ศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน (กลุ่มผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน)

ศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน (กลุ่มผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน) อำ เ ภ อบ้านตา ขุน จั งหวั ดสุราษฎ ร์ ธ านี

บ้ า น เ ชี่ ย ว ห ล า น ม หั ศ จ รร ย์ ผ้ า ท อ วิ ถี ชี วิ ต บ น ผื น ผ้ า

ส า ร บั ญ ประวัติความเป็นมาศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน การจัดการของศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน การตั้งกฏระเบียบของศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน ลวดลายผ้า การทอผ้า กระบวนการทอผ้า อุปกรณ์เครื่องมือการทอผ้า ขั้นตอนในการเตรียมเส้นด้าย ขั้นตอนในการทอผ้า การรวมกลุ่มของศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน การถ่ายทอดความรู้ของศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน ๑ ๒ ๒ ๓ ๔ ๔ ๔ ๕ ๗ ๘ ๙

ศูนย์ศิลปาชี พ บ้านเชี่ยวหลาน เป็นโคร งกา ร พ ร ะ ร าชดำ ริ ในสมเด็จ พ ร ะนา ง เจ้าสิริกิต พ ร ะบรมร าชินีนาถ ตั้ ง อ ยู่ อำ เ ภ อ บ้า น ต า ขุ น จั ง ห วั ด สุ ร า ษ ฎ ร์ ธ า นี ไ ด้ รั บ พ ร ะ ร า ช ท า น ใ ห้ ตั้ ง ศู น ย์ ศิ ล ป า ชี พ เ มื่ อ พ . ศ . ๒ ๕ ๔ ๖ โ ด ย น า ย ป ร ะ ส ง ค์ วิ ชั ย ดิ ษ ฐ์ ตั ว แ ท น ข อ ง ชุ ม ช น บ้ า น ไ ก ร ส ร ไ ด้ เ ข้ า เ ฝ้ า ส ม เ ด็ จ พ ร ะ บ ร ม ร า ชิ นี น า ด ค รั้ ง ที่ พ ร ะ อ ง ค์ เ ส ด็ จ ม า ยั ง ศู น ย์ ศิ ล ป า ชี พ อำ เ ภ อ วิ ภ า ว ดี ซึ่ ง พ ร ะ อ ง ค์ ท ร ง ถ า ม ถึ ง ป ร ะ วั ติ ค ว า ม เ ป็ น ม า ศู น ย์ ศิ ล ป า ชี พ บ้ า น เ ชี่ ย ว ห ล า น ปั ญ ห า ค ว า ม ต้ อ ง ก า ร ข อ ง ค น ใ น ชุ ม ช น ซึ่ ง ผู้ แ ท น ชุ ม ช น ไ ด้ ทู ล ข อ อ า ชี พ เ ส ริ ม เ พื่ อ เ พิ่ ม ร า ย ไ ด้ ใ ห้ กั บ ส ม า ชิ ก ใ น ชุ ม ช น บ้ า น ไ ก ร ส ร แ ล ะ ชุ ม ช น ใ ก ล้ เ คี ย ง พ ร ะ อ ง ค์ ฯ จึ ง ไ ด้ พ ร ะ ร า ช ท า น โ ค ร ง ก า ร ส่ ง เ ส ริ ม อ า ชี พ ด้ า น ท อ ผ้ า โ ด ย พ ร ะ ร า ช ท า น ทั้ ง อ า ค า ร แ ล ะ วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ท อ ผ้ า ส ม า ชิ ก เ ข้ า ร่ ว ม โ ค ร ง ก า ร ค รั้ ง แ ร ก ก่ อ ตั้ ง ๑ ๖ ค น ฝึ ก อ บ ร ม โ ด ย วิ ท ย า ก ร จ า ก ศู น ย์ ศิ ล ป า ชี พ อำ เ ภ อ วิ ภ า ว ดี

ประธานศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน (กลุ่มผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน) การจัดการของ ศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน น า ง ว รรณา แ ส ง มณี ก า ร ตั้ ง ก ฏ ร ะ เ บี ย บ ศู น ย์ ศิ ล ป า ชี พ บ้ า น เ ชี่ ย ว ห ล า น ๑) การเดินด้ายหรือค้นเครือ ถ้าเดินด้ายเกิน จะถูกปรับ ๕๐ บาทต่อ ๑ ใจ ๒) บุคคลใดที่จะดำ รงการเป็นสมาชิกศูนย์ศิลปาชีพฯ จะต้องจ่ายค่าบำ รุงรายปี และจะ ต้องทอผ้าส่งศูนย์ อย่างน้อยปีละ ๕๐ เมตร ๓) สมาชิกที่เดินด้ายไปทอที่บ้านจะต้องทอให้เสร็จอย่างช้าไม่เกิน ๔ เดือน ต่อหนึ่งผืน ถ้าทอไม่เสร็จจะต้อง เสียค่าปรับเมตรละ ๑๕๐ บาท ๔) ผ้าที่ทอจะต้องมีความแน่นของ เนื้อผ้า โดยคิดเป็น ๖๐ เมตร ต่อน้ำ หนักประมาณ ๑๒ กิโลกรัม ๕) สมาชิกจะต้อง เบิกด้ายทอฯ กับเจ้าหน้าที่พัสดุเท่านั้น และเบิกให้พอดีกับความยาวผ้า ๖) สมาชิกทุกคนจะต้องช่วยกันพัฒนาและทำ ความสะอาดในศูนย์ และรอบบริเวณศูนย์ ทุก วันที่ ๒๐ ของทุกเดือน หรือตามเวลาที่ได้รับการนัดหมาย และรวมตั้งดูแลรักษา ทรัพย์สินของศูนย์ฯให้อยู่ในสภาพที่ใช้การได้ดีตลอดเวลาเสมือนเป็นทรัพย์สินของตน ๗) สมาชิกทุกคนในศูนย์ฯ จะต้องมีความเอื้ออารีต่อกัน และมีความสามัคคี

ลวดลายผ้า ลายราชวัตรโคม ลายขอ ลายลูกเเก้ว ลายพิกุล ผ้าขาวม้า

การทอผ้าโดยเฉพาะผ้าทอมือ หมายถึง กระบวนการนำ เส้นใย มาถักทอให้เป็นผืน อุปกรณ์ในการทอผ้าส่วนใหญ่เป็นเครื่องมือเครื่องใช้ ที่มีมาแต่อดีต จากภูมิปัญญาของคนรุ่นเก่า มีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลง บ้างบางส่วน เพื่อให้เหมาะสมกับยุคสมัย ในส่วนนี้จะนำ เสนอกรรมวิธีการทอผ้าฝ้ายและอุปกรณ์สำ คัญต่างๆ ที่ใช้ในการทอผ้าตั้งแต่กระบวนการเริ่มต้นในการจัดเตรียมเส้นฝ้าย จนถึงกระบวนการทอผ้าออกมาเป็นผืนผ้า การทอผ้า กระบวนการทอผ้า อุปกรณ์เครื่องมือในการทอผ้า ๑. กี่ ๒. ฟืม ๓. ขาไจ ๔. เส้นด้าย ๕. ไม้ขอ ๖. ไม้ล่องขา ๑๓. เส้นด้ายเก็บตะกอ ๑๔. กระรอก ๑๕. ไม้ม้วนผ้า ๑๖. หลอดด้ายค้น ๑๗. เครื่องปั้นด้าย ๑๘. กระสวย ๗. หัวโหก ๘. เหล็ก ๙. ปีกกา ๑๐. ขาเหยียบ ๑๑. เชือก ๑๒. ไม้เรียว

เส้นด้ายในแต่ละหมอนจะมีแบ่งเป็นขดอยู่ภายในเป็นจำ นวนมากเรียกว่าริ้วหรือใจ นำ ด้ายแต่ละริ้วมากรอเข้าหลอดด้ายขนาดเล็กสำ หรับทำ เป็นด้ายพุ่ง เสร็จแล้วเก็บไว้สำ หรับใส่ ในรางกระสวยใน ขั้นตอนการทอ และอีกส่วนหนึ่งกรอเข้าหลอดขนาดใหญ่สำ หรับ ทำ เป็น ด้ายยืน การกรอเข้าหลอดด้ายยืน จะกรอครั้งละจำ นวนมากตามขนาดหน้ากว้าง ของผ้าที่ทอ ดังนั้นผู้ทอต้องคำ นวณว่าในการทอแต่ละครั้งจะทอผ้าเป็นลักษณะใด เช่น ผ้าผืน หรือผ้าขาวม้า เมื่อคำ นวณแล้วจึงกรอด้ายเข้าหลอดตามจำ นวนเส้นที่ต้องการ ขั้นตอนในการเตรียมเส้นด้าย เมื่อกรอด้ายยืนครบตามจำ นวนแล้ว นำ หลอดด้ายนั้นมาปักบนเครื่องเดินด้ายที่มีราวสำ หรับ วางหลอดไว้ด้านข้างเป็นขั้นๆ ส่วนด้าน ล่างมีรางค้นที่ทำ เป็นแคร่ยาว ผู้ทำ ต้องรวบ ปลายด้ายในแต่ละหลอดมารวมกันแล้วสาวด้ายพันใส่แกนซ้ายขวาจนได้ความยาว ตามต้องการจากนั้นจึงปลดด้ายทั้งหมดออกจากแคร่แล้วขมวดไว้เพื่อป้องกันด้าย พันยุ่ง

