Hakikat I n t i s a r i a t a u d a s a r , k e n y a t a a n y a n g s e b e n a r n y a ( s e s u n g g u h n y a ) Hibah P e m b e r i a n ( d e n g a n s u k a r e l a ) d e n g a n m e n g a l i h k a n h a k a t a s s e s u a t u k e p a d a o r a n g l a i n Hierarkis piramidal H i r a r k i s b e r a r t i t i n g k a t , s e d a n g k a n p i r a m i d a l d i p e r g u n a k a n u n t u k m e n g g a m b a r k a n h u b u n g a n b e r t i n g k a t d a r i s i l a - s i l a P a n c a s i l a d a l a m u r u t a n l u a s c a k u p a n ( t e b a b e r l a k u n y a p e n g e r t i a n ) d a n j u g a i s i p e n g e r t i a n .
K u m p u l a n k o n s e p b e r s i s t e m y a n g d i j a d i k a n a s a s p e n d a p a t ( k e j a d i a n ) y a n g m e m b e r i k a n a r a h d a n t u j u a n u n t u k k e l a n g s u n g a n h i d u p 1 . C a r a b e r p i k i r s e s e o r a n g a t a u s u a t u g o l o n g a n 2 . P a h a m , t e o r i , d a n t u j u a n y a n g m e r u p a k a n s a t u p r o g r a m s o s i a l 3 . I d e o l o g i m e n u r u t s u d u t p a n d a n g p o l i t i k S i s t e m k e p e r c a y a a n y a n g m e n e r a n g k a n d a n m e m b e n a r k a n s u a t u t a t a a n p o l i t i k y a n g a d a a t a u y a n g d i c i t a - c i t a k a n d a n m e m b e r i k a n s t r a t e g i b e r u p a p r o s e d u r , r a n c a n g a n , i n s t r u k s i , s e r t a p r o g r a m u n t u k m e n c a p a i n y a 1 . i m p u n a n n i l a i , i d e , n o r m a , k e p e r c a y a a n , d a n k e y a k i n a n y a n g d i m i l i k i s e s e o r a n g a t a u s e k e l o m p o k o r a n g y a n g m e n j a d i d a s a r d a l a m m e n e n t u k a n s i k a p t e r h a d a p k e j a d i a n d a n p r o b l e m p o l i t i k y a n g d i h a d a p i n y a d a n y a n g m e n e n t u k a n t i n g k a h l a k u p o l i t i k ; 2 . Ideologi 5
Imperialisme S i s t e m p o l i t i k y a n g b e r t u j u a n m e n j a j a h n e g a r a l a i n u n t u k m e n d a p a t k a n k e k u a s a a n d a n k e u n t u n g a n y a n g l e b i h b e s a r ; P a n d a n g a n m e n g e n a i a d a n y a k e b u d a y a a n a s i n g y a n g l e b i h k u a t y a n g m e n d o m i n a s i s u a t u g o l o n g a n m a s y a r a k a t s e h i n g g a w a r g a n y a k e h i l a n g a n k e p r i b a d i a n d a n i d e n t i t a s n y a 6 Jawadwipa P u l a u y a n g m a k m u r a k a n p a d i Justifikasi P u t u s a n ( a l a s a n , p e r t i m b a n g a n ) b e r d a s a r k a n h a t i n u r a n i Kausa Finalis P a n c a s i l a d i r u m u s k a n d a n d i b a h a s d a l a m s i d a n g - s i d a n g p a r a p e n d i r i n e g a r a Kausa Formalis B e n t u k P a n c a s i l a y a n g d i r u m u s k a n s e b a g a i m a n a t e r m u a t d a l a m P e m b u k a a n U U D 1 9 4 5
7 Kausalitas P e r i h a l k a u s a l ; p e r i h a l s e b a b a k i b a t Kebangkitan nasional P e r i h a l b a n g k i t n y a s e l u r u h r a k y a t I n d o n e s i a s e b a g a i s a t u k e s a t u a n b a n g s a m e l a w a n d a n m e n g u s i r p e n j a j a h m e l a l u i b e r b a g a i c a r a Ketatanegaraan I h w a l t a t a n e g a r a ( p o l i t i k d a n s e b a g a i n y a ) Kolonialisme P a h a m t e n t a n g p e n g u a s a a n o l e h s u a t u n e g a r a a t a s d a e r a h a t a u b a n g s a l a i n d e n g a n m a k s u d u n t u k m e m p e r l u a s n e g a r a i t u Konsensus K e s e p a k a t a n k a t a a t a u p e r m u f a k a t a n b e r s a m a ( m e n g e n a i p e n d a p a t , p e n d i r i a n , d a n s e b a g a i n y a ) y a n g d i c a p a i m e l a l u i k e b u l a t a n s u a r a Le désir d ’ etre ensemble S y a r a t b a n g s a : k e h e n d a k u n t u k b e r s a t u
