ปราสาทเมืองต่ำ

อุ ท ย า น ป ร ะ วั ติ ศ า ส ต ร์

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




รางวัล: ฿6,000
อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์

อุ ท ย า น ป ร ะ วั ติ ศ า ส ต ร์

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ปราสาทเมืองต่ำ เป็นหนึ่งในกลุ่มปราสาทมรรคโค เป็นศาสนสถานที่สร้าง
ตามคติความเชื่อทางศาสนาฮินดู สันนิษฐานว่าสร้างขึ้น เพื่ อถวายพระศิวะ
ตั้งอยู่บริเวณตำบลจระเข้มาก อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์
และ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ได้ทรงนำมาเป็น
ส่วนประกอบในการทำพระเครื่อง ที่เรียกว่า "พระสมเด็จจิตรลดา"
ปราสาทเมืองต่ำ เป็นศาสนาสถาน ศิลปะขอมแบบบาปวน อายุประมาณ
พ.ศ. 1551-1630 หรือราวพุ ทธศตวรรษที่ 16-17

ป ร ะ วั ติ
ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ปราสาทเมืองต่ำสร้างขึ้นในราวพุ ทธศตวรรษที่ 16 ใน ศิลปะบาปวน
ตอนต้น และลดความสำคัญลงไปในราวพุ ทธศตวรรษที่ 18 และถูกทิ้งร้าง
ในที่สุด จนเมื่อราวปี พ.ศ. 2490 จึงเริ่มมีการอพยพเข้ามาของชาวบ้าน
ม า ตั้ ง ถิ่ น ฐ า น ใ น บ ริ เ ว ณ นี้ อี ก ค รั้ ง ห นึ่ ง

ลั ก ษ ณ ะ ท า ส ถ า ปั ต ย ก ร ร ม

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ปราสาทเมืองต่ำน่าจะเป็น เทวสถาน ใน ศาสนาฮินดู ลัทธิไวษณพ
นิกาย ภาพสลักส่วนมากนี้ ล้วนเป็นภาพเกี่ยวกับการอวตารของพระ
นารายณ์ อีกทั้งเป็นปราสาทน้ำล้อม ซึ่งเป็นลักษณะของไวษณพนิกาย
ต่างจากปราสาทบนภูเขาของไศวนิกาย ปราสาทเมืองต่ำมีปรางค์ประธาน
ห้าองค์บนฐานเดียวกัน เช่นเดียวกับ ปราสาทศีขรภูมิ

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ส ร ะ น้ำ ร ะ เ บี ย ง ค ด
สระน้ำ 4 สระ ล้อมรอบระเบียงคดมีลักษณะเป็นรูปตัวแอล (L) ก่อสร้าง
ด้วยศิลาแลงเป็นขั้นบันไดลงไปถึงก้นสระ ขอบสระด้านบนแกะสลักด้วย
หินทรายเป็นลำตัวนาค ที่มุมสระสลักเป็นนาค 5 เศียร สระน้ำทั้ง 4 สระนี้
ใช้เพื่ อประกอบพิ ธีกรรมทางศาสนา

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ภ า พ ส ลั ก ด อ ก บั ว แ ป ด ก ลี บ
บริเวณพื้ นกลางห้องภายในซุ้มประตูด้านทิศตะวันออก มีการสลักเป็น
ลายเส้นรูปดอกบัว 8 กลีบ ซึ่งอาจหมายถึงจุดกำหนดในการตั้งจิต
อธิษฐานบูชาเทพเจ้า หรือหมายถึงการจำลองแผนผังของจักรวาล อัน
ประกอบด้วยทิศสำคัญทั้ง 8 ทิศ