ขั้นตอนในการเตรียมเส้นด้าย ด้ายทั้งหมดจะถูกนำ มาใส่ในฟืม ซึ่งมีฟันหวีเป็นซี่ๆ จำ นวนมากแต่ละซี่จะสอด้ายสอง เส้น เมื่อครบทุกชี่จะเป็นจำ นวนนับพันเส้นในขั้นตอนนี้มักทำ กันสองคน โดยคนหนึ่งทำ หน้าที่ส่งด้าย อีกคนหนึ่งสอดด้าย มื่อด้ายผ่านเข้าไปเรียงตัวอยู่ในฟืมแล้วจึงนำ เข้ากี่ทอนำ เส้นด้ายด้านบนร้อยเข้าตะกอในห่วง จำ นวนของตะกอมากเท่าใด จะได้ลวดลายมากเท่านั้นส่วนปลายเส้นด้ายด้านล่างพัน ไว้กับไม้ม้วนด้านหน้าคนทอจากนั้นนำ ด้ายพุ่งใส่ลงเข้ากระสวย ก่อนจะใส่ลงในรางกระสวย เพื่อทอต่อไป

ขั้นตอนที่๑ ผู้ทอผ้า ต้องทราบว่าฟืมมีจำ นวนกี่รู ขั้นตอนที่๒ เมื่อทราบว่ามีกี่รู ทำ การเดินด้ายให้ เท่ากับจำ นวนรูฟืมหรือค้นเครือ ขั้นตอนที่๓ เมื่อเดินด้ายหรือค้นเครื่อเสร็จเเล้ว นำ ขาไจมาใส่เเยกไจ ขั้นตอนที่๔ นำ เส้นด้ายใส่ฟืม ขั้นตอนที่๕ เมื่อใส่เส้นด้ายจนเต็มฟืม นำ เส้นด้ายมาดึงเเล้วหวีเส้นด้ายเเล้ว นำ ไปพันกับหัวโหก ขั้นตอนที่๖ นำ เส้นด้ายที่พันหัวโหกมาเข้ากี่ เเล้วดึงให้ตึง ขั้นตอนที่๗ นำ ไม้ล่องขาเเละเส้นด้ายมาเก็บตะกอ โดยเก็บทั้งด้านบนเเละด้านล่าง ขั้นตอนที่๘ เมื่อเก็บตะกอเสร็จเเล้วใช้ปีกกา ผูกกับไม้ล่องขาเเละขาเหยียบไม้ม้วน หมายเหตุ : หากเป็นผ้ายกดอกหรือลายผ้า ถึงขั้นตอนที่๖ จะต้องดัดลวดลายผ้า ให้เสร็จก่อนถึงจะเก็บตะกอได้ ขั้นตอนในการทอผ้า

จากผลกระทบจากการสร้างเขื่อนรัชชประภา เมื่อย้ายลงมาอยู่ในหมู่บ้านจัดสรร ได้มีการจัดตั้งเป็นกลุ่มแม่บ้าน กลุ่มออมทรัพย์แม่บ้านของหมู่ที่ ๔เเละหมู่ที่๕ บ้านเชี่ยวหลานและ ได้มีโอกาสได้ไปที่ศูนย์ศิลปาชีพบ้านท่านหญิง ในวันที่ ๑๒ กันยายน ๒๕๔๓ ในตอนนั้นกลุ่มแม่บ้านก็ได้ไปรับเสด็จที่ศูนย์ศิลปา ชีพบ้านท่านหญิง แล้วก็ได้ทูลขออาคารศูนย์ศิลปชีพพระองค์ จะให้พี่เลี้ยงจากศูนย์ศิลปาชีพบ้านท่านหญิงให้ความรู้เกี่ยวกับเรื่องทอผ้า ตั้งแต่ นั้นมากลุ่มแม่บ้านได้ลงมาทำ อาชีพเสริมเพิ่มรายได้ การรวมกลุ่ม ศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน

การถ่ายทอดความรู้ของกลุ่ม การอบรม มีการจัดฝึกอบรม โดยวิทยากรจากโครงการศูนย์ ศิลปาชีพบ้านท่านหญิง ฝึกอบรมในแต่ละครั้งจะ ใช้เวลา๑๕ ชั่วโมง จำ นวน ๓ วัน โดยสอนการออกแบบ สอนลาย การลงลายผ้า และมีการหางบประมาณใน การจัดจ้างผู้รู้มาสอน สอนทฤษฎีและปฏิบัติ การส่งต่อถ่ายทอดความรู้เรื่องการทอผ้า สมาชิกในกลุ่มมีการส่งต่อความรู้โดยใช้วิธี "พี่สอนน้อง" และมีการเปิดสอนสำ หรับผู้ที่สนใจที่ จะเรียนรู้สอนวิธีการทำ และเทคนิคต่างๆในการทอผ้า

จัดทำ โดย นางสาวอัจฉรา ทองจันทร์ นางสาวสุภาพร ศรีทองกุล นักศึกษาชั้นปีที่ ๓ สาขาวิชาการจัดการทางวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี