วิทยาลัยชุมชนระนอง สถาบันวิทยาลัยชุมชน กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม วิทยาลัยชุมชนระนอง สถาบันวิทยาลัยชุมชน กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม
ระบำ ร่อนแร่ ระนอง เมืองแห่งความจงรักภักดี เป็นจังหวัดที่มีความหลากหลายของประชากร คนต่างชาติ ต่างศาสนา มาอยู่ด้วยกันอย่างรักใคร่ แน่นแฟ้น และสามัคคี ได้ชื่อว่า “เมืองฝนแปดแดดสี่” นั่นคือมีฝนตก ๘ เดือน และฝน แล้ง ๔ เดือน เป็นจังหวัดที่ฝนตกชุกที่สุดในประเทศไทย จังหวัดระนองเมืองที่เต็มไปด้วยธรรมชาติสีเขียว สายหมอก และสายฝนอันชุ่มฉ่ำ อีกทั้งยังมีทรัพยากรล้ำ ค่าอย่างบ่อน้ำ ร้อนที่มีคุณภาพแร่ธาตุในน้ำ พุร้อนดีที่สุดเป็นลำ ดับต้น ๆ ของประเทศไทย ระนองเป็นจังหวัดที่โดดเด่นด้วยทรัพยากรแร่ธาตุดังชื่อเดิมของจังหวัดที่ “เมืองแร่นอง” โดยเฉพาะ แร่ดีบุกสร้างรายได้ให้กับจังหวัดนับล้านบาทต่อเนื่องมานับร้อยปี การทำ เหมืองแร่มีความโดดเด่นในวิถีการทำ เหมืองที่ เป็นแบบแผนของชาวระนองเอง ทั้งวิธีการสำ รวจแร่ การร่อนแร่ เครื่องแต่งกาย และภาษาที่ใช้ในการทำ เหมืองแร่ เป็น ภูมิปัญญาชาวบ้านที่รวมกันเป็นหนึ่งในวัฒนธรรมของระนองมาช้านาน โดยเฉพาะชุมชนบ้านหาดส้มแป้นหรือเดิมชาว บ้านเรียกว่า “ห้วยซัมเปี้ยน” จะมีคนร่อนแร่ คนหาแร่ทุกครอบครัว ทั้งหมู่บ้านจะประกอบอาชีพร่อนแร่เป็นอาชีพหลัก เป็นวิถีชีวิตที่เรียบง่าย สนุกสนาน รื่นเริง สื่อให้เห็นถึงความรัก ความสามัคคีในกลุ่มชาวบ้าน เป็นบ่อเกิดวัฒนธรรม ทางภาษาจากวิถีชีวิตการร่อนแร่ เป็นเครื่องมือจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่คนอีกรุ่นหนึ่ง ทำ ให้วิถีชีวิตคนร่อนแร่ยังคงมีอยู่กับ ชาวระนองจวบจนปัจจุบัน เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนแปลงไป การทำ เหมืองแร่ได้รับความนิยมลดน้อยถอยลง ทั้งเรื่องปริมาณของแร่ที่เสื่อม ถอยและสภาพของสิ่งแวดล้อมธรรมชาติ การหาแร่ลำ บากมากขึ้น เพราะการขุดแร่ลงไปยังชั้นหิน ชั้นดินลึก ๆ เพื่อ ค้นหาสายแร่ จำ เป็นต้องใช้เครื่องจักรขนาดใหญ่ลำ พังแรงงานมนุษย์คงไม่เพียงพอ อีกทั้งเหมืองแร่ ปิดตัวลงสายแร่ที่ ไหลมาตามสายน้ำ ที่เหมืองปล่อยลงสู่แม่น้ำ ลำ คลองก็หมดลงไปด้วย ทำ ให้การร่อนแร่ที่ในอดีต มีหลายร้อยชีวิต