संरक्षणशास्त्र - इयत्ता 10 वी-1

सरं क्षणशास्

सरं क्षणशास् इयत्ता दहावी
िवभाग स्तर िशक्षण

िवषय वशे

• 2017-18 मध्ये इयत्ता नववीला हा िवषय ऐिच्छक स्वरूपात लागू झाला.
• 2018-19 इयत्ता दहावीसाठी ही काय्पर ुिस्तका
• राष्टीय सुरक्षा ही देशाच्या शातं ता, िस्थरता, समदृ ्धीशी िनगडीत आह.े
• नागरी आिण दनै ंिदन जीवनाशी संबिं धत िवषय.
• अंतगत्र सुरक्षसे ोबत - आपत्ती व्यवस्थापनाचाही अभ्यास
• राष्टीय सुरक्षवे र िवज्ञान तं ज्ञानाच्या िवकासाचा होणारा पिरणाम.
• लष्करातील सवे ा संधी.

अध्ययन अध्यापन

• त्यके घटक थोडक्यात माडं ला असून िशक्षकानं ी संदभ्र सेवा वापरून अिधक

स्पष्ट करावा.

• िवद्याथीर् किृ तशील राहतील यासाठी उपकर्मात सहभाग.
• उपकर्मावर चचार,् स्वमत माडं ण्यास ाधान्य.
• वतम्र ान प ,े मािसके इत्यादी िसद्धी माध्यमांतून येणार्‍या बाबींवर वगारत् चचा्र

व लखे न करून घणे .े

• उपलब्ध पिरिस्थतीनसु ार क्षे भेटीचे आयोजन-नते तृ ्व, सहकाय,र् संवाद कौशल्ये

या गुणांचा िवकास.

अ. कर्. घटक क्षमता िवधाने
• राष्ट ेम आिण राष्टीय मूल्ये वद्िधगं त करणे.
1. राष्टीय सरु क्षा संकल्पनेचे • राष्टीय सुरक्षेचे बदलते स्वरुप समजनू घणे .े
बदलते स्वरूप • मानवी सरु क्षेचे आवश्यक आयाम समजून घेणे.
• सवर् समावेशक सुरक्षा व मानवी सुरक्षा या सकं ल्पना

समजून घणे .े

2. अतं गरत् सुरक्षा • राष्टीय सुरक्षेपढु ील अतं गत्र आव्हाने समजून घणे .े
• अतं ग्तर सरु क्षले ा असणारे धोके समजनू घणे े.
• लष्कराचे अतं गत्र सुरिक्षतते सदं भात्र ील कायर् जाणनू घणे े.

3. आपत्ती व्यवस्थापन • आपत्ती व्यवस्थापन ही सकं ल्पना समजनू घणे .े
• धोके व आपत्ती यांतील फरक अभ्यासण.े
• नैसिग्कर व मानविनिमर्त आपत्ती यांतील फरक

अभ्यासणे.
• आपत्ती व्यवस्थापन चकर् समजनू घणे .े

अ. कर्. घटक क्षमता िवधाने
• नैसिगरक् आपत्तींचे राष्टीय सुरिक्षततवे र होणारे पिरणाम
4. आपत्ती व्यवस्थापनातील
लष्कराचे काय्र अभ्यासण.े
• आपत्ती व्यवस्थापनातील टप्पे समजून घणे े.
5. िवज्ञान, तं ज्ञान आिण • आपत्ती वेळी लष्कराने कले ले ्या मदतीचा अभ्यास करणे.
राष्टीय सुरक्षा • िवज्ञान, तं ज्ञान आिण राष्टीय सुरक्षा याचं ा सहसबं ंध

6. लष्करातील सेवा सधं ी अभ्यासणे.
• अवकाश व क्षपे णास् ाचं ्या तं ज्ञानातील गतीचा अभ्यास

करणे.
• आिण्वक तं ज्ञानातील भारताच्या कामिगरीचा अभ्यास

करणे.
• इलके ्टॉिनक्स आिण सायबर तं ज्ञानाचा अभ्यास करण.े
• उद्योन्मुख तं ज्ञानाचा सुरक्षा व्यवस्थेतील वापर समजून

घणे े.