Liberalisme A l i r a n k e t a t a n e g a r a a n d a n e k o n o m i y a n g m e n g h e n d a k i d e m o k r a s i d a n k e b e b a s a n p r i b a d i u n t u k b e r u s a h a d a n b e r n i a g a ( p e m e r i n t a h t i d a k b o l e h t u r u t c a m p u r ) 1 . 2 . U s a h a p e r j u a n g a n m e n u j u k e b e b a s a n Maklumat Gunseikan T e m p a t l a t a r b e l a k a n g p e m b e n t u k a n B P U P K I d i t u l i s k a n s e c a r a f o r m a l Materialis 1 . P e n g i k u t p a h a m ( a j a r a n ) m a t e r i a l i s m e O r a n g y a n g m e m e n t i n g k a n k e b e n d a a n ( h a r t a , u a n g , d a n s e b a g a i n y a ) 2 . Menhir B a t u b e s a r s e p e r t i t i a n g a t a u t u g u , y a n g d i t e g a k k a n d i a t a s t a n a h , h a s i l k e b u d a y a a n m e g a l i t , s e b a g a i t a n d a p e r i n g a t a n d a n l a m b a n g a r w a h n e n e k m o y a n g m o n d i a l : b e r k a i t a n d e n g a n s e l u r u h d u n i a 8
Mukadimah P e n d a h u l u a n ; k a t a p e n g a n t a r Negarakertagama K a k a w i n k a r a n g a n M p u P r a p a n c a ( 1 3 6 5 M ) , d i d a l a m n y a t e r d a p a t i s t i l a h P a n c a s i l a . Pengejawantahan P e n j e l m a a n ( p e r w u j u d a n , p e l a k s a n a a n , m a n i f e s t a s i ) s u a t u p o s i s i , k o n d i s i , s i k a p , p e n d i r i a n , d a n s e b a g a i n y a ; 1 . P r o s e s , c a r a , p e r b u a t a n m e n g e j a w a n t a h k a n ; p e n j e l m a a n ; p e r w u j u d a n ; m a n i f e s t a s i 2 . Philosophische Grondslag D a s a r f i l o s o f i s y a n g d i a t a s n y a i t u d i d i r i k a n b a n g u n a n n e g a r a y a n g b e r d a u l a t . 9 Piagam Jakarta R a n c a n g a n p e m b u k a a n U n d a n g - U n d a n g d a s a r N R I t a h u n 1 9 4 5 , s e b u a h d o k u m e n h i s t o r i s h a s i l d a r i k o m p r o m i a n t a r a p i h a k I s l a m d e n g a n p i h a k n a s i o n a l i s / k e b a n g s a a n u n t u k m e n j e m b a t a n i p e r b e d a a n a n t a r a a g a m a d a n n e g a r a d a n d i s u s u n o l e h P a n i t i a S e m b i l a n B P U P K I p a d a 2 2 J u n i 1 9 4 5 .
Praaksara M a s a d i m a n a m a n u s i a b e l u m m e n g e n a l t u l i s a n Pragmatis M e r u p a k a n s i f a t a t a u c i r i s e s e o r a n g y a n g c e n d e r u n g b e r p i k i r p r a k t i s , s e m p i t d a n i n s t a n t . Propaganda P e n e r a n g a n ( p a h a m , p e n d a p a t , d a n s e b a g a i n y a ) y a n g b e n a r a t a u s a l a h y a n g d i k e m b a n g k a n d e n g a n t u j u a n m e y a k i n k a n o r a n g a g a r m e n g i k u t i s u a t u a l i r a n , s i k a p , a t a u a r a h t i n d a k a n t e r t e n t u Rasionalisme T e o r i ( p a h a m ) y a n g m e n g a n g g a p b a h w a p i k i r a n d a n a k a l m e r u p a k a n s a t u s a t u n y a d a s a r u n t u k m e m e c a h k a n p r o b l e m ( k e b e n a r a n ) y a n g l e p a s d a r i j a n g k a u a n i n d r a ; p a h a m y a n g l e b i h m e n g u t a m a k a n ( k e m a m p u a n ) a k a l d a r i p a d a e m o s i , a t a u b a t i n 1 0 Sarkofagus K u b u r b a t u y a n g t e r d i r i d a r i w a d a h d a n t u t u p y a n g u m u m n y a t e r d a p a t t o n j o l a n p a d a u j u n g n y a .
Sauvinisme A j a r a n a t a u p a h a m m e n g e n a i c i n t a t a n a h a i r d a n b a n g s a y a n g b e r l e b i h a n Staatsidee C i t a n e g a r a Swarnadwipa D i a m b i l d a r i b a h a s a s a n s e k e r t a y a n g b e r a r t i p u l a u e m a s Unifikasi H a l m e n y a t u k a n ; p e n y a t u a n ; h a l m e n j a d i k a n s e r a g a m 1 1
Ba b 2 1 2 Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia tahun 1945
1 3 Aparat A l a t ; p e r k a k a s , b a d a n p e m e r i n t a h a n ; i n s t a n s i p e m e r i n t a h ; p e g a w a i n e g e r i ; a l a t n e g a r a , p e r l e n g k a p a n Appointed Officials P e j a b a t y a n g d i t u n j u k Asas Legalitas M e n e n t u k a n b a h w a t i d a k a d a p e r b u a t a n y a n g d i l a r a n g d a n d i a n c a m d e n g a n p i d a n a j i k a t i d a k d i t e n t u k a n t e r l e b i h d a h u l u d a l a m p e r u n d a n g - u n d a n g a n Convention Against Torture S e b u a h p e r j a n j i a n h a k a s a s i m a n u s i a i n t e r n a s i o n a l y a n g s e d a n g d i t i n j a u o l e h P B B y a n g b e r t u j u a n u n t u k m e n c e g a h p e n y i k s a a n d a n t i n d a k a n p e r l a k u a n a t a u h u k u m a n l a i n y a n g k e j a m , t i d a k m a n u s i a w i , a t a u m e r e n d a h k a n m a r t a b a t m a n u s i a d i s e l u r u h d u n i a .