ปัจจุบันมีผู้ทำ อาชีพร่อนแร่ไม่ถึง ๓๐ คน ทำ เป็นอาชีพเสริมมากกว่าอาชีพหลัก แล้วคงจะเลือนราง สูญหายไปตาม กาลเวลาในไม่ช้า ต่อมานางพลอยนภัส ตุลยสุขธนกุล ตำ แหน่งครู วิทยฐานะครูเชี่ยวชาญ โรงเรียนเทศบาลวัดอุปนันทราม สังกัดกองการศึกษา เทศบาลเมืองระนอง อำ เภอเมือง จังหวัดระนอง และเป็นชาวหาดส้มแป้น ได้ประดิษฐ์ท่ารำ จากท่าทางการร่อนแร่ในลำ คลองหาดส้มแป้น ทุกท่วงท่าได้มาจากท่าทางการร่อนแร่ทั้งสิ้น และนายทรงกลด กระจ่าง เมฆ ศิลปินวงฌามา ซึ่งเป็นชาวระนอง เป็นผู้ประพันธ์เนื้อเพลงและทำ นอง ใช้ทำ นองรำ ตารีกีปัส ซึ่งเป็นท่วงทำ นอง ไพเราะ อ่อนหวาน สนุกสนานเร้าใจเป็นการแสดงหมู่ ใช้ผู้หญิงล้วน การแต่งกายสวมชุดย่าหยาแบบสตรีชาวใต้ เสื้อลูกไม้แขนยาวผ่าหน้า ยาวคลุมสะโพก นุ่งผ้านุ่งเป็นผ้าปาเต๊ะ รัดเข็มขัดทำ เป็นชายพกผ้าสำ หรับใส่แร่ เกล้ามวย ต่ำ แสกกลาง ทัดดอกกล้วยไม้ (ดอกโกมาซุม) ด้านขวา ใช้แสดงในงานทั่วไป ๑
เพลงระบำ ร่อนแร่ เนื้อร้อง – ทรงกรด กระจ่างเมฆ (วงฌามา) ทำ นอง – ตารีกีปัส มาเที่ยวเมืองระนอง มาเถิดพี่น้องเที่ยวเมืองน้ำ แร่ มามาเที่ยวดูสิ มาดูวิถีระบำ เก่าแก่ ระบำ นี่หรือคือระบำ ร่อนแร่ มาเถิดมาแลระบำ บ้านเรา (ซ้ำ ) เช้าแล้วสาวพร้อมเพรียง เธอเดินถือเลียง จะไปร่อนแร่ (ซ้ำ ) โอ้สาวเอ๋ย เจ้าช่างงาม แท้ เดินหาแหล่งแร่ด้วยท่าร่ายรำ (ซ้ำ ) ถึงลำ ห้วยลำ ธาร น้องสาวตาหวานใช้เท้าตบน้ำ (ซ้ำ ) น้ำ กระเซ็น จนเห็นผืนทราย ตา จ้องมองหมาย พื้นทรายหาแร่ (ซ้ำ ) เห็นแล้วไม่รอช้า เจ้าสาวนั้นหนาพากันลงเลียง(ซ้ำ ) แล้วขุดทรายนั้นมาใส่เลียง รำ ร่าย ร่อนเลียงถ่ายทรายนั้นออก (ซ้ำ ) ได้แล้วไม่รอช้า เก็บใส่พกผ้าเอาไว้นะคนดี (ซ้ำ ) ได้แร่แล้วก็อย่ารอรี เอาไปขายสิแร่ดี เมืองระนอง (ซ้ำ ) แล้วเจ้าสาวก็ร่อน ร่อนแร่ไปขายเลี้ยงดูตัวเอง (ซ้ำ ) เสร็จงานแล้วเจ้าไม่วังเวง ชวน เพื่อนครื้นเครงเล่นระบำ ร่อนแร่ (ซ้ำ ) ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา มาเที่ยวเมืองระนอง มาเถิดพี่น้องเที่ยวเมืองน้ำ แร่ มามาเที่ยวดูสิ มาดูวิถีระบำ เก่าแก่ ระบำ นี่หรือคือระบำ ร่อนแร่ มาเถิดมาแลระบำ บ้านเรา (ซ้ำ ) ๒
