Туган өлке сырлары 10.11

3. Балқаш Е.

4 –тапсырма. «Адасқан әріптер»
Берілген әріптердің арасынан Орталық Қазақстанның табиғат
ресурстарымен байланысты сөздерді тауып белгілеңдер.

5 –тапсырма. Туған өлкенің минералды ресурстары

р/с Пайдалы қазбалар Кен орындары

1 Көмір

2 Мыс рудасы

51

3 Марганец
4 Молибден
5 Вольфрам

Сұрақтар:

1.Суретте көрсетілген пайдалы қазбаларады және олардың таралу

аймақтарын табыңдыр?

2.Алынған мәліметтерді кестеге жазыңдар.

6-тапсырма. Қарағанды өңірінің пайдалы қазбаларын шартты белгісімен

кестеге салыңдар.

Жанатын пайдалы Рудалы пайдалы Рудасыз пайдалы

қазбалар қазбалары қазбалары

52

7-тапсырма. «Қазыналы өлке» пайдалы қазбалары мен кен орындары»
Сәйкестігін анықтаңдар.

Пайдалы қазбалар Үлесі
Республикадағы марганец кен қорының 80%
Триоксид вольфрам 36%
Қорғасын 31,9%
Мыс 38,8%
Мырыш 100%
Көмір 54,2%
Волластонит және родусит-асбест 100%
Барит 70%

8-тапсырма. Кескін картаға Қарағанды облысының пайдалы қазбаларын
белгілеңдер.

Шартты белгілер:

9- тапсырма. Өзіңді тексер

Тұжырымдар «дұрыс» «бұрыс»
Қарағанды облысы Қазақстандағы өнеркәсіп қуаты бойынша
ең ірі, шикізаттар мен минералдарға бай облыс.

53

Біздің аймақта кокстелген көмірдің қоры 70%

Облысымызда Оңтүстік Торғай және Шу-Сарысу-2 мұнай-газ

бассейіні орналасқан..

Жезқазған қаласының маңында марганец кенінің қоры

шоғырланған

10- тапсырма. Сәйкестендіріңдер:

1 Орталық Қазақстан аумағында орналасқан облыс
2 Қарағанды облысының жер аумағы
3 Қарағанды облысының халық саны
4 Гүлшат, Қызылеспе, Ақшағыл, Алаайғыр, Қарағайлы, Жәйрем кен

орындарынан не өндіріледі?
5 Қайрақты, Қоңырат кен орындарында өндіріледі
6 Облыс аумағында су тапшылығын шешу мақсатымен салынған канал
7 Облыстағы халықтың орташа тығыздығы
8 Облыстағы урбандалу деңгейі
9 Формациялық металлогендік анализдің кешендік әдісін ашқан ғалым?
10 Қарағанды көмірі өндірілетін әдіс
11 Толық циклді қара метталлургия орталығы
12 Орталық Қазақстандағы түсті металлургия орталықтары
13 Резеңке, техникалық бұйымдар өндіріледі
14 Еліміздегі Алматыдан кейін аса ірі өнеркәсіптік ораталығы
15 Мыс қорыту өнеркәсібінің орталығы болып табылатын қала
16 Түсті металлургия орталығы, ірі өнеркәсіпті қала
Жауаптың нұсқалары:
1 Жезқазған,Балқаш
2 Теміртау
3 Балқаш
4 Қарағанды қ
5 Шахталық
6 Полиметалл
7 Сарань
8 Жезқазған
9 Вольфрам, молибден
10 Қарағанды
11 86%
12 1364189 адам
13 Қ.И.Сатбаев
14 Ертіс –Қарағанды
15 428 мың км²
16 1 км² - ге 3,1 адам

54

8.Туған өлкенің жер-су атаулары

1-тапсырма.
Қарағанды облысындағы «Қара» деген сын есіммен басталатын жер-су
атауларын анықтаңдар.

1. Облыстағы ең ірі қала.
2. Темір кені өндірілетін қала.
3. Қарқаралы ауданы құрамындағы кент.
4. Теміржол станциясы.
5. Қарағанды облысындағы мемлекеттік қорықша.

1. Қара
...

5. Қара 2. Қара
... ...

4. Қара 3. Қара
... ...

2-тапсырма.

1-сұрақ: Берілген Қарағанды қаласының климатограммасы бойынша орташа
жылдық температураны, ең көп жауын- шашын түсетін айды анықтаңдар.
Ең жоғарғы ауа температурасы қай айға сәйкес келеді?
2-сұрақ: Осы ауа – райы көрсеткіштерімен аймақта қандай ауыл
шаруашылық дақылдарын егуге болады?

Қарағанды қаласының климатограммасы
55

3 –тапсырма. «Туған өлке топонимдері» кестеге толтырыңдар.

Оронимдер гидронимдер ойконимдер урбанонимдер
(тау атаулары) (су қоймалары)
(елді мекендердің (қала көше,
атаулары) алаңдар
атаулары)

4-тапсырма. Туған өлкенің гидрографиясы

______Сарыарқаның ұзын өзендерінің бірі. Атауы сипаттау мәнінде берілген
және ежелгі моңғол және түркі тілдерінің сөз тіркесінен құралған. Атауы
«бөктердегі арна», «шұңқыр», «жыра» деген мағынаны білдіреді

______Ақтоғай ауданы жерімен ағады.Ұзындығы 298 км. Су жинау алабы-
21100 км2. Қарашоқы тауынан солтүстікте 10 км жерден басталып, Балқаш
көліне 28 км жетпей жерге сіңеді. Ірі салалары - Жалаңаш, Қараменде,
Қосабай, Қаратал, Жіңішке. Аңғары кей жерінде (жоғарғы ағысында) 10 км,
тар жерінде 75 м. Жайылмасының ені 1,0-1,2 км. Арнасы тар, кей жерінде 50
м. Жауын-шашын суынан толысады. Жылдық орташа су шығыны Ақтоғай
ауылы тұсында секундына 2,55 м3. Суы - тұщы. Суын Балқаш көлі, Саяқ
кеніші, Ақтоғай, Үшарал, Сарытерек, Шылым, Жанарқалық елді мекеңдері
тұрғындары ауыз суға, мал, жер суаруға пайдаланады.