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ร ะ เ บี ย ง ค ด แ ล ะ ซุ้ ม ป ร ะ ตู
ระเบียงคด เป็นแนวกำแพงชั้นในของโบราณสถาน ก่อสร้างด้วยหินทราย
เชื่อมต่อกันโดยรอบ ล้อมรอบกลุ่มปราสาทอิฐ ภายในห้องกว้าง ประมาณ
2 เมตร พื้ นปูด้วยศิลลาแลง ที่บริเวณกึ่งกลางของระเบียบคดทุกด้าน
ก่ อ ส ร้ า ง เ ป็ น ซุ้ ม ป ร ะ ตู ใ น แ น ว เ ดี ย ว กั น กั บ ซุ้ ม ป ร ะ ตู ข อ ง กำ แ พ ง แ ก้ ว

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ป ร า ส า ท แ ถ ว ห น้ า อ ง ค์ ทิ ศ เ ห นื อ
ปราสาทแถวหน้าองค์ทิศเหนือ ก่อสร้างด้วยอิฐ เดิมมีลวดลายปูนปั้ น
ประดับ ทับหลังทำจากหินทรายสลักภาพพระศิวะคู่กับพระอุมาประทับนั่ง
เหนือ โคนนทิ เรียกภาพตอนนี้ว่า "อุมามเหศวร"

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ป ร า ส า ท แ ถ ว ห ลั ง อ ง ค์ ทิ ศ เ ห นื อ
ปราสาทแถวหลังองค์ทิศเหนือ ก่อสร้างด้วยอิฐ เดิมเคยมีลวดลายปูนปั้ น
ประดับ ทับหลังทำจากหินทรายสลักภาพพระกฤษณะยกภูเขาโควรรธนะ
เพื่ อปกป้อง คนเลี้ยงวัวและฝูงวัวให้พ้ นภัยจากพายุฝน

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ป ร า ส า ท แ ถ ว ห ลั ง อ ง ค์ ทิ ศ ใ ต้
ปราสาทแถวหลังองค์ทิศใต้ ก่อสร้างด้วยอิฐ เดิมมีลวดลายปูนปั้ นประดับ
ทับหลังทำจากหินทรายสลักภาพเทพเจ้าประทับนั่งเหนือหงส์ สันนิษฐานว่า
เ ท พ เ จ้ า นี้ ห ม า ย ถึ ง พ ร ะ ว รุ ณ เ ท พ ผู้ รั ก ษ า ทิ ศ ต ะ วั น ต ก

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ป ร า ง ค์ ป ร ะ ธ า น
ปรางค์ประธาน ตั้งอยู่ตรงกลางเยื้องมาข้างหน้าเล็กน้อย ระหว่างปรางค์บริวารทั้งสองมีขนาด
ใหญ่กว่าปรางค์บริวารอีก 4 องค์ ทับหลังเป็นหินทราย
ปัจจุบันปรางค์ประธานได้ถล่มลงมาแล้วคงเหลือเฉพาะฐานที่ก่อด้วยศิลาแลง ลักษณะอาคารใช้
อิฐเป็นวัสดุก่อสร้างหลัก พบเพี ยงฐานเป็นศิลาแลง และหน้าบันซึ่งสลักจากหินทราย เป็นภาพ
พระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ ศิลปะปาปวน สันนิษฐานว่าตัวปราสาทเป็นปราสาทหินทราย
นอกจากนี้ยังได้พบหลักฐานลวดลายปูนปั้ นประดับ ซึ่งสร้างถวายพระศิวะเทพเจ้าสูงสุดใน
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู เพราะได้มีการขุดพบศิวลึงค์ ซึ่งเป็นรูปเคารพแทนองค์พระศิวะ และพบ
ทับหลังสลักพระศิวะ ในปาง "กัลยาณะสุนทะระมูรติ" ส่วนบนของทับหลังจำหลักภาพฤๅษีนั่ง
ประนมมือเป็นแถว จำนวน 7 ตน