• लष्करी सेवेतील सेवासधं ी आिण वशे िकर्या समजनू
घेणे.

करण - 1. राष्टीय सुरक्षा सकं ल्पनचे े बदलते स्वरुप

• राष्टीय सुरक्षा म्हणजे बाह्य आकर्मणापासनू राज्याचे त्यक्ष रक्षण.
• लष्करी बाजू महत्त्चाची.
• राजनय (Diplomacy), राजकारण, समाज, पया्रवरण, ऊजा,्र नसै िग्कर साधन संपत्ती,

मनुष्यबळ, आिथक्र सामथर् या बाजसू ुद्धा महत्त्वाच्या.

• राष्टीय ऐक्य.
• सुरक्षा - रक्ष:, रक्षणम,् रक्षक:

 सरं क्षण करणे,
 कौिटल्य- आयर् चाणक्य

• मानवी सुरक्षा

 िवली ॅन्ड - जमरन् राजकारणी - जम्नर ी व पवू ्र युरोपीयदेश समझोता 1971 - शांततसे ाठी नोबेल
पुरस्कार.

 ओ लॉफ पाल्मे स्वीडनचे पतं धान, इराण -इराक यदु ्धात मध्यस्थी.

• सव्र समावेशक सरु क्षा

 पयारव् रणीय
 आिथरक्
 सामािजक
 राजकीय

• मानवी सरु क्षा - 1994 सयं ुक्त राष्ट - मानव िवकास अहवाल

 भीतीपासनू स्वातं य
 वंिचततपे ासनू स्वातं य
 भू दशे ापके ्षा मानवी सरु क्षा महत्त्वाची
 शस् ास् ापं के ्षा िवकास महत्त्वाचा.

• मानवी सरु क्षेचे सात आयाम

1. आिथर्क सरु क्षा
2. अन्न सुरक्षा
3. आरोग्य सरु क्षा
4. पया्वर रणीय सुरक्षा
5. व्यिक्तगत सुरक्षा
6. सामुदाियक सरु क्षा
7. राजकीय सरु क्षा

• मानवी सरु क्षा - मानवतावादी मलू ्य,े व्यिक्त ितष्ठा.

 सामािजक न्याय, स्वातं य, समता यांना ाधान्य.
 मानवी जीवन व मानवाची ितष्ठा महत्त्वाची.

करण – 2. अंतग्तर सुरक्षा

1) स्तावना

अ) भारताच्या सरु क्षा धोरणाचा पाया - देश, साव्रभौमत्व, स्वातं य,

ब) सुरक्षचे ी व्याप्ती

• बाह्य - बाहरे ील/परकीय आकर्मणे व ितकार.
• अंतग्तर - सामािजक, आिथर्क, राजकीय िवषमता.

अंतगरत् धोका मोठा / गतुं ागतुं ीचा : आव्हान (भारत व जागितक स्तरावर)

क) जागितक स्तरावरील काही धोके -

• दािरद्र्य, संसगज्र न्य आजार, पया्वर रण र्‍हास
• आंतरराज्य सबं ंध
• दशे ांतगंतर् सघं ष्र (वशं संहार, यादवी)
• अण्व ,े रासायिनक, जिै वक, क्षपे णास् ,े अस् े
• दहशतवाद

2) भारतासमोरील काही अतं ग्रत सुरक्षेचे धोके

अ) जम्मू कािश्मरमधील सीमपे लीकडचा दहशतवाद
ब) डाव्या उगर्वाद्याचं ्या कारवाया
क) दहशतवाद
ड) ईशान्य भारतापलीकडील दहशतवाद

अ) जम्म,ू कािश्मर, लडाख : तीन दशे , वाढती िहसं कता, वाढती घसु खोरी,
सीमपे लीकडचा पाठींबा

• िहंसकता/घुसखोरी थाबं िवण्यासाठी उपाय - सीमवे र कुंपण
• तांि क साधनादं ्वारे दखे रखे व िनयं ण
• अद्ययावत गुप्तवातार् सकं लन
• युवकामं धील जागतृ ी
• िवकास योजना सीमाभागात ‘उडान’

ब) डावी उगर्वादी चळवळ

• तेलंगणा-पवू ीर्चा है ाबाद दशे , आता स्वतं राज्य
• तेलंगणा चळवळ - जमीनदार व सरजं ामदारी िवरोधातील शेतकरी चळवळ (साम्यवादी,

समाजवादी िवचारधारा आधार)

• नक्षलबारी - (1967) बगं ालमधील सरं जामदारी िवरोधी आंदोलन

 माओवादी चळवळ म्हणनू ओळख.
 िवकासासाठी िहंसकतचे ा अवलंब.
 जीिवत व िवत्तहानी मोठी.

• िवस्तार -

 झारखडं , तेलंगणा, आं - उिडसा
 केरळ-कनार्टक-तािमळनाडू
 महाराष्ट-मध्य दशे -छत्तीसगड

क) समाजात िभती िनिमरत् ी, िहंसेचा वापर-दहशतवाद

• आकारिहन यदु ्ध-सामान्य माणसू हचे लक्ष्य

 बसस्थानक,े रले ्वे स्थानक,े िच पटगृह,े बाजार, तत्सम गदीर्ची िठकाणे - लक्ष्य

• दहशतवाद-आंतरराष्टीय स्तरावर.
• काही उदा.-

 9/11 चा अमिे रकते ील हल्ला
 2015 चा बाली (इंडोनिे शया) हल्ला
 2017 चा लडं न ि ज (इंग्लंड) हल्ला.

• भारतातील काही उदा.-

 13 िडस.ंे 2001, संसदवे रील हल्ला
 26 नोव्हंे 2008, मंुबईवरील हल्ला

• बचाव कसा शक्य?

 शासन
 सुिवधा, योजना गरजूपं यतंर्
 एकि त यत्न.

ड) ईशान्येकडील राज्ये

• अरुणाचल देश, आसाम, मिणपरू , मेघालय, िमझोराम, नागालडँ , ि पुरा, िसक्कीम.
• िभन्न भाषा, वंश, संस्कृती, समाज, इत्यािद
• शजे ारी बांग्लादेश, चीन, भतू ान, म्यानमार इत्यािद म्हणनू लष्करी महत्त्व, सुरक्षा गंुतागंतु ीची.
• बंडखोर गट

नॉथर् ईस्ट कौिन्सल स्थापना – 1972
ादिे शक िवकास िनयोजन – उद्दशे
3) लष्कराचे काय्र -

• राष्टीय एकात्मता - बाह्य व अंतगत्र आव्हाने,
• कायदा व सुव्यवस्थसे ाठी पोलसांची भिू मका महत्त्वाची,
• गंभीर पिरिस्थतीत लष्कराची भूिमका महत्त्वाची.
• ईशान्येत लष्करी भिू मका अिधक महत्त्वाची समथर्न पािहज.े
• लष्करी ध्वजसंचलन (फ्लगॅ माचर्)

 िहसं क दगं ली सगं ीचे ध्वजसंचलन
 शांतता व सुव्यवस्थेसाठी

करण – 3. आपत्ती व्यवस्थापन

धोके - जीव, सपं त्ती, पयार्वरण आिण सामान्य िकर्यांना इजा पोहोचू शकत.े

• नैसिगक्र धोके : भकू पं , पूर, त्सनु ामी, भसू ्खलन, दुष्काळ
• मानविनिमरत् धोके : औद्योिगक अपघात, रस्ते अपघात, आग लागणे इत्यािद

आपत्ती - धोके सिकर्य व अिनयिं त झाले की आपत्ती िनमाण्र होते.