______Өзен, Бұғылы тауының етегінен басталатын Жаман Сарысу және
Байназар мен Жақсы Тағылы таулары маңынан басталатын Жақсы Сарысу
өзендері Атасу кентінің тұсынан қосылып, Сарысу өзенін құрайды.Алтай
тілінде сары су «сарғыш, еріген, лайсаң, көктемгі қар суы, сары су
мағыналарын» білдіреді. Сарысу атауы алғаш тасығанда лайланып ақса, жаз
айларында ағысы бәсеңдеп, өзен жағысындағы өсімдіктердің көпшілігінің
үлбіреген қабаттары желмен өзен бетіне түсіп, ағыстың саябырлауынан сары
салындыға айналады. Өзеннің осы түсіне байланысты «Сарысу» атауы
пайда болған.

______Арқадағы Көкше теңіздің жағасында бір бай мекен еткен. Бай көлдің
біраз бөлігіне иелік етеді.Оның Балқаш деген сұлу қызы болған екен. Қызы
Балқаш бойжеткен кезінде кедей, жарлы жігітке ғашық болып, онымен
ешкімге білдірмей, құпия кездесіп жүрген. Бай қызды бай күйеуге бергісі
келіп, үйден шығуына тыйым салыпты. Байдың бұйрығымен жарлы жігітті
көлге батырып өлтіруге астыртын бұйрық беріп, өлтіреді. Біліп қойған
Балқаш егер жер бетінде олардың бір-бірін сүюіне мүмкіндік бермесе, онда

56

көл өздерінің мәңгілік махаббат мекеніне айналсын деп шешеді. Байдың
ұлына ұзатылған той күні қараңғы түнде үйінен қашып, сүйіктісі жатқан
толқындардың тұңғиығына секіреді.
Осыдан Қыздың адал мөлдір махаббатының құрметіне көлді Балқаш деп атап
кетеді.Көлдің Көкше теңіздің жағасын мекендейтін көп жұрт Балқашты,
шыныменде Махаббат көлі деп біледі.

Сұрақтар:

1. Атауы «бөктердегі арна», «шұңқыр», «жыра» деген мағынаны
білдіретін өзен атауы?

2. Суы - тұщы. Суын Балқаш көлі, Саяқ кеніші, Ақтоғай, Үшарал,
Сарытерек, Шылым, Жанарқалық елді мекеңдері тұрғындары ауыз
суға, мал, жер суаруға пайдаланатын өзен?

3. Алтай тілінде сары су «сарғыш, еріген, лайсаң, көктемгі қар суы, сары
су мағыналарын» білдіретін өзен ?

4. «Махаббат көлі» деп, қандай көлді атаған?

5-тапсырма. сілтемеге өтіп,аудиожазбаны тыңдап

(https://www.youtube.com/watch?v=UmilJWkM0_k) Балқаш көліне

түсіндірме беріңдер.

Балқаш көлі Өз пікірің

6-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып,тест сұрақтарына жауап беріңдер.

Нұра өзені
Қарағанды және Ақмола облыстарының жерімен ағады. Ұзындығы - 978 км,
су жинау алабы - 60,8 мың км2. Нұра Қарқаралы тауының батыс
сілемдеріндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне құяды. Ұзындығы 10 км-
ден астам 200-дей саласы бар. Ірі салалары: Ақбастау, Алтынсу, Байғожа,
Есен, Ұзынбұлақ, Матақ, Ащысу, Үлкен Құлынды, Көкпекті, Құланөтпес,
Шерубайнұра.

57

1. Өзен бойындағы қала
A) Қарағанды
B) Шахтинск
C) Абай
D) Теміртау
E) Саран.

2. Нұра өзені ағатын табиғат зонасы
A) орманды дала
B) шөл
C) дала
D) шөлейт
E) таулы аймақ.

3. Өзен сағасында орналасқан қорық
A) Қорғалжын
B) Наурызым
C) Қарқаралы
D) Қаратау
E) Үстірт.

4. Нұраның ең ірі саласы
A) Матақ
B) Көкпекті

C) Шерубайнұра
D) Есен
E) Құланөтпес.
5. Нұра өзені ластануының себебі

A)алапта егіншілік дамығандықтан, тыңайтқыштармен ластанады
B) өзен бойындағы шошқа өсіретін шаруашылықтар ластайды
C) өндіріс қалдықтарымен ластанады
D)балық аулау өзенді ластайды
E) өзен көлігі арқылы ластанады.

58

7- тапсырма. Кескін картамен жұмыс.Қарағанды өңіріндегі өзен көлдерін
түсіріңдер.

8- тапсырма.
Өлкеміздің атауының шығу тарихына тоқталыңдар(берілген қысқаша ұғым
бойынша жер,су атауларын жазу).
1.Бір кездері тек «қараған» деп аталатын тікенек өсімдіктен басқа ештеңе
өспейтін өлкедегі, атауының мағынасы – «қараған қалың өскен жер» дегенді
білдіретін қала
2. Атауы «жер бетіндегі өсімдіктері күйгендіктен сарғайып жататын кең де
үлкен жон, жалпақ үстірт, сансыз адырлы қырқа» ұғымын білдіретін, қазақ
жерінің аласа таулы өлкесі
3. Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысында жазық даланы көлбей ағады.
Жағалай тал, өсімдік өспейтіндіктен дәл жағалауына келгенше байқау қиын.
Өзен атауы – жасырыну, «бой тасалау», «көзге көрінбеу» мағынасын
білдіреді.

Өзен қалай аталады?
4.Қарқаралы тауларынан бастау алатын, Қарағанды облысының бірі
5. Қарағанды облысының оңтүстік-шығысындағы ірі көл. Ертеректе бұл
көлдің батыс бөлігі Ақ теңіз деп, ал шығыс бөлігі Жұмбақ көл деп аталған
екен.