Convention on the elimination of all forms of discrimination against women K o n v e n s i h u k u m i n t e r n a s i o n a l y a n g m e w a j i b k a n n e g a r a - n e g a r a u n t u k m e n g h a p u s k a n d i s k r i m i n a s i t e r h a d a p p e r e m p u a n d a n a n a k p e r e m p u a n d i s e g a l a b i d a n g d a n m e n d u k u n g p e r s a m a a n h a k p e r e m p u a n d a n a n a k p e r e m p u a n . Convention on the rights of the child K o n v e n s i h a k a s a s i m a n u s i a y a n g m e n j a m i n h a k a n a k d a l a m b i d a n g s i p i l , p o l i t i k , e k o n o m i , s o s i a l , k e s e h a t a n , d a n b u d a y a 1 4
1 5 Demonstratif B e r s i f a t m e m p e r t u n j u k k a n ( m e m p e r t o n t o n k a n ) s e c a r a m e n c o l o k : p i h a k o p o s i s i m e n i n g g a l k a n r u a n g s i d a n g Elected officials S e o r a n g p e j a b a t y a n g d i p i l i h m e l a l u i p e m i l i h a n Grondwet K o n s t i t u s i Hak Asasi H a k d a s a r a t a u p o k o k ( s e p e r t i h a k h i d u p d a n h a k m e n d a p a t p e r l i n d u n g a n ) Hak konstitusional H a k y a n g d i m i l i k i o l e h s e t i a p w a r g a n e g a r a y a n g s e s u a i d a n d i j a m i n o l e h k o n s t i t u s i y a n g b e r l a k u d i n e g a r a n y a m a s i n g - m a s i n g Institusi 1 . L e m b a g a ; p r a n a t a S e s u a t u y a n g d i l e m b a g a k a n o l e h u n d a n g - u n d a n g , a d a t a t a u k e b i a s a a n 2 . G e d u n g t e m p a t d i s e l e n g g a r a k a n n y a k e g i a t a n p e r k u m p u l a n a t a u o r g a n i s a s i 3 .
1 6 International covenant on civil and political rights S e b u a h p e r j a n j i a n m u l t i l a t e r a l y a n g m e n g i k a t n e g a r a - n e g a r a u n t u k m e n g h o r m a t i h a k - h a k s i p i l d a n p o l i t i k s e t i a p i n d i v i d u , t e r m a s u k h a k u n t u k h i d u p , k e b e b a s a n b e r a g a m a , k e b e b a s a n b e r b i c a r a , k e b e b a s a n b e r k u m p u l , h a k m e m i l i h d a n h a k a t a s p r o s e s h u k u m d a n p e r a d i l a n y a n g a d i l . International covenant on economic social and cultural rights e g a r a - N e g a r a P i h a k p a d a K o v e n a n i n i m e n g a k u i h a k s e t i a p o r a n g a t a s s t a n d a r h i d u p y a n g l a y a k b a g i d i r i n y a d a n k e l u a r g a n y a , t e r m a s u k p a n g a n , s a n d a n g d a n p a p a n y a n g l a y a k , d a n a t a s p e r b a i k a n k o n d i s i h i d u p y a n g b e r k e l a n j u t a n .
1 7 International convention on the elimination of all forms of racial discrimination M e r u p a k a n i n t i d a r i r e z i m i n t e r n a s i o n a l u n t u k p e r l i n d u n g a n d a n p e n e g a k a n h a k t e r h a d a p d i s k r i m i n a s i r a s i a l . Intervensi C a m p u r t a n g a n d a l a m p e r s e l i s i h a n a n t a r a d u a p i h a k ( o r a n g , g o l o n g a n , n e g a r a , d a n s e b a g a i n y a ) Konvensi S e r m u f a k a t a n a t a u k e s e p a k a t a n ( t e r u t a m a m e n g e n a i a d a t , t r a d i s i , d a n s e b a g a i n y a 1 . P e r j a n j i a n a n t a r n e g a r a , p a r a p e n g u a s a p e m e r i n t a h a n , d a n s e b a g a i n y a : 2 . K o n f e r e n s i t o k o h m a s y a r a k a t a t a u p a r t a i p o l i t i k d e n g a n t u j u a n k h u s u s ( m e m i l i h c a l o n u n t u k p e m i l i h a n a n g g o t a D P R d a n s e b a g a i n y a 3 .
1 8 KUHP K i t a b U n d a n g - U n d a n g H u k u m P i d a n a a t a u K U H P m e r u p a k a n p e r a t u r a n p e r u n d a n g - u n d a n g a n y a n g m e n g a t u r m e n g e n a i p e r b u a t a n p i d a n a s e c a r a m a t e r i i l d i I n d o n e s i a Lembaga swadaya L S M a t a u L e m b a g a S w a d a y a M a s y a r a k a t a d a l a h o r g a n i s a s i y a n g d i d i r i k a n o l e h p e r o r a n g a n a t a u p u n s e k e l o m p o k o r a n g y a n g s e c a r a s u k a r e l a m e m b e r i k a n p e l a y a n a n k e p a d a m a s y a r a k a t u m u m t a n p a b e r t u j u a n u n t u k m e m p e r o l e h k e u n t u n g a n d a r i k e g i a t a n n y a Machstaat S i s t e m y a n g m e n j a d i k a n k e k u a s a a n i n d i v i d u ( p e m e r i n t a h ) s e b a g a i d a s a r r u j u k a n n e g a r a a t a u d e n g a n k a t a l a i n n e g a r a m e n g i k u t i k e h e n d a k Martabat T i n g k a t h a r k a t k e m a n u s i a a n , h a r g a d i r i Mentransmisikan M e n g i r i m k a n a t a u m e n e r u s k a n p e s a n d a r i s e s e o r a n g ( b e n d a ) k e p a d a o r a n g l a i n ( b e n d a l a i n ) :
1 9 Praduga tak bersalah S e t i a p o r a n g w a j i b d i a n g g a p t i d a k b e r s a l a h s a m p a i a d a n y a p u t u s a n p e n g a d i l a n . Preventif B e r s i f a t m e n c e g a h ( s u p a y a j a n g a n t e r j a d i a p a - a p a ) Procedural judicial review P r o s e s p e n g u j i a n p e r a t u r a n p e r u n d a n g - u n d a n g a n y a n g l e b i h r e n d a h t e r h a d a p p e r a t u r a n p e r u n d a n g - u n d a n g a n l e b i h t i n g g i y a n g d i l a k u k a n o l e h l e m b a g a p e r a d i l a n Rechtsstaat N e g a r a y a n g b e r l a n d a s k a n p a d a p e r a t u r a n h u k u m , g u n a m e n j a m i n a d a n y a k e a d i l a n b a g i s e l u r u h w a r g a m a s y a r a k a t n y a Represif B e r s i f a t r e p r e s i ( m e n e k a n , m e n g e k a n g , m e n a h a n , a t a u m e n i n d a s ) 1 . 2 . B e r s i f a t m e n y e m b u h k a n
2 0 Rule of law K o n s e p n e g a r a h u k u m y a n g b e r a r t i h u k u m m e m e g a n g k e d u d u k a n t e r t i n g g i d a l a m p e n y e l e n g g a r a a n s u a t u n e g a r a h u k u m . Saka 1 . T i a n g r u m a h ; 2 . K e p e n d e k a n p u s a k a ( b e n d e r a ) SARA K e p e n d e k a n d a r i S u k u , A g a m a , R a s d a n A n t a r g o l o n g a n Subordinate legislation U n d a n g - u n d a n g y a n g d i b u a t b e r d a s a r k a n w e w e n a n g k e k u a s a a n y a n g d i b e r i k a n o l e h U n d a n g - U n d a n g P a r l e m e n Substansi Wa t a k y a n g s e b e n a r n y a d a r i s e s u a t u ; i s i ; p o k o k ; i n t i ; 1 . 2 . U n s u r ; z a t 3 . K e k a y a a n ; h a r t a L i n g m e d i u m y a n g d i p a k a i u n t u k m e n g u n g k a p k a n b a h a s a 4 .
2 1 Substantive judicial review P r o s e s p e n g u j i a n p e r a t u r a n p e r u n d a n g - u n d a n g a n y a n g l e b i h r e n d a h t e r h a d a p p e r a t u r a n p e r u n d a n g - u n d a n g a n y a n g l e b i h t i n g g i o l e h l e m b a g a p e r a d i l a n Unitaris P e n g a n u t a j a r a n ( p a h a m ) y a n g m e n g i n g i n k a n b e n t u k n e g a r a k e s a t u a n ( u n i t a r i s m e ) 1 . Vonis P u t u s a n h a k i m ( p a d a s i d a n g p e n g a d i l a n ) y a n g b e r k a i t a n d e n g a n p e r s e n g k e t a a n d i a n t a r a p i h a k y a n g m a j u k e p e n g a d i l a n ; h u k u m a n ( p a d a p e r k a r a p i d a n a ) : i a d i j a t u h i - - e n a m b u l a n p e n j a r a ;
Ba b 3 2 2 Bhineka Tunggal Ika