• आपत्ती मळु े - जीिवत हानी, पया्रवरण हानी, िवत्त हानी, पिरणाम. सामािजक अिस्थरता.

आपत्तीचे कार

• नैसिग्कर - भकू ंप, परू , भूस्खलन, त्सनु ामी, ढगफुटी, अितपजनर् ्य वृष्टी, िवजा कोसळण,े
चकर्ीवादळे इत्यािद

• मानविनिमत्र - रस्ते अपघात, औद्योिगक अपघात, जैिवक आपत्ती.
• नसै िग्रक आपत्ती - दुष्पिरणाम भीषण स्वरूपाचे

 जीिवत हानी, मालमत्ता हानी, पायाभूत सुिवधा, आिथ्रक नुकसान, िपके, वनस्पती, उद्योग,

पयावर् रण

 सामािजक, आिथ्रक, शासकीय भार.

1) भूकंप

• घर,े इमारती ढासळणे
• भूस्खलन धरण फटु ण,े वीज वाह खडं ीत होणे
• िवदयुत चुबं कीय लहरी िनमा्रण होणे, आग लागण.े
• मृतदेह कुजण,े पाणी दुिषत, साथीचे रोग.
• पाण्याच्या वाहाच्या िदशा बदलण.े

2) परू - िबहार, उत्तर दशे , महाराष्ट, पिश्चम बंगाल, ईशान्यकडील राज्ये, ओिरसा
या राज्यातं वारवं ार पूरिस्थती िनमाण्र होते.

• पूर कार - 1. नदीपा ात नदीच्या धारण क्षमतपे के ्षा जास्त पाणी

2. मोठ्या माणावर पज्रन्यवृष्टी झाल्याने पाण्याचा िनचरा होत नाही.

• पिरणाम - रस्त,े पूल, रेल्वेमाग,्र उजार् साधन,े सपं कर् साधन,े मोबाईल टॉवसर् नादरु ुस्त

1. साथीचे रोग पसरू शकतात.

3) भसू ्खलन - डोंगराळ देशात कडा, खडकाच,े ती उताराचे भाग कोसळतात.

• पाऊस िकवं ा मानवी हस्तक्षेप-खोदकाम.
• रायगड 2005 मध्ये - जईु यथे ,े पणु े 2014 मध्ये माळीण गाव.

4) त्सुनामी - मोठी लाट

• उंची 30 मीटर पयरतं्
• 1 िकमीपयर्ंत समु िकनार्‍यालगत.
• जीिवत, िवत्त हानी, पायाभतू सिु वधा िवध्वसं , साथीच्या रोगाचा सार, शेतीचा र्‍हास इत्यािद
• चकर्ीवादळे

5) दषु ्काळ, अितवषृ ्टी, ढगफटु ी - मानविनिमरत् आपत्ती.

1. रस्ते अपघात

• कारणे
• पिरणाम
• उपाययोजना

2. आग

• कारणे
• पिरणाम
• उपायोजना

3. औद्योिगक अपघात

• कारणे
• पिरणाम
• उपायोजना

आपत्ती व्यवस्थापन आपत्तीच्या वेळी न डगमगता, सावधिगरीने आपत्तीला तोंड
दणे े व भावी उपाय योजने सदं भात्र पवू ्र िनयोजन कले ले े
असणे म्हणजे आपत्ती व्यवस्थापन होय.

आपत्कालीन पिरिस्थतीमध्ये उपयोगी पडतील अशा दरू ध्वनी
कर्माकं ाची यादी\

1. अिग्नशमन दल
2. ाथिमक आरोग्य कें
3. पोलीस स्टेशन
4. रुग्णवािहका
5. रक्तपेढी
6. िजल्हा व तालुका आपत्ती व्यवस्थापन कक्ष इत्यािद

आपत्ती व्यवस्थापन िकर्या –
1. धोक्याचे आकलन
2. ितबंधात्मक उपाय योजनांचा टप्पा
3. उपशमनाचा टप्पा/संकटाची ती ता कमी करण्याचा टप्पा.
4. आपत्तीला सामोरे जाण्याच्या पवू ्तर यारीचा टप्पा.
5. आपत्ती काळातील त्यक्ष कृतीचा टप्पा.
6. आपत्तीनंतर आपत्तीगर्स्तांचे पनु व्रसन.
पोलीस, िनमलष्करी दल,े लष्कर, अिग्नशामक दल,े आिण
समाज एक यऊे न कायर् करतात.