59

9-тапсырма.

Орталық Қазақстанның басты өзендерін анықтаңыз. Бірнеше дұрыс жауапты
белгілеңдер:

Өзендер: Жауабы: « ۷»

а\ Нұра;

ә\ Жайық;

б\ Шідерті;

в\ Тоқырауын;

г\ Сарысу;

ғ\ Ертіс;

10-тапсырма. Облысымыздың ірі өзендерінің атауларын жазыңдар.

Өзендер

60

Тапсырма жауаптары.

1.Географиялық орны және географиялық жағдайы,халқы.

1 –тапсырма.
Амплитуда 87°С.

2-тапсырма.

1.санымен-Сарыарқа ФГА көрсетілген:Онда Қарағанды,Ақмола облыстарының
орталығы орналасқан.

2.Физикалық-географиялық аудан Б-------Ш қарай 1200 шқ созылып жатыр.

3.Ақсораң 1565м.

4.Мүжілген және тегістелген қыраттардан,ұсақ шоқылы аласа таулардан тұрады.

5.Оңтүстігінде.

3-тапсырма. 250-300 мм. Жауын-шашын 2. Балқаш көлінің батыс бөлігінде. 3. Батыс
Алтайда 4. Солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді. 1.Кемиді

4-тапсырма.
1. Қазақтың ұсақ шоқысы
2. Қарағанды облысы
3. Петропавл
4. орыс көпестері, артынан ағылшын, француз, американдық кәсіпкерлер өндіре
бастады.

5-тапсырма.
1.Климатограмма бойынша қаңтардағы орташа температура17С, -18С және
шілдедегі орташа температуралары +17С, +18С.

2. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 250 мм -500 мм

3.Қолайсыз және қауіпті метеорологиялық құбылыстары қуаңышылық, көктайғақ,
қарлы боран,

6- тапсырма.
Республикалық ірі агломерацияға жататын Қарағанды қаласының серіктес қалаларын
суреттерімен сәйкестендір:

7-тапсырма.
1.Абай – Д; 2. Теміртау – А; 3. Саран-С; 4.Шахтинск – В.
Қарағанды облысының құрамында неше қала мен аудандар бар? Дұрысын анықтап,
кескін картаға аудандардың аттарын жазып түсір. 9 аудан: Бұқар жырау,
Осакаров, Қарқаралы, Жаңаарқа, Абай, Шет, Нұра, Ақтоғай, Ұлытау аудандары.
11 қала: Қарағанды, Теміртау, Жезқазған, Сәтбаев, Балқаш, Саран, Шахтинск,
Қаражал, Приозерск, Абай, Қарақарал қалалары.

61

8- тапсырма. Өлкеміздегі елді мекендердің, жергілікті жер, тау атауларының «тау»

сөзімен аяқталатын атауларын теріп жаз:

№ Елді мекеннің аты Жергілікті жер, тау

атаулары

1 Теміртау қала Жауыртау

2 Ақтау кент Ортау

3 Ұлытау аудан Ұлытау

4 Ақшатау кент Қызылтау

5 Балқантау ауыл Әулиетау (Бектауата)
6 Амантау ауыл Айыртау

7 Қылылтау ауыл Болаттау

9-тапсырма. Басқа ұлт өкілдерінің басым көпшілігі қалада, ауылдық жерде жергілікті
қазақ ұлты, ал астықты өңірлерде орыс, украиндар, немістер мекендеген.Себебі, тың
тыңайған жерлерді өңдеуге байланысты, ал ауылда ертеден тұрып келе жатқан туған
жерінде, ата бабаларының қонысында қазақтар және мал шаруашылығымен
айналысуына байланысты мекендеген.
10-тапсырма. 1932 жыл 10 наурыз -Қарағанды обылысы құрылды; 1934 жыл 10 ақпан –
Қарағандыға қала мәртебесі берілді; 1936 жыл – облыс орталығы болды.
11 –тапсырма.

1. Сарыарқа.
2. Қарағанды облысы
3. Петропавл
12-тапсырма.

1. Ұсақ шоқылар, аласа таулардан тұрады.

2. Оның ең биік жері Қызыларай тауы Ақсораң шыңы1565м

3. Қарқаралы, Қызыларай

4. Қарлы боран,су тасқыны,қуаңшылық, көктайғақ.

13-тапсырма. Туған өлкенің климат жағдайлары

1.Климатограмма бойынша қаңтардағы орташа температура17С, -18С және шілдедегі
орташа температуралары +17С, +18С.

2. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 250 мм -500 мм

3.Қолайсыз және қауіпті метеорологиялық құбылыстары қуаңышылық, көктайғақ,
қарлы боран,
14-тапсырма.

1. 2021жылы туған өлкеміздегі қазақтардың үлесі 49 % қазақтар

2. Өлкемізде өзгеде қандай ұл өкілдері орыстар, украиндар, татарлар, өмір сүреді.
3. Елдегі бейбітшілікті,тұрақтылықты сақтап тұру үшін......

62

ымдар 4. Берілген пайыздық үлестерді пайдаланып,дұрыс диаграмма құрастырған жауап
қабылданады.
15-тапсырма.

«иә» «жоқ»
1. -
2. +
3. -
4. +
5+

16-тапсырма.
«ПОПС» формуласын қолданып, «Арқаның кербез сұлу, құт мекені – Қарқаралының
географиялық орны» тақырыбы бойынша өз пікіріңізді білдіріңіз.

1. «Менің ойымша, ... »
Қарқаралының 2 мыңжылдан астам тарихы бар. Кент, Алат, Талды қоныстары
жарты әлемді жайпаған ұлы бабаларымыздың құтты мекені болған.

2. «Себебі, мен оны былай түсіндіремін … »
Қарқаралы – ешбір қалаға ұқсамайтын, өзіндік кескін-келбеті, сәулеттік өзгешелігі,
бай тарихы бар өңір. Бір қаланың өзі - мыңдаған туристерге жәдігерін ұсына алатын
эскпонаты көп орталық.

3. «Оны мен мына фактілермен, мысалдармен дәлелдей аламын…»
Зерттеулерге жүгінсек, жыртқыш жануардың ең алғашқы тұқымдасы
динозаврлардың болғаны да анықталды. Құла түзде құлан, арқар жайылып, орман-
тоғайымызда аю мен бұлан жортқан замандарда бұл өңірде жер бетіндегі ең алғаш
мекендеген адам баласы болғаны белгілі. Оған дәлел – қала басындағы «Суық бұлақ»,
«Үш үңгір» қазба орындары. Қала іргесіндегі Кент тауларының Талды қорымынан
табылған «Алтын адам» жәдігері де – көне сақ, ғұн тайпаларының дәуірлеу кезеңінің
белгісі. Бұған қарап арқа төсіндегі Қарқаралының 2 мыңжылдан астам тарихы бар,
ескі жұрт екенін бағамдаймыз. Кент, Алат, Талды қоныстары жарты әлемді
жайпаған ұлы бабаларымыздың құтты мекені болған.

4. «Осыған байланысты мен мынадай қорытынды шешімге келдім.
Қарқаралының ақ қайың мен жасыл терек зерлеген шұрайлы өлкесі ерте кезден-ақ
«Арқаның кербез сұлу, құт мекені – Қарқаралы» болған.
17-тапсырма.

1. Ұлытау

2. 200
3. Ақмешіт шыңы
4. Ұлытаудағы Ақмешітте Асан қайғының
5. Алтын Шоқыға Ақсақ Темірдің
6. Ұлытаудағы тағы бір биік

18-тапсырма.Қарағанды қаласындағы тіркелген диоспара орталықтары туралы
ақпарат жинақтау (үш диоспараға тоқтал)

19- тапсырма.
А) Жауын-шашын облыстың шығысына қарай көбірек түседі;
Б)Өңірдегі жауын-шашын мөлшерінің батысқа қарай азаюы байқалады;
С) Таулы өңірлерде өзендер мен көлдердің жиі кездесуі, таудың басындағы мұздықтар.

63

20- тапсырма.

Ұлттар Аймақтағы Қазақстанға Католик Словян Саны Алтай
жергілікті жер дінін халқы жағынан тілі
халық аударып ұстайтын екінші әулеті
келген халық халық орындағы жатат
халық ын ұлт

Қазақтар +

Орыстар +

Украйндар +

Поляк +

Татарлар +

Кәрістер

21- тапсырма. «Қарағанды облысы Қазақстан Республикасының орталық бөлігінде

орналасқан. Географиялық орны экваторға қатысты солтүстік жарты шарда,

бастапқы меридианға қатысты шығыс жарты шарда орналасқан. Қарағанды

қаласының координатасы 48⁰с.е., 71⁰ш.б. Солтүстігінде Ақмола облысымен,

оңтүстігінде Қызылорда, Түркістан, Жамбыл облысымен, батысында Ақтөбе, Қостанай

облысымен, шығысында Шығыс Қазақстан облысымен шекараласады.

22- тапсырма.
Кескін картаға Қарағанды облысының және көршілес облыстардың шекараларын
сызады.
23- тапсырма.
Берілген таңбалардың арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтарды, пайда болған
уақытын анықтайды.
24- тапсырма.
Қарағанды облысының таңбасы ретінде өз нұсқасының суретін салады.

25- тапсырма.
Облыс аймағының климатына қоңыржай, арктикалық, тропиктік ауа массаларының
әсерін сипаттап жазады.
26- тапсырма.
Кестедегі мәліметті пайдаланып Қарағанды облысының климатограммасын салады.
27- тапсырма.
Кескін картаға Облыс аймағындағы жер бедерінің нысандарын(таулар,жазықтар)
белгілейді.

2.Өлкенің тарихи тұлғалары

1-тапсырма

В) Ерубаев, Мұқанов, Мұстафин, Майлин

2-тапсырма

«Қайда, қайда? Қарағандыда». («Где-где, в Караганде»)

64

3-тапсырма

1. Герман Никанорович Алалыкин
2. Хафиз Жаңабайұлы Мақажанов
3. Қани Жұмкенұлы Мұсылманбеков
4. Сергей Викторович Лохвицкий.

4-тапсырма
1 – С, 2 – А, 3 – В.

5-тапсырма

А) Тоқтар Әубәкіров - ғарышкер, басқалары Ұлы Отан соғысының батырлары
В) Нұрбақыт Қабдыкәрімова – механизатор, басқалары ғалымдар
С) Ықылас Дүкенұлы – қобызшы, басқалары әншілер
D) Ақан Сатаев – кинорежиссер, басқалары боксшылар.
6-тапсырма.

1. Ғабит Мүсірепов. 2. Ғабиден Мұстафин. 3. Софы Сматаев. 4. Мәди Бәпиұлы. 5. Сәкен
Сейфуллин. 6. Қасым Аманжолов. 7. Серік Ақсұңқарұлы.

7-тапсырма.
1 – D, 2 – А, 3 – Е, 4 – С, 5 – В.
8-тапсырма. 1.Нүркен Әбдіров, 2.Қасым Аманжолов, 3. Мартбек Мамыраев.
Батырлардың Ұлы Отан соғысында көрсеткен ерліктері жайлы оқушы өзі жазады.
Ұрпаққа қалдырған шығармашылық мұралары: ақынның өлең шумақтары, ерліктері т.б.

9 - тапсырма. Қазіргі атауы Себебі
№ Бұрынғы атауы

1 Никольский қаласы Қ.Сәтбаев қаласы Мыс кенін ашқан
алғашқы ғалым,геолог
қаланың негізін
салушы Қ.И.Сәтбаев
аты берілді.

2 Октябрь ауданы Ә.Бөкейханов ауданы Қазақ халқының
көрнекті қайраткері,
Алаш қозғалысы
қайраткері

10-тапсырма. Қарағанды қаласының ескерткіштері
1. Суретте берілген сүйікті қаламыздың орталығындағы ескерткіштерді, көрнекті
орындары
2. 1. Бұқар жырау ескерткіші
3. Абай Құнанбаев ескерткіші
4. С.Сейфуллин өнер театры
5. Орталық цирк ғимараты
6. Кеншілер мәдениет сарайы

65

3.Өлкенің туристік маршруттары

1-тапсырма.

Карта бойынша дұрыс анықтаған тарихи-географиялық обьектілер- дұрыс жауапқа
саналады.
2-тапсырма.
Мұражайға виртуалды-саяхат жасау барысындағы танысқан экспонаттар арқылы,
берілген суреттерді пайдалана отырып ,алған әсерлерін жазады.

3-тапсырма. Павлодар, Қарағанды, Ақтау, Көкшетау, Атырау қалаларының
гералдикалары. Мамандану салалары:Павлодар мұнай өңдеу заводы, ет-жүн

4-тапсырма.
1. Достық үйі – Оңтүстік шығыс ауданы, пр-т. Шахтеров 64.
2.Қарағандының басты табыс көзі көмір шахтасы. Шахтерлердің құрметіне орай
орнатылған ескеркіш.Орталық саябақ жанында, Бұхар жырау даңғылы бойында
орналасқан.
3.Қарағанды қаласындағы Тәуелсіздік монументі (16 желтоқсан 2011 жыл) Тәуелсіздік
алаңында орналасқан.
4.Шалқыма концерт залы, Костенко көшесі, 7.
5 – тапсырма. Картадан жер мен елді мекен атаулары қайталанып тұрған өңірлерді
анықта?

1. Жауабы: Айнабұлақ, Ақтау, Жезқазған, Қызылтау, Косколь, Нүркен.

6 – тапсырма. Туған өлкенің туристік маршруттары

Суретте Ұлытау жеріне автобуспен баратын біркүндік тарихи тур
Маршрут атауы 1. «Майтөбе таулары», 2. «Алаша хан кесенесі»

7-тапсырма. Орталық Қазақстанмен шектесетін аймақтарды сәйкестендіріңіз

Түркістан және Жамбыл шығысында

Қостанай солтүстік - шығысында
Павлодар оңтүстік - шығысында
Шығыс- Қазақстан солтүстік - батысында
Алматы облысы оңтүстік

8-тапсырма .Картадағы нысаналардың атауларын реттік саны бойынша жазыңыз
1. Ұлытау

2. Нұра
3. Қарқаралы

4. Бұқаржырау
5. Жаңаарқа

66

9-тапсырма. Өлкемізге туристерді тарту үшін қандай бағытта шаралар ұсынар
едіңдер? Кестені толтықтырыңдар.

Туристерді тарту бағыттары

Жарнама Қызмет көрсетуді Тарихи-мәдени орындардың Қызықты турлар
ұйымдастыру жақсарту сапасын арттыру

10 –тапсырма. Қарағанды аумағының уақыттық сызығын аяқтаңыз

Жылдар Уақыт сызығы
1936 жыл 3 тамыз Қарағанды қаласы облыс орталығы болды
1973 жыл Облыстың оңтүстігі бөлініп, Жезқазған болды
1997 жыл Облыс қайта құрылып, Жезқазған облысы болды
2022 жыл Ұлытау ауданы облыс орталығы болды

11-тапсырма. Сарыарқаның тауларын зерттей отырып, «Ұлытаудың –Ұлы атаңуы

тақырыбына мағнасын ашып жазған жұмыс қабылданады
12-тапсырма. Берілген диаграммадағы аудандардың атауын анықтап жазады.

Ауданы Атауы
65000 Қарқаралы
121694 Ұлытау
14576 Бұқаржырау
52000 Ақтоғай
20093 Абай
50,9 Жаңаарқа
13- тапсырма.

Тапсырмалар Оқушы жауабы
Мал шаруашылығы облыстың қай
өңірлерінде дамыған? Жылқы, қой, ірі қара мал
шаруашылықтары облыстың
Қарағанды облысы шектесетін оңтүстік, оңт.батыс өңірлерінде
дамыған

Ақмола, Павлодар, Қостанай, Ақтөбе,
67

облыстарды ата Қызылорда, ШҚО, ОҚО т.б

Аймақта электрэнергиясы өндірісінің Аймақта ЖЭС дамыған, мол көмір
қай түрі дамыған, себебін анықта қорының болуы

Су жетіспеушілігі аймақтың қай Аймақтың батысы, оңт.батысында су
бөліктерінде байқалады жетіспеушілігі байқалады

4.Өлкенің экологиясы

1-тапсырма. 1.Қара және қоңыр күңгірт топырақ, 2.Топырақтың су және жел

эрозияларына ұшырауы.Топырақ ластануының мынадай да түрлері бар: минералды

техногенді қалдықтармен ластану; улы органикалық және бейорганикалык,

қосылыстармен ластану; радиоактивті заттармен ластану. Топырақтың ластануы

қоршаған ортаға қауіпті, өйткені улы заттар қоректік тізбек арқылы топырақтан

өсімдікке, өсімдіктен жануарға, жануардан адам организміне түседі. Қалыпты табиғи

жағдайда топырақта болып жатқан процестердің бәрі тепе-теңдікте болып, онда

өздігінен тазару процестері жүріп жатады. 3.Жерді қайта

құнарландыру, рекультивация(лат. re — қайта не кері әсерді білдіретін қосымша және

cultіvo — өңдеу) — бүлінген жерлердің құнарлылығын қайта қалпына келтіріп, оны халық

шаруашылығына пайдалануға беру және қоршаған ортаны жақсарту үшін жүргізілетін

кешенді жұмыстар жүргізу. (Оқушылардың басқа да жауаптары қабылданады)

2-тапсырма .

Сурет Кері әсер Себебі Салдары Кездесетін
жағдайлары аймақтар

1сурет Ауаның Өнеркәсіп, Ауа құрамы өзгеріске Теміртау,
зиянды Шахтинск,
зауыттардан ұшырауынан: климат

газбен шығатын ауысуы, өсімдік, Балқаш қалалары

ластануы газдар жануарлар зиян шегуі, т.б

адам денсаулығына кері

әсерлері

2сурет Террикондар Тау-кен, Ландшафтың бұзылуы, Қарағанды, Саран
, үйінділер шахта
топырақ қабатының т.б.

жұмыстары бұзылуы

нәтижесі

3сурет Карьерлер Көмірді ашық Құнарлы жердің Екібастұз, Майкүбі

әдіспен өндіру жоғалуы, жарамсыз

жердің көбеюі т.б.

3- тапсырма.
Ашық кен өндіру-карьердің пайда болуы-ландшафтың өзгеруі-жердің құнарсыздануы-
өсімдік, жануарлар түрлерінің азаюы, жойылуы т.б жауаптар.
4-тапсырма.
А) Суреттегі жер телімінде ашық әдіспен кен өндіру жұмыстары жасалған.
Б) Біздің аймағымызда бұндай қалпына келтіру жұмыстарын Екібастұз, Майкүбі және
Қазақстанның басқа да аймақтарындағы қазба жұмыстарының орындарына жасауға
болады.

68

5-тапсырма.

Пайдалы қазбаларды өндіруден кейін пайда болатын экологиялық мәселелердің шешу

жолдарын жазады.

6-тапсырма.

1 сәуір Халықаралық құстар күні

22 сәуір Халықаралық Жер күні

5 маусым Қоршаған ортаны қорғау күні

22 наурыз Күн мен түн теңелетін күн

2 ақпан Әлемдік сулы батпақты жерлер күні

11 қаңтар Қорықтар мен ұлттық саябақтар күні

7-тапсырма.
Қарқаралы мемлекеттік ұлттық саябақ, Ұлытау, Бетпақдала

8-тапсырма.

Оң әсері Теріс әсері

Көмір кенінің мол қорының табылуы ЖЭС тардың ауаны ластауы,
Энергия көзінің мол қоры ЖЭС, Табиғаттағы көмірқышқыл
Зауыттар, өнеркәсіптерге балқыту құралы газының артуы, көмір қорының
Ел эконмикасының дамуында маңызды азаюы, жарамсыз жердің көбеюі,
Экспортқа шығару, транспорт, химия экологиялық зардаптардың ұлғаюы
өнеркәсібі

9-тапсырма.
Жер асты сулары тараған аймақтарды дұрыс белгілейді.
10-тапсырма.
Жер асты ауызсуын пайдалануға байланысты мәселелерді қалай шешуге
болатындығы туралы ұсынылған дұрыс жауаптары қабылданады.

5. Туған өлкенің тарихи ескерткіштері, мәдени орындары.

1-тапсырма.

1. Майқы би
2. Ұлытау
3. Сарыарқа
4. Алаша хан
2-тапсырма.
А) «Қызылкеніш» аңызы туралы:Қарқаралы тауының көлденең бағыты бойынша
түйенің екі өркеші секілді Доғал және Қоңыр Кент тауларында орналасқан
,табиғаты өзгеше сұлу тас сарай- «Қызылкеніш» деп аталған. Сарай өңделген қызыл
тастан тұрғызылған, крест тәрізді,екі қабатты үйден тұрады .
Ә) «Бектауата» туралы аңыз: Тарихи тау биіктігі-1215м. Бектауата және Беғазы
деген екі әулие осы тауды паналаған. Жергілікті халық тауды Бектауата деп атап
кеткен.

69

Б) «Гүлшат» кен орны туралы аңыз: Ертеректе Қарқаралы қаласында байлығымен
аты шыққан Бекметевтер деген әулет болыпты. Балқаш өңірінен ірі кен орнын
сатып алып,жұмысшыларға қаздыруға кіріседі.Әулеттің Гүлшат атты бойжеткен
қызы әкесінің кәсібіне көмектесіп жұмысшылардың жалақысын беру үшін келе
жатқан кезінде қарақшылардың қолынан мерт болады. «Қайғыдан қан жұтқан
қыздың әкесі ұлықтардан өтініп,кен орнына қызының атын қойғызыпты» деген аңыз
бар.
3-тапсырма.
Сөзжұмбақ жауабы:
1.Сарычев
2.Алаша хан
3. Нұра
4. Аңыз
5.Алтыншоқы
6.Ертегі
7.Қызылкеніш
8.Әулие тауы

4-тапсырма. Петроглифтер
Атаулары С
А
Байқоңыр жерінде жартастарында. Б

Желтау тауларында

Теректі әулие жартастарында.

5-тапсырма.
1. Ақиқат
2.Ақиқат
3.Ақиқат
4. Ақиқат
5.Жалған
6-тапсырма.
Домбауыл,Алаша,Жошы,Дүзен,Қарамола

7-тапсырма.
VIII-XII ғасырлар XV-XIX ғасырлар

Домбыауыл Жошы хан

Алаша хан Болған ана

Қарамола Дүзен

8-тапсырма.
1. Сақ дәуірінің жәдігерлері құрамында Қарқаралы ауданы
Қасым Аманжолов ауылының шетіндегі Талды қорымдарында 20 қорған болатын болса,
оның сегізі – ежелгі сақтардың қорғаны.
Орталық Қазақстан аймағынан табылған алтын адам деп айтуға толық негіз бар дейді.
Себебі 8 үлкен белдіктің әшекейі, одан кішірек 82 белдіктің әшекейі, 8 құйма арыстан
белгісі, Астанадағы хан шатырының формасындай 20 құйма алтын әшкейлер

70

табылған.Бұдан басқа да таза алтыннан құйылған сақина мен әйелдерге тән киім
әшекейлерінің табылуы бұл әйел адамның мүрдесі екендігіне еш дау туғызбайтындай.
2.Археолог Арман Бейсеновтің айтуынша қабірдің айналасына дінгектер орнатылып
төбесі жабылған болуы керек. Кезінде тонауға ұшырағанда бәрін бұзып тастаған.
Орталық Қазақстан аймағындағы ерте сақ дәуірі мәдениетінің бір көрінісі болып
табылады.
9-тапсырма. Домбауыл кесенесі, Домбауылға арналған
10-тапсырма. Тарихи ескерткіштер – халықтың, қоғам мен мемлекеттің өміріндегі
маңызды тарихи оқиғалармен байланысты ғимараттар, орындар.
Археологиялық ескерткіштер – туған өлкенің тарихын қалпына келтіруге
көмектесетін, ежелгі және ортағасырлық қоғамның материалдық және рухани
мәдениеті жайлы жәдігерлер. Ірі археологиялық ескерткіштерге қоныстар мен
зираттар, ертедегі шеберханалар, тау-кен орындары, ғибадатханалар, пирамидалар,
жартастарға салынған суреттер т.б. жатады.
Архитектуралық ескерткіш – адам өміріндегі ең көрнекті және қажетті тарихи-
мени мұралардың бірі. Олар – туған өлкенің тарихы мен мәдениетін зерттеп білуге
көмектесетін құнды мұралар.
11-тапсырма.
Алаша хан кесенесі, IX-XII ғасырда салынған.

6.Флорасы мен фаунасы

1-тапсырма. Абай, Нұра, қоян, Саяқ, суыр, уран, түйе, изен, ұлар, Кент, Мәди, Тоқа,
Әсет, Алат, қына, киік.

2-тапсырма. Суретте Қарқаралы бөріқарақаты бейнеленген. Қарқаралының жерінде
кездеседі. Емдік мақсатта жемісі мен тамырын қолданады.

3-тапсырма.
4. Арглабин » дәрісі ақ жусан өсімдігі.
5. бұл дәрі бауыр, өкпе және сүт бездерінде пайда болған ісіктерді емдеуге және
олардың алдын алуға мүмкіндік береді.
6. фитохимия иниститутының өнімі Қарағанды қаласында шығарылады

4-тапсырма . Өлкемізде мекендейтін ұзындығы Ақбөкеннен 50 см-ге қысқа жыртқыш

сүтқоректіге түсіндірме беріңіз

Жыртқыш сүтқоректі Түсіндірме (комментарий)

Сусарлар тұқымдасына жататын Өлкеміздің шөлейт жерлерінде
жыртқыш кездесетін жыртқыш. Ұзындығы 90см-
ге жетеді. Салмағы 8-16кг. Олардың
түсі ақшыл-сұрдан, қара қоңырға дейін
өзгеріп тұрады.

Борсық қорек талғамайды.

Күзге қарай бойына май жинайды да,
қыста ұйқыға кетеді

71

5-тапсырма. «иә» «жоқ»
+ +
Тұжырымдар + +
Сарыарқа жері арқылы дала, шөлейт, шөл зоналары
өтеді +
Шөл зонасында қарағай, қайың, көктерек өседі

Даланың қызыл топырағында жусанды, бетегелі,
көделі, боз өсімдіктер жамылғысы таралған
Далалы аймақтарында жираф, піл, маймылдар
мекендейді
Дала мен шөлейт зоналарында ақбөкен, қасқыр, түлкі
мекендейді

6-тапсырма.
Өсімдіктер: тобылғы, жусан, бетеге боз. Жануарлар: қасқыр, дуадақ, құр.

7-тапсырма.
Ақдым, Белағаш, Қу, Қарқаралы қорықшалары жайлы ақпараттар жинап, кестені

толтырады.

8-тапсырма.
Қызыл кітапқа енген туған өлкесінің бір жануары жайлы шағын зерттеу жүргізіп,
жоспар бойынша сипаттама береді.

9-тапсырма.
а) Топырақ өсімдіктердің, жануарлардың (әсіресе микроорганизм-дердің), климат
жағдайларының және адамдардың әсерімен өзгерген жер бетінің үстіңгі борпылдақ
қабаты.

ә) Қарағанды облысынында қоңыр тапырақ түрлері басым таралған.
б)Топырақтың сарқылуы мен қалпына келуі тұрғысынан сарқылатын, қалпына келетін

ресурстарға жатады.

10-тапсырма.
1. Сарыарқада өсуіне, түсіне байланысты аталған
2. Қарағанды облысының территориясы далалы, шөлейтті табиғат зонасы

болғандықтан жусанның өсуіне қолайлы табиғи жағдай.
3. Жусан шілдеден қыркүйекке дейін гүлдейді.

11-тапсырма.
1. Жусаннан

2. Бауыр, өкпе және сүт бездерінде пайда болған ісіктерді емдеуге және олардың алдын
алуға

3. Қатерлі ісіктерді емдеуге қолданылатындықтан

12-тапсырма.
1. Экзогендік үдерістер: жел, судың әсерінен мүжілу, үгілу
2. табиғатты қорғаумен қатар туристік, сауықтыру шаралары ұйымдастырылады
3. таулы-орманды алқаптың төл табиғаты бастапқы қалпында сақталып,
қорғалатындықтан

13-тапсырма.
1-топ Ұлытау, 2-топ Қарқаралы, 3-топ Қызыларай

7.Табиғи байлықтары, кен орындары

72

1-тапсырма. Шартты Алаптары , кен орындары
№ Пайдалы қазбалары белгілері Қарағанды, Шұбаркөл,

1 Көмір

2 Мыс Жезқазған, Қоңырат,Балқаш
3 Темір Сазтөбе, Қарашоқы, Қарсақпай,
4 Марганец Ұлытау, Жезқазған, Балажал т.б,

2- тапсырма. Қарағанды қаласының негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС,
«Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК,
«Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ
филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Жұмысы тоқтап тұрған кәсіпорын «Қарағанды
конфеті» АҚ

3-тапсырма. 1.Қарағанды – Б; 2. Жезқазған – Е; 3. Балқаш – А.
Қарағанды индустриялды, өндірісі дамыған көмір, қара металлургия, химия, машина
жасау өнеркәсіптерінің орталығы. Жезқазған – түсті металлургия дамыған, мыс
балқыту комбинаты бар қала. Балқаш – Түсті металлургия дамыған, мыс балқыту
комбинаты орналасқан қала.
4-тапсырма.

5- тапсырма. Туған өлкенің минералды ресурстары

р/с Пайдалы қазбалар Кен орындары

1 Көмір-Қарағанды, көмірдің 31,9 %
кокстелеген көмірдің 100%

2 Мыс рудасы -36 % Балқаш, Жезқазған,
Қоңырат. Саяқ, Тесіктас

73

3 Марганец -100% Жезқазған, Атасу

4 Молибден 63,9 % Балқаш Солтүстік
Қоңырат, Қаратас.

5 Вольфрам-80% Балқаш, Шығыс
Қоңырат

6-тапсырма.Шартты белгісін дұрыс көрсете отырып пайдалы қазбаларды түрлеріне
қарай жіктеген жұмыс қабылданады.

7-тапсырма.

Пайдалы қазбалар Үлесі
Республикадағы марганец кен 100%
қорының
Триоксид вольфрам 80%
54.2%
Қорғасын 36%
38.8%
Мыс 31.9%
100%
Мырыш
70%
Көмір

Волластонит және родусит-
асбест
Барит

8-тапсырма.
Кескін картаға Қарағанды облысының пайдалы қазбаларын белгілейді.

74

9-тапсырма. «дұрыс» «бұрыс»
«дұрыс» «бұрыс»
Тұжырымдар «бұрыс»
Қарағанды облысы Қазақстандағы өнеркәсіп қуаты бойынша
ең ірі, шикізаттар мен минералдарға бай облыс.

Біздің аймақта кокстелген көмірдің қоры 70%

Облысымызда Оңтүстік Торғай және Шу-Сарысу-2 мұнай- «дұрыс»
газ бассейіні орналасқан..

Жезқазған қаласының маңында марганец кенінің қоры
шоғырланған

10-тапсырма.

Сәйкестендіріңіз: 1-10; 2-15; 3-12; 4-6; 5-9; 6-14; 7-16; 8-11; 9-13; 10-5; 11-2; 12-1; 13-7;
14-4; 15-8; 16-3;

8.Туған өлкенің жер-су атаулары

1-тапсырма.

1. Қарағанды
2. Қаражал
3. Қарағайлы
4. Қарабас

5. Қараағаш

2-тапсырма.
Жылдық орташа температура........, шілде айы, шілде айына сәйкес келеді, астық
дақылдарын, картоп, сәбіз, қызылша т.б. егуге болады.
3 –тапсырма. «Туған өлке топонимдері» кесте толтырады.

Оронимдер гидронимдер ойконимдер урбанонимдер

(тау атаулары) (су қоймалары) (елді мекендердің (қала көше, алаңдар
атаулары) атаулары)

Қарқаралы Нұра Ақтоғай Қарағанды
Қызыларай Сарысу Шет Теміртау
Ұлытау Тоқырауын Ұлытау Жезқазған
Балқаш Қарағайлы

4-тапсырма.
Өзен атаулары 1.Нұра, 2.Тоқырауын,3. Сарысу. 4 Балқаш

75

5-тапсырма. Аудиожазбаны (https://www.youtube.com/watch?v=UmilJWkM0_k) тыңдап,

Балқаш көліне түсіндірме береді.

Балқаш көлі Өз пікірің

Балқаш Қазақстанның оңтүстік Балқаш көлі – Алматы, Жамбыл

шығысындағы тұйық көл. облыстарының аумағында орналасқан...

Балқаш көлі батыс және шығыс болып Көлдің оңтүстік жағасында мыс

екіге бөлінеді... балқыту комбинаты жұмыс істейді...

Балқаш көлінің экологиялық жағдайына аса
назар аударуымыз біздің міндетіміз?...

6-тапсырма. 1-Д ;2-С;3-А;4-Е;5-С

7-тапсырма.
Нұра,Букпа,Сарысу,Тоқрауын,Кеңгір,Ашысу,Көкпекті…….

8-тапсырма .
1.Қарағанды.2.Сарыарқа.3.Букпа.4.Нұра.5.Балқаш
9-тапсырма.

Өзендер: Жауабы: « ۷»
а\ Нұра; « ۷»
ә\ Жайық;
б\ Шідерті; « ۷»
в\ Тоқырауын; « ۷»
г\ Сарысу;
ғ\ Ертіс;

10-тапсырма.

Нұра, Түндік, Шерубайнұра, Талды, Жарлы, Құланөтпес, Терісаққан, Атасу, Сарысу,
Мойынты

76

Қолданылған әдебиеттер:
1.«Өлкетану» оқулығы , Алматыкітап баспасы 2018
2.«Өлкетану» Хрестоматия 1,2 бөлім Алматыкітап баспасы 2019
3.Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра 2008

77

Мазмұны
1.Түсінік хат ---------------------------------------------------------------------3бет
2.Географиялық орны және географиялық жағдайы ----------------4-15 бет
3.Өлкенің тарихи тұлғалары---------------------------------------------16-21 бет
4.Өлкенің туристік маршруттары ------------------------------------22-29 бет
5.Өлкенің экологиясы-------------------------------------------------------30-33 бет
6.Тарихи ескерткіштер,мәдени орындары----------------------------34-40 бет
7.Флорасы мен фаунасы --------------------------------------------------41-49 бет
8.Табиғат байлықтары,кен орындары----------------------------------50-54бет
9.Жер-су атаулары ---------------------------------------------------------55-60 бет
10.Тапсырма жауаптары-------------------------------------------------61-76 бет
11.Қолданылған әдебиеттер ------------------------------------------------77 бет

78

79