2 3 Alang Tulung T r a d i s i t o l o n g m e n o l o n g a n t a r a s e s a m a p e t a n i u n t u k l e b i h m e m u d a h k a n d a l a m p r o s e s p e n g o l a h a n l a h a n p e r t a n i a n d a l a m b a h a s a G a y o Amalgamasi P e n g a l a m a n , p e r n i k a h a n a n t a r r a s a t a u a n t a r e t n i s , p e n g g a b u n g a n d u a a t a u l e b i h p e r u s a h a a n m e n j a d i s a t u p e r u s a h a a n y a n g b a r u Animisme K e p e r c a y a a n k e p a d a r o h y a n g m e n d i a m i s e m u a b e n d a ( p o h o n , b a t u , s u n g a i , g u n u n g , d a n s e b a g a i n y a ) Asiatik mongoloid R a s d a r i o r a n g - o r a n g T i o n g h o a , K o r e a , d a n J e p a n g d e n g a n c i r i - c i r i f i s i k k u l i t k u n i n g l a n g s a t h i n g g a p u t i h , w a j a h o v a l , t u b u h t i d a k t e r l a l u t i n g g i d a n b e r m a t a s i p i t . KkdhdiiCendekiawan O r a n g c e r d i k p a n d a i ; o r a n g i n t e l e k , o r a n g y a n g m e m i l i k i s i k a p h i d u p y a n g t e r u s - m e n e r u s m e n i n g k a t k a n k e m a m p u a n b e r p i k i r n y a u n t u k d a p a t m e n g e t a h u i a t a u m e m a h a m i s e s u a t u
2 4 Dinamisme K e p e r c a y a a n b a h w a s e g a l a s e s u a t u m e m p u n y a i t e n a g a a t a u k e k u a t a n y a n g d a p a t m e m p e n g a r u h i k e b e r h a s i l a n a t a u k e g a g a l a n u s a h a m a n u s i a d a l a m m e m p e r t a h a n k a n h i d u p Diplomasi U r u s a n a t a u p e n y e l e n g g a r a a n p e r h u b u n g a n r e s m i a n t a r a s a t u n e g a r a d a n n e g a r a y a n g l a i n , u r u s a n k e p e n t i n g a n s e b u a h n e g a r a d e n g a n p e r a n t a r a a n w a k i l - w a k i l n y a d i n e g e r i l a i n , p e n g e t a h u a n d a n k e c a k a p a n d a l a m h a l p e r h u b u n g a n a n t a r a n e g a r a d a n n e g a r a , k e c a k a p a n m e n g g u n a k a n p i l i h a n k a t a y a n g t e p a t b a g i k e u n t u n g a n p i h a k y a n g b e r s a n g k u t a n ( d a l a m p e r u n d i n g a n , m e n j a w a b p e r t a n y a a n , m e n g e m u k a k a n p e n d a p a t , d a n s e b a g a i n y a ) Fanatisme K e y a k i n a n ( k e p e r c a y a a n ) y a n g t e r l a l u k u a t t e r h a d a p a j a r a n ( p o l i t i k , a g a m a , d a n s e b a g a i n y a ) KkdhdiiGotong Royong B e k e r j a b e r s a m a - s a m a ( t o l o n g - m e n o l o n g , b a n t u - m e m b a n t u )
2 5 Gugur gunung K e g i a t a n g o t o n g r o y o n g a t a u k e r j a b a k t i t i p i k a l n y a b e r a d a d i w i l a y a h p e d e s a a n , y a n g d i l a k u k a n b i a s a n y a u n t u k m e m b u k a l a h a n b a r u a t a u p u n j a l a n b a r u . J e n i s g o t o r n g r o y o n g d a r i D . I . Y J o g j a k a r t a Individualisme P a h a m y a n g m e n g a n g g a p m a n u s i a s e c a r a p r i b a d i p e r l u d i p e r h a t i k a n ( k e s a n g g u p a n d a n k e b u t u h a n n y a t i d a k b o l e h d i s a m a r a t a k a n ) , p a h a m y a n g m e n g h e n d a k i k e b e b a s a n b e r b u a t d a n m e n g a n u t k e p e r c a y a a n b a g i s e t i a p o r a n g , p a h a m y a n g m e m e n t i n g k a n h a k p e r s e o r a n g a n d i s a m p i n g k e p e n t i n g a n m a s y a r a k a t a t a u n e g a r a , p a h a m y a n g m e n g a n g g a p d i r i s e n d i r i ( k e p r i b a d i a n ) l e b i h p e n t i n g d a r i p a d a o r a n g l a i n Kaukasoid G o l o n g a n m a n u s i a y a n g m e m p u n y a i c i r i - c i r i f i s i k t e r t e n t u , y a i t u k u l i t p u c a t , t i n g g i b a d a n s e d a n g s a m p a i j a n g k u n g , r a m b u t l u r u s s a m p a i b e r o m b a k , b a d a n b i a s a n y a b e r b u l u , m a t a b i r u m u d a s a m p a i c o k l a t t u a , h i d u n g b i a s a n y a m a n c u n g KkdhdiiKekerabatan P e r i h a l b e r k e r a b a t , h u b u n g a n a n t a r a d u a b a h a s a a t a u l e b i h y a n g d i t u r u n k a n d a r i s u m b e r y a n g s a m a
2 6 Kemajemukan K e a n e k a r a g a m a n Khazanah B a r a n g m i l i k ; h a r t a b e n d a ; k e k a y a a n , k u m p u l a n b a r a n g ; p e r b e n d a h a r a a n , t e m p a t m e n y i m p a n h a r t a b e n d a ( k i t a b - k i t a b , b a r a n g b e r h a r g a , d a n s e b a g a i n y a ) Lapisan sosial P e n g e l o m p o k a n a n g g o t a m a s y a r a k a t d e n g a n c a r a b e r t i n g k a t m a u p u n v e r t i k a l KkdhdiiMalayan Mongoloid R a s y a n g t e r s e b a r d i b e r b a g a i d a e r a h d i I n d o n e s i a s e p e r t i P u l a u S u m a t r a , P u l a u K a l i m a n t a n , P u l a u S u l a w e s i , P u l a u J a w a , P u l a u B a l i , d a n P u l a u N u s a T e n g g a r a . M e m i l i k i c i r i - c i r i b e r k u l i t k e k u n i n g a n h i n g g a h i t a m Mapalus S e m a n g a t g o t o n g r o y o n g c a r a M i n a h a s a , j u g a d a p a t d i j a d i k a n s e n j a t a m e l a w a n t i n d a k k r i m i n a l
2 7 Masohi B e n t u k t o l o n g - m e n o l o n g d i A m b o n Matrilineal M e n g e n a i h u b u n g a n k e t u r u n a n m e l a l u i g a r i s k e r a b a t w a n i t a Melanesoid R a s y a n g t e r s e b a r d i b a g i a n t i m u r I n d o n e s i a d e n g a n c i r i - c i r i f i s i k y a i t u k u l i t c o k e l a t , b e r a m b u t k e r i t i n g , b e r b i b i r t e b a l , h i d u n g l e b a r d a n b e r t u b u h t i n g g i b e s a r . KkdhdiiMutualisme H u b u n g a n t i m b a l b a l i k y a n g s a l i n g m e n g u n t u n g k a n Nyirib S a l a h s a t u t r a d i s i t a n g k a p i k a n y a n g s u d a h a d a s e j a k z a m a n k e r a j a a n S u n d a
2 8 Pajak P u n g u t a n w a j i b , b i a s a n y a b e r u p a u a n g y a n g h a r u s d i b a y a r o l e h p e n d u d u k s e b a g a i s u m b a n g a n w a j i b k e p a d a n e g a r a a t a u p e m e r i n t a h s e h u b u n g a n d e n g a n p e n d a p a t a n , p e m i l i k a n , h a r g a b e l i b a r a n g , d a n s e b a g a i n y a , m e m p u n y a i p a j a k , h a k u n t u k m e n g u s a h a k a n s e s u a t u d e n g a n m e m b a y a r s e w a k e p a d a n e g a r a , h a k u n t u k m e n g u s a h a k a n s e s u a t u d e n g a n m e m b a y a r s e w a k e p a d a n e g a r a , k e d a i ; l e p a u , l o s Paleo I s t i l a h g o t o n g r o y o n g d a r i d a e r a h K a l i m a n t a n T i m u r KkdhdiiPatrilineal M e n g e n a i h u b u n g a n k e t u r u n a n m e l a l u i g a r i s k e r a b a t p r i a s a j a Pawonda I s t i l a h g o t o n g r o y o n g d a r i d a e r a h N u s a T e n g g a r a T i m u r
2 7 Siadapari I s t i l a h g o t o n g r o y o n g d a r i d a e r a h S u m a t e r a s e l a t a n Silimo T e m p a t t i n g g a l S u k u D a n i ( p a p u a ) KkdhdiiSolidaritas S i f a t ( p e r a s a a n ) s o l i d e r ; s i f a t s a t u r a s a ( s e n a s i b d a n s e b a g a i n y a ) Toleransi S i f a t a t a u s i k a p t o l e r a n , b a t a s u k u r u n t u k p e n a m b a h a n a t a u p e n g u r a n g a n y a n g m a s i h d i p e r b o l e h k a n , p e n y i m p a n g a n y a n g m a s i h d a p a t d i t e r i m a d a l a m p e n g u k u r a n k e r j a
Ba b 4 2 8 Negara Kesatuan republik Indonesia
2 9 Aktivitas Politik M e r u p a k a n s e b u a h p e r i l a k u a t a u k e g i a t a n - k e g i a t a n y a n g d i l a k u k a n u n t u k m e w u j u d k a n k e b i j a k a n - k e b i j a k a n d a l a m t a t a n a n s u a t u n e g a r a . Apatride T i d a k m e m i l i k i k e w a r g a n e g a r a a n ; t a n p a k e w a r g a n e g a r a a n a s a s k e b e n a r a n s u b s t a n t i f : p r o s e d u r p e w a r g a n e g a r a a n s e s e o r a n g t i d a k h a n y a b e r s i f a t a d m i n i s t r a t i f , t e t a p i j u g a d i s e r t a i s u b s t a n s i d a n s y a r a t - s y a r a t p e r m o h o n a n y a n g d a p a t d i p e r t a n g g u n g j a w a b k a n k e b e n a r a n n y a . A s a s y a n g m e n e n t u k a n b a h w a p e r a t u r a n k e w a r g a n e g a r a a n m e n g u t a m a k a n k e p e n t i n g a n n a s i o n a l I n d o n e s i a , y a n g b e r t e k a d m e m p e r t a h a n k a n k e d a u l a t a n n y a s e b a g a i n e g a r a k e s a t u a n y a n g m e m i l i k i c i t a - c i t a d a n t u j u a n n y a s e n d i r i . Asas kepentingan nasional A s a s y a n g m e n e n t u k a n b a h w a d a l a m s e g a l a i k h w a l y a n g b e r h u b u n g a n d e n g a n w a r g a n e g a r a h a r u s d i l a k u k a n s e c a r a t e r b u k a . Asas keterbukaan