करण – 4. आपत्ती व्यवस्थापनातील लष्कराचे काय्र

1) नसै िग्कर आपत्तींचा राष्टीय सुरिक्षततवे र होणारा पिरणाम
िजिवत, िवत्त व स्थावर हानी. सामािजक व आिथरक् समस्या राष्टीय सुरक्षेवरही
पिरणाम उदा.
1. भूकपं - 2001- गुजराथ - हवाईदल व लष्कराच्या कें ाचं ी हानी -
भूस्खलन - दळणवळणावर पिरणाम - सनै ्य वाहतकु ीवर पिरणाम.
2. ढगफुटी - लहे लडाख - सनै ्याला साधन सामुगर्ी परु वण्यात अडचणी.
3. चकर्ीवादळ - ओडीसा- नौदल तळानं ा नुकसान.
4. त्सुनामी - िडसं.े 2004 - िवशाखापट्टण व अंदमान िनकोबार यथे ील
नािवकदल, हवाईतळ, धावपट्टीची हानी- कायर् बंद.
5. परू - केदारनाथ - दळणवळणाला फटका - उत्तर सीमवे र साधन सामगर्ी
पोहचवण्यास अडचणी.
6. आग - लष्कराच्या राखीव दारुगोळा साठ्यांचे नुकसान
7. सागरी आपत्ती - पाणबडु ीला आग - स्फोट - 2013 मध्ये पाणबडु ी
गमावली.

2) राष्टीय आपत्ती व्यवस्थापन ािधकरण (NDRF)
(www.ndrf.gov.in)

• ाथिमक जबाबदारी - एकूण व्यवस्थापन, ितसाद व मदतीसाठी समन्वय
• केिं य गहृ खात्याची जबाबदारी.
• रचना - अध्यक्ष - पतं धान - त्यके राज्याचे मखु ्यमं ी त्या त्या राज्याच्या आपत्ती

व्यवस्थापन ािधकरणाचे मखु

• नसै िगर्क व मानविनिम्तर आपत्तींना सामोरे जाण्यासाठी राष्टीय आपत्ती ितसार

दलाची स्थापना. (National Disaster Response Force-NDRF)

• NDRF - मध्ये सीमा सरु क्षा दल (BSF), किें य राखीव पोलीस दल (CRPF),

कंेि य औद्योिगक सरु क्षा दल (CISF), इडं ो ितबटे दल (ITBP) व सशस् सेना
बल (SSB) यांच्या िशिक्षत बटािलन्स असतात.

• NDRF च्या बटािलयन्स संपूणर् दशे ात िविवध िठकाणी तनै ात आहते .

3) आपत्ती व्यवस्थापनातील लष्कराच्या जबाबदार्‍या आिण काय्रे

• NDRF - आपत्ती व्यवस्थापनात मुख भूिमका
• नागरी शासनास मदत म्हणून लष्कारास पाचारण
• नैसिग्कर व मानविनिम्रत आपत्तीमध्ये लोकांचे व राष्टीय संपत्तीचा बचाव करण.े
• NDRF चे कायर् तीन टप्प्यात - (स्थलसेना, नौसेना व वायसु ेना यांची मदत घऊे न

अवश्यकतेनसु ार काय्)र

 आपत्तीपवू र् टप्पा - धोक्यांचे पिरक्षण करण.े
 GIS च्या साहाय्याने धोक्याचं ा अद्यावत नकाशा बनवण.े
 नागरीवस्त्या व लष्कर यांच्यातील संपकर् व्यवस्थचे े परीक्षण करण.े
 हले ीपॅड, लनॅ ्डींगच्या जागा, साधन सामगु र्ीचे तळ िनिश्चत करण.े
 आपत्कालीन योजना बनवणे.