เนื้อเพลง เสียงดนตรี ซ้ำ ๆ คำ บรรยาย ท่าออกใช้มือขวาจับเลียง โดยคว่ำ มือนิ้วทั้งสี่จับขอบเลียงด้านในนิ้วหัวแม่มือจับขอบด้าน หลังแตะเลียงที่ร่องไหล่ซ้าย กดไหล่ขวา เอียงศีรษะไปด้านซ้าย มือซ้ายแบแนบข้างสะโพก ย่อตัวลงแตะปลายเท้าขวา ๑ จังหวะ จากนั้นยืดตัวเปลี่ยนเท้า แตะนำ เลียงไปคว่ำ ด้านหลัง มืออยู่ระดับสะเอว ทำ สลับตามจังหวะจนเพลงท่าออก ๖ ครั้ง จนเพลงจบท่าออก ๓ ท่าที่๑
เนื้อเพลง มาเที่ยวเมืองระนองมาเถิดพี่น้องเที่ยวเมืองน้ำ แร่ มามาเที่ยวดูสิ มาดูวิถีระบำ เก่าแก่ คำ บรรยาย ท่ารำ มือทั้งสองจับเลียง นิ้วหัวแม่มืออยู่ด้านใน นิ้วที่เหลือทั้งสี่ประคองเลียงไว้ ด้านล่าง หงายเลียงระดับไหล่ ไปทางด้านซ้าย ตวัดเลียงขึ้นลง ตรงกับคำ ว่า มา เมือง นอง (หยุด)น้อง เมือง แร่ ย่อตัวเล็กน้อยพร้อมแตะปลายเท้า ตามจังหวะ เช่นเดียวกัน จากนั้นสลับข้าง ทำ เช่นเดียวกัน สลับไปมาจนจบเนื้อเพลง ๔ ท่าที่๒
เนื้อเพลง ระบำ นี่หรือ คำ บรรยาย หงายเลียงตั้งตรง ชนขอบเลียงระดับสะเอว เอียงศีรษะด้านใน แตะปลายเท้านอก ๕ ท่าที่๓
เนื้อเพลง คือระบำ ร่อนแร่ คำ บรรยาย จับเลียงเลื่อนมาไว้ด้านนอกระดับสะเอว เปลี่ยนเอียง ย่อตัวแตะเท้าใน ๖ ท่าที่๔
เนื้อเพลง มาเถิดมาแล คำ บรรยาย เหมือนท่า ระบำ นี่หรือ ต่างกันตรงยกเลียงชนขอบกันระดับไหล่ ๗ ท่าที่๕
เนื้อเพลง ระบำ บ้านเรา คำ บรรยาย ทำ ท่าเดียวกับคือระบำ ร่อนแร่ ต่างกันที่ยกระดับเลียงสูงระดับไหล่ ๘ ท่าที่๖
เนื้อเพลง ดนตรี รอบที่ 1 คำ บรรยาย ผู้แสดงกระเดียดเลียงไว้ที่สะเอวด้านนอก หยิบคว่ำ ในเลียง เอียงใน ตามองมือที่ จีบ แล้วปล่อยมือออกด้านใน แทงปลายมือลงด้านล่าง ชนมือระดับเอว เปลี่ยน เอียงแตะเท้าสลับตามจังหวะ ๙ ท่าที่๗
เนื้อเพลง ดนตรี รอบที่ 2 คำ บรรยาย หยิบจีบคว่ำ ที่ร่องไหล่แล้วปล่อยจีบแทงมือลงด้านล่าง ชนมือกันระดับไหล่เปลี่ยน เอียงแตะเท้าสลับตามจังหวะ ๑๐ ท่าที่๘
เนื้อเพลง ดนตรี รอบที่ 3 คำ บรรยาย เหยียดมือใน สุดแขนหยิบจีบคว่ำ แล้วสะบัดจีบคลายออกเป็นตั้งวงเหนือศีรษะชน มือกับคู่ ทำ ท่า เดียวกันตั้งแต่รอบที่ 1 จนจบดนตรี ๑๑ ท่าที่๙
เนื้อเพลง เช้าแล้วสาวพร้อมเพรียงเธอเดินถือเลียงจะไปร่อนแร่ โอ้สาวเอ๋ยเจ้า ช่างงามแท้ เดินหาแหล่งแร่ ด้วยท่าร่ายรำ (ซ้ำ ) คำ บรรยาย เหยียดมือใน สุดแขนหยิบจีบคว่ำ แล้วสะบัดจีบคลายออกเป็นตั้งวงเหนือศีรษะชน มือกับคู่ ทำ ท่า เดียวกันตั้งแต่รอบที่ 1 จนจบดนตรี ๑๒ ท่าที่๑๐