2 9 Asas kewarganegaraan ganda A s a s y a n g m e n e n t u k a n k e w a r g a n e g a r a a n g a n d a b a g i a n a k - a n a k s e s u a i d e n g a n k e t e n t u a n y a n g d i a t u r d a l a m U U N o . 1 2 T a h u n 2 0 0 6 Asas kewarganegaraan tunggal A s a s y a n g m e n e n t u k a n s a t u k e w a r g a n e g a r a a n b a g i s e t i a p o r a n g . 1 . A s a s y a n g t i d a k m e m b e d a k a n p e r l a k u a n d a l a m s e g a l a i k h w a l y a n g b e r h u b u n g a n d e n g a n w a r g a n e g a r a a t a s d a s a r s u k u , r a s , a g a m a , g o l o n g a n , j e n i s k e l a m i n d a n g e n d e r . 1 . Asas nondiskriminatif A s a s y a n g d a l a m s e g a l a h a l i k h w a l y a n g b e r h u b u n g a n d e n g a n w a r g a n e g a r a h a r u s m e n j a m i n , m e l i n d u n g i , d a n m e m u l i a k a n h a k a s a s i m a n u s i a p a d a u m u m n y a d a n h a k w a r g a n e g a r a p a d a k h u s u s n y a . Asas pengakuan dan penghormatan terhadap HAM
3 0 Asas perlindungan maksimum A s a s y a n g m e n e n t u k a n b a h w a p e m e r i n t a h w a j i b m e m b e r i k a n p e r l i n d u n g a n p e n u h k e p a d a s e t i a p WN I d a l a m k e a d a a n a p a p u n b a i k d i d a l a m m a u p u n d i l u a r n e g e r i . Asas publisitas A s a s y a n g m e n e n t u k a n b a h w a s e s e o r a n g y a n g m e m p e r o l e h a t a u k e h i l a n g a n k e w a r g a n e g a r a a n R I d i u m u m k a n d a l a m B e r i t a N e g a r a R e p u b l i k I n d o n e s i a a g a r m a s y a r a k a t m e n g e t a h u i n y a . B e r s a m a - s a m a m e n g u s a h a k a n s e s u a t u ( s e p e r t i b e r d a g a n g ) , b e r s a t u m e r u p a k a n p e r k u m p u l a n ( g a b u n g a n , i k a t a n , d a n s e b a g a i n y a ) , b e r s e k u t u ( d e n g a n ) ; b e r k a w a n ( d e n g a n ) Berserikat Bipatride O r a n g y a n g m e m p u n y a i k e w a r g a n e g a r a a n r a n g k a p s e b a g a i a k i b a t p e r b e d a a n s t e l s e l ; a s a s k e w a r g a n e g a r a a n y a n g d i a n u t o l e h n e g a r a y a n g b e r b e d a
3 1 Daya Guna K e m a m p u a n m e n d a t a n g k a n h a s i l d a n m a n f a a t ; e f i s i e n ; t e p a t g u n a ; s a n g k i l , k e m a m p u a n m e n j a l a n k a n t u g a s d e n g a n b a i k ( t e n t a n g o r a n g ) , a n g k a p e r s e n y a n g m e n u n j u k k a n p e r b a n d i n g a n a n t a r a t e n a g a ( e n e r g i ) y a n g d i p e r o l e h d a n t e n a g a y a n g d i p e r l u k a n Diskriminasi P e m b e d a a n p e r l a k u a n t e r h a d a p s e s a m a w a r g a n e g a r a ( b e r d a s a r k a n w a r n a k u l i t , g o l o n g a n , s u k u , e k o n o m i , a g a m a , d a n s e b a g a i n y a ) P e n g i r i m a n b a r a n g d a g a n g a n k e l u a r n e g e r i , t i n d a k a n m e m i n d a h k a n i n f o r m a s i d a r i s a t u s i s t e m a t a u p r o g r a m k e d a l a m s i s t e m a t a u p r o g r a m l a i n n y a Ekspor Hak B e n a r , m i l i k ; k e p u n y a a n , k e w e n a n g a n , k e k u a s a a n u n t u k b e r b u a t s e s u a t u ( k a r e n a t e l a h d i t e n t u k a n o l e h u n d a n g - u n d a n g , a t u r a n , d a n s e b a g a i n y a ) , k e k u a s a a n y a n g b e n a r a t a s s e s u a t u a t a u u n t u k m e n u n t u t s e s u a t u , d e r a j a t a t a u m a r t a b a t , w e w e n a n g m e n u r u t h u k u m
3 2 Impor P e m a s u k a n b a r a n g d a n s e b a g a i n y a d a r i l u a r n e g e r i Ius Sanguinis S u a t u a s a s y a n g m e n e n t u k a n k e w a r g a n e g a r a a n s e s e o r a n g b e r d a s a r k a n k e t u r u n a n , b u k a n b e r d a s a r k a n n e g a r a t e m p a t k e l a h i r a n . S u a t u a s a s y a n g s e c a r a t e r b a t a s m e n e n t u k a n k e w a r g a n e g a r a a n s e s e o r a n g b e r d a s a r k a n n e g a r a t e m p a t k e l a h i r a n y a n g d i b e r l a k u k a n t e r b a t a s b a g i a n a k - a n a k s e s u a i d e n g a n k e t e n t u a n y a n g d i a t u r d a l a m U U . Ius Soli Kewajiban S e s u a t u y a n g d i w a j i b k a n ; s e s u a t u y a n g h a r u s d i l a k s a n a k a n ; k e h a r u s a n : , p e k e r j a a n ; t u g a s , t u g a s m e n u r u t h u k u m ; s e g a l a s e s u a t u y a n g m e n j a d i t u g a s m a n u s i a ( m e m b i n a k e m a n u s i a a n ) Landasan Indiil S e b u a h l a n d a s a n a t a u d a s a r n e g a r a y a n g d i g u n a k a n s e b a g a i i d e o l o g i b a n g s a
3 3 Landasan konstitusional S e b u a h l a n d a s a n n e g a r a y a n g b e r k a i t a n e r a t d e n g a n s e m u a a t u r a n d a n k e t e n t u a n k e t a t a n e g a r a a n s u a t u b a n g s a . Landasan operasional S e b u a h l a n d a s a n y a n g d i g u n a k a n u n t u k m e n g e l o l a k e h i d u p a n n a s i o n a l s e b u a h n e g a r a s e c a r a k e s e l u r u h a n . T e n t a r a ; a n g g o t a t e n t a r a , k e t e n t a r a a n Militer Multipatride S t a t u s b a g i s e s e o r a n g y a n g m e m p u n y a i k e w a r g a n e g a r a a n l e b i h d a r i 2 . Naturalisasi P e m e r o l e h a n k e w a r g a n e g a r a a n b a g i p e n d u d u k a s i n g ; h a l m e n j a d i k a n w a r g a n e g a r a ; p e w a r g a n e g a r a a n y a n g d i p e r o l e h s e t e l a h m e m e n u h i s y a r a t s e b a g a i m a n a y a n g d i t e t a p k a n d a l a m p e r a t u r a n p e r u n d a n g - u n d a n g a n
3 4 Paspor S u r a t k e t e r a n g a n y a n g d i k e l u a r k a n o l e h p e m e r i n t a h u n t u k s e o r a n g w a r g a n e g a r a y a n g a k a n m e n g a d a k a n p e r j a l a n a n k e l u a r n e g e r i Penduduk O r a n g a t a u o r a n g - o r a n g y a n g m e n d i a m i s u a t u t e m p a t ( k a m p u n g , n e g e r i , p u l a u , d a n s e b a g a i n y a ) P a l a n g M e r a h I n d o n e s i a ( o r g a n i s a s i n a s i o n a l y a n g b e r g e r a k d a l a m b i d a n g s o s i a l k e m a n u s i a a n ) PMI Political equality S e j a u h m a n a w a r g a n e g a r a m e m p u n y a i h a k s u a r a y a n g s e t a r a d a l a m p e n g a m b i l a n k e p u t u s a n p e m e r i n t a h . Provokasi P e r b u a t a n u n t u k m e m b a n g k i t k a n k e m a r a h a n ; t i n d a k a n m e n g h a s u t ; p e n g h a s u t a n ; p a n c i n g a n
3 5 Regional B e r s i f a t d a e r a h ; k e d a e r a h a n SAR P e n c a r i a n d a n p e n y e l a m a t a n ( u s a h a p e n c a r i a n d a n p e n y e l a m a t a n a t a u p e m b e r i a n b a n t u a n k e p a d a o r a n g y a n g b e r a d a d a l a m b a h a y a ) A d a l a h k o n d i s i d i m a n a u n t u k m e n j a d i w a r g a n e g a r a s u a t u n e g a r a , s e s e o r a n g h a r u s m e l a k u k a n t i n d a k a n h u k u m s e c a r a a k t i f . Stelsel aktif Stelsel pasif K o n d i s i d i m a n a s e s e o r a n g d e n g a n s e n d i r i n y a d i a n g g a p s e b a g a i w a r g a n e g a r a t a n p a h a r u s m e l a k u k a n t i n d a k a n h u k u m . turis M e n u r i s , p e l a n c o n g ; w i s a t a w a n Warga Negara P e n d u d u k s e b u a h n e g a r a a t a u b a n g s a b e r d a s a r k a n k e t u r u n a n , t e m p a t k e l a h i r a n , d a n s e b a g a i n y a y a n g m e m p u n y a i k e w a j i b a n d a n h a k p e n u h s e b a g a i s e o r a n g w a r g a d a r i n e g a r a i t u
K B B I K O M P A S K U M P A R A N U N I V E R S I T A S I S L A M I N D O N E S I A U N I V E R S I T A S B U N G H A T T A D P R C O L L I N S D I C T I O N A R Y P U S K A P A P U S D I K M I K R O U N I T E D N A T I O N S K E M E N K O K E M A R I T I M A N D A N I N V E S T A S I D E T I K H U K U M O N L I N E I N D O N E S I A K A Y A G R A M E D I A C N N I N D O N E S I A M E D I A I N D O N E S I A Daft ar Pust aka
H T T P : / / I N D O N E S I A B A I K . I D / H T T P : / / S I P L AWF I R M . I D / H T T P : / / H A K I . I A I N T A K E N G O N . A C . I D H T T P S : / / P R O C E E D I N G S . U I N S G D . A C . I D H T T P S : / / I N F O G A R U T . I D D E T I K . C O M H T T P S : / / E L I B . U N I K O M . A C H T T P S : / / K E M L U . G O . I D / H T T P S : / /WWW. R U S S E L L S A G E . O R G H T T P S : / /WWW. S T U D O C U . C O M / I D / D O C U M E N T / U N I V E R S I T A S - M U H A M M A D I Y A H - S U R A B A Y A H T T P S : / /WWW. I D . E M B - J A P A N . G O . J P Daft ar Pust aka
Terima Kasih