• सूचना टप्पा - नागरी शासनास पूर, चकर्ीवादळ,े त्सनु ामी, भुकपं या सारख्या आपत्तींची

पूवर् सूचना दणे े - त्यासाठीची संपक्र यं णा खलु ी करणे आिण आवश्यक साधनाचं ी
सज्जता करणे.

• आपत्ती नतं रचा ितसाद
 आपत्तीगर्स्ताचं ा शोध व मदत
 आपत्तीगर्स्तासं ाठी छावण्या उभारणे
 आपत्तीगर्स्तासं ाठी वदै ्यिकय मदत परु वणे.
 अन्न व अत्यावश्यक सािहत्याचा पुरवठा करणे.
 रस्ते व पुलांची बाधं णी व दुरुस्ती.

करण – 5. िवज्ञान, तं ज्ञान आिण राष्टीय सुरक्षा

1) िवज्ञान, तं ज्ञान आिण अिभयांि की यांच्यातील परस्पर संबंध

• िवज्ञानाचे मलु भूत ज्ञान आिण अिभयांि की यातनू तं ज्ञानाचा िवकास. उदा.

इलके ्टॉनचे वाही ज्ञान -अिभयंता अधर् वाही िवद्यतु वाहक, संगणक व इतर नवीन
साधने व यं ांचे उत्पादन शक्य.

• भौितक व नैसिगर्क संरचनचे ा आिण वतर्नाचा पद्धतशीर अभ्यास म्हणजे िवज्ञान.
• िवज्ञान उद्योग व व्यापारासाठी कले ले े उपायोजनाने म्हणजे तं ज्ञान. उदा. सगं णक व

इलेक्टॉिनक्स यांच्या एकि त उपयोगनाने उदयास आलेले मािहती तं ज्ञान.

• गिणत, िवज्ञान, अथ्रशास् , समाजशास् आिण ात्यिक्षक ज्ञान यांचे उपयोजना म्हणजे

अिभयांि की- याचा उपयोग अवजारे, यं े, पदाथ,्र घटक णाली शोधून काढण,े
त्यात नािवन्य आणणे आराखडे तयार करण,े उत्पादन करणे यासाठी मदत.

2) िवज्ञान, तं ज्ञान आिण उद्योगाचं ा भारतातील िवकास

• ािचन व मध्ययगु - खगोल, गिणत, वस् - ावरणे यांचे ज्ञान िदल.े
• 17 वे शतक- भारत आिथरक् व सिै नकी दृष्ट्या यरु ोपीय दशे ांच्या तुल्यबळ.
• ि िटशांच्या िवरोधात अिग्नबाणाचा वापर - ि टीशांनी त्याची नक्कल, नेपोिलयनच्या

िवरोधात वापरल.े

• 18 व्या शतकात यरु ोपात औद्योिगककर्ातं ी - भारतात ि टीश अमं लामुळे नाही.
• स्वातं योत्तर - शेती, आरोग्य, वस् ोद्योग, मिहती तं ज्ञान, अवकाश, संरक्षण

अिण्वक क्षे ात गती.

• राष्टीय सरु क्षसे ाठी नागरी व सरं क्षण क्षे ात िवज्ञानाचा व तं ज्ञानाचा (द्िवउपयोगी -

Duel use) उपयोग.

3) अवकाश तं ज्ञान - मानवी अिस्तत्व आिण गतीसाठी महत्त्वाच.े

• हवामान, दुरदशर्न सारण, मणध्वनी, दरू भाष्य, िदशादशर्न व आंतरजाल यासाठी

कृ ीम उपगर्हाचं ा उपयोग

• िवत्तीय व्यवस्थापन, िशक्षण, Telemedicine, आपत्ती व्यवस्थापन, िवज्ञान

सशं ोधन, लष्कराच्या आधारभतू िकर्यांसाठी उपयकु ्त.

• भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेने - अिग्नबाण, अतं राळयान व कृ ीम उपगर्ह बाधं णी

व क्षेपण या क्षे ात भारताला स्वयंपणू ्र केल.े

• 1969 मध्ये ISRO ची स्थापना - 1975 - आयभर् ट्ट - 1983 रोिहणी.

4) क्षेपणास् तं ज्ञान - 1983 मध्ये एकाित्मक मागरद् िशत्र क्षेपणास् काय्कर र्म.

• टकॅ ्टीकल क्षेपणास् - 150 िक.मी. ते 300 िक.मी. पथृ ्वी - I
• आखडू पल्ल्याचे क्षपे णास् - 300 ते 1000 िक.मी. अग्नी - I
• मध्यम पल्याचे क्षेपणास् - 1000 ते 3500 िक.मी. अग्नी - II
• मध्यम दूर पल्ल्याचे क्षेपणास् - 3500 ते 5500 िक.मी. अग्नी II व IV
• आंतरखडं ीय क्षपे णास् - 5500 िक.मी. पेक्षा अिधक अग्नी V



5) अिण्वक तं ज्ञान

• डॉ. मघे नाद सहा व डॉ. होमी भाभा याचं ी मौिलक भिू मका.
• दोन तत्वे - शातं तामय उद्दशे ाकरीता अिण्वक उजार् व अिण्वक सशं ोधन व िवकास -

चालना व स्वयपं णू र्ता आणण.े

• अिण्वक उजा्र - शाश्वत िवकासासाठी उपयोग.
• 1954 - अणुउजार् िवभागांची स्थापना - उपयोिगता
• 1974 - पोखरण पिहली अणचु ाचणी - उपयोिगता.
• 1998 - पोखरण दुसरी अणुचाचणी - अिण्वक शस् ास् ाधारी दशे .
• अिण्वक सारबदं ी करारास पणू ्र पाठींबा पण सभासद नाही.

6) इलके ्टॉिनक्स

• 2012 - इलेक्टॉिनक्सचे राष्टीय धोरण
• उद्दशे - अथव्र ्यवस्था, संरक्षण, अणउु जार् व अवकाश िवभागात भागीदारी िवकिसत

करणे.

• मािहती व सपं क्र तं ज्ञान, सायबर अवकाशाची सुरक्षा पिरससं ्थाचं ी िनिम्तर ी करणे.
• उपयोग - सटॅ ेलाईट फोन, रडार, िदशादिशत्र क्षपे णास् ,े िविवध इलके ्टॉिनक्स

सिव्ह्सर ेस.

• महासंगणक - परम 800 - डॉ. िवजय भटकर - सीडॅक

करण – 6. लष्करातील सेवा संधी

सचू ना -

• सदर मािहती ही मागर्दशरन् पर आह.े
• अिधकृत मािहतीसाठी रोजगार समाचारमधील जाहीराती पहाव्या.
• सबं ंिधत सकं ते स्थळांना भटे देऊन मािहती अद्ययावत करावी.

सरं क्षणशास् मलू ्यमापन

• या िवषयासाठी स्वतं लेखी, तोंडी िकवं ा ात्यिक्षक स्वरूपात परीक्षा नाही.
• कायर्पुिस्तकते ील उपकर्म लखे ी स्वरूपात पूण्र करणे यासाठी 40% भारांश.
• चचा,्र क्षे भटे ी, मुलाखती यासाठी 60% भाराशं .
• ाप्त गुणांचे ेणीत रूपातं रण.

ेणी तक्ता

अ.कर्. िमळालले े गुण (टक्के) ेणी
1. 60% व त्यापेक्षा अिधक अ

2. 45% व त्यापेक्षा अिधक परतं ु 60% पके ्षा कमी ब

3. 35% व त्यापेक्षा अिधक परतं ु 45% पके ्षा कमी क

4. 35% पेक्षा कमी गुण ड