เนื้อเพลง ถึงลำ ห้วยลำ ธาร น้องสาวตาหวานใช้เท้าแตะน้ำ (ซ้ำ ) น้ำ กระเซ็นจนเห็นผืนทราย ตาจ้องมองหมาย พื้นทรายหาแร่ (ซ้ำ ) คำ บรรยาย ผู้แสดงจับเลียงแนบสะโพกขวา ใช้เท้าขวาตบพื้น ๑-๒-๓ หยุด ๔-๕-๖ หยุด จากนั้นเปลี่ยนเท้า ตำ แหน่งเลียงยังอยู่ที่เดิม ท่านี้ให้ผู้แสดง ยักสะโพกตามจังหวะ ตบเท้าเล็กน้อย ๑๓ ท่าที่๑๑
เนื้อเพลง เห็นแล้วไม่รอช้า สาวเจ้านั้นหนาพากันลงเลียง คำ บรรยาย ก้มตัวลงทำ ท่าปักเลียงบนพื้น ไปด้านขวา ย่ำ เท้าตามจังหวะเพลง สลับท่า มาด้านซ้าย ย่ำ เท้าตามจังหวะเพลง ๑๔ ท่าที่๑๒
เนื้อเพลง แล้วขุดทรายนั้นมาใส่เลียง รำ ร่ายร่อนเลียง คำ บรรยาย ค่อยๆใช้เลียงทำ ท่าตักทราย ให้เลียงขนานกับพื้น และอยู่ในระดับเดียวกัน จีบคว่ำ ลงในเลียง ๑๕ ท่าที่๑๓
เนื้อเพลง ถ่ายทรายนั้นออก คำ บรรยาย ใช้มือที่จีบคว่ำ ดึงออกข้างเลียงปล่อยตั้งวง ทำ ซ้ำ จนหมดเนื้อเพลง ย่ำ เท้า ตามจังหวะ ๑๖ ท่าที่๑๔
เนื้อเพลง สาวเจ้าเอยเอวอ่อน เจ้าก็ยืนร่อนทรายออกจากเลียง(ซ้ำ ) ร่อนกันไปให้มันพร้อมเพรียง คำ บรรยาย ทำ ท่าเคลงเลียง คือทำ ท่าเหมือนร่อนไข่ให้เป็นแผ่นทั่วกระทะลักษณะเหมือนวนเป็น วงกลม เป็นการร่อนทรายให้น้ำ ชะออกจากเลียงทำ ให้เหลือเฉพาะเม็ดแร่ในเลียง ย่ำ เท้าตามจังหวะ ๑๗ ท่าที่๑๕
เนื้อเพลง ร่อนจนในเลียง เหลือแต่เม็ดแร่ ได้แล้วไม่รอช้าเก็บใส่พกผ้า เอาไว้นะคนดี(ซ้ำ ) คำ บรรยาย ผู้แสดงยืดตัวตรง ดึงแขนที่จับเลียงมาด้านหน้าเล็กน้อย สะบัดเลียงเหมือนสะบัดน้ำ ในเลียงทิ้งเหลือแต่แร่ผสมน้ำ เล็กน้อย ทำ ท่าเอาเลียงแบติดสะโพก เหมือนเอาแร่ใส่ ในชายพก ๑-๒-๓ หยุด ๔-๕-๖ หยุด ตามจังหวะจนจบเนื้อ ๑๘ ท่าที่๑๖
เนื้อเพลง ได้แร่แล้วก็อย่ารอรี เอาไปขายสิแร่ดีเมืองระนอง (ซ้ำ ) คำ บรรยาย ผู้แสดงแบกเลียงไว้บนไหล่ซ้ายแตะเท้าซ้าย มือขวาตั้งวงพิเศษเหนือศีรษะ เอียงซ้าย ตามองมือสูง ๑๙ ท่าที่๑๗
เนื้อเพลง แล้วเจ้าสาวก็ร่อน ร่อนแร่ไปขายเลี้ยงดูตัวเอง (ซ้ำ )เสร็จงานแล้วสาว ไม่วังเวง ชวนเพื่อนครื้นเครง เล่นระบำ ร่อนแร่ (ซ้ำ ) คำ บรรยาย ผู้แสดง จีบตลบข้าง แตะเท้า ก้าวเดินตามจังหวะ พร้อมสะบัดมือจีบเป็นตั้งวง หมุนตัวจนครบรอบแล้วหมุนตัวกลับเดินแตะเท้าและเปลี่ยนมือตามจังหวะจนครบ รอบ หน้าตรงพอดีจบเนื้อเพลง ๒๐ ท่าที่๑๘