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ก ลุ่ ม ป ร า ส า ท อิ ฐ
เป็นอาคารสำคัญที่สุด ตั้งอยู่ตรงกลางของตัวปราสาทเมืองต่ำ ใช้เป็นที่ประดิษฐานรูป
เคารพและประกอบพิ ธีบวงสรวงเทพเจ้าประกอบด้วยปราสาทอิฐ 5 องค์ ตั้งอยู่บนฐาน
ศิลาแลงเดียวกันองค์ปราสาทก่อด้วยอิฐเรียงเป็น 2 แถว แถวหน้า 3 องค์ และแถว
หลัง 2 องค์ กลุ่มปราสาทอิฐ 5 องค์นี้แสดงสัญลักษณ์แทนเขาพระสุเมรุศูนย์กลาง
จักรวาลปราสาทประธาน ส่วนตรงกลางคือส่วนปรางค์ประธาน ซึ่งได้ปรักหักพั งเหลือ
เพี ยงฐาน

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




บ ร ร ณ า ลั ย
บรรณาลัย 2 หลัง ก่อสร้างด้วยอิฐ อยู่บริเวณด้านหน้าของกลุ่มปราสาทอิฐ ข้าง
ละ 1 หลัง ลักษณะเป็นอาคารรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า มีมุขและประตูทางเข้าด้านทิศตะวัน
ตกด้านเดียว ส่วนผนังหลังคาพั งลงหมดเหลือเพี ยงกรอบประตูและทับหลัง จาก
รูปแบบของอาคารเป็นสถานที่เก็บรักษาคัมภีร์ ตำราทางศาสนา หรืออาจเป็นสถาน
ที่ ป ร ะ ดิ ษ ฐ า น รู ป เ ค า ร พ

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ปราสาทประกอบ
ปราสาทประกอบอีก 4 หลังเป็นปราสาทอิฐ ปัจจุบันได้รับการบูรณะในสภาพ

สมบูรณ์ และมีหน้าบันด้านหน้าอยู่ครบ โดยปราสาทแถวหลังองค์ทิศใต้ มีหน้าบัน
เป็นภาพพระวรุณเทพประทับเหนือหงษ์ ปราสาทแถวหลังองค์ทิศเหนือเป็นภาพพระ
กฤษณะ (ร่างอวตารของพระวิษณุ) ยกภูเขาโควรรธนะ ปราสาทแถวหน้าองค์ทิศ
ใต้เป็นภาพพระอินทร์ ปางมหาราชลีลาสนะ (นั่งชันเข่า) ประทับเหนือหน้ากาล ส่วน
ปราสาทแถวหน้าองค์ทิศเหนือ เป็นภาพพระศิวะคู่พระอุมา ประทับบนโคนนทิในปาง
อุ ม า ม เ ห ศ ว ร

อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ภ า ย ใ น

ป ร า ส า ท เ มื อ ง ต่ำ




ท ะ เ ล เ มื อ ง ต่ำ
ทะเลเมืองต่ำ หรือ "สระบาราย" ตั้งอยู่ที่บ้านโคกเมือง ตำบลจรเข้มาก เป็นสระน้ำ
ขนาดใหญ่ที่ขุดขึ้นมาในสมัยเดียวกันกับตอนสร้างปราสาท อยู่ห่างจากตัวปราสาท
เมืองต่ำไปทางทิศเหนือราว 200 เมตร สร้างขึ้นเพื่ อการอุปโภค การชลประทานของ
ชุมชน มีขนาดกว้างประมาณ 510 เมตร ยาวประมาณ 1,090 เมตร ลึกประมาณ 3
เมตร ก่อขอบสระด้วยศิลาแลง 3 ชั้น บนขอบสระด้านยาว คือ ด้านทิศเหนือและทิศใต้
มีท่าน้ำเป็นชานกว้าง ขนาดกว้างประมาณ 6.90 เมตร ยาว 17 เมตร ปูพื้ นด้วยศิลา
แลงลาดลงไปยังฝั่ งน้ำ ซึ่งก่อบันไดท่าน้ำเป็นทางลงสระรวม 5 ขั้น ท่าน้ำทั้ง 2 ฝั่ งนี้
อ ยู่ ใ น แ น ว ต ร ง กั น ป ร ะ ม า ณ กึ่ ง ก ล า ง ข อ ง ข อ บ ส ร ะ