เนื้อเพลง ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา ลา(ซ้ำ ) คำ บรรยาย แบกเลียงบนไหล่ซ้าย มือขวาแบแนบสะโพก ย่อตัวเตะเท้าขวาแล้วสลับกัน จนจบ เนื้อเพลง ๒๑ ท่าที่๑๙
เนื้อเพลง มาเที่ยวเมืองระนองมาเถิดพี่น้องเที่ยวเมืองน้ำ แร่ มามาเที่ยวดูสิ มาดูวิถีระบำ เก่าแก่ คำ บรรยาย มือทั้งสองจับเลียง นิ้วหัวแม่มืออยู่ด้านใน นิ้วที่เหลือทั้งสี่ประคองเลียงไว้ด้าน ล่าง หงายเลียงระดับไหล่ ไปทางด้านซ้าย ตวัดเลียงขึ้นลง ตรงกับคำ ว่า มา เมือง นอง (หยุด)น้อง เมือง แร่ ย่อตัวเล็กน้อยพร้อมแตะปลายเท้า ตามจังหวะเช่น เดียวกัน จากนั้นสลับข้าง ทำ เช่นเดียวกัน สลับไปมาจนจบเนื้อเพลง ๒๒ ท่าที่๒๐
เนื้อเพลง ระบำ นี่หรือ คำ บรรยาย หงายเลียงตั้งตรง ชนขอบเลียงระดับสะเอว เอียงศีรษะด้านใน แตะปลายเท้านอก ๒๓ ท่าที่๒๑
เนื้อเพลง คือระบำ ร่อนแร่ คำ บรรยาย จับเลียงเลื่อนมาไว้ด้านนอกระดับสะเอว เปลี่ยนเอียง ย่อตัวแตะเท้าใน ๒๔ ท่าที่๒๒
เนื้อเพลง มาเถิดมาแล คำ บรรยาย เหมือนท่า ระบำ นี่หรือ ต่างกันตรงยกเลียงชนขอบกันระดับไหล่ ๒๕ ท่าที่๒๓
เนื้อเพลง ระบำ บ้านเรา คำ บรรยาย ทำ ท่าเดียวกับคือระบำ ร่อนแร่ ต่างกันที่ยกระดับเลียงสูงระดับไหล่ ๒๖ ท่าที่๒๔
เนื้อเพลง ดนตรี สองห้องเพลง คำ บรรยาย จับเลียงไว้ด้านหน้า ค่อยๆขยับเลียงซ้ายขวาพร้อมย่ำ เท้าตามจังหวะเพลง ๒๗ ท่าที่๒๕
เนื้อเพลง ดนตรีต่อจนจบเพลง คำ บรรยาย มือทั้งสองจับขอบเลียง คว่ำ เลียงสะบัดตามจังหวะเพลงวนจากหน้า ด้างข้างขวา บนเหนือศีรษะ ด้านข้างซ้าย วนจนจบ ด้วยท่าชูเลียงเหนือศีรษะ พร้อมขยับมือที่จับ เลียงรัวๆ ๒๘ ท่าที่๒๖
ขอขอบคุณ คณะผู้จัดทำ ๑. นางอมราพร พรพงษ์ ครู คศ.๓ (หัวหน้าโครงการ) ๒. นางนันท์นภัส อนุรักษ์พงศธร ครู คศ.๒ ๓. นางคนึงนิตย์ สุวรรณโชติ นักวิชาการพัสดุ ผู้ฝึกสอน นางพลอยนภัส ตุลยสุขธนกุล ครูเชี่ยวชาญ โรงเรียนเทศบาลวัดอุปนันทราม ผู้สนับสนุน ว่าที่ร้อยตรีกฤษฎา ฉิมพลีวัฒน์ ผู้อำ นวยการวิทยาลัยชุมชนระนอง ผู้แต่งเพลงและขับร้อง นายทรงกลด กระจ่างเมฆ นักร้อง/นักแต่งเพลง ช่างภาพและจัดทำ รายงาน ๑. นางสาวจุฬาลักษณ์ บุญพา เจ้าหน้าที่ประชาสัมพันธ์วิทยาลัยชุมชนระนอง ๒. นายจีรยุทธ เพชรเกตุ เจ้าหน้าที่วิชาการคอมพิวเตอร์ ๒๙
วิทยาลัยชุมชนระนอง